Catecheses of St Cyril 075 | 02-12-1985

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Beloved, we are now in the twelfth catechetical lecture, paragraph thirty-one. We covered a small part of this paragraph last time, but because it has some importance, we will not pass over it; we still have something to say. Let us remember this, brethren, and use it as a weapon in our defense. Let us not tolerate the heretics who teach that Christ’s coming was only an appearance. And let us reject with contempt those who say that the Savior was born of a man and a woman.

They have dared to say that He was born of Joseph and Mary because it is written, “And he took his woman.” But let us remember Jacob, who, before taking Rachel, said to Laban, “Give me my woman.” Although there was only the promise of marriage and they were still in the state before marriage, she was called Jacob’s woman. In the same way, because Mary was betrothed, she was called Joseph’s woman.

Notice the precision of the Gospel when it says, “Now in the sixth month, the angel Gabriel was sent by God to a city of Galilee named Nazareth, to a virgin betrothed to a man whose name was Joseph,” and so forth. Again, when the census took place and Joseph went up to be registered, what does Holy Scripture say? “Joseph also went up from Galilee to be registered with Mary, the woman betrothed to him, who was with child.” She was indeed pregnant, yet it did not say, “with his woman,” but, “with the woman betrothed to him.” “For God sent forth His Son,” Paul says—not born of a man and a woman, but born of a woman alone; that is, of a Virgin.

For we have already shown that even a virgin may be called a woman. He who makes souls virginal was Himself born of a Virgin. Saint Cyril has some very fine arguments here, my beloved, answering those who babble every kind of blasphemy against the Most Holy Theotokos (All-Holy). First among the heretics, he says, are those who claim that Christ’s coming was only an appearance. These are the well-known Docetists; let us put them aside. But, he says, we must also reject with contempt those who claim that our Savior was born of a man and a woman—that Joseph, in other words...

was the husband of the Most Holy Theotokos (All-Holy), and that consequently the birth was natural rather than supernatural. They say this simply because their small, barren minds cannot understand it. In other words, we reject whatever we cannot understand. If only we realized how un-Orthodox, unscientific, and illogical that is! We reject something merely because we do not understand it. I hardly need tell you how many things exist even in the realm of science that we do not understand, yet cannot reject. To reject what we do not understand would be an error of method and an error of logic, committed in the very name of logic.

Here, however, we have confirmation from Holy Scripture. Saint Cyril now responds to this babble which, unfortunately, is widespread in our own time and is directed against the Most Holy Theotokos, concerning Christ’s birth from a Virgin. It is dreadful! Of course, I cannot repeat these things to you. They are not new; what is being said is merely old material chewed over again. I cannot tell you what Porphyry, that pagan, wrote against Christianity, nor what Celsus wrote. And Porphyry’s disciple also wrote deeply blasphemous things against Christ and the Theotokos...

The very same things he wrote continue unchanged to this day on the lips of heretics and enemies of the faith. Out of consideration for your ears, I cannot repeat what they say, though some of you may have heard or read those dreadful, blasphemous words. Saint Cyril asks here: On what do they base this claim? They base it on the following passage from Matthew the Evangelist, Matthew 1:24: “And he took his woman.”

It says, “the woman.” What more do we need? After all, the holy Evangelist himself wrote it. Very well. Do you know one method of interpretation? It is this: if I find a word or phrase in Holy Scripture and isolate it in order to draw an interpretive conclusion, I will certainly fall into error. Why? Because a word does not always have today the meaning it had at that time. Moreover, a passage may present only one aspect of a subject without giving the whole picture. How, then, are we to interpret it? Notice the method we must use: the method employed by the Fathers. Holy Scripture...

interprets Holy Scripture. That is, we turn to parallel passages. For example, how is the word “woman” used? Can the word “woman” refer to a virgin, or does it refer exclusively to a married woman? This is how we must investigate: we gather the parallel passages and see what Holy Scripture says elsewhere. Only then can we interpret correctly, always within the spirit of Holy Scripture—not according to the letter alone, but also according to the spirit. Saint Cyril therefore begins by saying, “Let us remember Jacob.”

As we know, Jacob was deceived by his father-in-law, Laban. Although he loved Rachel and wanted her, Laban used a deception—which there is no need to describe now—and gave him his elder daughter, Leah, instead. Jacob was, of course, then considered married, because the way a marriage took place in those days was rather strange, according to the customs of Mesopotamia at that time. The next morning he realized that the woman was not Rachel but Leah. He protested to his father-in-law: “Why have you deceived me?” Here you see that Jacob himself had deceived his brother Esau.

He is repaid for his deception, even though God ultimately approves what he accomplished through it. But this is not the time to explain that. God approves the outcome of Jacob’s deception of Esau, yet at the same time punishes him for it. It is like the saying in the army: you acted without authorization, but the battle was won. You receive a medal because the battle was won, and you also spend ten days in confinement because you did not ask your officer. You know the situation. This is exactly the same kind of case. Jacob, then, is deceived, and the next morning, as I told you, he protests to his father-in-law. If you ask, “How could such an outrageous thing happen?” let me tell you that the same thing has happened in our own day. I witnessed it myself. Once a man came to the offices of the Metropolis.

They had gotten him slightly drunk and, instead of giving him woman A, they gave him woman B, brethren. Naturally, the man came to the Metropolis to seek a divorce because he had been deceived. And I said to myself: these things did not happen only in the time of Jacob, two thousand years before Christ; they happen today as well. I mention this simply as an interesting story. Jacob then said to his father-in-law Laban, “No, I want you to give me Rachel.” He could not divorce Leah. “Very well,” Laban told him, “you will work for me as many more years as you worked for Leah, and you will receive Rachel too.” Thus, against his will, Jacob ultimately found himself with two wives.

That is the account. Now listen to the expression Jacob used when speaking to Laban: “Give me my woman.” This is Genesis 29:21. “Give me my woman.” Saint Cyril comments: Do you see? She was not yet his woman. Leah was his wife, and now he was asking for the second. Do you see what he calls Rachel? He calls her his woman even though she was not yet his wife. Rachel was still a virgin. Do you see what he called her? He called her his woman: “Give me—give me my woman,” although she was still a virgin. That, then, is the first argument.

Saint Cyril says that this was a state before marriage. Let me read you the phrase: “Although there was only a promise in the first, premarital state, she is called Jacob’s woman. So also Mary,” and so forth. There was only a promise that had been given: “You will receive her.” Yet he calls her his woman. Jacob had to work seven years to receive Rachel, and still he called her his woman, though she was not yet his wife but remained a virgin. “Now in the sixth month, the angel Gabriel was sent by God to a city of Galilee”—to a city of Galilee named Nazareth.

“To a virgin,” Luke the Evangelist says, “betrothed to a man.” Do you see the precision here? What does it say? “To a virgin” who was betrothed—that is, engaged—to a man. Therefore, she was not Joseph’s wife. And when the census took place, Saint Cyril says, and they had to go up to Bethlehem, Joseph also went up to be registered. What does Holy Scripture say? “Joseph also went up from Galilee to be registered with Mary, the woman betrothed to him, who was with child.” She was already pregnant, yet Luke calls her the woman betrothed, engaged, to Joseph.

She was with child. Do you see the precision? Saint Cyril again says here: “She was indeed pregnant.” Yet “it did not say, ‘with his woman,’ but, ‘with the woman betrothed to him.’” It did not say “his wife,” but “his betrothed.” Do you see the precision? Let us continue. Now pay attention to a very beautiful passage from the Apostle Paul. I do not know whether you have ever noticed a reading from the Apostle Paul that is often appointed as the epistle reading for a great feast of the Lord, such as Christmas: “When the fullness of time had come, God sent forth His Son, born of a woman.”

He does not say, “of a Virgin,” but, “of a woman.” Notice the interpretation here.

Saint Cyril says: “Not born of a man and a woman, but born of a woman alone.” Paul said that He was born of a woman. But does not a woman always give birth? Why, then, say, “born of a woman”? Because he does not mean Joseph together with Mary—that is, a man and a woman—but the woman alone. For, “that is, of a Virgin.” Why say only that He was “born of a woman”? Because, as I say again, even the Greek verb “to beget,” if you will, is properly used of the man, not the woman: “Abraham begot Isaac.” Consequently, how is it here that the...

woman begets? It means that the man is absent. Consequently, in this case the designation “woman” is equivalent to the designation “virgin.” Saint Cyril adds: “For we have already shown that even a virgin may be called a woman.” We have now demonstrated that, in this particular case, whether we say “woman” or “virgin,” the meaning is the same. “For He who makes souls virginal was born of a Virgin.” From a Virgin was born the One who makes souls virginal. “He who makes souls virginal”—that is a beautiful and striking expression. And now we come to paragraph thirty-two.

“Do you marvel at what took place? She who gave birth marveled at it herself.” Are you astonished by what happened? The one to whom it happened was astonished as well; the Theotokos herself marveled. If you are astonished, Saint Cyril says, how much more was she! “For she said to Gabriel, ‘How will this be, since I do not know a man?’” How can this happen to me, since I do not know a man? Do you see? She herself testifies that she does not know a man. The angel is therefore asking of her something beyond the natural order. Here I would like to make a brief observation. It is not directly part of my subject, but it is interesting. It is reckoned that when the Most Holy Theotokos received the Archangel’s visit, she must have been...

fourteen or fifteen years old. She was about that age. Tradition also tells us that she remained in the Temple until she was twelve. And there are many other things, such as the feast we celebrate, the Entry of the Theotokos into the Temple; that is what the feast signifies. We also know—and we have said this during the Question Hour—that the Most Holy Theotokos was a marvel of virtue. This was not because God had predetermined that she would simply be that way. Hers was not a passive holiness, but a holiness she acquired through her own labor. So young, and, if you will, already so holy, living in a secluded place such as the sanctuary...

the Holy of Holies in the Temple. Tell me, how did she know that children are born of a father and a mother? Of course, I hardly need tell you that many young women marry without knowing about the relations of marriage. And I hardly need tell you what problems this creates. The Theotokos understood the matter. She says it plainly: “Since I do not know a man.” Therefore, how could a birth take place without a man? Her words are clear—perfectly clear. Do you know what this means? She possessed knowledge, not distorted knowledge. She did not read the sex manuals our children read today, nor did she study anatomical details.

Nor did they study anatomy in the way we teach it to our children in our schools. She possessed knowledge, yet that knowledge did not ravage her purity and chastity. This means, my beloved, that we can know about such matters in a holy way. We can possess knowledge without anatomical details and without anything excessive. Quite simply, our child can know and be properly informed without that knowledge destroying his or her holiness. If such knowledge does cause harm, it means that our child is not being watchful. Knowledge itself is not to blame—unless that knowledge is lurid, filled with temptations and images, and we have placed in the child’s hands books that are...

unacceptable. But knowledge in itself, when presented properly before a Mystery—for it is indeed a Mystery—is not harmful. Not only Holy Matrimony, but life itself is a Mystery. Who can deny that life is a Mystery? It is the deepest Mystery within nature. The transmission of life is something beyond comprehension. And when we bring a child before this knowledge of the Mystery of life, and also before the Mystery that human bodies are members of the body of Christ and temples of the Holy Spirit, this knowledge does not ravage or destroy purity and holiness. And here is the proof!

