Catecheses of St Cyril 071 | 04-11-1985

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are still, beloved, in the twelfth catechetical lecture of Saint Cyril, Bishop of Jerusalem, at paragraph 21.

We are asking from whom He comes and how He comes. With this opening sentence, beloved, we remain with the third question—or, if you prefer, the third point: “Is it in God’s nature to dwell among men?” Is it possible for the whole nature of God, the uncreated nature, to have communion with created beings—with mankind? And the third question is: “Or is it possible for a virgin to give birth without a man?” We have now reached this third question, since the first has been examined and so has the second. We now proceed to the third question, which Saint Cyril will answer: whether it is possible for a Virgin to give birth without a man, without seed. So when he says here, “We are asking from whom He comes and how He comes,” this is what he means. We are seeking to learn

from whom the Messiah comes and how the Messiah comes—the Son of God who became man. “Isaiah tells us this: Behold, the Virgin shall conceive and bear a son, and they shall call His name Emmanuel.” Behold, the Virgin will conceive. “She shall conceive in her womb”; she will receive Him in her womb and bear a son. All these words are in the future tense. “She shall bear” a son, “and they shall call”—they shall call His name Emmanuel.

This prophecy is regarded as central and of decisive importance for the subject before us, for the question we are going to answer. But let us pay attention. Further on, Saint Cyril devotes the whole of paragraphs 21 and 22 to answering the Jews specifically and exclusively. Because these paragraphs have such a narrowly limited purpose—that is, they answer Jewish objections arising from a narrow understanding of certain matters—we shall not use these two paragraphs.

Instead, we shall remain with the prophecy itself and examine it exactly as the Prophet Isaiah presents it, rather than following Saint Cyril’s answer to the Jews and their persistently narrow-minded understanding. When the Prophet Isaiah places the word “behold” here—as the Evangelist Luke, or any other Evangelist, also uses this word, meaning “look”—he wishes to make the reader attentive: “Pause over what you are reading. Stop here, and take care how you hear and interpret what I am about to tell you.” Thus, he draws the reader’s attention: “Behold.” Look in the Evangelist Luke, or in any other

Evangelist, and notice when they place “behold” before an event: it is when the event is exceedingly important. And this truly is important. “The Virgin shall conceive.” The Virgin will conceive. The Virgin will conceive. Of course, when a young woman enters into the communion of Holy Matrimony, it is presumed that she is a virgin. But as one Father of our Church says so beautifully, when the Son of God is born as man from the Virgin, He is the One who opens the womb.

In the case of every other woman, the womb has already been opened by her husband, her spouse. Therefore, it is not opened by the child who is to be born. This is a point worthy of attention. Here, however, the Virgin truly gives birth, and her womb is opened by the child being born. This is the unique case in which the child opens the womb. Who opens it? The child who is born. This is very important. If you wish to know the general meaning of the paragraphs that follow, which I do not intend to analyze for you, it is this: Holy Scripture also uses the word “young woman.” Saint Cyril therefore attempts to show that when Scripture speaks of “the young woman” who is found in a field, in a deserted place, and someone assaults her, it says, “and the young woman shall cry out.” She is presumed to be a virgin. And then the passage continues, but I need not relate the whole account. What does Holy Scripture call the virgin? It calls her “a young woman.” How then can you Jews claim that Isaiah does not say “virgin,” but “young woman”? Even if he had said “young woman,” since Holy Scripture itself uses the term “young woman” for a virgin

in the example I have given you, we arrive at the same conclusion. This is what the paragraph attempts to prove, and that is why I am passing over it: it dealt purely with a Jewish objection. So, “the Virgin shall conceive”; thus, we have conception without seed. How striking and momentous this is! “And she shall bear a son.” She will give birth to a son. Even the sex is specified: He will be a Son. “And they shall call His name Emmanuel.” They will call His name Emmanuel. The name also is specified.

I shall dwell briefly on the name and then return to the subject of the Virgin. The name Emmanuel is prophetic. If you read the Gospel according to Matthew, you will see the following: the Evangelist refers to the Prophet Isaiah and says, “And they shall call His name Emmanuel.” A little later, he says that the angel appears and tells the Theotokos—forgive me, Joseph—that he shall call the child’s name Jesus. A careless reader might perhaps say that there is an inconsistency here. Why does the Prophet say “Emmanuel,” while the angel says “Jesus”?

The name “Jesus” means “Savior,” just as today we might use the names Sotiris or Sotirios, which are translations of the name Jesus. Thus, the name Savior indicates that Christ—that is, the Savior, the Messiah—is of the utmost importance. Joshua of old, the son of Nun and successor of Moses, was a type of Jesus Christ. The name Jesus, of course, was extremely common among the Jews. Precisely because it was so common, a further designation was added, as Christ’s contemporaries said, “Jesus the Nazarene.” They added a descriptive name, just as the ancient Greeks, when a name was very common, would add the father’s name or the place of origin. Thus, the name becomes specific, and we know that it refers to this particular person. But what does the name Emmanuel mean? As I told you, it is a prophetic name, and it means “God with us.” It is a name expressed as a phrase: “God with us.” What does this mean? It means that the One who is to be born bears the name Emmanuel; yes, the name expresses who this person will be.

He will be God. God—not simply God, but God with us: God who goes so far as to become man in order to be with us. Thus, there is no contradiction whatsoever in the Evangelist Matthew, because one name expresses the identity of the One being born, while the other expresses His mission and the work He comes to accomplish. Identity and mission are two things, but they are not opposed to one another. Yet, beloved, this prophecy—and above all the name Emmanuel—is, I would say, the very center of the Old Testament.

For toward what is the whole Old Testament directed? The whole of it is typology; the whole of it is prophecy. Everything in it revolves around a single center. What is that center? Emmanuel: God becoming man. As we said yesterday, and as we teach in the advanced catechetical class, what is Christianity? “The Word became flesh.” Therefore, if the heart of the heart, the center of the center, of Christianity is the Incarnation of the Son of God, then the center of the Old Testament—which speaks of that birth—cannot be anything else: Emmanuel.

