Catecheses of St Cyril 072 | 11-11-1985

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are still in the twelfth catechesis of Saint Cyril, which concerns the Incarnation of the Son of God—His taking flesh and becoming man. We have reached paragraph twenty-four. As I told you last time, it speaks of His birth from a Virgin. This is the third and final subject examined in the twelfth catechesis. “But the Jews are deeply troubled by these things. Isaiah foresaw this also, saying...” “For a child has been born to us—not to them—and a Son has been given to us.” And note that He was first the Son of God, and only then was He given to us.

Isaiah says—and please note that I shall omit certain passages about what the Jews say. I shall omit only some, not all, so that we do not spend too much time on Saint Cyril’s attitude toward the Jews. His catecheses were delivered in Jerusalem, and naturally the surrounding Jewish environment was hostile to Christianity. I am omitting some passages, except for those which we too need to hear. He refers to Isaiah’s prophecy: “A child has been born to us”—not to them. The child was not given to them; He was given to us, he says. “And a Son has been given to us.” A Son was given to us. This prophecy, which is

very important—and for that reason I shall turn to the original text—is found in Isaiah, chapter nine, verses four, five, and six. “For a child has come into being for us.” The text of the Old Testament spells the verb with a single nu, so it comes from the verb meaning “to come into being.” Saint Cyril spells it with two nus, from the verb meaning “to give birth.” In reality, it makes no difference; ultimately the meaning is the same. Whether a child came into being or a child was born, the result is clear and is the same. These are simply variations in spelling among the manuscripts. Now, please pay close attention here.

Let us turn to Isaiah and see what he says.

“A child has been born to us, and a Son has been given to us, whose authority rests upon His shoulder; and His name shall be called Angel of Great Counsel, Wonderful Counselor, Mighty God, Ruler, Prince of Peace, Father of the age to come. For I shall bring peace upon the rulers, peace and health to Him. Great is His authority, and of His peace there is no limit, upon the throne of David and over His kingdom, to establish it and uphold it with judgment and

with righteousness, from this time forth and forever. The zeal of the Lord Sabaoth shall accomplish these things.” All these things that Isaiah prophesies—“the zeal of the Lord Sabaoth shall accomplish these things.” That is, love reaching the intensity of zeal—the exceeding abundance of the Lord’s love—will bring all these wondrous things to fulfillment. So please pay attention. We shall take this prophecy word by word, because it is extraordinarily important.

Saint Cyril says, “A Son has been given to us.” A Son was given to us. But note, Saint Cyril says, that He was first the Son of God and afterward was given to us. Let us see, then, what Isaiah says. It is in the ninth chapter of Isaiah.

“He was born to us”—a child was born to us. First of all, the verb is in the past tense.

There are two reasons for this. The first is that the prophet is so certain that he speaks as though these things had already happened, and therefore he uses the past tense. The second reason is related to the first: the prophet sees things in images—God alone knows how He reveals a future truth on each occasion—and when the prophet records in a book what he has seen, he writes in the past tense in relation to the visions he saw, although in reality they concern things that belong to the future.

For example, if I were shown a film of things that are going to happen and then had to describe what I saw, I would say, “I saw that this happened, and then that happened,” even though it has not yet happened but will happen. I am telling you this so that you will know that the prophets usually—uh...

ninety-nine percent of the time—write in the past tense. They use either the simple past or the imperfect, something of that kind. So, a child was born to us. How momentous! A child was born to us. But are not many children born?

“And He was given to us.” But are not many sons given to us human beings?

Now, however, let us examine the identity of that Son who was born to us and given to us—His identity. This is profoundly important, because it will help us, my beloved, to learn who it is that has been given to us. Consider Bethlehem: what do we have in Bethlehem? In Bethlehem we have the birth of Jesus Christ. What, then, does “child” mean here? What is the identity of the child born in Bethlehem? The Magi came to worship Him. What is the identity of the One whom they were to worship? The Prophet will now tell us the identity of the One who...

was given to us as a child.

“Whose authority rests upon His shoulder.” You know, “authority” here means sovereign power. His authority, it says, was placed upon His shoulder. Of course, it hardly needs saying that military officers symbolically bear their authority on their shoulders, because that is where their insignia are displayed—second lieutenant, lieutenant, captain, major, or whatever rank they may hold. There, we might say, are the stripes of rank. I mention this simply as an illustration. The shoulder is the part of the body that bears a burden. When we want to lift something very heavy, something beyond the strength of our arms, so that we cannot hold it in our hands, what do we do? We place it on our shoulder. Everyone knows this. It therefore means that He will possess such authority that He will bear His entire creation upon His shoulder—all people, their sins, and their very existence. He will carry them all upon His shoulder, that is, upon Himself. Christ truly is the One who upholds all things. He is the One who bears the sins of humanity. He is the One who sustains the whole universe. “Whose authority,” as I told you,

“rests upon His shoulder. And His name shall be called Angel of Great Counsel.” Of course, last time we explained what “name” means. All these are prophetic names, like the name Emmanuel. I explained to you that this is not a personal name, but an attribute expressed as a name. And what does the prophecy say? His name is Angel of Great Counsel. What does “angel” mean? Certainly, it does not mean an angel in the sense in which we usually understand the word, as a being from the spiritual world. When we hear “angel,” that is what we think: “It is an angel,” or, “An angel appeared to me.” But that is not the meaning here. In Greek, the word angel means messenger.

It means one who brings a message. Because the angels—those spiritual beings—bring messages to human beings, we have called them angels. Thus, the word “angel” does not in itself mean what we commonly understand by it, namely, a noetic spiritual nature that appears to people, and so on. Rather, it describes the mission of those noetic beings who come to announce something. “Angel,” then, denotes an attribute or function. And here a grave error arises. Heretics in particular, including the millenarians, misunderstand this. What do they say? “See, it calls Him the Angel of Great Counsel.”

They therefore claim that the Son is an angel. They even dare, by misinterpreting other passages of Holy Scripture, to say that Jesus Christ is the Archangel Michael incarnate. My beloved, anyone with even an elementary knowledge of Greek can understand this matter. Only an elementary knowledge is needed, as I told you, because I have explained what “angel” means: a messenger. It does not necessarily mean one of the angels of heaven, and so forth. He therefore bears the name Angel—that is, Messenger—because His attribute is to bring a message. What message? The message of Great Counsel. “Counsel” means a decision, a plan, or a will.

He is the Messenger of a great plan, a great decision of God. This counsel is so great that none of the created noetic spirits whom we call angels could bring it to fulfillment. What is this Great Counsel? The Great Counsel, my beloved, is that humanity shall be saved. But humanity shall be saved through the Incarnation of the Angel of Great Counsel. Indeed, all the Fathers of our Church

interpret the Angel who appeared in the bush—the bush that burned yet was not consumed—in the vision before Moses, and who spoke to him from within it, in this way. Moses approached to see the strange sight: how the bush had caught fire and yet, though it was burning, was neither scorched nor consumed. As he drew near, he heard the voice: “Stop. Remove your sandals, for this place is holy.” Moses was afraid. Scripture says that the Angel of the Lord spoke to him there. Who is this Angel of the Lord? All the Fathers interpret this passage and say that He is not an angel sent by God in the sense of a created spirit. He is the Son, the Messenger of the Father’s Great Counsel. In other words, He is God the Word (Logos), present there as the Angel of Great Counsel. And what is the Great Counsel that He reveals to Moses? It is the liberation of God’s people, Israel, from the dominion of the Egyptians. But this is a type—an antitype pointing beyond itself. What, then, is the prototype? The Angel of Great Counsel will come personally, through His Incarnation, to proclaim to us the Jubilee, that is, the year of remission and release.

“To proclaim the acceptable year of the Lord.” That is, to proclaim a year acceptable to God. Which year is this? The Jubilee, the fiftieth year. What does that mean? This also took place in the Old Testament. It was the year of release, the year when slaves were set free. Figuratively, then, it means humanity’s liberation from slavery to Satan and slavery to death. Slavery to Satan was brought to an end at the Cross of Christ, and slavery to death was brought to an end at the Resurrection of Christ. He is the Angel of Great Counsel. This is the Great Counsel of God. It is renowned; indeed, my dear friends, it is glorious.

“The Angel of Great Counsel.”

“Wonderful Counselor.” If you consult the commentaries, you will find that some interpreters arrange these attributes—which identify the child who was to be born—in different ways. For example, some write “Wonderful,” place a comma there, and then write “Counselor.” Others interpret the phrase as “Wonderful Counselor,” rather than as two separate titles, “Wonderful” and “Counselor.” We interpret it as the text indicates: “Wonderful Counselor,” taking the two words together as one title. What is this Wonderful Counselor? In what sense is He a counselor? Pay attention.

This is the Wisdom of God existing in a person, the Wisdom described in the Book of Proverbs, the Wisdom of Solomon, and the Wisdom of Sirach. These three renowned books are called wisdom literature because their central theme is the personal Wisdom of God—not, please understand, the various practical, beautiful, divinely inspired, and marvelous counsels addressed to human beings.

They may offer this or that counsel concerning the practical life of man, but such counsels are not the central point of these books. Their central theme is the Wisdom of God—the personal Wisdom of God. He is the second person of the Holy Trinity. In the eighth chapter of Proverbs, then, Wisdom says the following. Indeed, if you read it not in the Septuagint translation but in a modern translation of the Hebrew text, you will see it expressed more clearly: “I,” says Wisdom, “was beside God”—meaning the Father—“and I was a co-creator with the Father.” A co-creator, creating together with the Father. How, then, is Wisdom presented here? As a counselor.

Of course, you may ask, “A counselor? Does the second person of the Holy Trinity counsel the first person of the Holy Trinity? Would the first person need a counselor?” Wait a moment; I will explain this shortly. He is presented as a counselor. What does that mean? It means that He shares in the work of creation. And He is a Wonderful Counselor. He could not be anything other than wonderful. He is wonderful because He is Wisdom, and everything Wisdom does is wonderful. Therefore, from the wonders of creation we recognize Him as the Wonderful Counselor. I asked you earlier: Does the Son counsel the Father? No. God is one. How, then, are we to understand this?

Theophanes of Nicaea, in one of his homilies on the Theotokos, says something remarkable. Quite by chance, the day before yesterday I glanced through that book because I had marked something in it and we were making another photocopy. My eyes fell upon the following passage. It is wonderful; listen to it. Attributes belonging to the elements of creation are ascribed to the Son—that is, to Jesus Christ. For the Son is the principle and cause of the elements of creation. Therefore, He is their Lord, and the Son is made known precisely because He is the sovereign principle and cause

of all created beings. Created beings are the things that have been made. The Son is their principle and cause, as Saint John says: “Without Him nothing was made that was made.” Nothing that came into being was made without Him. Now this Word (Logos) comes down to earth, assumes the dimensions of a particular human being, and takes the names of the elements He created, whose principle and cause He Himself is. And what are these names? “I am the light,” says the Son.