The Most Holy Theotokos possessed knowledge, yet she was not defiled in any way. That was simply a parenthesis. The Archangel then says: “The Holy Spirit will come upon you, and the power of the Most High will overshadow you; therefore, the Holy One who is to be born will be called the Son of God.” He explains how it will happen. Thus, there is no place here for union with a man. The birth is immaculate and undefiled. There will be no involvement of a man. But someone may object: “An immaculate and undefiled birth? Does that mean every birth that occurs naturally is not...

immaculate, but defiled?” Let us make this clear as well: neither the seed nor birth nor anything else is defiled. There is no condemnation of Holy Matrimony here. Far from it! Do you see how interpretation must be done? If I isolate this phrase, I will immediately misunderstand it. How, then, do we interpret it? In the spirit of Holy Scripture. What does the Apostle Paul say? A time will come when heretics, such as the Gnostics, will denounce Holy Matrimony. They will forbid it and speak against it. We possess the spirit of Holy Scripture. Holy Matrimony is not defiled. Christ was not born of a Virgin because Holy Matrimony was defiled. Far from it—far from it!

Why, then? Because sinful desire entered into marital relations. That is the issue. And someone says to me, “The woman is unclean; she must not go to Church for forty days.” What is unclean? The blood? The child she has borne? Is the child she has borne—the child whom, if Baptized at that very moment, we would give Holy Communion—unclean? God forbid! What is unclean? The child? When would that be? If the child were conceived through fornication, outside lawful union and without the blessing of God? It would be exceedingly strange for God to bless Holy Matrimony and yet for its offspring to be unclean. God forbid! It would be as though God planted a tree and blessed it, but then said, “The fruit of this tree is filthy, unclean, and defiled.”

That would be a contradiction. Something else has happened: evil desire has entered in. Evil desire is what renders this whole circumstance of childbirth unclean and the woman unclean. It is not childbirth in itself, nor the child, nor the blood, nor the seed. What does David say in Psalm 50? “For in sins my mother conceived me.” It is the phrase “in sins” that identifies what is blameworthy, not...

the bodily process itself or its fruit. You know that after the desire for the fruit in Paradise, evil desire entered into man, and what was especially afflicted was the generative faculty, that region of the body, and so forth. This is why God clothed us: to protect us and preserve whatever could be preserved, so that we would not be stirred toward evil. That is where the sin lies. But Christ was not born of a Virgin for this reason. Rather, He was born as a sign, as I told you before. The birth was immaculate and undefiled. I say this so that some who remain unmarried will not imagine that they are superior to married people, or that they will enter Paradise...

while the others will go to Hell merely because they are married. Saint Ignatius says, “Take care. You may remain unmarried in honor of the body of Christ, but take care not to become proud.” This is a fearful matter. If you wish, the parable of the ten virgins gives us the answer. All ten were virgins, but five were foolish and five were wise. Therefore, neither Holy Matrimony nor celibacy will admit us into or exclude us from the Kingdom of God. What matters is how each person lives either celibacy or Holy Matrimony. This is the Orthodox teaching. At the First Ecumenical Council, the West maintained that the clergy should be celibate—and its clergy remain celibate to this day. Thank you very much.

There have been many deviations. At that time Hosius of Cordoba—Hosius was his name—the bishop of Cordoba in Spain, rose at the First Ecumenical Council and said, “No, no. The question of Holy Matrimony or celibacy is secondary. Each person should choose whichever he wishes.” This is why we have both celibate and married clergy. A married priest is not unclean. Bishops, too, were married. Saint Spyridon, for example, was married, as were others. But pay attention. Later, when monasticism had flourished, then—for many reasons, many reasons...

so that there would be no children claiming rights over the property of the Church—there arose the familiar phenomenon known in ecclesiastical law as nepotism, meaning favoritism toward nephews and relatives. Nepos means “nephew.” Nepotism means allowing relatives to come and seize what belongs to the Church. And because monasticism had flourished, the Church began to choose from the celibate clergy—pardon me, from the unmarried, from the monks—and make them clergy and bishops. This, then, was a digression. The Church may one day want bishops to be married. Here again we have deviations. The Church may one day return to the earlier arrangement and say that bishops will be married.

Do not be alarmed by this, because that was the ancient praxis, the active life of the Church. The Apostle Peter was married; the Evangelist John was unmarried; and the Apostle Paul was unmarried. Neither state is an obstacle to purity—let us be clear about that. It is another matter that Holy Matrimony is more difficult in one respect, while celibacy is more difficult in another. If both married and unmarried people are watchful, then each path is beneficial and edifying. “Let each remain in the calling in which he was called.” Each person should remain where he has been called. But I insist: Holy Matrimony is not unclean. Whoever calls it unclean is a heretic. This is not my word, but the word spoken through Paul. Therefore, my beloved, Christ’s birth is from a Virgin.

Saint Cyril now presents the witnesses. The Holy Spirit will convict those who deny it. The power of the Most High that overshadowed her will rise in indignation against those who would claim that Christ’s birth was not from a Virgin. Gabriel will stand against them as a witness on the Day of Judgment. Here “stand against” means “oppose.” On the Day of Judgment he will say, “Stop! I am a witness.” The place of the manger that received the Master will put them to shame. The manger itself will shame them.

The shepherds who received the good tidings will bear witness, as will the host of angels who praised and sang: “Glory to God in the highest, and on earth peace, goodwill among men.” The Temple to which He was brought on the fortieth day will bear witness, as will Symeon the God-receiver, the pair of turtledoves offered on His behalf—offered for Jesus—Symeon, who then took Him into his arms, and the prophetess Anna, who was present. All these will stand as witnesses that Christ was born of a Virgin. And now we proceed to paragraph thirty-three.

Since God bears witness, and the Holy Spirit bears witness with Him, and Christ says, “Why do you seek to kill Me, a man who has told you the truth?” What did Christ Himself say? “Why do you seek to kill Me—a man who has spoken the truth?” Let the heretics who deny His humanity be muzzled. Let the Docetist heretics be silenced. I mentioned them at the beginning, though we did not deal with them in detail. They say that the Incarnation took place only in appearance. Only in appearance! Let them be muzzled, for Christ Himself said, “Why do you seek to kill Me, a man who speaks the truth?” He is truly man, then. For they contradict the One who spoke—Christ—when He said:

“Touch Me and see, for a spirit does not have flesh and bones as you see that I have.” Did Christ not say, especially after the Resurrection, “Come and touch Me, and see that a spirit does not have flesh and bones as you see that I have”? Let the Lord who was born of the Virgin be worshiped, and let those who live in virginity know the crown belonging to their way of life. Let the order of those who live the monastic life also know the glory promised to chastity, and...

to the monastic order. Pay attention here. When you hear this phrase, do not forget that we are precisely in the middle of the fourth century, around AD 350, and Saint Cyril distinguishes between virgins and monastics. That is how things were then. The order of virgins was one thing, and the order of monastics another. The monastics were unquestionably virgins, but the virgins—whether men or women—also lived in the world. Remember the four daughters of Philip the Deacon. Scripture says that they lived in virginity and prophesied.

Remember the Apostle Paul, who says, “If someone has a virgin daughter, let him keep her in his own home and, if possible, let her not be supported by the Church, but let him provide for her, so that the Church may not be burdened.” We therefore have two groups. There are virgins—women and men—who live in virginity at home, go about their work, and so forth, while remaining chaste. And there are men and women living in virginity who follow the monastic life and have withdrawn from the world. Thus, virginity is not found exclusively in monasticism. This is extremely important. I noted it down and drew it out of the text to share it with you for its historical significance.

Do you see? This is very important, because Saint Ignatius, who was martyred in AD 107, speaks about the virgins I mentioned earlier. “Let no one boast,” he says, “if he lives in virginity. It is undertaken in honor of the body of Christ.” And the Evangelist John speaks of virgins in the Apocalypse, the Book of Revelation, at a time when monasticism did not yet exist. He says that the virgins follow the Lamb and “were not defiled with women.” He means, of course, that they did not fall into fornication, but also remained outside Holy Matrimony, and so forth. What do we see here? Virginity can flourish and blossom even when a person is not a monk.

You may ask me: in the age in which we live, can someone remain a virgin without withdrawing from the world? The difficulties of the times led Christians to identify virginity with monasticism. It was because of the difficulty of the age. Today, someone who wishes to live in virginity usually becomes a monastic. Yet for various reasons—and I am showing you this from history—a man or woman may have had to remain in the world. Perhaps there were insurmountable family obligations, or some other reason made it impossible to become a monk or nun. Despite these insurmountable difficulties, that person remains a virgin while living in the world. Such a person has the reward

and the honor of virginity, provided, of course, that it is not a whim or an eccentricity, and that it does not arise from a loathing of Holy Matrimony or from any of those familiar distortions of genuine virginity. Allow me to add something, even though it does not represent virginity in its fullest sense. When the Holy Forty Martyrs suffered martyrdom, Saint Basil the Great, in the encomium he composed for them, says that they all declared with one voice: “Brothers, let us turn necessity into an offering of honor.” This thought appears very often in the accounts of the martyrs. Let us turn necessity into an offering of honor. In other words, given the situation in which we now find ourselves, what are we to do?

Let us transform that necessity into a noble offering, so that we may receive the crown of martyrdom. I would say that sometimes a young woman or a young man does not marry. The years pass, and marriage does not happen. If they turn necessity into a noble offering—even though genuine virginity does not begin at thirty or fifty, but begins when someone, from youth, desires to remain unmarried—then this has value. That lifelong desire is the ideal and the perfect form. But sometimes someone wishes to marry and, for whatever reason, does not manage to do so, and in the end remains unmarried, whether man or woman. Such people do not run off into fornication or take lovers. Those things are impermissible. They can then turn necessity into a noble offering. Do you know what that means? Do you know how great its value is? Its value is immense. Listen.

First, that person will receive the reward of a virgin, the reward of virginity, because virginity is a virtue. This is not the time to explain why it is a virtue. John Chrysostom explains it in his discourse On Virginity: virtue requires both effort and a free act of the will. Virginity is indeed a fundamental and important virtue, and it provides the ground for many other virtues. But the person must live in virginity rightly. One cannot remain unmarried while sitting in front of the television and enjoying filthy scenes. Such a person is not truly celibate and is not a virgin. He may be unmarried, but he is not a virgin. So he must not watch shameful scenes. The temptations against which he has to struggle are another matter.

That is something different. It is one thing to struggle against temptation, and another to pay money to go and watch it. Those are two different things. I think that is clear. So I remain in virginity and turn necessity into a noble offering. What do I gain? I gain a virtue. And there is another benefit of immense importance. We know that men and women who did not marry, when they saw the years passing but did not turn necessity into a noble offering and embrace the state of celibacy and virginity, began to wither inwardly.