This is the center of the Old Testament. What was the crossing of the Red Sea? What was the bronze serpent? What was the manna? Did Christ not say, “I am the manna of the Jews”? Then what was that ancient manna which fed the Jews for forty years in the wilderness? It was a type, a prophetic foreshadowing. What was the lamb they slaughtered, whose blood they placed upon the lintels of their doors? And what were all the things that followed, one after another? What were the crossings of the Jordan, the Temple, the Ark, Sinai—what was everything? What was that people itself, that very people, and its twelve tribes? Beloved, whom do all these things prefigure and prophesy? They all point to the person of Jesus Christ, to God who would become man—that is, to Emmanuel.

Do you understand the essence of the matter? Tell me, then: are the Old Testament and the New Testament united? They are two concentric circles. The Old Testament calls this incarnate Son “Emmanuel,” while the New Testament says, “The Word became flesh.” They are concentric circles. How then can we say, so thoughtlessly, “Away with the Old Testament”? Away with the Old Testament? Cast it out? God forbid! God forbid! How majestic, then, beloved, are these words: “And they shall call His name Emmanuel.” In other words, the defining identity of the One to be born will be “God with us”—God among us human beings.

He is born from a Virgin. Here, allow me to say something:

First of all, the Virgin had to… Marriage is not being disparaged here; pay attention to this. Marriage is not being disparaged. When we emphasize that the Lord was born from a Virgin, we are not disparaging marriage, for it would be a sin to do so. That is not the point. Rather, as we shall see shortly—and I shall explain it then, though I will tell you now—Adam was born from virgin earth. No other human being had yet come into existence, and so the earth is presented as virgin. Taking dust from the earth, God fashioned Adam. Thus, the first Adam came from virgin earth. The new Adam, therefore, who fulfills all that the old Adam prefigured, had to come from a Virgin; yet at the same time, He had to come from our own human stock and share our own essence. How could this happen? He would be born from a virgin woman. This is one explanation. There are very many—indeed, countless—reasons that show why Christ was born from a Virgin. This is exceedingly important, profoundly important. And among the many reasons that exist

there is also this sign. A sign was given to the shepherds so that they might recognize the Messiah: no other child had been born that night. He was the only child born. And secondly, this unique child was born and laid in the manger of a stable. That was a sign. So too here, the sign that the One who would stand as the new Adam is that He is born from a Virgin. In other words, this is a miracle, a sign—both a sign and a miracle.

I now proceed to paragraph 23. “We have clearly understood that the Lord is born from a Virgin.” We have clearly come to know that the Lord is born from a Virgin. But allow me to add something to what I said before, which I have just remembered. You know that on that sorrowful evening, when God judges and condemns Adam, Eve, and the devil, something remarkable and worthy of close attention happens—one of those wondrous things in Holy Scripture whose author can only be the Spirit of God, for only He could know all these marvelous things beforehand. God turns toward the woman, and He also turns toward the serpent. Adam, in a manner of speaking, has received his portion of punishment—“By toil you shall bring forth your bread”—and then he moves into the background. This immediately astonishes us. Adam moves into the background, while the serpent and Eve come to the forefront of the future concern. Here is the prophecy. What does God say? “I will put enmity,” He says to the devil, “between you and the woman,”

“between your seed and her seed. He shall watch against your head, and you shall watch against His heel.” Look, beloved, at how marvelous this is. Who possesses the seed? Adam does. For Abraham begot Isaac. Abraham had Sarah as his wife. Abraham begot Isaac, while Sarah bore Isaac; she did not beget him, but bore him. To bear and to beget are not the same thing. Abraham, then, begets Isaac. Adam was the one who was to beget.

Only the man’s seed is reckoned, because that is where the seed is found. Yet Adam is set aside, and God now says, “I will put enmity between you and the woman.” Which woman? Eve? He is pointing to a woman yet to come, as the words that follow make clear. “Between your seed and her seed.” This “her” refers to that future woman, the Theotokos, for it is her seed that you, the devil, will assail. What is the devil’s seed? The devil, we understand, is not material. What seed could he have? In an intelligible, spiritual sense, the devil’s spiritual seed is:

demon-possessed people, wicked people, those who oppose God, and people who are antichrists. And what is the seed of the woman? We have already said that a woman does not possess seed. How, then, can the woman have seed here? This clearly and splendidly points to the birth from a Virgin. Behold the virginity of the Theotokos. Let those who wish to deny the virginity of the Theotokos deny it. Porphyry, Celsus, and others wrote the most blasphemous things against the Most Holy Theotokos—things I would not dare repeat to you, even for the sake of historical record.

Sadly—most sadly—these claims are repeated by those who oppose God and Christ, who are truly the seed of Satan, and they continue to be published in newspapers, magazines, and books to this very day. To this very day! Indeed, they even find ways to publish such things during Holy Week, for example. Yes, I do not dare tell you what they say. I dare not; I cannot tell you. But some of you must have read the accusations they hurl against the Most Holy Theotokos. The simplest of these, which the Protestants also claim, is that the Theotokos had other children. Therefore...

They say that she did give birth as a Virgin, but afterward continued her married life and had other children. Blasphemous things! Here we have a sign: the Virgin who remains a Virgin. And you know, only the Orthodox understand the prophecies. Only the Spirit of God abides in the Church of the Orthodox. I am not engaging in religious chauvinism; this is the truth. This is the reality, the authentic faith. You have heard how our sacred iconography presents this. What does it do? When it depicts the Most Holy Theotokos, it places three stars upon her garments: one here on her forehead—embroidered, of course, upon the cloth...

that covers the head of the Most Holy Theotokos—one on her forehead, one on her right shoulder, and one on her left shoulder. These three stars express a dogma, because, as you know, Orthodox iconography is not naturalistic but dogmatic. It expresses this truth: that the Most Holy Theotokos was a Virgin before giving birth, during the birth, and after the birth. She was a Virgin before she gave birth, a Virgin as she gave birth, and a Virgin after the birth. Perhaps you might say that our Orthodoxy is being rather overly concerned...

with certain matters. How do we know that the Theotokos remained a Virgin during and after the birth? Before the birth, yes, that is clear. But did she remain a Virgin during the birth itself, and afterward as well? The answer is prophecy. I will tell it to you now. This is outside Saint Cyril’s text, although, as you will see in a moment, he himself calls upon many prophecies. Yet the prophecies he uses are only a small sample of all that Holy Scripture contains. Only a small sample, because he could not overload his catechumens or turn his catechesis into a treatise by piling prophecy upon prophecy. It is that prophetic passage...

that is read at every Vespers for a feast of the Theotokos. It comes from the Prophet Ezekiel. What does it say? That gate, he says—the northern gate of the Temple—shall remain shut. The Lord shall pass through it, and it shall remain shut afterward. Which Lord passes through this gate? The Lord. The gate through which the Lord passes is the Theotokos. The Lord passes through, taking human nature from the Theotokos, and comes forth as man. The Lord alone, it says, shall pass through—He alone. The Theotokos, therefore, had no other children. He alone passed through; this passage was unique.