Light, however, is something created by the Son. Yet He takes the name of the created thing to show that He is the Creator of light. “I am the living water”; “I am a consuming fire”; and whatever else you may name. He takes the names of the elements He Himself created. All these things are truly marvelous. Thus, through Isaiah’s title “Wonderful Counselor,” understood together with the wisdom books of the Old Testament, we recognize the identity of that humble child born in the manger of a cave in Bethlehem. He is the Wonderful Counselor, the Creator of all things.

What can I say? I do not know. My dear friends, are you astonished by all this? I am astonished. These things are majestic when a person begins to discover the identity of his Lord. Suppose, my dear friends, that you belonged to a poor, very poor family. Your parents were illiterate, while you had learned just a little, perhaps attending two, three, or four years of primary school. Then one day a sack containing some manuscripts was discovered in your house. Since you had learned to read a little, though your parents could not read, you began examining these inherited papers.

“Where did these papers come from?” “My child, how should I know? They were simply found here. My father had them, I suppose. They were found in our house.” You take the papers out, begin to read them, and discover how glorious your family once was. You might even find that you descended from an imperial family—from the Palaiologos dynasty of Byzantium, for all you know. What would you do? You would say, “Oh, what a noble ancestry I have!” This is what we are doing now. We are discovering who it is that we believe in, whom we worship, and before whom we bow down. We are discovering Him and learning who He is. And this is astonishing; it fills the soul with wonder.

“Mighty God.” Of all these epithets, names, and attributes given to the child who was born and given to us, this is the central name: Mighty God. So what can anyone say? The One who was born is Jesus Christ. Someone may say, “Yes, very well, ‘Wonderful Counselor’—interpret that however you like. Yes, very well, ‘Angel of Great Counsel’—say whatever you want; claim He is the Archangel Michael.” Distort the words as much as you wish. You can distort them if you choose. If your thinking is perverse, distort them. If you are inclined toward heresy, distort them. But how can you distort the name “Mighty God”?

It cannot be distorted. It is perfectly clear: Mighty God. That is why we say, “Holy God, Holy Mighty.” God alone—Yahweh, the Lord—is the Mighty God. And this child bears the name “Mighty God.” Truly, then, “the Word became flesh.” Does this astonish you? How did the rabbis read and interpret the prophecy that this child would be Mighty God? My dear friends, they must have been left speechless, unable to interpret it, just as today we cannot interpret the Last Things (eschata) until we see how they unfold. Pay attention to this. Thank you.

Once we see how events unfold—once these things actually come to pass—we will say, “So that is what this means.” In the same way, the rabbis could not interpret it. These questions remained open. But when the event itself came to pass, when the Son of God came and revealed who He is, they should have said, “Let us return to the prophets and look at them again. How are we to interpret what we could not understand for so many centuries? Is there now something we can say about it?” Yes. We discover, then, that the child born in Bethlehem is who? Mighty God. He is Yahweh; He is the Lord. We pray, my dear friends, that everything we are saying may confirm the faith within us,

making it firm and strong. “Ruler” is another name. Who is truly a ruler? Alexander the Great? My dear friends, what an irony of history! After conquering the world, he went to bathe in a river, perhaps the Euphrates or the Tigris, and caught a chill. As we might say today, he became chilled. Perhaps he was sweating and caught cold; perhaps he developed pneumonia. The point is that he died. Who, then, is the ruler? Alexander the Great? Or Napoleon, who died in exile?

My dear friends, God alone is the Ruler of history and of all things. He rules over things in heaven, on earth, and beneath the earth. He is the One who brings the dead back from Hades; the One who says to the daughter of Jairus, “Child, arise! Child, arise!”; the One who says to Lazarus, “Lazarus, come forth!” and whose voice is heard in Hades. He is the Ruler, the only Ruler. And now, my dear friends, we continue with the names and attributes given to the child who is born and given to us.

“Prince of Peace.”

The Prince of Peace. A little further on, Saint Cyril says, “And shortly afterward he says,” meaning a little further down, “Of His peace there is no end.” There is no limit to His peace. Indeed, Isaiah says here: “Great is His rule, and of His peace there is no end.” In other words, His peace has no limitation. Its depth is immeasurable, and its breadth is also immeasurable. What do we mean by breadth? We mean that this peace extends across the whole breadth of creation. And what does the depth of peace mean? It means that this peace possesses the profound quality of reconciliation between God and creation.

Thus, the vertical dimension—its depth and quality—is the profound peace of reconciliation between God and creation; while its breadth means that all creation will have peace. His peace, therefore, is without limit. Saint Cyril gives a beautiful comparison here. He says: “The Romans have boundaries, but the Kingdom of the Son of God has no boundary.”

The vast Roman Empire had its borders, but the Kingdom of God has no limits. “The Persians and the Medes have boundaries.” Even their immense empires at that time had boundaries. “But the Son has no boundary.” The Son has no limits. The peace that the Son brings is immeasurable in both breadth and depth. Therefore, “of His peace there is no end.” What more can I say about the title “Prince of Peace”? He is the sovereign Lord of peace. That is what “prince” means here: one who possesses authority.

Who has authority over peace today? No one. Who can claim that he is able to bring peace to the earth today? No one. Everyone speaks of peace; everyone longs for peace; but no one possesses authority over peace. However much goodwill the ruler of a great nation may have, even if he says, “We shall prevail and bring peace upon the earth,” no one is the ruler of peace. Only the Son of God is. Take careful note of this. If we worship the Son, we shall immediately possess peace in all its fullness. Yet the peace of the Son refers chiefly to what is to come.

Today humanity does not accept the incarnate Son. For this reason, the peace of God, the peace of the Son, will be manifested and revealed in the age to come. When the Kingdom of God is finally revealed, then the full height, depth, and breadth of that peace—and of the Son’s authority—will also be made manifest. For when the Jerusalem above, the Kingdom of God, descends upon the earth, what shall we have? The union of the things above with the things below: the union of heaven—the spiritual heaven, of God—with His creation below. This is peace.

Reconciliation. In the Apocalypse, John the Evangelist says, “I saw the Jerusalem above descending,” “like a bride,” and so forth. Christ, then, is the Prince of Peace and the Father of the age to come. Take careful note of this beautiful title. The One now being born in Bethlehem is the Father of the age to come. Was there a father of the present age? Yes, my dear friends. The father of the present age is Adam. In this present age—and by “age” here we do not mean a period of one hundred years, but the course of history—who is the father of this age, of history? It is Adam. Are we not all children of Adam? He is our father. Who, then, will be the Father of the age to come? And what is the age to come? It is the Kingdom of God. Who will be its Father? The New Adam. The Son, therefore, is the forefather of the new people whom He begets through faith. John the Evangelist expresses this beautifully in the first chapter: “As many as believed in Him, to them He gave the authority to be called children of God.” He granted us divine adoption. Therefore, since this is adoption, He is the Father. He is the Father of the age to come; He is the New Adam.

Let us continue now with Saint Cyril.

I return to paragraph twenty-four, which ends as follows: “Upon the throne of David and over his kingdom, to establish it. Therefore, the Holy Virgin was descended from David.” Isaiah’s prophecy continues: “Upon the throne of David and over his kingdom, to establish it and uphold it with judgment and with righteousness, from this time forth and forever.” Thus, Isaiah says that His kingdom will be the kingdom of David. Saint Cyril therefore draws the conclusion and says, “From David.”

“Therefore”—that is what the word means—“the Holy Virgin was descended from David.” If Christ is descended from David, and He was born of the Theotokos, then the Theotokos must also be descended from David. Thus the Theotokos belongs to David’s royal line. This is no accident, my dear friends, and it serves a multitude of purposes—so many that, however long we search, some new truth will continually be revealed. This is why the two holy Evangelists, Matthew and Luke, each place a genealogy at the beginning of his Gospel. These genealogies are of the greatest value, filled with profound meaning and rich theology.

We hear it on the Sunday of the Forefathers, the Sunday before Christmas: “Abraham begot Isaac.” This genealogical account may seem tiring, tedious, and uninteresting to us. But do you know what treasures it contains?

Yet one purpose concerns us here: it proves that the Theotokos was descended from David. Why does this matter? Because the prophecy is thereby fulfilled. What is a genealogy? A genealogy is history. Listen carefully to what I said: genealogical records. It is like a civil registry. We go to the registry and discover who my father was, who my father’s father was, who my grandfather’s father was, and we continue back through the generations.

Among their many important purposes, then, let me mention this one: the genealogies prove that the Theotokos came from the line of David. Thus the prophecy is fulfilled. What does Isaiah say? That He will sit upon the throne of David. And what did the Archangel Gabriel say to the Theotokos? “He whom you shall bear will sit upon the throne of His father David.” Allow me a brief explanatory aside. What did the Archangel call David in relation to Jesus, who would be born of the Theotokos? He said, “He will sit upon the throne of His father.” Do you know how many years separate Jesus Christ from David? One thousand years.

David, then, is not His immediate father, in the sense that Christ was born directly from him, as when we say, “my child.” Why, then, is David called His father? I mention this to show you that when we encounter genealogical records in Holy Scripture, we must understand them carefully. For example, when Adam begets Cain and Abel, yes, there is direct generation. But in the genealogies that follow, the succession is not always immediate. This means that if we add up the genealogies, we do not necessarily arrive at seven thousand years, as the Jews do. The span could amount to tens of thousands of years. Why?

I say this by way of apologetics: the one said to be begotten is not always the immediate son. A span of five hundred or a thousand years may intervene, during which there was no notable person considered worthy of being recorded in history. Then a notable person who lived a thousand years later is recorded. The text says, “So-and-so begot so-and-so,” though he did not beget him directly; perhaps a thousand years came between them. Please keep these things in mind. They are precious aids to understanding Holy Scripture, if you store them both in your memory and in your notes.

For the instrument that trains the memory is the pen—that is, paper and pencil. Repetition also trains the memory. Let us never say, “I read it once, so I know it.” Read it again. Then, my dear friends, we shall become a treasury filled with many riches, and we shall truly delight in Holy Scripture. Holy Scripture is a garden whose fruits are within reach, if only we go and gather them. Otherwise, Holy Scripture remains a garden while we stand outside its wall, unable to reach in; or its trees are so tall that we can see the fruit but cannot reach it at all.

Let me return to the subject. That concludes the aside.

We now enter paragraph twenty-five.