They did not marry, the years passed, they reached forty, then fifty, then sixty, and they still wanted to marry. They reached seventy, then eighty, and were approaching ninety, and still wanted to marry. Do not be surprised by what I am telling you. These things truly happen. What is the result? After the age of thirty or thirty-five, the person begins to develop a particular mentality, what people call the mentality of a confirmed spinster or bachelor. We hear people say—and I will not repeat all such remarks—“Is she not an old maid? How else would you expect her to behave? Is he not a confirmed bachelor?” They become difficult and contrary, jealous, strange in their behavior, and troubled in their disposition. Why?

Because they did not accept what they had become. They did not turn necessity into a noble offering. But the person who does so has a balanced disposition. Such a person is sociable, rejoices with married people, and does not envy them. There is no envy at all; he is genuinely happy for them. Nor does he acquire that embittered mentality associated with an aging unmarried man or woman. All this is a digression from our main subject, but no matter—it concerns important matters, and we should know them. “For we have not been deprived of the dignity of chastity. The Savior spent nine months in the womb of a Virgin, while the Lord lived as a man for thirty-three years.”

“The Virgin was honored through those nine months; how much more may we be honored through many years?” That is, while the Lord remained as an infant in the womb of the Virgin, the Virgin could glory in Him. This is why the text speaks of those nine months. And how much more when this state continues for years, as the Lord’s earthly life continued until the age of thirty-three. So we too, he says, may glory—glory in the Lord—and take honorable pride in having remained virgins for many years. We now come to the final paragraph of this entire catechesis, the thirty-fourth. It is exceedingly beautiful because it has a practical character, and all of us should pay close attention to it: “By the grace of God, let us all run the path of chastity,”

“young men and virgins, elders together with the young.” Therefore, by the grace of God, let us all walk the path of God, the path of chastity: young men and virgins, elders together with the young. All of us, married and unmarried, must walk the path of chastity. All these things serve many purposes. The Most Holy Theotokos was a Virgin, as I told you, and this was the central and fundamental sign by which the Messiah was to be recognized. Yet how many other purposes it also serves! Before the icon of the Most Holy Theotokos, the married woman prays, because the Most Holy Theotokos is a mother. And the virgin prays there as well.

She is the Virgin beyond all virgins, the Virgin Mother above all. Thus the Most Holy Theotokos gathers everyone to herself. She gathers them all because her person embraces all these aspects, and this fact has immense moral and spiritual significance. Saint Cyril continues: “Let us not pursue wantonness.” We must not give ourselves over to sexual immorality. “But as we praise the name of Christ, let us not disregard the glory of chastity.” Let us not set aside the glorious dignity of chastity. Do you know how little chastity and virginity are honored in our age? People mock them.

Swine mock those who are pure and chaste. Forgive me for putting it this way, but those who wallow in the mud—licentious and filthy people who have tried every kind of perversion—insult the chaste and those living in virginity, mocking them as though they were the perverted ones. What degradation! What a wretched condition! “For the crown is angelic, and the achievement is beyond human strength.” The crown is angelic, and the achievement surpasses human power, because no one can attain it without the grace of God. “Without Me you can do nothing,” says the Lord. “Let us spare our bodies, which are destined to shine like the sun.” Let us have mercy on our bodies and not surrender them to sexual immorality.

After the Resurrection, they are destined to shine and be glorified like the sun, just as the body of Christ shone at the Transfiguration. “Let us not defile so great and precious a body for the sake of a fleeting pleasure.” Our body is so great and precious; it is a member belonging to God, a member of the body of Christ. Let us not defile it for the sake of a small pleasure. “For sin is brief and lasts but a moment, while the shame endures for many years and into eternity.” Sin lasts only a little while, but its punishment is eternal. We are speaking here of sexual immorality, not of Holy Matrimony. “Those who cultivate chastity are angels walking upon the earth. Virgins have their portion with Mary the Virgin.” Those who live in virginity share their portion with the Virgin Mary. “Let all adornment be banished.” Let us cast away every kind of ostentatious adornment. He does not mean that we should not wash and iron our clothes, comb our hair, or wear shoes and socks. Those are elementary things. What does the Lord say? “Anoint your head”—that is, groom yourself—“and wash your face,” so that others will not see that you are fasting because you have left your hair unwashed and dirty. This means that I will wash myself

and dress properly, and I will iron my clothes, but I will avoid ostentatious adornment. What does such adornment mean? By analogy, we might call it fashion-conscious display. Not fashion. Let things be simple, decent, and attractive, but simple—not ostentatious. “And let every wanton glance and every affected public promenade be banished.” What can I say about the wanton glance, my dear friends? It is what we encounter in the street. We paid the compulsory charge for public television whether we watched it or not; then we bought a television, even a color one, so that late at night we could watch and enjoy—what? Sin!

The Lord told us to turn our eyes away when we encounter a temptation we did not prepare for ourselves. Yet we go out and buy the means and the machines—televisions, cinema tickets, and who knows what else—and pay to watch sin. Is this permissible for Christians? Is it? “And every affected public promenade.” Ah, those promenades, that endless walking back and forth along the streets where young people parade themselves as though at a marriage market—Kouma Street, as you call it, and the town squares. In villages it is the square and the central road: back and forth, back and forth. I will say no more; I am ashamed. “And every elaborate outfit,” of course, “and enticing perfumes.” Those perfumes that make us ask, “Who just passed by?”

Someone gets onto the bus, whether woman or man, and the whole place smells of that perfume. “Let the prayer of spiritual fragrance, good deeds, and the sanctification of our bodies be incense for everyone, so that the Lord who was born of a Virgin may say of us—of chaste men and crowned women—‘I will dwell in them and walk among them; I will be their God, and they shall be My people.’” Yes, the Christian has a fragrance of his own. My dear friends, when little children used to return from school—those were some of the beautiful days of the past, though not merely because they belonged to the past—

for that would be mistaken. The old days simply had certain beautiful qualities. When we came home, especially during our first year of primary school, our parents wanted to help us love school by using all sorts of pleasant little expressions. As we returned, they would say, “Oh, what a fragrance! How sweet my child smells! How sweet my little schoolchild smells!” To tell you the truth, I could never discover what fragrance I supposedly had. I grew up and still did not understand what they had smelled. It was a little device to tell me that I carried a fragrance and that the place I was going to had value, because I came away from it with that fragrance. Yet, my dear friends—no, I am mistaken. I really did carry a fragrance, just as you did.

A diligent child goes off to school with a schoolbag, clean books, lessons prepared, and an earnest attitude—and that child gives off a fragrance. What else can we call it? It is a sweet spiritual fragrance. That is why Holy Scripture says that we are the fragrance of Christ. Does not a beautiful and chaste person have a fragrance? Does not a diligent and upright person carry a fragrance? Such a person has a distinctive spiritual fragrance. Does not a Saint have a fragrance? I mean spiritually, of course—though I could say something further: sometimes it is perceptible even to the senses. The holy relics, especially, quite often give off a fragrance that can be physically perceived by the sense of smell. What does all this mean? It means that I must become—

through sanctification—a spiritual fragrance, the fragrance of Christ. Then Christ, who is the true fragrance, will say, “I will dwell in them and walk among them.” I will come and dwell within them, and I will walk among them—that is, I will act dynamically within their lives—“and I will be their God, and they shall be My people.” This, my dear friends, is the beauty of the Christian faith. This is its beauty: Christ came into the world, born of a woman, born of a virgin, to bring us all these great messages. And Saint Cyril concludes: “To Him be glory unto the ages of ages. Amen.”

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί, στην δωδεκάτη κατήχηση, τριακοστήν πρώτην παράγραφο. Ένα μικρό μέρος αυτής της παραγράφου ήδη αναφέραμε την περασμένη φορά, αλλά επειδή έχει κάποια σημασία, γι' αυτό δεν την παραλείπουμε, αλλά έχουμε κάτι να πούμε. Τούτου μνημονεύομεν, αδελφοί, της οργανικής ταύτης αμυντηρίας χρησόμεθα. Μη ανεχόμεθα των αιρετικών των κατά φαντασίαν την παρουσίαν διδασκόντων. Καταπτύσωμεν και των λεγόντων εξ ανδρός και γυναικός είναι την γέννηση του Σωτήρος.

Τολμησάντων ειπείν ότι είν' εκ του Ιωσήφ και της Μαρίας, διά το γεγράφθαι «και παρέλαβε την γυναίκα αυτού». Μνημονεύσωμεν γαρ του Ιακώβ, του πριν λαβείν την Ραχήλ, λέγοντος τω Λάβαν· «Απόδος την γυναίκα μου». Ως προγαμικής πρώτης καταστάσεως το μόνον επαγγελίαν είναι, γυνή του Ιακώβ ονομάζεται· ούτω και η Μαρία, τω μνηστευθήναι, γυνή του Ιωσήφ ονομάζεται.

Βλέπε του Ευαγγελίου την ακρίβεια, λέγοντος· «Εν δε τω μηνί τω έκτω, απεστάλη ο άγγελος Γαβριήλ από του Θεού εις πόλιν της Γαλιλαίας, η όνομα Ναζαρέτ, προς Παρθένον μεμνηστευμένην ανδρί, ω όνομα Ιωσήφ» και εξής. Και πάλι, ότε η απογραφή ήν και ανέβη Ιωσήφ απογράψασθαι, τι λέγει η Γραφή; «Ανέβη δε και Ιωσήφ από της Γαλιλαίας απογράψασθαι συν Μαριάμ τη μεμνηστευμένη αυτώ γυναικί, ούση εγκύω». Έγκυος μεν γαρ ήν· ουκ είπε δε «τη γυναικί αυτού», αλλά «τη μεμνηστευμένη αυτώ». «Εξαπέστειλε γαρ ο Θεός τον Υιόν αυτού», φησίν ο Παύλος, ου γενόμενον εξ ανδρός και γυναικός, αλλά γενόμενον εκ γυναικός μόνον, τουτέστιν εκ Παρθένου.

Το γαρ γυναίκα και την Παρθένον καλείσθαι προαπεδείξαμεν. Εκ Παρθένου γαρ εγεννήθη ο παρθενοποιός των ψυχών. Εδώ έχει πολύ ωραία επιχειρήματα, αγαπητοί μου, ο Άγιος Κύριλος, που είναι μια απάντηση σε εκείνους οι οποίοι φλυαρούν ό,τι βλάσφημο φλυαρούν εναντίον της Παναγίας Θεοτόκου. Είναι πρώτοι, λέγουν, εκ των αιρετικών, ότι η παρουσία του Χριστού είναι το κατά φαντασίαν. Αλλά είναι οι γνωστοί δοκήτες, ας τους βάλουμε στην άκρη. Αλλά να καταπτύσωμε, λέγει, και εκείνους που λένε ότι γεννήθηκε ο Σωτήρας μας από άνδρα και γυναίκα. Ότι δηλαδή ο Ιωσήφ...