The Lord shall pass through this gate, and it shall remain shut. What does it mean that it shall remain shut? It means what I have been telling you all this time: she was a Virgin before the birth, during the birth, and after the birth. This is how we know these things; it is not because our Church busies herself needlessly with them. And if you tell me these are mere details, I would answer that they are not details, because all these truths define our salvation. If we can ever grasp them and gather them together, then we will understand that all of them together ultimately constitute our salvation.

“That the Lord is born of a Virgin, we have clearly learned; but from what lineage the Virgin came must now be stated.” Saint Cyril is now saying: We have seen clearly, through Isaiah’s prophecy, that the Lord is born of a Virgin. But from what lineage was the Virgin? This, he says, we must now demonstrate. For when someone gathers the evidence and all the pieces agree, then you understand, my dear friends, that together they serve to establish a truth. “Thus He says: The Lord swore truth to David, and He will not annul it: ‘Of the fruit of your body I will set one upon your throne.’”

This is stated in Psalm 131, verse 11.

The Lord swore—“the Lord swore to David”—the following truth, which He will not annul: “Of the fruit of your body,” meaning from your seed. This is the fruit of David’s body, just as elsewhere it says, “from his loins.” The meaning is the same; these are equivalent expressions.

He was to come from David, for it says, “Of the fruit of your body I will set one upon your throne”—that is, from your own seed.

“I will set him upon your throne.” “The Lord swore”—the Lord took an oath. This means, then, that the Messiah, according to His humanity, would descend from David. Pay close attention to what follows: “I will establish his seed forever and ever, and his throne as the days of heaven.” And it continues. These words are from Psalm 88, verse 30. Then it goes on: “Once I swore by My holiness; surely I will not lie to David. His seed shall remain forever, and his throne...”

“like the sun before Me, and like the moon, established forever.” This again is Psalm 88, verses 36 through 38. Please pay attention to these two passages. The first says that this person—who is He? He is always that Unknown One. He is Emmanuel, that Unknown One. The whole Old Testament is always moving toward a single person.

Forever: “Of the fruit of your body I will set one upon your throne.” Therefore, He comes from David’s seed. This person, when He sits upon your throne, will be of your seed. Yet His age is “as the days of heaven.” Do you know what the expression “the days of heaven” means? A “day” here signifies time. I remind you of the expression “the Ancient of Days,” the One ancient in days, the One of great age—the Ancient of Days. But His age is like the age of creation itself.

Moreover, “he shall remain forever”—He shall remain eternally—and His throne, His kingdom, shall be “like the sun before Me.” As long as the sun stands, so long shall His throne, His kingdom, endure, “and like the moon forever.” What is happening here? We have two passages. One says that He will descend from David, while the other reveals the supernatural character of this person—so supernatural that the words cannot apply to Solomon, as Saint Cyril will tell us immediately below: “You see that the passage speaks of Christ and not of Solomon.” Who was David’s principal son who became king? Solomon. But did Solomon endure like the days of heaven?

Not even like the days of the sun and the moon. Who, then, is this person? He has two dimensions. One is His human nature: “from your seed.” The other is His divine nature, shown by the statement that His days are like the days of creation. Let me put it another way. How does David express this? David himself says it elsewhere. He prophesies it in Psalm 109: “The Lord said to my Lord: Sit at My right hand, until I make Your enemies a footstool for Your feet.”

Now the Lord applies this psalm, this prophecy—you know that it is the only prophecy Christ uses concerning Himself when speaking to the Jews, both about who He is and about His descent. He says to them: Tell Me, you ask who Christ is, who I am. I will tell you who I am. You say that I am merely a man, and you consider Me a blasphemer because I said, “I and the Father are one.” I and the Father are one—I and the One whom you worship are one; that is, We are of one essence. So I ask you: am I a blasphemer? You yourselves say that the Messiah, Christ, comes from the seed of David. Very well!

But tell Me: when David says “in the Holy Spirit,” “The Lord said to my Lord: Sit at My right hand,” and so forth, whom does he call Lord here? He speaks of two Lords: “The Lord said to my Lord.” Which Lord spoke? The Lord, the Father. And to whom does He speak? To the Lord, the Son. The Father addresses the Son as Lord: “The Lord said to my Lord: Sit at My right hand,” and so forth. David calls this descendant of his “Lord.”

Have you ever heard of an ancestor calling his descendant “Lord”? Who, then, is this descendant of David, and what is He? Yes, He will be a descendant; He will come from the seed of Abraham and David. But at the same time He will also be David’s Lord—that is, David’s God. So we have these two dimensions. My dear friends, what do Psalm 109—which the Lord Himself uses, though Saint Cyril does not mention it here—and these two prophecies cited by Saint Cyril prove? They prove that the One who was to be born is both man and God: both together, the God-Man. He is the One who constitutes Christianity, the One who is Christianity itself: the God-Man, Jesus Christ. “You see,” I repeat what I said earlier, “that the passage speaks of Christ and not of Solomon, for Solomon’s throne did not remain like the sun.” You see, it is not speaking about Solomon, David’s immediate son, because Solomon’s throne did not remain forever. And would you like to hear something more? Here we see that God sometimes breaks down certain things in order to reveal others. When, for example, a wall obstructs our view of something, we demolish the wall so that the object can be seen. What do I mean by this? God says to Solomon, who had gone astray...

and sinned—Solomon repented and was justified through his metanoia, his repentance, but he did sin. God says to him: Because of the sin you committed, I will punish you. Yet I will not punish you yourself, for the sake of your father David, who was well pleasing to Me. Instead, I will punish your descendants after you die. That single, vast kingdom extended, my dear friends, as far as the Euphrates River. It was the only period in Israel’s history when its borders were so extensive. And it was David who had conquered those territories.