“For it was fitting that the Most Pure One and Teacher of purity should come forth from a pure bridal chamber. For if the priest who rightly ministers to Jesus abstains from his wife, how could Jesus Himself have been born of a man and a woman? ‘For You are He,’ He says in the Psalms, ‘who drew Me forth from the womb.’ Pay close attention to the words ‘who drew Me forth from the womb,’ for they signify that He was born without a man, drawn forth from a virgin womb and from her flesh. For those born through marital union are born in another manner.” Here, take care not to misunderstand a subtle point.

He says that it was fitting for the Most Pure One, the Teacher of purity, to be born—to come forth—from a pure bridal chamber. What is meant by a bridal chamber? It is the nuptial chamber, the chamber of husband and wife. Thus, he says, it was fitting that Christ should come forth from a state of purity. This might appear to belittle Holy Matrimony. That is why I told you to pay close attention to this point.

That is not what Saint Cyril means. He continues by saying that the priest who ministers rightly to Jesus Christ abstains from his wife. What do we priests minister when we serve the Divine Liturgy? We minister the Body and Blood of Christ. We minister the Body and Blood of Christ. If a cleric is married, he must exercise a measure of abstinence. This was also required of the priests under the Law. When the priests of the Law—that is, of the Old Testament—were to offer sacrifice and perform their other duties, they had to abstain from their wives. Take note of this.

Indeed, the entire people abstained in this matter when they were about to receive the Law. God said that they were to practice abstinence for three days. What have those people to say who ask, “Where is it written that there should be abstinence? Where did you find that?” They think that saying, “I am married,” means, “I may do whatever I please.” Who told you, my brother, that you may do whatever you please? Who told you that? I say this because some people ask, “Then why did I marry?” You married in order to practice self-restraint, my brother. That is why you married—not so that you might come together without restraint or hindrance, like... I was about to make a comparison, but it would have been mistaken. In the animal kingdom there are seasons of reproduction, and at other times animals do not mate.

So I would have been wrong. How, then, could Jesus—on whose behalf priests minister and from whom abstinence and self-restraint are required when they minister—have been born of a man and a woman? It was fitting, therefore, that He should be born of a Virgin. Notice this point carefully: Saint Cyril is not opposed to Holy Matrimony. One might initially receive the impression that he is, but that is not what he means. Holy Matrimony is not being disparaged, for it was instituted by God. God ordained that it should be so.

But here he wishes to say something else. Pay close attention: from where was Adam born? He was not born from one of the same nature as himself. Strictly speaking, he was not born at all, but was created. We would therefore use not the verb “to beget,” but the verb “to come into being”: Adam came into being. From where? From the earth. God, it says, took dust from the earth. Until then, the earth had not brought forth a rational being. Everything that had come into being—animals and plants—was without reason.

The first rational being is Adam. Therefore, in relation to this first creature, the earth is presented as virgin. This interpretation is not my own; it also comes from Theophanes of Nicaea, whom I mentioned earlier. God took from the virgin earth and made Adam. But the Apostle Paul states clearly that Jesus Christ is the New Adam. He therefore had to be taken from a Virgin, precisely so as to correspond to the old Adam. This does not disparage Holy Matrimony; it simply preserves this line of correspondence.

Once again, the New Adam would come from a Virgin, from the Theotokos. Would you like another example? Eve, too, was not born, but came into being from Adam. Cain was born—the first to be begotten—always according to God’s command and plan. Tell me: if the Fall had not taken place, would children have come into being or not? No. Why? Because Holy Matrimony would not have been instituted. There would have been another mode of creation. Here, then, Saint Cyril subtly hints at a certain sorrow.

What a pity that we are born this way. Again, this does not mean that he disparages Holy Matrimony. Yet the way we are born is lower than the way in which God would have brought human beings into existence if the Fall had not intervened. For Holy Matrimony did not exist in the Kingdom of God. Pay attention now to the strongest part of the argument. Holy Matrimony did not exist in Paradise, because it was after the Fall that our first parents became husband and wife. And the proof is that when humanity returns to the Kingdom of God, to the new Paradise, there will be no Holy Matrimony. This is why the Lord said to the Sadducees, who neither understood nor believed these things:

“You are mistaken, because you do not know the Scriptures.” You are in error because you do not know the Scriptures. In the Kingdom of God, they neither marry nor are given in marriage, but are like the angels. What does “like the angels” mean? It does not mean that they will have a different nature, but that there will be no Holy Matrimony, just as there is no marriage among the angels. So Holy Matrimony is not being disparaged here. Rather, we might say that this is a hint of something far greater… Let us continue.

“For You are He,” it says in the Psalms. This is Psalm 21, verse 10. Why does it say, “You are He who drew Me forth from the womb”? Pay attention. I will say it somewhat awkwardly so that I can preserve the wording of the text: “He who drew Me forth from the womb.” You who pulled Me from the womb. Listen closely to this phrase, to this one word: “drew forth.” The verb means to pull something out with force. How might we illustrate it? It would be like a Caesarean section,

especially one performed before the ninth month in order to take the child out—if I may put it this way—when the physician intervenes and removes a woman’s child from within her. The child is not delivered in the usual way, but is drawn out, pulled forth, brought out in this manner. Listen, then, to the significance of the words “drew forth.”

Saint Cyril says: “Pay close attention to the words, ‘He who drew Me forth from the womb,’ and to what they signify.” Pay attention, he says, to the verb “drew forth.” What does it mean? “It signifies that He was born without a man, drawn forth from a virgin womb and from her flesh.” In the end, then, do we not have a birth? Of course we do, but it is a birth without a man. This is what “He who drew Me forth” means: something took place within the womb of the Theotokos without any external cause, without a husband. God took from the very flesh of the Theotokos and brought about the Incarnation of His Son. I want you to understand this more clearly through a prophetic vision seen by Nebuchadnezzar and interpreted by Daniel. It is the famous vision in which Nebuchadnezzar said: “I saw a mountain and an enormous statue, whose head was of gold, whose chest was of silver,”

then bronze, while its feet were of iron: gold, silver, bronze, and iron. I will not go into the details, because the time has passed. Then, from a nearby mountain, I saw a stone being cut out. How was it cut out? Without a human hand. The stone, he says, was cut from that unquarried mountain, a mountain untouched by any quarrying. In the vision he suddenly sees this stone moving away, cut out without a human hand and guided, again without a human hand, toward the statue he had seen. It strikes the statue,

shatters it and reduces it to dust. Then, in place of the statue, the stone grows and covers the whole earth. Daniel says, “This is the Kingdom of God.” Daniel is speaking of Jesus Christ. What is the mountain? It is the Theotokos. Who is the stone cut from the unquarried mountain? It is Jesus Christ, born of a Virgin without the intervention of a man. Do you see the words of Psalm 21, “He who drew Me forth”? Do you see how they agree with Nebuchadnezzar’s vision as interpreted by Daniel? And here is the event itself: the Virgin gives birth to the Son of God. My dear friends, as you understand, all these things help us to grasp the identity of the Child who was given to us and born for us. What else, then, does His identity reveal? Mighty God—God who is mighty. In His divinity, He is without a mother. He has no mother according to His divinity, for the words “drew forth” also refer to His divine birth, signifying that He is of the same divine essence as the Father. In His humanity, He is without a father. There, too, we have the words “drew forth,” because He was born of a Virgin. This is the identity of the Lord Jesus Christ, in whom we believe, whom we love, and whom we worship.

Ευρισκόμεθα πάντοτε εις την δωδεκάτην κατήχησιν του Αγίου Κυρίλλου, που αναφέρεται εις την ενανθρώπισιν του Υιού του Θεού, εις την σάρκωσιν, ενανθρώπισιν του Υιού του Θεού. Είμεθα εις την εικοστήν τετάρτην παράγραφον και αναφέρεται, όπως σας έλεγα την περασμένη φορά, στο ότι εγεννήθη εκ Παρθένου και ότι αυτό είναι το τρίτο θέμα και τελευταίο που αναλύεται στην κατήχηση την δωδεκάτη. «Αλλά διαπονούνται οι Ιουδαίοι διά ταύτα. Προείδε και τούτο Ησαΐας λέγων, και θελήσουσιν ει...» εγένοντο πυρήκαψτι, ότι πεδίον εγενήθη ημίν. Ούγαρα αυτής, ιός και εδώθη ημίν. Σημείωσε δε, ότι πρώτον είναι ιός Θεού, είτα εδώθη ημίν.

Ο Ησαΐας λέγει —σημειώσατε ότι θα παραλείπω κάποια σημεία, το τι λέγουν οι Ιουδαίοι, μόνο κάποια, όχι όλα, για να μην χρονοτριβούμε με τη στάση που παίρνει έναντι των Ιουδαίων ο Άγιος Κύριλλος, λόγω του δεδομένου ότι οι κατηχήσεις του έγιναν μέσα, έγιναν στα Ιεροσόλυμα και φυσικά το περιβάλλον του ήτο ιουδαϊκόν, χριστιανικώς εχθρικόν. Παραλείπω μερικά σημεία, πλην κάποιων που είναι ανάγκη να τα ακούσουμε κι εμείς. Αναφέρεται στην προφητεία του Ησαΐου που λέγει ότι «παιδίον εγενήθη ημίν», ου γαρ αυτοίς· όχι σε αυτούς δόθηκε το παιδίον, σε εμάς, λέει, δόθηκε. «Υιός και εδόθη ημίν». Υιός δόθηκε σε μας. Αυτή η προφητεία, η οποία είναι

πολύ σπουδαία, γι’ αυτό και θα πάω στο πρωτότυπο, είναι στον Ησαΐα, στο ένατο κεφάλαιο, στίχοι 4-5-6. «Ότι παιδίον εγενήθη ημίν». Το κείμενο της Παλαιάς Διαθήκης, «εγενήθη», το έχει με ένα νι, οπότε είναι από το ρήμα γίγνομαι. Ο Άγιος Κύριλλος το έχει με δύο νι, από το ρήμα γεννώ. Δεν έχει σημασία στην πραγματικότητα· στην τελευταία ανάλυση είναι το ίδιο πράγμα. Δηλαδή, ως αποτέλεσμα, είτε έγινε ένα παιδί είτε γεννήθηκε ένα παιδί, ως αποτέλεσμα είναι γνωστό, είναι το ίδιο πράγμα. Είναι απλώς θέματα γραφής από τους κώδικες. Λοιπόν, προσέξτε παρακαλώ εδώ.

Πάμε στον Ησαΐα να δούμε τι λέγει.