σύζυγος της Παναγίας Θεοτόκου, και συνεπώς έχουμε μία φυσική και όχι υπερφυσική γέννηση, μόνο και μόνο διότι το μυαλό τους, το μικρό και το ξερό, δεν καταλαβαίνει. Δηλαδή, πάνω ό,τι δεν καταλαβαίνουμε το απορρίπτουμε. Αν ξέραμε πόσο ανορθόδοξο, πόσο αντιεπιστημονικό και πόσο αντιλογικό είναι! Επειδή κάτι δεν καταλαβαίνουμε, το απορρίπτουμε. Και μόλις ανάγκη να σας το πω· εις αυτόν τον χώρο της επιστήμης πόσα πράγματα υπάρχουν που δεν τα καταλαβαίνουμε, και όμως δεν μπορούμε να τα απορρίψουμε. Θα ήτο σφάλμα μεθόδου, σφάλμα λογικής, εν ονόματι της λογικής, να απορρίψουμε εκείνο που δεν καταλαβαίνουμε.

Εδώ όμως έχουμε κατοχύρωσιν αγιογραφικήν, και λέγει τώρα εις αυτές τις φλυαρίες ο Άγιος Κύριλος, που δυστυχώς αυτές οι φλυαρίες επικρατούν άφθονα στην εποχή μας εις βάρος της Υπεραγίας Θεοτόκου, διά την γέννηση του Χριστού από Παρθένον. Είναι φοβερό! Βέβαια δεν μπορώ να σας πω, αν και δεν είναι καινούργια, αναμασήματα είναι αυτά που λέγονται. Δεν μπορώ να σας πω τι έγραψε ο Πορφύριος, αυτός ο ειδωλολάτρης, εναντίον του Χριστιανισμού, και ο Κέλσος. Αλλά ο μαθητής του Πορφυρίου, πολύ βλάσφημα πράγματα εναντίον του Χριστού και της Θεοτόκου...

που έγραψε, τα ίδια αυτούσια κυκλοφορούν μέχρι σήμερα στα στόματα των αιρετικών, των εχθρών της πίστεως. Εγώ, φειδόμενος των αυτιών σας, των ακοών σας, δεν μπορώ να πω εκείνα τα οποία λέγουν, αλλά ίσως κάποιοι θα έχετε ακούσει ή διαβάσει αυτά τα φοβερά βλάσφημα λόγια. Και έλεγε τώρα εδώ ο Άγιος Κύριλλος: Πού το στηρίζουν αυτό; Το στηρίζουν στο εξής χωρίον του Ευαγγελιστού Ματθαίου, 1,24: «και παρέλαβε την γυναίκα αυτού».

Λέει «την γυναίκα». Τι άλλο θέλουμε; Αφού το γράφει ο ίδιος ο Ιερός Ευαγγελιστής. Μάλιστα. Ξέρετε μια μέθοδο ερμηνείας; Είναι η εξής: αν δω μια λέξη, μία φράση, στην Αγία Γραφή και μείνω σε αυτή, για να βγάλω ένα συμπέρασμα ερμηνευτικό, σίγουρα θα πέσω σε πλάνη. Γιατί; Διότι πάντοτε μία λέξη δεν έχει την έννοια που είχε τότε να την έχει στην εποχή μας. Ακόμη, μπορεί να υπάρχει μόνο μία πτυχή ενός θέματος και να μην ολοκληρώνει το θέμα. Τότε πώς θα ερμηνεύσουμε; Κοιτάξτε ποια μέθοδο θα χρησιμοποιήσουμε: αυτή που χρησιμοποιούν οι Πατέρες. Και η Αγία Γραφή...

ερμηνεύει την Αγία Γραφή. Δηλαδή θα πάμε σε παράλληλα χωρία. Πώς εννοείται, φερ' ειπείν, η έννοια «γυναίκα»; Έχει καμία σχέση με την Παρθένον η λέξη «γυναίκα» ή αποκλειστικά αναφέρεται στην περίπτωση της γάμου γυναικός; Έτσι πρέπει να ερευνήσουμε, να πάρουμε τα παράλληλα χωρία και να δούμε τι λέει η Αγία Γραφή πάλι. Και μόνο τότε θα ερμηνεύσουμε ορθά, πάντοτε δε μέσα στο πνεύμα της Αγίας Γραφής. Όχι μόνο στο γράμμα, αλλά και στο πνεύμα. Λοιπόν, αρχίζει να λέει ο Άγιος Κύριλος: Ας θυμηθούμε, λέγει, τον Ιακώβ.

Γνωστό ότι ο Ιακώβ είχε απατηθεί από τον πεθερό του, τον Λάβαν. Ενώ αγαπούσε και ήθελε την Ραχήλ, τελικά εκείνος, με μια απάτη που δεν είναι της ώρας τώρα να σας περιγράψω, του έδωσε την πρώτη του κόρη, τη Λία. Βεβαίως θεωρήθηκε ότι είναι παντρεμένος πια, διότι ο τρόπος που έγινε ο γάμος τότε ήταν βέβαια περίεργος, κατά τα έθιμα της Μεσοποταμίας της εποχής εκείνης. Και αντελήφθη την επομένη ότι δεν ήταν η Ραχήλ, αλλά ήταν η Λία. Διεμαρτυρήθη εις τον πεθερό του: «Γιατί», λέει, «με εξηπάτησες;» Εδώ βλέπετε ότι εξηπάτησε εκείνος τον αδελφό του, τον Ησαύ.

Πληρώνεται για την απάτη, παρότι τελικά την απάτη του αυτή την εγκρίνει ο Θεός. Δεν είναι της ώρας όμως να σας το πω. Την απάτη που έκανες στον Ησαύ την εγκρίνει ο Θεός, τον τιμωρεί όμως ταυτοχρόνως. Είναι εκείνο που λέγεται εις το στρατό: έκανες μια αυθαιρεσία, κερδήθηκε όμως η μάχη. Παίρνεις το παράσημο γιατί κερδήθηκε η μάχη, τρως όμως και δέκα μέρες φυλακή γιατί δεν ρώτησες τον αξιωματικό σου. Το γνωστό αυτό. Είναι η ίδια περίπτωση, ακριβώς η ίδια περίπτωση. Λοιπόν, εδώ εξαπατάται ο Ιακώβ και την επομένη, όπως σας είπα, διαμαρτυρήθη στον πεθερό του. Αν μου πείτε «μα τόσο χοντρό πράγμα πώς έτσι;», ας σας πω ότι στις ημέρες μας συνέβη το ίδιο πράγμα. Είμαι μάρτυς εγώ. Κάποτε ήρθε κάποιος στη Μητρόπολη.

Ελαφρώς το μέθυσαν και, αντί να βάλουν την Α, έβαλαν τη Β, αδελφοί. Και βεβαίως ήρθε ο άνθρωπος στη Μητρόπολη να ζητήσει διαζύγιο, διότι εξηπατήθη. Και είπα: δεν έγιναν την εποχή του Ιακώβ, 2.000 χρόνια π.Χ.· γίνονται και σήμερα τα φαινόμενα αυτά. Σας το είπα έτσι για την ιστορία. Τότε ο Ιακώβ λέγει στον πεθερό του, τον Λάβαν: «Όχι», λέει, «εγώ θέλω να μου δώσεις τη Ραχήλ». Δεν μπορούσε να χωρίσει τη Λία. «Καλά», του λέει ο Λάβαν, «θα μου δουλέψεις άλλα τόσα χρόνια, όσα δούλεψες για τη Λία, και θα πάρεις και τη Ραχήλ». Έτσι, παρά τη θέλησή του, τελικά ο Ιακώβ βρέθηκε με δύο γυναίκες.

Είναι ο λόγος. Ακούστε δε τι φράση είπε ο Ιακώβ εις τον Λάβαν: «Απόδος την γυναίκα μου». Είναι Γένεσις 29,21. «Δώσ' μου τη γυναίκα μου». Σχολιάζει τώρα ο Άγιος Κύριλλος και λέγει: Είδες; Δεν είναι η γυναίκα του. Γυναίκα του ήταν η Λία και ζητάει και τη δεύτερη. Είδες πώς την ονομάζει; Την ονομάζει γυναίκα, ενώ δεν ήταν γυναίκα του. Ήταν παρθένος ακόμη η Ραχήλ. Είδες πώς την ονόμασε; Την ονόμασε γυναίκα του. «Απόδος μοι, απόδος την γυναίκα μου», ενώ είναι παρθένος. Πρώτο λοιπόν επιχείρημα.

Λέγει: αυτή η κατάσταση ήταν προ του γάμου. Θα σας διαβάσω τη φράση: «Ως προγαμικής πρώτης καταστάσεως το μόνον επαγγελίαν είναι, γυνή του Ιακώβ ονομάζεται. Ούτω και η Μαρία» κτλ. Διότι ήταν μόνο μια υπόσχεση που εδόθη: θα την πάρεις. Και την αποκαλεί... Επτά χρόνια πρέπει να δουλέψει ο Ιακώβ για να πάρει τη Ραχήλ. Και όμως την αποκαλεί γυναίκα του, ενώ ακόμη δεν είναι γυναίκα του· είναι παρθένος. «Εν δε τω μηνί τω έκτω, απεστάλη ο άγγελος Γαβριήλ από του Θεού εις πόλιν της Γαλιλαίας...» Σε μια πόλη της Γαλιλαίας που ήταν το όνομά της Ναζαρέτ.

«Προς Παρθένον», λέγει ο Ευαγγελιστής Λουκάς, «μεμνηστευμένην ανδρί». Είδες, λέγει, εδώ ακρίβεια; Τι λέγει; «Προς Παρθένον», η οποία ήταν μεμνηστευμένη, δηλαδή αρραβωνιασμένη, με έναν άνδρα. Άρα δεν ήτο γυναίκα του Ιωσήφ. Και όταν, λέει, η απογραφή ήτο, που έπρεπε να ανεβούν στην Βηθλεέμ, ανέβηκε και ο Ιωσήφ να απογραφεί. Τι λέει η Γραφή; «Ανέβη δε και Ιωσήφ από της Γαλιλαίας απογράψασθαι, συν Μαριάμ τη μεμνηστευμένη αυτώ γυναικί, ούση εγκύω». Ήτο ήδη έγκυος και την αποκαλεί εδώ ο Λουκάς μεμνηστευμένη, αρραβωνιασμένη στον Ιωσήφ.