Solomon did not wage war; he was regarded as a peaceful king. During Solomon’s forty-year reign, there was no war. “But I will punish your son.” You may ask, “What fault is it of the son?” That is not the point. What is at stake here is the Christological confirmation of many things. And what happened, my beloved? When Solomon died, the kingdom was divided in two. As is well known, Solomon’s servant Jeroboam—yes, his servant—rebelled against Solomon’s son. Then the ten tribes broke away from the rule of

Solomon’s son and formed their own state, known as the Northern Kingdom of Israel. Solomon’s descendant was left with only two tribes, Judah and Benjamin. And since the tribe of Benjamin was numerically insignificant, in effect only one tribe remained: the tribe of Judah, weak in comparison with the ten tribes. Why did God do this? With one act, God accomplished two purposes—or indeed many. First, He punished Solomon as He had said He would, because Solomon had turned to idolatry. He took idolatrous wives and built pagan temples within Jerusalem.

It was a dreadful sin. Of course, Solomon himself did not worship the idols, but he allowed this to happen, and God punished him. This was his first and chief sin. Then God shattered Solomon’s dreams of a powerful kingdom, and so the royal descendants of Solomon were stripped of their power. Solomon’s royal descendants were reduced, weakened, and brought low, so that the prophecy might stand out clearly: “Your throne shall endure forever.” Yet even David’s earthly throne did not endure forever. It is well known that when Christ came,

the line of David still existed, but the kingdom of David did not. There was only royal descent, not an actual kingdom, because Herod the Idumean—who was not a Jew—sat upon David’s throne. God permitted these things both to punish Solomon for his sin and to bring the prophecy to light, revealing who the Messiah would be.

Saint Cyril also addresses an objection that may seem childish; but when people hold childish notions, the teacher must give what we might call a child-level answer. It is this: “If anyone objects, asking why Christ does not sit upon David’s wooden throne, let him be reminded of the saying: ‘The scribes and the Pharisees sit in Moses’ seat.’ For this does not mean the wooden chair, but the authority of his teaching.”

“Therefore, when you seek the throne of David, do not seek a wooden throne, but the kingdom itself.” In other words, if someone raises this objection—and since Saint Cyril mentions it, such people must have possessed the narrowness of heart and mind found among the Jews in their interpretation of the Scriptures—

someone might say to me, “But the Messiah did not sit on David’s wooden throne—that is, on that actual chair, that wooden chair, the throne. He did not sit there.” But what wooden chair are you talking about? What do you mean—a wooden chair? These are foolish notions. Does not Scripture say that Christ declared, “The scribes and the Pharisees sit in Moses’ seat”? What does “seat” mean here? Does it mean Moses’ literal throne? No. It means that they teach what Moses taught. Thus the seat—the wooden throne—is understood figuratively: it signifies the teaching and the fact that they continue that teaching. So here too, what matters is David’s royal line, not a wooden chair. This is childish, of course, as you understand.

He will now bring forward a great number of testimonies to demonstrate the royal lineage of Jesus Christ and thus confirm the prophecy. For that is where their great value lies. You may ask, “Why do we say all these things?” My beloved, if we demonstrate that Jesus Christ is the One who was foretold—for no one else was foretold—then this means that He is true God. And what more could we ask? If Jesus Christ is the true God who became man, what more do I need? Therein lies our salvation. “Do you also desire witnesses? Take the children who cried aloud: ‘Hosanna to the Son of David! Blessed is the King of Israel!’” as written in Matthew 21:9. What did the people cry out as Jesus Christ entered Jerusalem?

Pay attention: “Hosanna to the Son of David!” Hosanna means, “Glory to God in the highest,” offered to the Son of David. Here the people become interpreters—notice, the people themselves. Some things are unexplainable. There, spontaneously, moved by the miracles of Christ that they had witnessed and by the raising of Lazarus—for the Evangelist tells us that they welcomed Jesus in triumph because He had raised Lazarus—the people went out to meet Him. And as Christ came from Bethany, only about two kilometers east of Jerusalem, and drew near...

before He entered Jerusalem, there occurred that well-known event when He said to two of His disciples, “Go and find a colt.” That too was wondrous, truly wondrous. “Bring the young animal,” that is, the little donkey, “on which no one has ever sat.” This is important. Where can one even begin?

The proofs follow one after another. The Lord took the colt and sat upon it. Notice: He did not mount a proud warhorse. It is what we were saying on another occasion: when you say “king,” what is the sign of a king? What king enters the city of his triumph in glory while seated on a donkey? Forgive me, but what king has ever entered a city on a donkey?

Of course, villagers use donkeys to carry firewood and such things. It was a sign—truly a sign. As we said, one act accomplished many things: it revealed humility, but at the same time it was also a sign. And so He enters the city. Now the people—who told them what to say?—were moved by what they had seen. We might say that the people were filled with the Holy Spirit. And the people became interpreters of the prophecy, proclaiming that Jesus is the King, the descendant of David. And what did they say? “Hosanna—glory to God in the highest—to the Son of David!” Do you know how we might express this? They continue, “Blessed is the King of Israel,” or, “Blessed is He who comes in the name of the Lord.” That is, the One who comes...

in the name of the Lord. The Lord comes in the name of the Lord. “The Lord said to my Lord.” Or consider Abraham receiving his guests: “The Lord rained”—listen to this—“upon Sodom and Gomorrah fire and brimstone from the Lord.” The Lord, from the Lord. It is the Son from the Father. These things are astonishing—truly astonishing. See the harmony of Holy Scripture, my beloved, its perfect harmony. And here the people interpret and express this truth. They interpret the prophecy: “Glory to God in the highest...”

“...to the Son of David,” though the people did not understand very much about the glory of God in the highest. They were interpreters, but they did not fully understand. And that is why... Did the same people cry out, “Crucify Him”? Did the people cry that out? No. It was only some people—as many as could fit into Pilate’s courtyard. You know, in those days they did not build with concrete slabs and beams that allowed for enormous buildings. Buildings were limited in size because they lacked the means to support them. How large could Pilate’s courtyard have been, and how many people could it hold? Do you know who filled it? Agents planted there by the Pharisees and the chief priests. Holy Scripture tells us that the scribes, the Pharisees, and the chief priests had placed them there.

They cried out, “Crucify Him!” They were planted agents. So we cannot say—it would be unjust—that the people who cried “Hosanna” on Palm Sunday were the same people who now cried, “Crucify Him!” That is difficult to maintain. So, when they say “Hosanna,” they refer to God; and when they say “Son of David,” they refer to His human nature. Do you know how we might express this invocation, this acclamation? Like this: “Glorified and blessed are You, who are the God-Man.” In other words, that is what it means: “You who are the God-Man.” Were the people consciously aware of this? No. They were not.