«Παιδίον εγεννήθη ημίν, Υιός και εδόθη ημίν, ου η αρχή εγενήθη επί του ώμου αυτού, και καλείται το όνομα αυτού Μεγάλης Βουλής Άγγελος, Θαυμαστός Σύμβουλος, Θεός Ισχυρός, Εξουσιαστής, Άρχων Ειρήνης, Πατήρ του μέλλοντος αιώνος. Εγώ γαρ άξω ειρήνην επί τους άρχοντας, ειρήνην και υγείαν αυτώ. Μεγάλη η αρχή αυτού και της ειρήνης αυτού ουκ έστιν όριον, επί τον θρόνον Δαβίδ και την βασιλείαν αυτού, κατορθώσαι αυτήν και αντιλαβέσθαι αυτής εν κρίματι και

εν δικαιοσύνη από του νυν και εις τον αιώνα. Ο ζήλος Κυρίου Σαβαώθ ποιήσει ταύτα». Όλα αυτά που προφητεύει ο Ησαΐας, «ο ζήλος Κυρίου Σαβαώθ ποιήσει ταύτα». Δηλαδή, η αγάπη που φτάνει στην περιοχή του ζήλου, δηλαδή η υπερβολή της αγάπης του Κυρίου, θα είναι εκείνη που θα πραγματώσει όλα αυτά τα καταπληκτικά. Παρακαλώ, λοιπόν, προσέξτε. Θα πάρουμε εδώ την προφητεία λέξη-λέξη, γιατί είναι εξαιρετικά σπουδαία.

Ο Άγιος Κύριλλος λέει ότι «Υιός εδόθη ημίν», εδόθηκε σε μας Υιός. Σημείωσε όμως, λέει ο Άγιος Κύριλλος, ότι πρώτα ήτο Υιός του Θεού και κατόπιν δόθηκε σε μας. Λοιπόν, για να δούμε τι λέει ο Ησαΐας. Είναι στο ένατο κεφάλαιο του Ησαΐου.

«Εγεννήθη ημίν», παιδί γεννήθηκε σε εμάς. Καταρχάς ο χρόνος είναι αόριστος.

Για τον εξής λόγο. Ο πρώτος λόγος —δύο λόγοι— ο πρώτος λόγος είναι ότι είναι τόσο σίγουρος ο προφήτης, σαν να έγιναν αυτά, και συνεπώς ομιλεί σε χρόνο περασμένο. Ο δεύτερος λόγος είναι συναφής με τον πρώτον: βλέποντας ο προφήτης σε εικόνες —ο Θεός ξέρει πώς κάθε φορά ο Θεός αποκαλύπτει μία αλήθεια του μέλλοντος— και ο προφήτης, όταν καταγράφει αυτά σε βιβλίο, τα καταγράφει σε χρόνο περασμένο, σε σχέση με εκείνα που είδε, ενώ στην πραγματικότητα θα είναι πράγματα που θα ανήκουν στο μέλλον.

Όταν, επί παραδείγματι, έχω μία κινηματογραφική ταινία πραγμάτων που θα γίνουν και πρέπει να περιγράψω εγώ εκείνα τα οποία είδα, θα πω: «Είδα ότι έγινε εκείνο, εκείνο», ενώ δεν έγινε αλλά θα γίνει. Σας το λέγω να το γνωρίζετε, ότι συνήθως οι προφήτες Εεε...

99% γράφουν πάντοτε σε χρόνο περασμένο. Δηλαδή ή αόριστος θα είναι ή παρατατικός θα είναι, κάπως έτσι. Παιδί, λοιπόν, γεννήθηκε σε εμάς. Σπουδαίο! Σε εμάς γεννήθηκε παιδί. Καλά, πολλά παιδιά δεν γεννιούνται;

«Και εδόθη ημίν». Καλά, πολλοί υιοί δεν δίδονται σε εμάς τους ανθρώπους;

Αλλά για να δούμε όμως τώρα την ταυτότητα εκείνου του Υιού που γεννήθηκε σε μας και που δόθηκε σε μας. Την ταυτότητα. Αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό και σπουδαίο. Διά την ταυτότητα. Διότι αυτό θα μας βοηθήσει, αγαπητοί μου, να μάθουμε ποιος είναι εκείνος ο οποίος μας εδόθηκε. Φερ’ ειπείν, στη Βηθλεέμ, τι έχουμε στη Βηθλεέμ; Στη Βηθλεέμ έχουμε τη γέννηση του Ιησού Χριστού. «Παιδίον», λοιπόν, εδώ τι σημαίνει; Ποια η ταυτότητα του παιδίου που εγεννήθη στη Βηθλεέμ; Ήρθαν οι Μάγοι να προσκυνήσουν. Ποια η ταυτότητα εκείνου τον οποίον θα προσκυνήσουν; Τώρα θα μας πει ο Προφήτης ποια είναι η ταυτότητα εκείνου που...

δόθηκε ως παιδίον.

«Του οποίου η αρχή εγεννήθη επί του ώμου αυτού». Ξέρετε, αρχή θα πει εξουσία. Που η εξουσία, λέει, του δόθηκε να είναι στον ώμο του. Βέβαια, περιττό να πω ότι η εξουσία, συμβολικά, στους αξιωματικούς είναι στον ώμο τους. Διότι εκεί είναι τα αστέρια: Ανθυπολοχαγός, Υπολοχαγός, Λοχαγός, Ταγματάρχης, τι θα είναι. Εδώ είναι, θα λέγαμε, τα γαλόνια. Καλά, το είπα έτσι απλώς αυτό, σαν μια εικόνα. Ο ώμος είναι το μέρος του σώματος που σηκώνει βάρος. Όταν θέλουμε να σηκώσουμε ένα βάρος και είναι πολύ το βάρος, αυτό που υπερβάλλει των δυνάμεων των χεριών μας, με τα χέρια μας να μην μπορούμε να κρατήσουμε ένα βάρος, τι κάνουμε; Το βάζουμε στον ώμο μας. Αυτό είναι γνωστό. Σημαίνει, λοιπόν, ότι θα έχει εξουσία, ώστε θα φτάσει να σηκώσει στον ώμο του ολόκληρη τη δημιουργία του. Όλους τους ανθρώπους, τις αμαρτίες τους, την ύπαρξή τους. Θα τους κρατήσει όλους επάνω στον ώμο του, δηλαδή επάνω του. Πράγματι ο Χριστός είναι ο κρατών τα πάντα. Είναι εκείνος που κρατάει τις ανθρώπινες αμαρτίες. Είναι εκείνος που κρατάει το σύμπαν ολόκληρο. «Ου η αρχή», όπως σας είπα,

«επί του ώμου αυτού. Και καλείται το όνομα αυτού Μεγάλης Βουλής Άγγελος». Βεβαίως, είπαμε την περασμένη φορά τι θα πει όνομα. Όλα αυτά είναι προφητικά ονόματα, όπως το όνομα Εμμανουήλ. Σας εξήγησα ότι δεν είναι όνομα, αλλά είναι ιδιότητα η οποία εκφέρεται ως όνομα. Και τι λέγει; Το όνομά του είναι Άγγελος Μεγάλης Βουλής. Τι θα πει άγγελος; Βεβαίως δεν είναι ο άγγελος, όπως συνήθως γνωρίζουμε από τον πνευματικό κόσμο. Γιατί, όταν ακούσουμε άγγελο, αυτό εννοούμε: είναι ένας άγγελος, παρουσιάστηκε ένας άγγελος σε μένα. Δεν είναι αυτό. Άγγελος στην ελληνική γλώσσα θα πει αγγελιοφόρος.

Αυτός που φέρνει ένα μήνυμα. Επειδή, λοιπόν, οι άγγελοι, δηλαδή αυτές οι πνευματικές υπάρξεις, φέρουν μηνύματα στους ανθρώπους, τους ονομάσαμε αγγέλους. Δεν είναι, λοιπόν, η λέξη άγγελος αυτό που λέμε, δηλαδή αυτή η νοερά φύσις που εμφανίζεται στους ανθρώπους κλπ., κλπ., αλλά είναι η αποστολή των νοερών αυτών φύσεων, που έρχονται να πουν κάτι. Είναι, λοιπόν, ιδιότης αυτό που λέμε άγγελος. Άρα, εδώ υπάρχει ένα τραγικό λάθος. Ιδίως οι αιρετικοί το έχουν λανθασμένα, όπως και οι χιλιαστές. Τι λέγουν; Να, λέγει «Μεγάλης Βουλής Άγγελος».

Λοιπόν, ο Υιός είναι άγγελος και τολμούν να πουν και από άλλα χωρία της Αγίας Γραφής, τα οποία κακώς ερμηνεύουν, ότι ο Ιησούς Χριστός είναι ο Αρχάγγελος Μιχαήλ που ενηνθρώπησε. Αγαπητοί μου, στοιχειωδώς να γνωρίζει κανείς την ελληνική γλώσσα, αυτό το πράγμα μπορεί να το καταλάβει. Αλλά στοιχειωδώς, όπως σας είπα, γιατί σας εξήγησα τι σημαίνει άγγελος: αγγελιαφόρος, και δεν είναι οι άγγελοι του ουρανού και τα λοιπά. Αυτός, λοιπόν, έχει το όνομα Άγγελος, δηλαδή αγγελιαφόρος, δηλαδή ιδιότητα να φέρει ένα μήνυμα. Ποιο μήνυμα; Μεγάλης Βουλής. Βουλή θα πει απόφαση, θα πει σκέψη, θα πει θέλημα.

Είναι ο αγγελιαφόρος ενός μεγάλου σχεδίου, μιας μεγάλης αποφάσεως του Θεού. Τόσο μεγάλη είναι αυτή η βουλή, ώστε δεν θα τη φέρει εις πέρας κανένας εκ των κτιστών νοερών πνευμάτων, που τα αποκαλούν αυτά τα πνεύματα αγγέλους. Ποια είναι αυτή η Μεγάλη Βουλή; Η Μεγάλη Βουλή, αγαπητοί μου, είναι ότι οι άνθρωποι θα σωθούν. Αλλά θα σωθούν όμως διά της ενανθρωπίσεως του Αγγέλου της Μεγάλης Βουλής. Μάλιστα, όλοι οι Πατέρες της Εκκλησίας μας

ερμηνεύουν εκείνον τον Άγγελον που ενεφανίσθη εις την βάτον, που φλέγεται αλλά δεν κατακαίεται, ως όραμα μπροστά εις τον Μωυσέα, που του ομιλεί από εκεί. Και μάλιστα του λέγει, όταν πάει να δει το περίεργο φαινόμενο ο Μωυσής, πώς αυτή η βάτος πήρε φωτιά και, φλεγομένη, δεν κατακαίεται, δεν καταναλώνεται. Προχωρεί, ακούει τη φωνή: «Σταμάτα, βγάλε τα σανδάλια σου, ο τόπος είναι άγιος». Τρόμαξε ο Μωυσής. Και εκεί του ομιλεί, λέει, Άγγελος Κυρίου. Ποιος είναι αυτός ο Άγγελος του Κυρίου; Όλοι οι Πατέρες ερμηνεύουν και λέγουν ότι δεν είναι άγγελος που εστάλη από τον Θεό, δηλαδή με την έννοια πνεύμα, αλλά είναι ο Υιός ως αγγελιαφόρος της Μεγάλης Βουλής του Πατρός. Είναι, δηλαδή, εκεί ο Θεός Λόγος ως Άγγελος Μεγάλης Βουλής. Και ποια είναι αυτή η Μεγάλη Βουλή που λέγει στον Μωυσέα; Η απελευθέρωσις του λαού του Θεού, του Ισραήλ, από την κυριαρχία των Αιγυπτίων. Αυτό όμως αποτελεί έναν τύπο, είναι ένα αντίτυπο. Ποιο το πρωτότυπο; Θα έρθει ο Μεγάλης Βουλής Άγγελος προσωπικά, με την ενανθρώπισή του, για να μας αναγγείλει το Ιωβηλαίον, το έτος δηλαδή της αφέσεως.