όμως εγκυμονούσε. Είδες, λέει, η ακρίβεια; Πάλι εδώ ο Άγιος Κύριλλος: «Έγκυος μεν γαρ ήν», ήτο, λέει, έγκυος. «Ουκ είπε δε ότι τη γυναικί αυτού, αλλά τη μεμνηστευμένη αυτώ». Δεν είπε «στη γυναίκα του», αλλά «την αρραβωνιαστικιά του». Είδες, λέει, η ακρίβεια; Παρακάτω. Προσέξτε τώρα εδώ ένα σημείο του Αποστόλου Παύλου που είναι πολύ ωραίο. Δεν ξέρω αν ποτέ έχετε παρακολουθήσει μία περικοπή του Αποστόλου Παύλου που συχνά λέγεται ως αποστολική περικοπή όταν αναφέρεται σε μία μεγάλη γιορτή, δεσποτική, Χριστούγεννα κτλ. «Ότε ήλθε το πλήρωμα του χρόνου, εξαπέστειλεν ο Θεός τον Υιόν αυτού, γενόμενον εκ γυναικός».

Δεν λέγει «εκ Παρθένου», αλλά λέγει «εκ γυναικός». Κοιτάξτε εδώ ερμηνεία.

Ο Άγιος Κύριλλος: «Ου γενόμενον εξ ανδρός και γυναικός, αλλά γενόμενον εκ γυναικός μόνον». Είπε ότι γεννήθηκε από γυναίκα. Μα η γυναίκα πάντα δεν γεννάει; Γιατί να πει «γεννήθηκε από γυναίκα»; Διότι δεν εννοεί τον Ιωσήφ, δηλαδή άνδρα και γυναίκα, αλλά εννοεί μόνο γυναίκα. Διότι «τουτέστιν εκ Παρθένου», δηλαδή εκ Παρθένου. Διότι γιατί να πει μόνο «εγεννήθηκε εκ γυναικός»; Διότι, ξαναλέγω, αν το θέλετε, και το ρήμα «γεννώ» δεν είναι για τη γυναίκα, αλλά είναι για τον άνδρα. Διότι «ο Αβραάμ εγέννησε τον Ισαάκ». Συνεπώς, πώς εδώ εγέννησε η...

γυναίκα; Σημαίνει ότι απουσιάζει ο άνδρας. Συνεπώς, η ονομασία «γυναίκα» είναι ταυτόσημος με την ονομασία «παρθένος». Και συμπληρώνει: «Το γαρ γυναίκα και την Παρθένον καλείσθαι προαπεδείξαμεν». Ήδη το αποδείξαμε πια ότι, είτε πούμε γυναίκα είτε πούμε παρθένος, σε αυτήν την περίπτωση είναι ταυτόσημο. «Εκ Παρθένου γαρ εγεννήθη ο παρθενοποιός των ψυχών». Από Παρθένον γεννήθηκε εκείνος που κάνει παρθένους τις ψυχές. «Παρθενοποιός των ψυχών»· είναι ωραία φράση, χαρακτηρισμός. Και ερχόμεθα τώρα στην 32η παράγραφο.

«Θαυμάζεις το γενόμενον; Θαύμαζε τούτο και αυτήν την γεννήσασαν». Απορείς γι' αυτό που έγινε; Απορεί, μα απορεί και εκείνη που συνέβη το περιστατικό, απορεί και η ίδια η Θεοτόκος. Αν απορείς εσύ, πολλώ μάλλον εκείνη απορεί, λέει. «Λέγει γαρ προς τον Γαβριήλ· Πώς έσται μοι τούτο, επεί άνδρα ου γινώσκω;» Πώς θα μου γίνει αυτό, αφού δεν γνωρίζω άνδρα; Βλέπεις λοιπόν; Η ίδια το ομολογεί, δεν γνωρίζει άνδρα. Άρα λοιπόν της ζητάει ο άγγελος μία κατάσταση έξω από την φυσική κατάσταση. Εδώ να κάνω μια μικρή παρατήρηση, που δεν είναι στο θέμα μου, αλλά είναι όμως ενδιαφέρουσα. Η Υπεραγία Θεοτόκος λογαριάζεται ότι, όταν εδέχθηκε την επίσκεψη του Αρχαγγέλου, πρέπει να ήταν...

δεκατεσσάρων με δεκαπέντε ετών. Εκεί γύρω ήτο η ηλικία της. Ακόμα η παράδοση μας λέγει ότι μέχρι τα δώδεκά της χρόνια έμεινε εις τον ναόν. Και άλλα πολλά, όπως τα Εισόδια που γιορτάζουμε, τη γιορτή αυτή· αυτό σημαίνει. Ακόμα ξέρουμε ότι η Παναγία Θεοτόκος, και το λέγαμε και την Ώρα των Αποριών, ότι ήταν ένα θαύμα αρετής. Όχι γιατί η ίδια προορίστηκε από τον Θεό να είναι έτσι. Δεν είχε μία αγιότητα παθητική, αλλά μία αγιότητα που την απέκτησε με τον κόπο της. Τόσο μικρή και, αν θέλετε, ακόμη τόσο αγία και σε ένα χώρο περιορισμένη, όπως ήτο το ιερόν...

τα Άγια των Αγίων του Ναού. Πέστε μου, πώς εγνώριζε το θέμα ότι τα παιδιά γεννιούνται από πατέρα και μητέρα; Βέβαια, περιττό να σας πω ότι υπάρχουν πολλές κοπέλες που παντρεύονται και δεν γνωρίζουν τα του γάμου. Βέβαια, τι προβλήματα δημιουργούνται, μόλις κι ανάγκη να σας το πω. Η Θεοτόκος εγνώριζε το θέμα. Το λέει καθαρά: «Επεί άνδρα ου γινώσκω». Συνεπώς, πώς είναι δυνατό να γίνει μια γέννησις άνευ ανδρός; Σαφώς, σαφέστατα. Τι σημαίνει αυτό, ξέρετε; Είχε γνώση, όχι παραγνώση. Δεν διάβαζε σεξολογίες που διαβάζουν σήμερα τα παιδιά μας, ούτε κάναμε ανατομίες.

Ούτε έκαναν ανατομίες όπως κάνουμε εμείς τα παιδιά μας και στα σχολεία μας. Είχε γνώση, χωρίς αυτή η γνώση να λυμαίνεται την καθαρότητά της και την αγνότητά της. Σημαίνει, αγαπητοί μου, μπορούμε να έχουμε γνώση των θεμάτων κατά άγιον τρόπο, γνώση, όχι ανατομίες και όχι παραπανίσια πράγματα. Απλά, πολύ απλά, μπορεί να γνωρίζει το παιδί μας, να είναι κατατοπισμένο, χωρίς αυτή η γνώση να του καταστρέφει την αγιότητα. Εάν αυτή η γνώση θα κατέστρεφε, σημαίνει δεν προσέχει το παιδί μας. Δεν φταίει αυτή καθεαυτή η γνώση. Εκτός αν η γνώση είναι παρδαλή, είναι γεμάτη με πειρασμούς, είναι γεμάτη με εικόνες. Προσφέραμε στα χέρια του παιδιού βιβλία που είναι...

απαράδεκτα. Αλλά αυτή καθεαυτή είναι η γνώση, όταν σταθεί σωστά ως μπροστά σε ένα μυστήριο, διότι είναι μυστήριον. Μυστήριον όχι ο γάμος μόνο, αλλά και η ζωή είναι μυστήριον. Ποιος αρνείται ότι η ζωή είναι μυστήριον; Είναι το βαθύτερο μυστήριον μέσα στη φύση. Αυτή η μεταλαμπάδευση της ζωής είναι ασύλληπτο πράγμα. Και όταν το παιδί το στήσουμε μπροστά σε αυτή τη γνώση του μυστηρίου της ζωής, αλλά και του μυστηρίου ότι τα ανθρώπινα σώματα είναι μέλη του σώματος του Χριστού και ότι είναι ναός του Αγίου Πνεύματος, αυτή η γνώση δεν λυμαίνεται, δεν καταστρέφει την αγνότητα και την αγιότητα. Απόδειξις!

Η Υπεραγία Θεοτόκος, που είχε μεν γνώση, αλλά δεν ελερώθηκε σε τίποτε. Μια παρένθεση ήτο αυτό. Ο δε Αρχάγγελος λέει: «Πνεύμα Άγιον επελεύσεται επί σε και δύναμις Υψίστου επισκιάσει σοι· διό και το γεννώμενον Άγιον κληθήσεται Υιός Θεού». Εξηγεί πώς θα γίνει. Άρα δεν υπάρχει θέσις μίξεως ανδρός. Άχραντος και αρύπαρος η γέννησις. Δεν θα υπάρχει το θέμα, το θέμα ανδρός. Εδώ κάποιος μπορεί να μου παρατηρήσει: «Άχραντος και αρύπαρος γέννησις· ώστε κάθε γέννηση που γίνεται κατά φυσικόν τρόπον είναι μη...

άχραντος και ρυπαρά;» Είναι γνωστό, ας το πούμε και αυτό: όχι ότι το σπέρμα είναι ρυπαρό, ούτε η γέννηση, ούτε τίποτα. Εδώ δεν υπάρχει κατάκριση του γάμου. Άπαγε! Είδατε πώς γίνεται τώρα η ερμηνεία; Εάν θελήσω να απομονώσω αυτή τη φράση, θα παρεξηγήσω αμέσως. Πώς γίνεται η ερμηνεία; Με το πνεύμα της Αγίας Γραφής. Τι λέει ο Απόστολος Παύλος; Θα έρθει καιρός που θα κατηγορούν τον γάμο αιρετικοί, όπως είναι οι γνωστικοί. Θα εμποδίζουν τον γάμο και θα τον κατηγορούν. Έχουμε το πνεύμα της Αγίας Γραφής. Δεν είναι ρυπαρός ο γάμος. Δεν γεννήθηκε ο Χριστός από Παρθένον γιατί ήταν ρυπαρός ο γάμος. Άπαγε, άπαγε!

Γιατί; Διότι στον γάμο μπήκε η αμαρτωλή επιθυμία. Εκεί είναι το πράγμα. Και η γυναίκα, λέει μου, είναι ακάθαρτος. Σαράντα ημέρες δεν πρέπει να πάει στην εκκλησία. Τι είναι ακάθαρτο; Το αίμα; Το παιδί που γέννησε; Το παιδί που γέννησε, που αν το βαφτίσουμε την ίδια στιγμή το κοινωνούμε; Είναι το παιδί ακάθαρτον; Μη γένοιτο. Τι είναι ακάθαρτο; Το παιδί; Πότε είναι; Εκ πορνείας γενόμενον; Όχι νομίμως; Όχι κάτω από την ευλογία του Θεού; Θα ήταν πάρα πολύ περίεργο πράγμα να ευλογείται ο γάμος από τον Θεό και τα προϊόντα του γάμου να είναι ακάθαρτα. Μη γένοιτο. Να έρχεται ο Θεός να φυτεύει ένα δέντρο, να το ευλογεί, αλλά μετά να λέει: «Ο καρπός αυτού του δέντρου είναι βρόμικος, είναι ακάθαρτος, είναι ρυπαρός».