Even the disciples themselves did not yet possess this full awareness. Do you know when that complete understanding would come? On the day of Pentecost. Then the Spirit of God would bear witness to who Jesus Christ was. And Gabriel also bears witness... Ah, forgive me. “And the blind men also say, ‘Son of David, have mercy on us.’” The blind men. Do you remember the blind man of Jericho, and the others mentioned elsewhere in Holy Scripture? What did they say? “Son of David.” No one ever disputed that Jesus Christ was of royal descent. No one. As I told you on another occasion, this was because genealogical records were kept.

Matthew and Luke wrote down the genealogies; where did they find them? They were preserved rather like civil registers, we might say, in official record books where births and deaths are recorded. Yes. And this was not accidental. God willed it to be so, in order to reveal who the Coming One is. Thus they call Him the Son of David, the descendant of David, and no one corrects them. “And Gabriel bears clear witness when he says to Mary.” What did the Archangel Gabriel say to the Theotokos? “And the Lord God will give Him”—the One whom you will bear—“the throne of His father David.” David was His father according to the flesh,

His ancestor David. This is written in Luke 1:32. “And Paul says: ‘Remember Jesus Christ, raised from the dead, descended from David, according to my Gospel.’” Do you know what Paul’s Gospel is? He often speaks of his Gospel. The Epistle to the Romans is regarded as Paul’s Gospel, what we might call a fifth Gospel. But it is not only Romans. All his epistles are an expression of this Gospel of his. Does that mean it is something different, another Gospel? No. It is the Gospel of Christ. Do you know what the Gospel of Christ is? It has two parts.

Two parts. All of Paul’s theology and all fourteen of his epistles revolve around these two parts. The first is: “Remember Jesus Christ, raised from the dead”—the One who rose—“descended from David, according to my Gospel,” the One who comes from David according to my Gospel. That is His human nature. What is the other part? In the passage he writes to Timothy, in the First Epistle to Timothy, chapter 3, verse 16, he says—I am telling you this; it is not quoted here—“God was manifested in the flesh.” God appeared in the flesh.

“God was manifested in the flesh” has exactly the same meaning as “the Word became flesh.” They are identical statements, expressed in different words. So what is Paul’s Gospel? The God-Man, Jesus Christ. That is Paul’s Gospel. What is Matthew’s Gospel? The God-Man, Jesus Christ. Mark’s? The God-Man, Jesus Christ. Luke’s? The God-Man, Jesus Christ. John’s? The God-Man, Jesus Christ. What is the message of the seven catholic epistles and the Apocalypse? The God-Man, Jesus Christ. And what is the Gospel of the Church? The God-Man, Jesus Christ. This is the Gospel.

What does “Gospel” mean? Good news: that God became man. This is the joyful message foretold in the Old Testament: “Emmanuel—God with us.” This is the Gospel, the good news. These things are truly of the greatest importance. And now, God willing, let us bring today’s talk to a close. “And at the beginning of the Epistle to the Romans he says.” At the beginning, in the introduction to the Epistle to the Romans, he says: “Who was born of the seed of David according to the flesh”—Romans 1:3. “Who was born of the seed of David,” according to the flesh, according to His human nature. He then continues: “Having accepted, therefore, the One born of David, inquire what the prophecy says.”

Therefore, once you have been persuaded by the prophecy concerning the One born of David, hear what it says: “And on that day,” says the Prophet Isaiah, in Isaiah 11:10, “there shall be the root of Jesse, and He who rises to rule the nations; in Him shall the nations hope.” What does this mean? On that day, the One who rises to rule, the One who will arise as ruler, is the root of Jesse. Who is Jesse? David’s father. And what will this One be? He will rule the nations—not merely Israel, but all the nations. “In Him shall the nations hope,” says Isaiah.

The nations will place their hope in Him. In Him—not Israel alone; from then on, all the nations will hope in Him. My dear friends, the One who was to be born, the One from the seed of David, transcends the very age of the universe. He transcends nations and peoples. He is the Savior of the world, the hope of all creation, the hope of mankind. But, God willing, we shall continue.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί, πάντοτε στην δωδεκάτη κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου, Επισκόπου Ιεροσολύμων, εις την 21η παράγραφον.

Ζητούμεν εκ τίνος έρχεται και πώς έρχεται. Με αυτή την πρώτη πρόταση μένουμε, αγαπητοί μου, στο τρίτο θέμα ή, αν θέλετε, στην τρίτη παράγραφον: «Θεού φύσις εστίν ανθρώποις συναναστρέφεσθαι;» Είναι δυνατόν αυτή η όλη φύσις του Θεού να έχει κοινωνία, η άκτιστος φύσις, με την κτιστή δημιουργία, τους ανθρώπους; Και το τρίτον: «Ἢ δυνατόν ἐστὶν παρθένον τεκεῖν ἄνευ ἀνδρός;» Είμαστε στο τρίτο τώρα θέμα, αφού ανελύθη το πρώτο, ανελύθη και το δεύτερο. Ήδη πηγαίνουμε στο τρίτο θέμα, που θα απαντήσει ο Άγιος Κύριλλος: εάν είναι δυνατόν Παρθένος να γεννήσει άνευ ανδρός, άνευ σπέρματος. Όταν λοιπόν λέγει εδώ «ζητούμεν εκ τίνος έρχεται και πώς έρχεται», αυτό εννοεί. Ζητάμε λοιπόν να μάθουμε

εκ ποίου έρχεται ο Μεσσίας και πώς έρχεται ο Μεσσίας, ο Υιός του Θεού, ο ενανθρωπήσας. «Τούτο δὲ ἡμῖν Ἠσαΐας λέγει· Ἰδού, ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ λήψεται καὶ τέξεται υἱόν, καὶ καλέσουσι τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ». Να, η Παρθένος θα εγκυμονήσει. «Ἐν γαστρὶ λήψεται», θα λάβει εν γαστρί, και θα γεννήσει υιόν. Εις μέλλοντα χρόνον αυτά. «Τέξεται», θα γεννήσει υιόν, «καὶ καλέσουσι», και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ.