«Κηρύξαι ενιαυτόν Κυρίου δεκτόν». Να κηρύξει χρονιά που είναι δεκτή στον Θεό. Ποια είναι αυτή; Το Ιωβηλαίο, τα πενήντα χρόνια. Ποια δηλαδή; Και αυτό έγινε στην Παλαιά Διαθήκη. Το έτος της αφέσεως, το έτος που απελευθερώνονται οι δούλοι. Δηλαδή, μεταφορικώς, η απελευθέρωσις του ανθρώπου από τη δουλεία του σατανά και τη δουλεία του θανάτου. Η δουλεία του σατανά εσταμάτησε στον Σταυρό του Χριστού και η δουλεία του θανάτου εσταμάτησε στην Ανάσταση του Χριστού. Αυτός είναι ο Μεγάλης Βουλής Άγγελος. Αυτή είναι η Μεγάλη Βουλή του Θεού. Είναι περίσημο. Είναι, αγαπητοί μου, περίφημο.

«Μεγάλης Βουλής Άγγελος».

«Θαυμαστός Σύμβουλος». Μερικοί ερμηνευτές, αν θα πάτε σε υπομνήματα, έχουν ποικίλη ρύθμιση αυτών των ιδιοτήτων της ταυτότητος του παιδίου που θα εγεννάτο. Φερ’ ειπείν, βάζει «Θαυμαστός», σαν να βάζουν κόμμα εκεί, μετά «Σύμβουλος». Ενώ άλλοι ερμηνεύουν ότι είναι ο «Θαυμαστός Σύμβουλος» και όχι ο «Θαυμαστός», ο «Σύμβουλος». Ερμηνεύουμε όπως το κείμενο δείχνει, δηλαδή «Θαυμαστός Σύμβουλος», το παίρνουμε ένα, τις δύο λέξεις. Τι είναι αυτός ο Θαυμαστός Σύμβουλος; Τι σύμβουλος είναι; Προσέξτε.

Πρόκειται περί της ενυποστάτου σοφίας του Θεού. Αυτή την οποία περιγράφουν το βιβλίο των Παροιμιών, το βιβλίο της Σοφίας Σολομώντος και το βιβλίο της Σοφίας Σειράχ. Αυτά τα τρία περίφημα βιβλία, τα οποία είναι σοφιολογικά, επειδή κεντρική θέση κατέχει το θέμα της ενυποστάτου σοφίας και όχι, παρακαλώ, οι ποικίλες εκείνες συμβουλές, ή πρακτικές ή ωραίες ή θεόπνευστες ή υπέροχες, που αναφέρονται στους ανθρώπους.

τούτο ή εκείνο πάνω στον πρακτικό βίο του ανθρώπου. Ποικίλες συμβουλές δεν αποτελούν το κεντρικό σημείο των βιβλίων αυτών, αυτές οι συμβουλές. Το κεντρικό σημείο κατέχει το θέμα... Σοφία του Θεού. Και είναι η ενυπόστατος Σοφία του Θεού. Είναι το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος. Στο όγδοο βιβλίο, λοιπόν, των Παροιμιών λέει το εξής. Μάλιστα, εάν το διαβάσετε όχι στη μετάφραση των Εβδομήκοντα, αλλά στη μετάφραση τη σύγχρονη του εβραϊκού κειμένου, θα το δείτε καλύτερα διατυπωμένο ως εξής: «Εγώ», λέει η Σοφία, «ήμουν πλάι στον Θεό», εννοεί τον Πατέρα, «και ήμουν συνδημιουργός με τον Πατέρα». Συνδημιουργός, συνδημιουργούσα με τον Πατέρα. Εδώ δηλαδή πώς φέρεται η Σοφία; Φέρεται ως σύμβουλος.

Βέβαια... Θα μου πείτε: «Σύμβουλος; Δηλαδή το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος συμβουλεύει το πρώτο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος; Διότι το πρώτο πρόσωπο θα είχε ανάγκη συμβούλου;» Περιμένετε λίγο, θα σας το πω λίγο πιο κάτω. Φέρεται σύμβουλος. Τι σημαίνει αυτό; Μέτοχος στη δημιουργία. Και είναι θαυμαστός σύμβουλος. Δεν μπορεί να μην είναι θαυμαστός. Είναι θαυμαστός διότι είναι η Σοφία και ό,τι κάνει η Σοφία είναι θαυμαστόν και, συνεπώς, από τα θαυμαστά δημιουργήματα βγάζουμε ότι είναι ο θαυμαστός σύμβουλος. Σας είπα προηγουμένως: συμβουλεύει τον Πατέρα ο Υιός; Όχι. Ο Θεός είναι ένας. Αλλά πώς έχει το πράγμα;

Ο Θεοφάνης ο Νικαεύς, σε μια του θεομητορική ομιλία, εντελώς συμπτωματικά προχθές έριξα μια ματιά σε αυτό το βιβλίο, γιατί κάτι είχα σημειώσει και πάλι κάτι που φωτοτυπείο βγάζαμε, και έριξα μια ματιά και έπεσα στο εξής σημείο. Υπέροχο, ακούσατέ το. Εις τον Υιόν, δηλαδή εις τον Ιησού Χριστόν, αποδίδονται ιδιότητες στοιχείων της Δημιουργίας. Διότι ο λόγος, ο αίτιος των στοιχείων της Δημιουργίας, είναι ο Υιός και, συνεπώς, είναι ο κυρίαρχος των στοιχείων της Δημιουργίας και γίνεται γνωστός ο Υιός, επειδή αυτός είναι ο κυρίαρχος

λόγος των όντων. Τα όντα είναι τα δημιουργήματα. Ο λόγος, η αιτία των όντων, είναι ο Υιός, όπως λέγει ο Άγιος Ιωάννης: «και χωρίς Αυτού ουδέ εν γέγονεν ο γέγονεν». Τίποτα δεν έγινε απ’ ό,τι έγινε. Αυτός ο Λόγος τώρα έρχεται στη γη, παίρνει τις διαστάσεις ενός ανθρώπου συγκεκριμένου και παίρνει τα ονόματα των στοιχείων που δημιούργησε και των οποίων στοιχείων αυτός είναι ο λόγος, το αίτιο. Και ποια είναι τα ονόματα αυτά; «Εγώ είμαι το φως», λέει ο Υιός.

Φως, όμως, είναι δημιούργημα του Υιού, αλλά παίρνει το όνομα του κτίσματος να δείξει ότι αυτός είναι ο Δημιουργός του φωτός. «Εγώ είμαι το ζων ύδωρ», «εγώ είμαι πυρ καταναλίσκον» και ό,τι άλλο θέλεις. Παίρνει στοιχεία εκείνα τα οποία ο ίδιος εδημιούργησε. Εδώ είναι πραγματικά όλα αυτά θαυμαστά. Και έτσι αναγνωρίζουμε, με το «θαυμαστός σύμβουλος» του Ισαΐου, σε συνδυασμό με τα σοφιολογικά βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης, ποιος είναι εκείνο το παιδί, το φτωχικό, που γεννήθηκε στη φάτνη ενός σπηλαίου, στη Βηθλεέμ. Είναι ο θαυμαστός σύμβουλος, ο δημιουργός του παντός.

Να σας πω, δεν ξέρω. Αγαπητοί μου, εκπλήττεσθε με όλα αυτά; Εγώ εκπλήσσομαι. Είναι μεγαλειώδη, όταν κάποτε κανείς αρχίζει να ανακαλύπτει την ταυτότητα του Κυρίου του. Αν κάποτε, αγαπητοί, είσαστε μια φτωχή, πολύ φτωχή οικογένεια και οι γονείς σας ήσαν αγράμματοι και εσείς μάθατε πέντε γράμματα, πήγατε σε δύο, τρεις, τέσσερις τάξεις στο Δημοτικό, και κάποια φορά ανακαλύπτεται σπίτι σας ένα σακούλι με κάτι χειρόγραφα εκεί και, επειδή μάθατε πέντε γράμματα —οι γονείς σας δεν ξέραν γράμματα— βρέθηκαν κληρονομικά πράγματα.

«Από πού είναι αυτά τα χαρτιά;» «Παιδί μου, ξέρω εγώ; Βρέθηκαν. Ο πατέρας μου τα είχε, ξέρω εγώ, βρέθηκαν στο σπίτι μας». Και βγάλετε από εκεί μέσα τα χαρτιά και αρχίσετε να διαβάζετε και ανακαλύψετε εκεί τι ένδοξη ήταν η οικογένειά σας. Πιθανώς, μάλιστα, να κατάγεστε από αυτοκρατορικήν οικογένεια, από τους Παλαιολόγους του Βυζαντίου, ξέρω εγώ. Τι θα κάνατε; Θα λέγατε: «Ωχ, πόσο ευγενή καταγωγή έχω!» Αυτό κάνουμε τώρα. Ανακαλύπτουμε ποιος είναι εκείνος τον οποίον πιστεύουμε, εκείνον που λατρεύουμε, εκείνον που προσκυνούμε. Τον ανακαλύπτουμε, μαθαίνουμε ποιος είναι. Και αυτό είναι καταπληκτικό, γεμίζει έκπληξη την ψυχή.