Είναι αντιφατικό. Κάτι συμβαίνει. Μπήκε η πονηρά επιθυμία. Η πονηρά επιθυμία καθιστά την όλη αυτή ιστορία του τοκετού ακάθαρτον και τη γυναίκα ακάθαρτον. Δεν είναι λοιπόν ούτε ο τοκετός αυτός καθεαυτόν, ούτε το παιδί, ούτε το αίμα, ούτε το σπέρμα. Τι λέγει ο Δαβίδ στον Πεντηκοστό Ψαλμό; «Ότι εν αμαρτίαις εκίσσησέ με η μήτηρ μου». Εκείνο το «εν αμαρτίαις» είναι το ένοχον και όχι...

καθεαυτή η κατασκευή και τα προϊόντα της. Ξέρετε δε ότι μετά από την επιθυμία του καρπού του Παραδείσου μπήκε η πονηρά επιθυμία πλέον στον άνθρωπο, και εκείνο που ιδιαιτέρως προσεβλήθη είναι το γενετήσιον, η περιοχή του κτλ. Γι' αυτό και ο Θεός μας έντυσε, για να γλιτώσουμε και να περισώσουμε ό,τι μπορούμε να περισώσουμε, διά να μην πονηρευόμεθα. Εκεί είναι η αμαρτία. Αλλά δεν γεννήθηκε ο Χριστός από Παρθένον γι' αυτό, αλλά γεννήθηκε, σαν συμπάδιο, όπως σας είπα προηγουμένως. Άχραντος και αρύπαρος η γέννησις. Το λέω για να μην νομίσουν και μερικοί που μένουν εν αγαμία ότι υπερέχουν των εγγάμων και ότι αυτοί θα πάνε στον Παράδεισο...

οι άλλοι θα πάνε στην κόλαση επειδή είναι έγγαμοι. Λέει ο Άγιος Ιγνάτιος: «Πρόσεξε», λέγει, «εις τιμήν του σώματος του Χριστού μπορεί να μείνεις άγαμος, αλλά πρόσεξε μη υπερηφανευθείς». Είναι φοβερό πράγμα. Αν το θέλετε, η παραβολή των δέκα Παρθένων δίνει την απάντηση. Και δέκα ήσαν παρθένοι, αλλά οι πέντε ήταν μωρές και οι πέντε ήσαν φρόνιμες. Συνεπώς, δεν είναι ο γάμος ή η αγαμία που θα μας εισαγάγει ή θα μας αποκλείσει από την Βασιλεία του Θεού, αλλά πώς θα χειριστεί ο καθένας την αγαμία ή τον γάμο. Αυτό έχει σημασία. Ορθοδόξως ομιλώ. Γι' αυτό και στην Πρώτη Οικουμενική Σύνοδο, που υπεστήριζε η Δύσις ότι ο κλήρος πρέπει να είναι άγαμος, και είναι μέχρι σήμερα άγαμος. Σας ευχαριστώ πολύ.

Έχουν πολλές παρεκτροπές. Τότε σηκώθηκε ο Όσιος Κορδούης — Όσιος ήταν το όνομά του — επίσκοπος Κορδούης από την Ισπανία, στην πρώτη Οικουμενική Σύνοδο, και είπε: «Όχι, όχι, το θέμα του γάμου, της αγαμίας, είναι δεύτερον. Θα διαλέγει κανείς ό,τι θέλει». Γι' αυτό έχουμε τους κληρικούς είτε αγάμους είτε έγγαμους. Δεν είναι ακάθαρτος ο ιερεύς που είναι έγγαμος. Και οι επίσκοποι ήσαν έγγαμοι. Απόδειξη, ο Άγιος Σπυρίδων ήτο έγγαμος, κι όποιοι άλλοι ήσαν έγγαμοι. Προσέξτε όμως. Αργότερα, όταν είχε λάμψει ο μοναχισμός, τότε, επειδή, επειδή, πολλά επειδή...

μην υπάρχουν παιδιά που θα ζητούσαν δικαιώματα από την Εκκλησία — αυτό το γνωστό φαινόμενο που λέγεται στη γλώσσα του εκκλησιαστικού δικαίου νεποτισμός, δηλαδή ανιψιωτισμός. Nepos θα πει ανιψιός. Νεποτισμός, να μην έρχονται οι συγγενείς δηλαδή και αρπάζουν τα της Εκκλησίας. Και επειδή είχε λάμψει ο μοναχισμός, έπαιρνε η Εκκλησία από τους αγάμους κληρικούς, συγγνώμη, από τους αγάμους, από τους μοναχούς. Έκανε κληρικούς και επισκόπους. Συνεπώς, αυτό ήταν μια παρέκβαση. Μπορεί κάποτε η Εκκλησία να θέλει τους επισκόπους να είναι έγγαμοι. Έχουμε πάλι παρεκτροπές εδώ. Μπορεί κάποτε η Εκκλησία να ξαναγυρίσει και να πει ότι οι επίσκοποι θα είναι έγγαμοι.

Μην τρομάξετε γι' αυτό, διότι η αρχαία πράξις αυτό είχε. Ο Απόστολος Πέτρος ήτο έγγαμος, ο Ευαγγελιστής Ιωάννης ήτο άγαμος, ο Απόστολος Παύλος ήτο άγαμος. Δεν εμποδίζει τίποτε στην καθαρότητα, να εξηγούμεθα. Άλλο τώρα ότι ο γάμος είναι δυσκολότερος από μιαν άποψη και η αγαμία είναι δυσκολότερη πάλι κι αυτή από μιαν άποψη. Εάν και η μία και οι άλλοι προσέχουν, τότε και το ένα ωφελεί και το άλλο ωφελεί. Έκαστος εφ' ω εκλήθη. Ο καθένας εκεί που κλήθηκε. Αλλά ο γάμος, όμως, επιμένω, δεν είναι ακάθαρτος. Όποιος τον ονομάσει ακάθαρτον είναι αιρετικός. Δεν το λέω εγώ, το στόμα του Παύλου. Ώστε λοιπόν, αγαπητοί μου, η γέννησις του Χριστού είναι εκ Παρθένου.

Εδώ τώρα αναφέρει ο Άγιος Κύριλος τους μάρτυρες. Ελέγξει αυτούς το Πνεύμα το Άγιον. Αγανακτήσει η δύναμις του Υψίστου, η επισκιάσασα. Για εκείνους οι οποίοι θα υπεστήριζαν ότι δεν είναι εκ Παρθένου η γέννησις του Χριστού. Αντικαταστήσεται Γαβριήλ αντιπρόσωπος εν ημέρα κρίσεως. Εν ημέρα κρίσεως, αντικαταστήσεται θα πει θα αντισταθεί. Το αντικαθίστημι, αντιστέκομαι. Εν ημέρα κρίσεως θα πει: «Για να σταθείτε, εγώ είμαι μάρτυς». Καταισχυνεί αυτούς ο της φάτνης τόπος, ο δεξάμενος τον Δεσπότην. Θα τους ντροπιάσει η φάτνη.

Ποιμένες μαρτυρήσουσιν, οι τότε ευαγγελισθέντες, και η στρατιά των Αγγέλων, των αινούντων και υμνούντων και ειπόντων: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Ο Ναός, εις τον οποίον τότε ανηνέχθη, Συμεών ο Θεοδόχος, τη τεσσαρακοστή ημέρα, τα ζεύγη των τρυγόνων, τα υπέρ αυτού προσενεχθέντα, που προσεφέρθησαν υπέρ του Ιησού, και ο τότε εναγκαλισάμενος αυτόν Συμεών και η παρούσα προφήτις Άννα, όλοι αυτοί θα σταθούν μάρτυρες ότι εκ Παρθένου η γέννησις του Χριστού. Και προχωρούμε στην 33η παράγραφο.

Θεού τοίνυν μαρτυρούντος και Πνεύματος Αγίου συμμαρτυρούντος και Χριστού λέγοντος: «Τι με ζητείτε αποκτεῖναι, άνθρωπον, ος την αλήθειαν υμίν λελάληκα;» Τι είπε ο Χριστός ο ίδιος; «Τι ζητάτε να με φονεύσετε, εμένα που είμαι άνθρωπος, που μίλησα την αλήθεια;» Φιμούσθωσαν οι αιρετικοί, οι αντιλέγοντες τη ανθρωπότητι. Ας βάλουν φίμωτρο οι αιρετικοί, οι Δοκήται. Σας ανέφερα πρώτους, αλλά δεν ασχοληθήκαμε με αυτούς. Εκείνοι που λέγουν ότι κατά φαντασίαν ήτο η ενανθρώπησις. Κατά φαντασίαν. Ας βάλουν φίμωτρο, διότι ο ίδιος ο Χριστός είπε: «Τι ζητείτε να με φονεύσετε, εμένα, άνθρωπον που λέγω την αλήθεια;» Άνθρωπος λοιπόν. Αντιλέγουσι γαρ τω λέγοντι. Γιατί αντιλέγουν σε εκείνον που είπε, τον Χριστόν:

«Ψηλαφήσατέ με και ίδετε ότι πνεύμα σάρκα και οστέα ουκ έχει, καθώς εμέ θεωρείτε έχοντα». Δεν είπε ο Χριστός: «Ελάτε να με ψηλαφήσετε», και μάλιστα μετά την Ανάσταση, «να δείτε ότι το φάντασμα δεν έχει σάρκα και οστά, όπως εμένα με βλέπετε να έχω»; Προσκυνείσθω ο εκ Παρθένου γεννηθείς Κύριος και γνωριζέτωσαν αι παρθένοι της οικείας πολιτείας τον στέφανον. Ας προσκυνηθεί λοιπόν ο Κύριος που γεννήθηκε από την Παρθένον και ας γνωρίζουν αι παρθένοι το στεφάνι της δικής τους ζωής, της οικείας πολιτείας. Γνωριζέτω και των μοναζόντων το τάγμα της αγνείας το επίδοξον. Ας γνωρίσουν το επίδοξον της αγνείας και

το τάγμα εκείνων που μονάζουν. Προσέξτε εδώ. Σε αυτή τη φράση μην ξεχνάτε ότι βρισκόμεθα στα μέσα ακριβώς του τετάρτου αιώνος, 350 μετά Χριστόν, και κάνει μια διάκριση μεταξύ παρθένων και μοναζόντων. Γιατί έτσι ήταν. Άλλη ήτο η τάξις των παρθένων, άλλη ήτο η τάξις των μοναζόντων. Αναμφισβητήτως οι μονάζοντες ήσαν παρθένοι, αλλά οι παρθένοι, είτε άνδρες είτε γυναίκες, ήσαν και μέσα εις τον κόσμο. Θυμηθείτε τις τέσσερις θυγατέρες του Διακόνου Φιλίππου. Ήσαν, λέγει, παρθενεύουσες και προφητεύουσες.