Η προφητεία θεωρείται κεντρικής σημασίας και κεφαλαιώδους σημασίας για το θέμα που απασχολεί, για το ερώτημα εις το οποίον θα απαντήσουμε. Αλλά ας προσέξουμε. Παρακάτω ο Άγιος Κύριλλος, δηλαδή ολόκληρη την παράγραφο 21 και την παράγραφο 22, τις χρησιμοποιεί για να απαντήσει ειδικά και μόνον εις τους Ιουδαίους και, επειδή έχει έναν χαρακτήρα εντελώς περιορισμένο, δηλαδή απαντά προς Ιουδαίους με την στενή αντίληψη κάποιων πραγμάτων, δεν θα χρησιμοποιήσουμε αυτές τις δύο παραγράφους,

παρά εμείς θα μείνουμε στην ανάλυση της προφητείας, όπως ακριβώς τίθεται από τον προφήτην Ησαΐα, και όχι όπως απαντάει στους Ιουδαίους με την στενόκαρδη πάντοτε αντίληψη ο Άγιος Κύριλλος. Όταν βάζει εδώ ο προφήτης Ησαΐας το «ἰδού», όπως και ο Ευαγγελιστής Λουκάς ή όποιος άλλος Ευαγγελιστής χρησιμοποιεί αυτό το «ἰδού», που θα πει «να», θέλει να καταστήσει προσεκτικόν τον μελετητή: «Ό,τι διαβάζεις, στάσου όμως εδώ. Στάσου και πρόσεξε πώς θα ακούσεις και θα ερμηνεύσεις εκείνο το κάτι που θα σου πω τώρα». Συνεπώς, εφιστά την προσοχή του αναγνώστου. «Ἰδού». Δείτε στον Ευαγγελιστή Λουκά ή σε όποιον άλλον

Ευαγγελιστή να δείτε πότε προτάσσουν το «ἰδού» μπροστά σε ένα γεγονός: όταν το γεγονός είναι πολύ σημαντικό. Και πράγματι είναι σημαντικό. «Ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ λήψεται». Η Παρθένος θα εγκυμονήσει. Η Παρθένος θα εγκυμονήσει. Βεβαίως, μια κοπέλα, όταν έρχεται σε γάμου κοινωνία, προϋποτίθεται ότι είναι Παρθένος. Αλλά, όπως λέγει πολύ ωραία ένας πατήρ της Εκκλησίας μας, όταν γεννάται ο Υιός του Θεού ως άνθρωπος από την Παρθένα, είναι ο διανοίγων μήτραν.

Την διάνοιξη της μήτρας σε οποιαδήποτε άλλη γυναίκα ήδη την διήνοιξε ο σύζυγος, ο συμβίος. Άρα δεν έχουμε διάνοιξη μήτρας από το παιδί που θα γεννηθεί. Είναι αυτό ένα αξιοπρόσεκτο σημείο. Οπότε πράγματι η Παρθένος εδώ γεννά και διανοίγεται μήτρα από το παιδί που θα γεννηθεί. Είναι δε η μοναδική περίπτωση αυτή που διανοίγει την μήτρα. Ποιος την διανοίγει; Το γεννώμενο παιδί. Είναι πολύ σημαντικό. Αν θέλετε την περίπου έννοια των παρακάτω παραγράφων, που δεν θέλω να σας αναλύσω, αυτή: διότι υπάρχει και η Γραφή «νεᾶνις». Και εκεί αποπειράται ο Άγιος Κύριλλος να πει: εάν λέγει η Γραφή «ἡ νεᾶνις» που θα βρεθεί στο χωράφι, σε μια ερημική τοποθεσία, βρεθεί κάποιος να την προσβάλει, τότε λέει «καὶ βοήσει ἡ νεᾶνις», η οποία προϋποτίθεται παρθένος, τότε και τα λοιπά, να μη λέω την ιστορία. Πώς την αποκαλεί την Παρθένον; Την αποκαλεί «νεᾶνιν» η Αγία Γραφή. Πώς εσείς οι Εβραίοι λέτε ότι δεν λέγει ο Ησαΐας «παρθένον», αλλά λέει «νεᾶνιν»; Και «νεᾶνιν» να έλεγε, εφόσον η ίδια η Αγία Γραφή χρησιμοποιεί την ονομασία «νεᾶνις» διά την Παρθένον,

στο παράδειγμα που σας είπα, τότε ερχόμεθα στον ίδιο παρονομαστή. Αυτό αποπειράται να αποδείξει η παράγραφος, γι' αυτό σας την παραβλέπω, επειδή ήταν καθαρά θέμα ιουδαϊκό. Λοιπόν, «ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ λήψεται», ώστε λοιπόν έχουμε σύλληψη άνευ σπέρματος. Πόσο χαρακτηριστικό και πόσο σπουδαίο είναι αυτό! «Καὶ τέξεται υἱόν». Και θα γεννήσει υιόν. Καθορίζεται και το φύλον, ότι θα είναι Υιός. «Καὶ καλέσουσι τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ». Και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ. Καθορίζεται και το όνομα.

Μένω λίγο στο όνομα και θα ξαναγυρίσω στο θέμα της Παρθένου. Το όνομα Εμμανουήλ είναι προφητικό. Αν διαβάσετε στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιον, θα δείτε το εξής: κάνει αναφορά στον προφήτη Ησαΐαν ο Ευαγγελιστής και λέγει λίγο πιο κάτω «καὶ καλέσουσι τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ» και λέει λίγο πιο κάτω ότι ο Άγγελος εμφανίζεται και λέει στην Θεοτόκο —συγγνώμη— στον Ιωσήφ, ότι θα καλέσει το όνομα του παιδίου Ιησούν. Ίσως ένας επιπόλαιος μελετητής θα μπορούσε να πει ότι εδώ υπάρχει μία ασυνέπεια. Πώς «Εμμανουήλ» λέει ο προφήτης και πώς ο Άγγελος λέει «Ιησούς»;