Θεός Ισχυρός. Από όλα τα επίθετα αυτά, ονόματα, ιδιότητες που αποδίδονται εις το παιδίο που εγεννήθηκε και δόθηκε σε μας, από όλα τα ονόματα το κεντρικό όνομα είναι αυτό: Θεός Ισχυρός. Ώστε, λοιπόν, τι μπορεί να πει κανείς; Να πει ότι αυτός που γεννήθηκε, δηλαδή ο Ιησούς Χριστός... Ναι, εντάξει, θαυμαστός σύμβουλος. Εξήγησέ το όπως θέλεις. Ναι, εντάξει, Μεγάλης Βουλής Άγγελος. Ε, πες ό,τι θέλεις, ότι είναι ο Αρχάγγελος Μιχαήλ. Διαστρέψέ τα όσο θέλεις. Μπορείς να διαστρέψεις άμα θέλεις. Έχεις διεστραμμένο μυαλό, διάστρεψέ τα. Είσαι αιρετικής διαθέσεως, να τα διαστρέψεις. Πώς θα διαστρέψεις το όνομα «Θεός Ισχυρός»;

Δεν διαστρέφεται. Σαφές. Θεός Ισχυρός. Γι’ αυτό λέμε: «Άγιος ο Θεός, Άγιος Ισχυρός». Μόνο ο Θεός, ο Γιαχβέ, ο Κύριος, αυτός είναι ο Θεός ο Ισχυρός. Ε, λοιπόν, αυτό το παιδί, είναι το όνομά του «Θεός Ισχυρός». Δηλαδή πράγματι «ο Λόγος σαρξ εγένετο». Σας εκπλήσσει αυτό; Πώς άραγε διάβαζαν οι Ραβίνοι και ερμήνευαν ότι αυτό το παιδί θα ήταν Θεός Ισχυρός; Θα πρέπει, αγαπητοί μου, να μέναν με το στόμα ανοιχτό, να μην μπορούσαν να ερμηνεύσουν, όπως ακριβώς σήμερα δεν μπορούμε να ερμηνεύσουμε τα έσχατα, παρά μόνο όταν θα έχουμε την έκβαση. Προσέξτε αυτό. Ευχαριστώ.

Όταν θα έχουμε την έκβαση των γεγονότων, δηλαδή θα φτάσουν τα πράγματα, τότε θα λέμε: «Αυτό είναι αυτό». Έτσι οι Ραβίνοι δεν μπορούσαν να ερμηνεύσουν. Έμεναν ανοιχτά θέματα. Όταν, όμως, έφτασε το θέμα, έχουμε την έκβαση, ήλθε ο Υιός του Θεού, έδειξε ποιος είναι, τότε θα έπρεπε να πουν: «Για να ξαναγυρίσουμε στους προφήτες, για να τους ξανακοιτάξουμε. Πώς θα ερμηνεύσουμε εκείνο που τόσους αιώνες δεν καταλαβαίναμε; Τώρα μήπως εδώ έχουμε κάτι να πούμε;» Ναι, ανακαλύπτουμε, λοιπόν, ότι το παιδί που έχει γεννηθεί στη Βηθλεέμ είναι ποιος; Θεός Ισχυρός. Είναι ο Γιαχβέ, είναι ο Κύριος. Ευχόμεθα όλα αυτά, αγαπητοί μου, που λέμε να κατοχυρώνουν μέσα μας την

πίστη, για να την κάνουν εδραία και σπουδαία. Εξουσιαστής, άλλο όνομα. Ποιος είναι εξουσιαστής; Ο Μέγας Αλέξανδρος; Αγαπητοί μου, τι ειρωνεία της ιστορίας! Αφού κατέκτησε τον κόσμο, πήγε να κάνει ένα μπάνιο στο ποτάμι, στον Ευφράτη, στον Τίγρη, και εκεί κρυολόγησε. Θα το λέγαμε σήμερα, πουντίασε. Ίσως να ήταν ιδρωμένος, πουντίασε, ίσως έπαθε πνευμονία. Το θέμα είναι, πέθανε. Ποιος, λοιπόν, εξουσιαστής; Ο Μέγας Αλέξανδρος ή ο Ναπολέων, που πέθανε εξόριστος;

Εξουσιαστής, αγαπητοί μου, είναι της ιστορίας και του παντός μόνος ο Θεός. Αυτός εξουσιάζει τα ουράνια, τα επίγεια και τα καταχθόνια. Εκείνος που φέρει τους νεκρούς από τον Άδη. Εκείνος που λέγει στην κόρη του Ιαΐρου: «Η παῖς, ἐγείρου, η παῖς, ἐγείρου». Εκείνος που λέει στον Λάζαρο: «Λάζαρε, δεύρο έξω», και η φωνή του ακούγεται εις τον Άδη. Αυτός είναι ο Εξουσιαστής, ο μόνος Εξουσιαστής. Και συνεχίζουμε, αγαπητοί μου, με τα αποδιδόμενα ονόματα, ιδιότητες του παιδίου που γεννάται και μας δίδεται.

Άρχον Ηρήνης

Ο άρχων της ειρήνης. Λίγο πιο κάτω, ο Άγιος Κύριλος λέει τα εξής: «και μετ’ ολίγα φησίν», δηλαδή λίγο πιο κάτω, «και της ειρήνης αυτού ουκ έστιν όριον». Δεν υπάρχει όριο στην ειρήνη του. Πράγματι, εδώ λέγει ο Ισαΐας: «Μεγάλη η αρχή αυτού και της ειρήνης αυτού ουκ έστιν όριον». Δεν υπάρχει περιορισμός, δηλαδή, στο θέμα της ειρήνης. Δηλαδή βάθος απροσμέτρητον αυτής της ειρήνης, αλλά και πλάτος απροσμέτρητον αυτής της ειρήνης. Τι ονομάζεται πλάτος; Πλάτος εννοούμε ότι η ειρήνη αυτή

είναι εφ’ όλο το επίπεδο, πλάτη της δημιουργίας. Τι θα πει βάθος ειρήνης; Ότι η ειρήνη αυτή θα έχει ποιότητα καταλλαγής Θεού και δημιουργίας. Ώστε η κατακόρυφος, το βάθος, ποιότητα, βάθος ειρήνης, καταλλαγή Θεού και δημιουργίας· πλάτος, όλη η δημιουργία θα έχει ειρήνη. Είναι, λοιπόν, χωρίς όριον. Έχει ένα ωραίο παράδειγμα εδώ, παρομοίωσε ο Άγιος Κύριλος. Λέγει: «Ὅρια Ῥωμαίων ἐστί, τῆς τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ βασιλείας ὅριον οὐκ ἔστι».

Η απέραντος Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία είχε τα σύνορά της, αλλά η Βασιλεία του Θεού δεν έχει όρια. «Ὅρια Περσῶν καὶ Μήδων ἐστίν». Υπάρχουν όρια των Περσών και των Μήδων, τότε, με την απεραντοσύνη του κράτους των. «Τοῦ δὲ Υἱοῦ ὅριον οὐκ ἔστι». Δεν υπάρχει εις τον Υιόν όριον. Δεν υπάρχουν όρια. Είναι σε πλάτος και βάθος απροσμέτρητος η ειρήνη του Υιού που φέρει. Γι’ αυτό «οὐκ ἔστιν ὅριον τῆς εἰρήνης αὐτοῦ». Τώρα τι να πω πάνω στο θέμα «Άρχων Ειρήνης»; Είναι ο εξουσιαστής της ειρήνης. Αυτό θα πει άρχων: εξουσιαστής.

Ποιος εξουσιάζει σήμερα την ειρήνη; Κανένας. Ποιος μπορεί να λέγει ότι θα μπορεί να δίδει την ειρήνη σήμερα στη γη; Κανένας. Όλοι μιλάνε, όλοι ποθούν την ειρήνη, κανείς όμως δεν έχει την εξουσία της ειρήνης. Όση καλή θέληση κι αν έχει κανείς, ένας κυβερνήτης ενός μεγάλου κράτους, να πει ότι «εμείς θα επιβληθούμε και θα φέρουμε την ειρήνη επί της γης», δεν είναι κανείς εξουσιαστής της ειρήνης. Είναι μόνον ο Υιός του Θεού. Προσέξατε αυτό. Εάν προσκυνήσουμε τον Υιόν, αυτομάτως θα έχουμε όλη την ειρήνη. Αλλά η ειρήνη του Υιού κυρίως φέρεται εις τα μετά ταύτα.

Σήμερα η ανθρωπότητα δεν δέχεται τον Υιόν, τον ενανθρωπήσαντα. Γι’ αυτό η ειρήνη του Θεού, η ειρήνη του Υιού, θα εκδηλωθεί, θα φανερωθεί μετά ταύτα. Όταν, δηλαδή, θα έχουμε πλέον τη Βασιλεία του Θεού φανερή, τότε ακριβώς θα φανεί και όλο το ύψος και βάθος και πλάτος της ειρήνης, της εξουσίας του Υιού. Διότι όταν πια η Άνω Ιερουσαλήμ, η Βασιλεία του Θεού, θα κατέλθει επί της γης, τι έχουμε; Ένωση των άνω με τα κάτω, του ουρανού, του ουρανού, του πνευματικού ουρανού, του Θεού με τη δημιουργία του, με τα κάτω. Αυτή είναι η ειρήνη.

Καταλλαγή. Που λέγει: «Κατήλθε, είδα», λέει, «να κατέρχεται η Άνω Ιερουσαλήμ», στο βιβλίο της Αποκαλύψεως, ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, «ως νύμφη» κτλ. Είναι, λοιπόν, Άρχων Ειρήνης, Πατήρ του μέλλοντος αιώνος. Προσέξτε αυτό το πολύ ωραίο. Είναι αυτός που γεννιέται τώρα στη Βηθλεέμ. Αυτός είναι ο Πατήρ του μέλλοντος αιώνος. Υπήρξε πατήρ του νυν αιώνος; Ναι, αγαπητοί μου, ο πατήρ του νυν αιώνος είναι ο Αδάμ. Διότι αυτός, στον παρόντα αιώνα —όταν λέμε αιώνα τώρα δεν εννοούμε τα εκατό χρόνια, αλλά εννοούμε την ιστορία— ποιος είναι, παρακαλώ, ο πατήρ του νυν αιώνος, λέει, της ιστορίας; Είναι ο Αδάμ. Δεν είμεθα όλοι παιδιά του Αδάμ; Αυτός είναι ο πατέρας μας. Ποιος θα είναι ο Πατήρ του μέλλοντος αιώνος; Ποιος είναι ο μέλλων αιών; Είναι η Βασιλεία του Θεού. Ποιος θα είναι ο Πατήρ του μέλλοντος αιώνος; Ο νέος Αδάμ. Συνεπώς είναι γενάρχης ο Υιός του καινούργιου λαού, που μας γεννά διά της πίστεως. Το λέει πολύ ωραία ο Ευαγγελιστής Ιωάννης στο πρώτο κεφάλαιο: «Όσοι επίστευσαν», λέγει, «εις Αυτόν, έδωκε την εξουσία να κληθούν παιδιά του Θεού». Μας έδωσε την υιοθεσία. Συνεπώς είναι ο Πατήρ, αφού μιλάει περί υιοθεσίας. Είναι ο Πατήρ του μέλλοντος αιώνος, είναι ο νέος Αδάμ.