Θυμηθείτε τον Απόστολον Παύλον που λέγει: «Εάν κάποιος έχει παρθένον θυγατέρα, ας την έχει στο σπίτι του και, αν είναι δυνατόν, να μην τρέφεται από την Εκκλησία, αλλά να την τρέφει εκείνος, για να μην επιβαρύνεται η Εκκλησία». Έχουμε δηλαδή δύο κατηγορίες. Είναι οι παρθένοι, γυναίκες, άνδρες, που παρθενεύουν στο σπίτι τους, κινούνται στη δουλειά τους κτλ., αλλά είναι εν παρθενία, και είναι οι παρθενεύοντες, άνδρες, γυναίκες, που μονάζουν, που έχουν φύγει από τον κόσμο. Ώστε το φαινόμενο της παρθενίας δεν είναι αποκλειστικό του μοναχισμού. Αυτό είναι πάρα πολύ σπουδαίο. Και για λόγους ιστορικούς το άγραψα, το ήγραψα, το ψάρεψα για να σας το πω.

Το είδατε; Είναι πολύ σημαντικό αυτό, διότι, όπως ο Άγιος Ιγνάτιος, 107 μετά Χριστόν — τότε μαρτύρησε, 107 — ομιλεί περί των παρθένων που σας είπα προηγουμένως. «Μην καυχάται», λέει, «κανείς αν είναι εν παρθενία. Είναι προς τιμήν του Σώματος του Χριστού». Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, που μιλεί περί παρθένων στο βιβλίο της Αποκαλύψεως — δεν υπάρχει ο μοναχισμός τότε — ότι ακολουθούν, λέει, το Αρνίον, οι παρθένοι, μετά γυναικών ουκ εμολύνθησαν, και εννοεί βεβαίως δεν έπεσαν σε πορνείες, αλλά έμειναν και έξω από τον γάμο και λοιπά. Τι βλέπουμε εδώ; Ότι η παρθενία δύναται να ακμάζει, δύναται να ανθεί, έστω και αν κανείς δεν είναι μοναχός.

Θα μου πείτε, στην εποχή που ζούμε μπορεί κανείς να μένει εν παρθενία, αν δεν φύγει από τον κόσμο; Η δυσκολία των εποχών οδήγησε τους Χριστιανούς να ταυτίσουν την παρθενία με τον μοναχισμό. Η δυσκολία των καιρών, των εποχών. Και σήμερα ένας που θέλει να ζήσει εν παρθενία μονάζει. Αλλά μην νομίσετε, για ποικίλους λόγους — ιστορικά το αποδεικνύω με αυτό, σας το δείχνω — για ποικίλους λόγους, είτε άντρας είτε γυναίκα, έπρεπε να μείνει στον κόσμο. Είχε, ξέρω εγώ, οικογενειακές υποχρεώσεις ανυπέρβλητες. Ούτε άλλο, δεν μπορούσε να γίνει μοναχός. Ανυπέρβλητες δυσκολίες, και μένει εν παρθενία εις τον κόσμο. Αυτός έχει τον μισθόν,

την αξία, αρκεί βεβαίως η παρθενία να μην είναι καπρίτσιο, να μην είναι ιδιοτροπία, να μην είναι γιατί βδελύσσεται κάποιος τον γάμον και όλα εκείνα τα γνωστά που είναι έκτροπα μιας γνησίας παρθενίας. Ας μου επιτραπεί και κάτι, παρότι δεν είναι πάρα πολύ γνήσιο, αλλά ας μου επιτραπεί να το πω. Όταν εμαρτύρησαν οι Άγιοι Τεσσαράκοντα Μάρτυρες, στο εγκώμιον που πλέκει ο Μέγας Βασίλειος γι' αυτούς, λέγει ότι έλεγαν δι' ενός στόματος οι μάρτυρες: «Ποιήσωμεν, αδελφοί, την ανάγκην φιλοτιμίαν». Είναι δε μια θέσις που πάρα πολύ συχνά λέγεται στο μαρτυρολόγιο. Ας κάνουμε την ανάγκη φιλοτιμία, δηλαδή αυτό που τώρα, στην κατάσταση που βρισκόμεθα, τι να κάνουμε;

Να την μετατρέψουμε σε φιλοτιμία, ώστε να πάρουμε το στεφάνι του μαρτυρίου. Θα έλεγα ότι μία κοπέλα ή ένας νέος κάποια φορά δεν παντρεύονται. Πέρασε η ηλικία, δεν παντρεύονται. Εάν ποιήσουν την ανάγκη φιλοτιμία, παρότι η γνησία παρθενία δεν ξεκινάει στα 30 και στα 50, ξεκινάει γιατί αγαπάει κανείς να μείνει άγαμος από νέος. Αυτό είναι το ιδεώδες, το τέλειο. Αλλά κάποια φορά θέλει να παντρευτεί, δεν τα κατάφερε, όπως θέλετε πάρτε το, και τελικά μένει άγαμος, ή ο άνδρας ή η γυναίκα. Δεν τρέχουν σε πορνείες, δεν αποκτούν φίλους και φίλες. Αυτά είναι ανεπίτρεπτα πράγματα. Τότε μπορεί να κάνει την ανάγκη φιλοτιμία. Ξέρετε τι σημαίνει αυτό; Ξέρετε πού είναι η αξία του πράγματος; Τεράστια αξία. Ακούστε.

Πρώτα θα έχει τον μισθόν του παρθένου ή της παρθένου, της παρθενίας τον μισθόν, διότι είναι αρετή η παρθενία. Δεν είναι της ώρας να σας πω γιατί είναι αρετή. Το λέγει στον «Περί παρθενίας» του λόγον ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, διότι αποτελεί κόπον και προαίρεση την αρετή, και μάλιστα βασική και σπουδαία αρετή. Είναι υπέδαφος πολλών άλλων αρετών η παρθενία. Αλλά θα μείνει σωστά στην παρθενία. Δεν θα είναι άγαμος και θα κάθεται να βλέπει τηλεόραση και να απολαμβάνει βρώμικες σκηνές. Τότε δεν είναι άγαμος, δεν είναι παρθένος. Μπορεί να είναι άγαμος, αλλά δεν είναι παρθένος. Όχι λοιπόν να βλέπει άσχημες σκηνές. Άλλο οι πειρασμοί με τους οποίους έχει να παλέψει.

Άλλο πράγμα αυτό. Άλλο πράγμα παλεύω και άλλο πράγμα πληρώνω για να πάω να δω. Είναι δύο διαφορετικά πράγματα. Νομίζω είναι σαφές. Θα μείνω λοιπόν εν παρθενία, ποιώ την ανάγκην φιλοτιμίαν. Ποιο το κέρδος; Το κέρδος ότι έχω αποκτήσει μιαν αρετή. Και ένα άλλο κέρδος, τεραστίας σημασίας. Είναι γνωστό ότι εκείνα τα πρόσωπα που δεν παντρεύτηκαν, άνδρες ή γυναίκες, όταν είδαν την ηλικία τους να περνά και δεν προχώρησαν στο να κάνουν την ανάγκη φιλοτιμία και να απολαύσουν το θέμα της αγαμίας και της παρθενίας, μαραζώνουν.

Γιατί δεν παντρεύτηκαν, πέρασαν τα χρόνια, πήγαμε στα 40, πήγαμε στα 50, πήγαμε στα 60, ακόμη επιθυμούμε να παντρευτούμε. Πήγαμε στα 70, πήγαμε στα 80, πλησιάζουμε τα 90, ακόμη επιθυμούμε να παντρευτούμε. Μη σας κάνει εντύπωση αυτό που σας λέγω. Είναι πραγματικότητες. Αποτέλεσμα; Ο άνθρωπος να αρχίσει να αποκτάει μετά τα 30 του, τα 35 του χρόνια ειδική ψυχολογία που λέγεται γεροντοκορισμός ή γεροντοπαλικαρισμός. Όταν λέμε — δεν θα τα λέω — «γεροντοκόρη δεν είναι; Πώς αλλιώτικα θα συμπεριφερθεί; Γεροντοπαλίκαρο δεν είναι;» Δηλαδή στριμμένοι, ζήλιες, συμπεριφορά περίεργη, ψυχολογία δύσκολη. Γιατί;

Δεν πίστεψαν αυτό που είναι. Δεν έκαναν την ανάγκη φιλοτιμία. Έτσι, ο άνθρωπος που κάνει την ανάγκη φιλοτιμία έχει ψυχολογία ομαλή. Είναι κοινωνικός άνθρωπος, χαίρεται τους εγγάμους, δεν τους ζηλεύει. Δεν τους ζηλεύει. Τους χαίρεται μια χαρά. Και δεν έχει αποκτήσει αυτή την ψυχολογία της γεροντοκόρης ή του γεροντοπαλικαριού. Αυτά είναι παρεκβάσεις στο όλο θέμα. Δεν πειράζει, όμως είναι κρίσιμα στοιχεία. Ας τα ξέρουμε. Ου γαρ απεστερήθημεν του της αγνείας αξιώματος. Εν γαστρί μεν Παρθένου γέγονεν ο Σωτήρ εννεαμηνιαίον χρόνον, ανήρ δε γέγονεν ο Κύριος τριάκοντα και τρία έτη.

Εσεμνύνετο Παρθένος διά των εννεαμηνιαίων χρόνων, πόσω μάλλον ημείς διά των πολυετών χρόνων. Δηλαδή, όσο έμενε ο Κύριος ως έμβρυον εις τα σπλάχνα της Παρθένου, μπορούσε η Παρθένος να καυχάται. Γι' αυτό είναι εννεαμηνιαίος. Πολύ δε παραπάνω όταν χρονίσει αυτή η κατάσταση, που ο Κύριος έφτασε στα τριάντα τρία του χρόνια. Πολύ παραπάνω και εμείς, λέει, μπορούμε να καυχώμεθα, καυχώμεθα εν Κυρίω, να σεμνυνόμεθα ότι είμεθα παρθένοι πολλά χρόνια, διά των πολυετών χρόνων. Και μένουμε στην τελευταία παράγραφο της όλης κατηχήσεως, την 34η. Είναι ωραιοτάτη, γιατί έχει πρακτικόν χαρακτήρα, και ας το προσέξουμε όλοι αυτό το σημείο. Πάντες δε την της αγνείας δράμωμεν, Θεού χάριτι,

νεανίσκοι και παρθένοι, πρεσβύτεροι μετά νεωτέρων. Όλοι λοιπόν τον δρόμο του Θεού και με τη χάρη του Θεού να περπατήσουμε, τον δρόμο της αγνείας. Νεανίσκοι και παρθένοι, πρεσβύτεροι μετά νεωτέρων. Όλοι, έγγαμοι, άγαμοι, τον δρόμο της αγνείας. Διότι όλα αυτά υπηρετούν και εξυπηρετούν πολλούς σκοπούς. Αν η Υπεραγία Θεοτόκος ήτο Παρθένος, σας είπα το σημείο, το κεντρικό και βασικό, αναγνωρίσεως του Μεσσίου, αλλά πόσα άλλα εξυπηρετούν. Μπροστά στην εικόνα της Υπεραγίας Θεοτόκου προσεύχεται η έγγαμος, διότι η Υπεραγία Θεοτόκος είναι μητέρα. Προσεύχεται και η παρθένος.