Το δε «Ιησούς» θα πει «Σωτήρ», όπως θα λέγαμε σήμερα Σωτήρης, Σωτήριος, μεταφραζόμενο το όνομα Ιησούς. Συνεπώς, το όνομα Σωτήρ καθορίζει ότι το όνομα Χριστός, δηλαδή Σωτήρ, δηλαδή Μεσσίας, είναι πολύ σπουδαίο αυτό. Ο παλιός Ιησούς του Ναυή, ο διάδοχος του Μωυσέως, ο τύπος του Ιησού Χριστού, βεβαίως το όνομα Ιησούς ήταν πάγκοινον εις τους Εβραίους, πάγκοινον. Γι' αυτό ακριβώς, δηλαδή πολύ κοινό, γι' αυτό τον λόγο γίνεται καθορισμός εδώ ότι ο Ιησούς, όπως οι σύγχρονοι του Χριστού είχαν πει, ο Ιησούς Ναζωραίος. Βάζουν ένα επίθετο, όπως και οι αρχαίοι Έλληνες σε ένα όνομα που ήταν πολύ συνηθισμένο έβαζαν το όνομα του πατέρα ή του τόπου. Και συνεπώς εδώ βλέπουμε ότι πια εξατομικεύεται το όνομα και ξέρουμε ότι τώρα αυτό αποδίδεται σε εκείνο το πρόσωπο. Το όνομα Εμμανουήλ όμως τι σημαίνει; Είναι προφητικό όνομα, όπως σας είπα, και σημαίνει «μαζί μας ο Θεός». Είναι δηλαδή ένα όνομα μιας περιφράσεως: «μαζί μας ο Θεός». Τι σημαίνει αυτό; Ότι αυτός που θα γεννηθεί, το όνομα του Εμμανουήλ, ναι, το όνομα εκφράζει τι θα είναι το πρόσωπο.

Αυτός θα είναι ο Θεός. Θεός. Όχι απλώς ο Θεός, αλλά μαζί μας ο Θεός. Δηλαδή ο Θεός που φτάνει να γίνει άνθρωπος, για να είναι μαζί μας. Έτσι δεν υπάρχει ουδεμία αντίφαση στον Ευαγγελιστή Ματθαίον, διότι το ένα εκφράζει την ταυτότητα του γεννωμένου, το δε άλλο όνομα εκφράζει την αποστολή και το έργον του γεννωμένου. Ταυτότης και αποστολή είναι δύο πράγματα όχι αντίθετα. Αλλά, αγαπητοί μου, αυτή η προφητεία και προπαντός το όνομα Εμμανουήλ, μπορώ να σας πω ότι έχουμε το κέντρο της Παλαιάς Διαθήκης.

Διότι ολόκληρη η Παλαιά Διαθήκη πού στρέφεται; Ολόκληρη είναι μια τυπολογία, ολόκληρη είναι μια προφητεία. Ολόκληρη είναι εκείνη η οποία στρέφεται γύρω από ένα κέντρο. Ποιο; Εμμανουήλ, δηλαδή ενανθρώπησις του Θεού. Όπως λέγαμε και χθες και λέμε στο ανώτερο κατηχητικό σχολείο, τι είναι ο Χριστιανισμός; «Ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο». Εάν λοιπόν η καρδία της καρδίας, το κέντρο του κέντρου του Χριστιανισμού είναι αυτό, η ενανθρώπηση του Υιού του Θεού, το κέντρο της Παλαιάς Διαθήκης δεν μπορεί να είναι διαφορετικό, η οποία ομιλεί διά την γέννηση παρά τούτο: Εμμανουήλ.

Το κέντρο της Παλαιάς Διαθήκης. Τι ήταν η διάβαση στην Ερυθρά Θάλασσα; Τι ήταν ο Χάλκινος Όφις; Τι ήταν το μάννα; Ο Χριστός δεν είπε «ἐγώ εἰμι τὸ μάννα τῶν Ἰουδαίων»; Τι ήταν λοιπόν και το παλιό μάννα που έτρεφε τους Εβραίους σαράντα χρόνια στην έρημο; Ήταν τύπος. Τι ήταν το αρνί που σφάξαν, που βάλανε στα ανώφλια των θυρών το αίμα του; Τι ήταν τα παρακάτω, τα παρακάτω, τα παρακάτω; Οι διαβάσεις από τον Ιορδάνη, τι ήταν ο Ναός, τι ήταν η Κιβωτός, τι ήταν το Σινά, τι ήταν όλα, όλα; Αυτός ούτος ο λαός, αυτός ούτος ο λαός, οι δώδεκα φυλές, όλα αυτά, αγαπητοί μου, τι προτυπούν και προφητεύουν; Εις το πρόσωπο του Ιησού Χριστού, του Θεού που θα ενανθρωπήσει, δηλαδή στον Εμμανουήλ.

Καταλάβατε την ουσία του πράγματος; Πέστε μου τώρα, πέστε μου τώρα: ταυτίζεται η Παλαιά με την Καινή Διαθήκη; Είναι δύο κύκλοι ομόκεντροι. Αυτόν τον ενανθρωπήσαντα Υιόν τον λέει η Παλαιά «Εμμανουήλ» και η Καινή «ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο». Ομόκεντροι κύκλοι. Πώς μπορεί λοιπόν να λέμε «έξω η Παλαιά Διαθήκη» με τόση ελαφρά συνείδηση; «Έξω η Παλαιά Διαθήκη»; Έξω; Να φυλάξει ο Θεός, να φυλάξει ο Θεός! Τι μεγαλειώδες λοιπόν, αγαπητοί μου, αυτό: «καὶ καλέσουσι τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ». Δηλαδή η ιδιότητα εκείνου που θα γεννηθεί θα είναι «μαζί μας ο Θεός», μεταξύ ημών των ανθρώπων.

Γεννάται εκ Παρθένου. Εδώ ας μου επιτραπεί κάτι να πω:

ότι καταρχάς έπρεπε η Παρθένος... Δεν διαβάλλεται εδώ ο γάμος, προσέξατέ το. Δεν διαβάλλεται εδώ ο γάμος. Δηλαδή, τονίζοντας ότι ο Κύριος εγεννήθη εκ Παρθένου, δεν διαβάλλουμε τον γάμο, διότι θα κάναμε αμαρτία να διαβάλλουμε τον γάμο. Λοιπόν, δεν πρόκειται περί αυτού. Αλλά, όπως θα δούμε λίγο πιο κάτω και θα σας το πω, αλλά θα σας το πω από τώρα, ο Αδάμ εγεννήθη εκ της παρθένου γης. Δηλαδή δεν είχε γίνει άλλος άνθρωπος και συνεπώς η γη φέρεται ως παρθένος. Ο Θεός που χου λαβών από της γης έπλασε τον Αδάμ. Ο πρώτος λοιπόν Αδάμ ήτο εκ παρθένου γης. Έπρεπε λοιπόν ο νέος Αδάμ, πληρών ό,τι και ο παλαιός Αδάμ, να είναι εκ Παρθένου, αλλά ταυτοχρόνως έπρεπε να είναι από το φύραμα το δικό μας, την ουσία τη δική μας. Πώς λοιπόν θα γινόταν αυτό; Θα γεννάτο από παρθένον γυναίκα. Αυτό είναι μία θέσις. Υπάρχουν πάμπολλες, πλείστες όσες θέσεις που καθορίζουν γιατί ο Χριστός γεννήθηκε από Παρθένον. Είναι πολύ σημαντικό αυτό, πάρα πολύ σημαντικό. Και ταυτοχρόνως, μέσα στους πολλούς λόγους που υπάρχουν,