Ας προχωρήσουμε, τον Άγιο Κύριλλο να προχωρήσουμε.

Επανέρχομαι στην 24η παράγραφο, που τελειώνει ως εξής: «Ἐπὶ τὸν θρόνον Δαβὶδ καὶ ἐπὶ τὴν βασιλείαν αὐτοῦ κατορθῶσαι αὐτήν. Ἐκ τοῦ Δαβὶδ τοίνυν ἦν ἡ Ἁγία Παρθένος». Στη συνέχεια της προφητείας του Ισαΐου λέει τα εξής: «Ἐπὶ τὸν θρόνον Δαβὶδ καὶ τὴν βασιλείαν αὐτοῦ κατορθῶσαι αὐτὴν καὶ ἀντιλαβέσθαι αὐτῆς ἐν κρίματι καὶ ἐν δικαιοσύνῃ ἀπὸ τοῦ νῦν καὶ εἰς τὸν αἰῶνα». Ώστε, λοιπόν, η βασιλεία του θα είναι η βασιλεία του Δαβίδ, λέγει ο Ισαΐας. Άρα, λοιπόν, βγάζει το συμπέρασμα ο Άγιος Κύριλλος και λέγει: «Ἐκ τοῦ Δαβίδ».

«Τοίνυν», λοιπόν, θα πει το «τοίνυν», «ἦν ἡ Ἁγία Παρθένος». Εάν ο Χριστός κατάγεται από τον Δαβίδ, τότε, αφού γεννήθηκε από τη Θεοτόκο, άρα λοιπόν η Θεοτόκος κατάγεται από τον Δαβίδ. Άρα η Θεοτόκος είναι του βασιλικού γένους, του Δαβίδ. Δεν είναι τυχαίο, αγαπητοί μου, και εξυπηρετεί πλήθος σκοπούς, πλήθος, πλήθος, τόσο πλήθος, που θα ψάχνουμε πάντα και πάντα ένα καινούργιο στοιχείο θα αποκαλύπτεται, το ότι οι δύο ιεροί Ευαγγελιστές, Ματθαίος και Λουκάς, παραθέτουν στην αρχή του Ευαγγελίου των ένα γενεαλογικό κατάλογο. Είναι μεγίστης αξίας αυτό και πολλής σημασίας και πολλής θεολογίας.

Που ακούμε την Κυριακή των Προπατόρων, μια Κυριακή προ των Χριστουγέννων, να λέμε «Αβραάμ εγέννησε τον Ισαάκ» και μας φαίνεται αυτή η περιγραφή, η γενεαλογική, κουραστική, ανιαρή, αδιάφορος. Ξέρετε τι έχει εκεί και τι δεν έχει;

Όμως... Όμως ένα τώρα εδώ που μας χρειάζεται εξυπηρετεί: αποδεικνύει ότι η Θεοτόκος ήταν από τη γενεά του Δαβίδ. Σε τι μας χρειάζεται αυτό; Επαληθεύεται η προφητεία. Τι είναι η γενεαλογία; Η γενεαλογία είναι ιστορία. Ακούστε τι είπα: γενεαλογικοί κατάλογοι. Λες ληξιαρχείο. Πάμε στο ληξιαρχείο και βρίσκουμε ποιος ήταν ο πατέρας μου, ποιος ήταν ο πατέρας του πατέρα μου, ποιος ήταν ο πατέρας του πατέρα μου, του παππού μου, και πάμε ανεβαίνοντας.

Αξία, λοιπόν, ανάμεσα στις πολλές αξίες, σας λέω και αυτό: αποδεικνύεται ότι η Θεοτόκος ήτο από τη γενεά του Δαβίδ. Άρα επαλήθευση της προφητείας. Τι λέει ο Ισαΐας; Ότι θα καθίσει εις τον θρόνο του Δαβίδ. Τι είπε ο Αρχάγγελος Γαβριήλ στη Θεοτόκο; «Και αυτός τον οποίο εσύ θα φέρεις θα καθίσει εις τον θρόνον του πατρός αυτού, του Δαβίδ, του πατρός αυτού». Επιτρέψατέ μου μία μικρή παρένθεση ερμηνευτικής σημασίας. Πώς απεκάλεσε τον Ιησού, που θα γεννάτο από τη Θεοτόκον, ο Αρχάγγελος; Είπε: «Θα καθίσει στον θρόνο του πατέρα του». Ξέρετε πόσο απέχει ο Ιησούς Χριστός από τον Δαβίδ; Χίλια χρόνια.

Λοιπόν, δεν είναι άμεσος πατέρας, με την έννοια ότι γεννάται από τον Δαβίδ, με την έννοια όπως λέμε εμείς «το παιδί μου». Και πώς αποκαλείται πατέρας; Γιατί το είπε αυτό, ξέρετε; Για να σας πω ότι, όπου έχουμε στην Αγία Γραφή γενεαλογικούς καταλόγους, στο θέμα, επί παραδείγματι, το ότι ο Αδάμ γεννάει τον Κάιν και τον Άβελ, ναι, έχουμε άμεση γέννηση εδώ. Στις παρακάτω γενεαλογίες δεν είχαμε πάντοτε άμεση γέννηση, που σημαίνει ότι, αν μαζέψουμε τις γενεαλογίες, δεν βγάζουμε 7.000 χρόνια, όπως βγάζουν οι Εβραίοι. Μπορώ να βγάλω δεκάδες χιλιάδες χρόνια. Γιατί;

Λέγω απολογητικά αυτό, διότι πάντοτε δεν είναι άμεσος υιός αυτός που γεννάται, αλλά επειδή, εάν μεσολαβεί χρονικό διάστημα 500 ετών, 1.000 ετών, δεν υπήρξε ένα αξιόλογο πρόσωπο να καταγραφεί στην ιστορία. Γράφεται ένα αξιόλογο πρόσωπο που έζησε τώρα προ χιλίων χρόνων. Αυτό γράφεται. Και λέει «ο τάδε γέννησε τον τάδε», αλλά δεν τον γέννησε άμεσα, αλλά αφού μεσολάβησαν, ας πούμε, χίλια χρόνια. Παρακαλώ, κρατάτε τα αυτά. Είναι πολύτιμα στοιχεία για να κατανοούμε την Αγία Γραφή, αν τα μαζεύετε στη μνήμη σας και στη γραφίδα σας.

Ότι η άσκηση της μνήμης είναι η γραφίδα, δηλαδή χαρτί και μολύβι. Άσκηση της μνήμης, και άσκηση της μνήμης είναι η επανάληψη. Μην πούμε ποτέ «το διάβασα και το ξέρω». Ξαναδιάβασέ το. Και τότε, αγαπητοί μου, θα γίνουμε ένα ταμείο πολλών πραγμάτων και τότε θα απολαμβάνουμε την Αγία Γραφή. Αγία Γραφή, πραγματικά θα την απολαμβάνουμε. Κήπος, του οποίου οι καρποί είναι προσιτοί στο χέρι μας, άμα πάμε να τους κόψουμε. Αλλιώτικα, η Αγία Γραφή είναι κήπος, αλλά εμείς είμαστε έξω από τη μάντρα και το χέρι μας δεν φτάνει, ή τα δέντρα είναι πολύ ψηλά και βλέπουμε τους καρπούς, αλλά δεν φτάνουν με τίποτα.

Επανέρχομαι. Έκλεισα την παρένθεση.

Εισερχόμεθα στην 25η παράγραφο.

«Έπρεπε γαρ τον αγνότατον και διδάσκαλον της αγνείας, εξ αγνών εξεληλυθέναι παστάδων. Ει γαρ ο τον Ιησούν καλώς ιερατεύων απέχεται γυναικός, αυτός ο Ιησούς πώς έμελλεν εξ ανδρός και γυναικός έρχεσθαι; Ότι συ ει, φησίν εν ψαλμοίς, ο εκσπάσας με εκ γαστρός. Πρόσεχε ακριβώς το “ο εκσπάσας με εκ γαστρός”, σημαίνοντι το χωρίς ανδρός εκ παρθένου γαστρός και σαρκός αυτής εκσπασθέντα γεγεννήσθαι. Των γαρ από γαμικής ακολουθίας γεννωμένων έτερος τρόπος». Εδώ προσέξτε ένα λεπτό σημείο, μην το παρεξηγήσετε.

Λέγει: έπρεπε εις τον αγνότατον διδάσκαλον της αγνείας να γεννηθεί από, να προέλθει, εξεληλυθέναι, να προέλθει από αγνές παστάδες. Παστάς. Τι είναι η παστάς; Είναι το συζυγικό δωμάτιο. Είναι το συζυγικόν δωμάτιο. Παστάς, νυφικόν συζυγικόν δωμάτιο. Έπρεπε, λοιπόν, να έλθει, λέγει, να προέλθει από αγνή κατάσταση. Εδώ μοιάζει σαν ένα υποτίμημα των γάμων. Γι' αυτό σας είπα, προσέξτε αυτό το σημείο.

Δεν πρόκειται περί αυτού. Και λέει στη συνέχεια: διότι εάν εκείνος που καλώς ιερατεύει, ο ιερεύς, τον Ιησού Χριστόν, δηλαδή ο ιερεύς, εμείς τώρα που λειτουργούμε στη Θεία Λειτουργία, τι λειτουργούμε; Λειτουργούμε το σώμα και το αίμα του Χριστού. Λειτουργούμε το σώμα και το αίμα του Χριστού. Απέχεται γυναικός. Αν είναι έγγαμος ο κληρικός, πρέπει να έχει μία εγκράτεια. Κάτι το οποίο ζητείτο και από τους ιερείς του νόμου. Όταν οι ιερείς του νόμου, δηλαδή της Παλαιάς Διαθήκης, έπρεπε να θυσιάσουν κτλ., έπρεπε να απέχουν από τις συζύγους. Σημειώσατε.