Είναι Υπερπαρθένος, Υπερπαρθενομήτωρ. Έτσι συγκεντρώνει όλους η Υπεραγία Θεοτόκος και τους συγκεντρώνει όλους, γιατί ακριβώς το πρόσωπό της είναι όλες αυτές οι πλευρές και έχει πολύ μεγάλη σημασία, ηθική πια, πνευματική σημασία, το γεγονός. Και λέει στη συνέχεια: «Ουκ ακολασίας μετιόντες». Να μη μετερχόμεθα, λέει, την ακολασία. Αλλ' αινούντες το όνομα του Χριστού, μη αγνοήσωμεν της αγνείας το ένδοξον. Μη παραμερίσουμε την ενδοξότητα της αγνείας. Ξέρετε στην εποχή μας η αγνεία και η παρθενία πόσο λίγο τιμώνται; Κοροϊδεύουν οι άνθρωποι.

Χοίροι, κοροϊδεύουν τους καθαρούς, τους αγνούς. Οι χοίροι, επιτρέψατέ μου να το πω έτσι, αλλιώτικα, τα γουρούνια που κυλίονται εις την λάσπην, οι ακόλαστοι άνθρωποι, οι βρώμικοι άνθρωποι που εδοκίμασαν κάθε μορφής διαστροφή, υβρίζουν και κοροϊδεύουν ως διεστραμμένους τους αγνούς και τους εν παρθενία. Κατάπτωσις, κατάντια. Αγγελικός γαρ εστιν ο στέφανος και υπεράνθρωπον το κατόρθωμα. Στεφάνι αγγελικό, το κατόρθωμα υπεράνθρωπον. Γιατί δεν μπορεί να το πετύχει κανείς χωρίς τη Χάρη του Θεού. «Χωρίς εμού ου δύνασθε ποιείν ουδέν», λέει ο Κύριος. Φεισώμεθα των σωμάτων, των μελλόντων λάμπειν ως ο ήλιος. Ας λυπηθούμε τα σώματά μας, μην τα παραδώσουμε στην ακολασία.

Πρόκειται μετά την Ανάσταση να λάμψουν και να δοξαστούν σαν τον ήλιο, όπως ακριβώς το σώμα του Μεταμορφωμένου Χριστού. «Μη διά μικράν ηδονήν το τηλικούτον και τοσούτον σώμα μολύνωμεν». Αυτό το τόσο μεγάλο, το τόσο σπουδαίο, που είναι ένα του Θεού μέλος, Χριστού το σώμα μας, το τηλικούτον και τοσούτον, μη το λερώσουμε χάριν μιας μικράς ηδονής. Μικρά μεν γαρ και προς ώραν η αμαρτία, πολυετής δε και αιώνιος η αισχύνη. Λίγο κρατάει η αμαρτία, αλλά είναι αιωνία η τιμωρία. Εάν υποτεθεί, είμεθα στην ακολασία, όχι στον γάμο, στην ακολασία. Άγγελοι περιπατούντες επί γης εισιν οι της αγνείας εργάται. Αυτοί που εργάζονται την αγνεία είναι σαν άγγελοι που περπατούν πάνω στη γη. Αι παρθένοι μετά Μαρίας της Παρθένου έχουσι το μέρος. Αυτοί που παρθενεύουν έχουν το μέρος τους μαζί με την Παρθένον Μαρία. Εξορισθήτω πας καλλωπισμός. Ας εξορίσουμε, ας βγάλουμε κάθε καλλωπισμό. Δεν εννοεί να πλύνουμε τα ρούχα μας και να τα σιδερώσουμε, ούτε να χτενίσουμε τα μαλλιά μας, ούτε να φορέσουμε παπούτσια και κάλτσες. Αυτά είναι στοιχειώδη. Ο Κύριος τι λέει; «Άλειψόν σου την κεφαλήν», λέγει, και χτενίσου, «και νίψαι το πρόσωπόν σου», να μην φανείς ότι νηστεύεις, αφήνοντας τα μαλλιά σου άπλυτα και βρώμικα και λοιπά. Που σημαίνει θα πλυθώ,

ντυθώ, θα σιδερώσω τα ρούχα μου, αλλά όχι καλλωπισμός. Τι είναι ο καλλωπισμός; Αυτό που θα λέγαμε με μία αναλογία: μόδα. Όχι μόδα. Απλά, να, απλά, ευπρεπή, ωραία, αλλά απλά. Όχι καλλωπισμός. Και παν ασελγές βλέμμα, δηλαδή και κάθε κακό βλέμμα, και πας περίπατος σεσυρμένος. Το κακό βλέμμα, τι να πω, αγαπητοί μου; Αυτό που θα συναντούσαμε στον δρόμο. Εδώ πληρώναμε, πληρώναμε την ΕΡΤ, τον λογαριασμό, βλέπουμε δεν βλέπουμε, εννοείται πληρώναμε στον λογαριασμό, βλέπουμε δεν βλέπουμε και θέλουμε δεν θέλουμε, και αγοράζουμε τηλεόραση και την έχουμε και έγχρωμη, για να βλέπουμε και να απολαμβάνουμε μεταμεσονυκτίως εκεί. Τι; Την αμαρτία!

Ο Κύριος μάς είπε να στρέψουμε τα μάτια μας αλλού όταν δούμε έναν πειρασμό που δεν τον παρασκευάσαμε εμείς. Και εμείς αγοράζουμε τρόπους, μηχανήματα, τηλεόραση, κινηματογράφο, δεν ξέρω τι, πληρώνουμε για να πάμε να δούμε την αμαρτία. Επιτρέπεται διά Χριστιανούς; Επιτρέπεται; Και πας περίπατος σεσυρμένος. Αχ, εκείνοι οι περίπατοι, το πήγαινε έλα στους δρόμους που είναι τα νυφοπάζαρα, η οδός Κούμα, λέτε εσείς, πλατείες. Στα χωριά είναι η πλατεία και ο δρόμος ο κεντρικός. Πέρα δώθε, πέρα δώθε. Να μην πω πιο πολλά, αισχύνομαι. Και πάσα στολή εξεζητημένη, εννοείται, και θυμιαμάτων δελεαστικών. Εκείνα τα αρώματα που λέμε: «Ποιος πέρασε;»

Μπήκε στο λεωφορείο και μυρίζει έτσι, είτε γυναίκα είτε άνδρας. Θυμίαμα πάσιν έστω η προσευχή της ευωδίας και η των αγαθών πράξεων και ο των σωμάτων αγιασμός. Ίνα ο εκ Παρθένου γεννηθείς Κύριος είπη περί ημών, ανδρών τε αγνευόντων και γυναικών των στεφανουμένων: «Ενοικήσω εν αυτοίς και εμπεριπατήσω και έσομαι αυτών Θεός και αυτοί έσονταί μοι λαός». Ναι, ο Χριστιανός έχει και τη δική του την ευωδία. Παιδιά, όταν κάποτε, αγαπητοί μου, μικρά παιδάκια γυρίζουν από το σχολείο — ήτανε οι παλιές εκείνες ωραίες εποχές, όχι γιατί είναι παλιές και είναι ωραίες.

Είναι λάθος αυτό. Απλώς είχε ωραία σημεία η παλιά εποχή. Και γυρίζαμε, ιδίως άμα ήμαστε στην πρώτη δημοτικού, για να μας κάνουν οι γονείς μας να αγαπήσουμε το σχολείο, με τρέχοντα ωραία σχήματα. Και όταν γυρίζαμε, μας έλεγαν: «Πω πω, μυρωδιές! Πω πω, το παιδί μου τι μυρίζει! Το σχολιαρόπουλό μου πόσο μυρίζει!» Να σας πω την αλήθεια, δεν μπόρεσα να ανακαλύψω τι μύριζα. Δεν είδα. Μεγάλωσα και δεν κατάλαβα τι μύριζα. Ήταν ένα τέχνασμα να μου πουν ότι μυρίζω και ότι έχει αξία εκεί που πάω, γιατί αποκτάω μυρωδιά. Όμως, αγαπητοί, όχι, λάθος. Εμύριζα, όπως κι εσείς μυρίζατε.

Πάει το παιδί προκομμένο στο σχολείο του, με τη σάκα του, με τα βιβλία του καθαρά, διαβασμένο το παιδί, επιμελές το παιδί, εμύριζε. Πώς το λένε; Είναι ευωδία. Γι' αυτό λέει η Αγία Γραφή ότι είμεθα ευωδία Χριστού. Δεν μυρίζει ο όμορφος, ο αγνός άνθρωπος; Δεν μυρίζει ο προκομμένος άνθρωπος; Έχει μια ξεχωριστή ευωδία. Ο Άγιος δεν μυρίζει; Νοητά εννοείται μυρίζει, νοητά, για να μην πω και κάτι άλλο, κάποτε και αισθητά. Ιδίως τα άγια λείψανα, όχι σπάνια, έχουν ευωδία που πλήττει το αισθητήριον της οσφρήσεως, όχι σπάνια. Τι σημαίνουν όλα αυτά; Ότι πρέπει να γίνομαι...

Με αγιασμόν να έχουμε δηλαδή ευωδία, να γίνομαι ευωδίαν Χριστού, και τότε εκείνος ο Χριστός, που είναι η ευωδία η αληθής, θα πει «Ενοικήσω εν αυτοίς και εμπεριπατήσω». Θα έρθω να κατοικήσω μέσα σε αυτούς και θα περιπατήσω, δηλαδή θα κινηθώ κατά δυναμικόν τρόπον μέσα στη ζωή τους, «και έσομαι αυτών Θεός και αυτοί έσονταί μοι λαός». Και αυτοί θα σταθούν για μένα Θεός και εγώ θα σταθώ για αυτούς Θεός και αυτοί για μένα θα σταθούν λαός. Αυτή είναι η ομορφιά της χριστιανικής πίστης, αγαπητοί μου. Αυτή είναι η ομορφιά, που ο Χριστός ήρθε στον κόσμο γενόμενος εκ γυναικός, γενόμενος εκ παρθένου, να μας φέρει όλα αυτά τα σπουδαία μηνύματα. Και τελειώνει ο Άγιος Κύριλος: «ᾯ η δόξα εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν». Βέβαια εχθρός του χριστιανισμού ήταν ο Κέλσος. Εδώ τώρα έχει, αγαπητοί μου, ο Άγιος Κύριλος τα επιχειρήματά του, ότι η φράσις «γυναίκα» στην Παλαιά Διαθήκη σημαίνει μνηστή και όχι γυναίκα. Αλλά επειδή όμως χρειάζεται να το αναλύσουμε περισσότερο, έχει μια ολόκληρη παράγραφο και το αναλύει αυτό, και είναι πολύ σημαντικό για να μας λυθεί αυτή η απορία. Και επειδή η ώρα έχει τελειώσει, γι' αυτό θα συνεχίσουμε την επόμενη ώρα.