Κι όλος ο λαός απείχε στο θέμα τούτο, προκειμένου να πάρουν τον νόμο. Είπε ο Θεός: τρεις ημέρες θα εγκρατευθούν. Πού είναι εκείνοι που λέγουν «και πού το βρήκατε γραμμένο να υπάρχει εγκράτεια; Πού το βρήκατε;». Όταν λέει «παντρεύτηκα», σημαίνει «κάνω ό,τι θέλω». Ποιος σου το είπε, αδελφέ μου, ότι κάνεις ό,τι θέλεις; Ποιος σου το είπε ότι κάνεις ό,τι θέλεις; Το λέω για μερικούς, γιατί λένε «τότε γιατί παντρεύτηκα;». Για να εγκρατεύεσαι, αδελφέ μου. Γι' αυτό παντρεύτηκες. Και όχι διά να συνέρχεσαι ακωλύτως, ανεμποδίστως, όπως... Πήγα να πω ένα «όπως», αλλά κάνω ένα λάθος. Πήγα να πω τίποτα. Στο ζωικό βασίλειο έχουμε τους χρόνους

αναπαραγωγής και τον άλλο καιρό τα ζώα δεν συνέρχονται. Έκανα λάθος. Συνεπώς, πώς, λοιπόν, αυτός ο Ιησούς, ο οποίος, όταν ιερατεύεται, δηλαδή από τους ιερείς λειτουργείται, ζητείται να απέχουν και να μένουν εγκρατείς, πώς έμελλε, πώς επρόκειτο να γεννηθεί από άνδρα και γυναίκα; Δεν έπρεπε, λοιπόν, αλλά εκ Παρθένου. Προσέξτε εδώ ένα σημείο. Δεν είναι εναντίον του γάμου ο Άγιος Κύριλλος. Είναι ίσως μία πρώτη εντύπωση που μπορεί να δοθεί, ότι είναι εναντίον του γάμου. Όχι, δεν πρόκειται περί αυτού. Δεν διαβάλλεται ο γάμος, γιατί ο γάμος από τον Θεό έγινε. Ο Θεός έτσι είπε να γίνει

πράγμα... Αλλά εδώ θέλει να πει κάτι άλλο. Ότι ο Αδάμ, παρακαλώ προσέξτε, ο Αδάμ από πού γεννήθηκε; Δεν γεννήθηκε από ομοπλάστη. Βεβαίως δεν γεννήθηκε, αλλά εδημιουργήθηκε. Δηλαδή θα λέγαμε όχι το ρήμα γεννώ, αλλά το ρήμα γίγνομαι. Το εγενήθη, με ένα νι, δηλαδή έγινε. Από πού; Από τη γη. Χουν λαβών ο Θεός, λέει, από της γης, πήρε, λέει, χώμα από τη γη. Η γη δεν είχε δώσει μέχρι τότε λογικήν ύπαρξην. Ό,τι έγινε, ζώα, φυτά, δεν ήσαν λογικά.

Πρώτη λογική ύπαρξη είναι ο Αδάμ. Συνεπώς, σε σχέση με το πρώτο αυτό δημιούργημα, η γη φέρεται ως παρθένος. Η ερμηνεία δεν είναι δική μου, και αυτή είναι του Θεοφάνους του Νικαέως, που σας είπα προηγουμένως. Επήρε από την παρθένον γην ο Θεός και έκανε τον Αδάμ. Αλλά σαφώς λέγει ο Απόστολος Παύλος ότι ο Ιησούς Χριστός είναι ο νέος Αδάμ. Έπρεπε, λοιπόν, να ληφθεί από Παρθένον, ακριβώς για να εξομοιωθεί με τον παλαιόν Αδάμ. Και εδώ δεν διαβάλλεται ο γάμος, αλλά απλώς τηρείται αυτή η γραμμή.

Πάλι από Παρθένο θα ήταν ο Αδάμ ο νέος, από την Θεοτόκο. Θέλετε ακόμη κάτι άλλο; Και η Εύα δεν εγεννήθηκε με δύο νι, αλλά εγενήθη με ένα νι, ή έγινε από τον Αδάμ. Ο Κάιν εγεννήθηκε με δύο νι, από το γεννώ. Ο Κάιν είναι ο πρώτος που γεννάται, πάντα κατά εντολή και κατά το σχέδιο του Θεού. Για πέστε μου, εάν δεν υπήρχε η πτώσις, θα εγίνοντο τέκνα ή μη; Όχι. Γιατί; Διότι δεν θα εθεσπίζετο ο γάμος. Θα ήταν το άλλο το σχήμα της δημιουργίας. Εδώ, λοιπόν, υπαινίσσεται λεπτώς ο Άγιος Κύριλλος μίαν πικρίαν.

Κρίμα, εμείς γεννιόμαστε. Όχι ότι διαβάλλει τον γάμο, το ξαναλέω. Εμείς γεννιόμαστε. Είναι ένας τρόπος πιο κάτω από εκείνον που ο Θεός θα έκανε τις υπάρξεις, εάν δεν είχε μεσολαβήσει η πτώσις. Διότι ο γάμος δεν υπήρχε στη Βασιλεία του Θεού. Προσέξτε το βαρύ πυροβολικό του επιχειρήματος. Ο γάμος δεν υπήρχε στον Παράδεισο, διότι μετά την πτώση οι πρωτόπλαστοι έγιναν σύζυγοι. Και απόδειξις ότι, επανερχόμενοι οι άνθρωποι στην Βασιλεία του Θεού, εις τον νέον Παράδεισο, δεν θα υπάρχει γάμος. Γι' αυτό είπε ο Κύριος στους Σαδδουκαίους, που δεν τα καταλάβαιναν αυτά τα πράγματα και δεν τα πίστευαν, ότι

«Πλανάσθε μη ειδότες τας γραφάς». Πλανιόσαστε, μη γνωρίζοντες τας Γραφάς. Στη Βασιλεία του Θεού ούτε παντρεύονται ούτε νυμφεύονται, αλλά σαν άγγελοι. Τι εννοεί σαν άγγελοι; Όχι άλλη φύσις, αλλά ότι δεν θα υπάρχει γάμος, όπως δεν υπάρχει γάμος εις τους αγγέλους. Δεν πρόκειται, λοιπόν, περί διαβολής του γάμου, αλλά περί, θα λέγαμε, περί ενός υπαινιγμού για κάτι πολύ πιο... Και προχωρούμε.

«Ότι συ ει, φησίν εν ψαλμοίς», λέει στους ψαλμούς, είναι ο 21ος ψαλμός, χωρίον 10. Γιατί λέγει «συ ει ο εκσπάσας με εκ γαστρός»; Προσέξτε, θα το πω ασύντακτα, να το πω. «Ο εκσπάσας με εκ γαστρός», για να πω το κείμενο, «ο εκσπάσας με εκ γαστρός». Εσύ που με απέσπασες από την κοιλίαν. Ακούστε εδώ μια φράση, ακούστε μια λέξη: ο εκσπάσας, εκσπάω. Δηλαδή θα πει βγάζω κατά έναν βίαιον τρόπο. Ξέρετε πώς θα μπορούσαμε να πούμε το εκσπάω; Όταν θα είχαμε μια καισαρική τομή

μάλιστα όχι στους εννέα μήνες, για να βγάλουμε το παιδί, αν επιτρέπεται να το πούμε έτσι, που επεμβαίνει ο ιατρός να βγάλει από τα σπλάχνα μιας γυναικός το παιδί της. Δεν γεννιέται, αλλά αποσπάται, τραβιέται, βγαίνει έτσι. Ακούστε δε τι σημασία έχει το εκσπάω.

Ο Άγιος Κύριλλος: «Πρόσεχε ακριβώς το “ο εκσπάσας με εκ γαστρός”, σημαίνοντι». Πρόσεξε, λέει, το ρήμα «ο εκσπάσας». Τι σημαίνει αυτό; «Που σημαίνει το χωρίς ανδρός εκ παρθένου γαστρός και σαρκός αυτής εκσπασθέντα γεγεννήσθαι». Ότι δηλαδή τελικά. Δεν έχουμε, δεν έχουμε γέννηση; Γέννηση είχαμε, αλλά γέννηση άνευ ανδρός. Αυτό θα πει ο «εκσπάσας», που σημαίνει σαν να έγινε κάτι μες στα σπλάχνα της Θεοτόκου, χωρίς εξωτερική αιτία να υπάρξει, όχι σύζυγος, και τώρα παίρνει από τα σπλάχνα της Θεοτόκου ο Θεός και δημιουργεί την σάρκωση του Υιού Του. Θέλω να το καταλάβετε καλύτερα, να το καταλάβουμε από ένα όραμα προφητικό που είδε ο Ναβουχοδονόσορ και το ερμήνευσε ο Δανιήλ. Το εξής περίφημο: είδα, λέγει, είδα, λέγει ο Ναβουχοδονόσορ, ένα βουνό, ένα άγαλμα τεράστιο, του οποίου η κεφαλή ήταν χρυσή, το στήθος, λέει, αργυρούν

χάλκινο και τα πόδια ήτανε σιδερένια. Χρυσός, άργυρος, χαλκός, σίδηρος. Δεν παίρνω σε λεπτομέρειες, γιατί πέρασε η ώρα. Εκεί είδα από ένα βουνό παρακείμενο να αποσπάται λίθος. Πώς θα αποσπαστεί; Άνευ χειρός ανθρώπου. Απεσπάσθη, λέει, ο λίθος από το αλατόμητον αυτό βουνό, το μη λατομημένο. Βλέπει ξαφνικά στο όραμα αυτό και φεύγει αυτός ο λίθος άνευ χειρός ανθρώπου, αποσπασθείς και άνευ χειρός ανθρώπου κατευθυνόμενος προς το άγαλμα που είδε. Πέφτει, λέει, στο άγαλμα, το

συντρίβει, το κάνει σκόνη, και στη θέση του αγάλματος μεγαλώνει αυτή η πέτρα και καλύπτει όλη την γη. Λέει ο Δανιήλ: αυτή, λέγει, είναι η Βασιλεία του Θεού. Αναφέρεται στον Ιησού Χριστόν ο Δανιήλ. Ποιο το όρος; Είναι η Θεοτόκος. Ποιος ο λίθος που αποσπάστηκε από το αλατόμητον όρος; Είναι ο Ιησούς Χριστός, που γεννάται εκ Παρθένου χωρίς την επέμβαση ανδρός. Είδατε ο ψαλμός, παρακαλώ, 21, «ο εκσπάσας με»; Είδατε συμφωνία με το όραμα του Ναβουχοδονόσορος, που το ερμηνεύει ο Δανιήλ; Ιδού και το γεγονός: η Παρθένος γεννά τον Υιόν του Θεού. Αγαπητοί μου, όλα αυτά, όπως αντιλαμβάνεστε, είναι εκείνα τα οποία μας βοηθούν να καταλάβουμε την ταυτότητα του παιδίου που μας εδόθηκε και γεννήθηκε. Έτσι, ποια είναι η ταυτότητα επιπλέον; Ισχυρός Θεός, Θεός ισχυρός. Κατά το θείον, κατά τη θεότητα, είναι αμήτωρ. Δεν έχει μητέρα κατά τη θεότητα, διότι και στη θεότητα αναφέρεται το «εκσπάσας», που σημαίνει από την ίδια ουσία με τον Πατέρα. Κατά την ανθρωπότητα είναι απάτωρ, χωρίς πατέρα. Και εκεί έχουμε το «εκσπάσας», διότι γεννήθηκε εκ Παρθένου. Αυτή είναι η ταυτότητα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, που πιστεύομε, αγαπάμε και λατρεύομε.