είναι και τούτο ένα σημείο. Όπως ακριβώς δόθηκε σημείο εις τους βοσκούς για να αναγνωρίσουν ποιος ήταν ο Μεσσίας: ότι εκείνο το βράδυ δεν είχε γεννηθεί κανένα παιδί. Ήταν το μοναδικό παιδί που γεννήθηκε. Και δεύτερο, ότι το μοναδικό αυτό παιδί γεννάται και τοποθετείται μέσα σε ένα παχνί ενός στάβλου. Ήταν σημάδι. Έτσι και εδώ, σημάδι ότι αυτός που θα σταθεί νέος Αδάμ είναι ότι γεννάται εκ Παρθένου. Δηλαδή θαύμα, σημείο. Σημάδι και σημείον, σημάδι και θαύμα.

Προχωρώ στην 23η παράγραφο. «Ὅτι μὲν ἐκ παρθένου γεννᾶται ὁ Κύριος, σαφῶς ἐγνώκαμεν». Ότι γεννιέται από Παρθένον ο Κύριος, σαφώς το έχουμε γνωρίσει. Αλλά επιτρέψατέ μου να χρησιμοποιήσω κάτι στο προηγούμενο, που τώρα το θυμήθηκα. Όταν, ξέρετε, ο Θεός, εκείνο το μελαγχολικό δειλινό, δικάζει και καταδικάζει τον Αδάμ, την Εύα και τον Διάβολον —αξιοσημείωτο και αξιοπαρατήρητο, εκείνα τα θαυμαστά της Αγίας Γραφής— που μόνο το Πνεύμα του Θεού είναι ο συγγραφεύς, για να μπορεί εκ των προτέρων να γνωρίζει όλα αυτά τα καταπληκτικά, ότι στρέφεται προς την γυναίκα, στρέφεται και προς τον Όφιν. Τρόπον τινά ο Αδάμ, αφού πήρε τη μερίδα της τιμωρίας του, ότι με κόπο θα βγάζεις το ψωμί σου, πηγαίνει στο περιθώριο ο Αδάμ. Αυτό αμέσως εκπλήσσει. Ο Αδάμ πηγαίνει στο περιθώριο και εις το προσκήνιο του μελλοντικού ενδιαφέροντος μπαίνει ο Όφις και η Εύα. Εδώ είναι η προφητεία. Τι λέγει ο Θεός; «Θα βάλω έχθρα», λέει στον Διάβολο, «ανάμεσά σου και ανάμεσα στη γυναίκα».

«Ανάμεσα στο σπέρμα σου και ανάμεσα στο σπέρμα αυτής. Αὐτός σου τηρήσει κεφαλήν, καὶ σὺ τηρήσεις αὐτοῦ πτέρναν». Κοιτάξτε, αγαπητοί μου, τι θαυμαστό είναι αυτό. Ποιος έχει το σπέρμα; Ο Αδάμ. Διότι ο Αβραάμ εγέννησε τον Ισαάκ. Ο Αβραάμ είχε γυναίκα τη Σάρα. Ο Αβραάμ εγέννησε τον Ισαάκ, η Σάρα έτεκε τον Ισαάκ, δεν τον εγέννησε, τον έτεκε. Άλλο τίκτω και άλλο γεννώ. Ο Αβραάμ λοιπόν γεννά τον Ισαάκ. Ο Αδάμ έπρεπε να γεννήσει.

Μόνο το σπέρμα λογίζεται, γιατί εκεί υπάρχει. Μπαίνει στην άκρη ο Αδάμ και λέγει τώρα ο Θεός: «Θα βάλω έχθρα ανάμεσά σου και ανάμεσα στη γυναίκα». Ποια γυναίκα; Την Εύα; Υπονοεί μια μελλοντική γυναίκα και υπονοείται από τα παρακάτω. «Ανάμεσα στο σπέρμα σου και το σπέρμα αυτής». Αυτό το «αυτής» είναι η μελλοντική γυναίκα, διότι είναι η Θεοτόκος, διότι εκείνης το σπέρμα εσύ θα πειράξεις, εσύ ο Διάβολος. Ποιο είναι το σπέρμα του Διαβόλου; Ο Διάβολος, θεωρείται, δεν είναι υλικός. Τι σπέρμα έχει; Κατά νοητόν τρόπον είναι το πνευματικό σπέρμα του Διαβόλου:

δαιμονισμένοι άνθρωποι, οι κακοί άνθρωποι, οι αντίθεοι και οι αντίχριστοι άνθρωποι. Ποιο είναι το σπέρμα της γυναικός; Μα είπαμε ότι η γυναίκα δεν έχει σπέρμα. Ε, λοιπόν, πώς εδώ θα έχει σπέρμα η γυναίκα; Υπαινίσσεται κατά λαμπρόν και σαφή τρόπον την γέννηση εκ Παρθένου. Ιδού η Παρθενία της Θεοτόκου. Και ας την αρνούνται όσοι θέλουν να την αρνούνται, την Παρθενία της Θεοτόκου. Κάτι οι Πορφύριοι και κάποιοι άλλοι και κάτι οι Κέλσοι, που έγραψαν εναντίον της Υπεραγίας Θεοτόκου τα πλέον βλάσφημα πράγματα, που δεν θα τολμούσα ούτε για την ιστορία να σας αναφέρω.

Δυστυχώς, δυστυχέστατα, αναμασώνται αυτές οι θέσεις από αυτούς τους αντιθέους και αντιχρίστους ανθρώπους, που είναι γνήσιο σπέρμα του Σατανά, και γράφονται μέχρι σήμερα σε εφημερίδες, περιοδικά και βιβλία. Μέχρι σήμερα! Και μάλιστα, αν θέλετε, βρίσκουν τον τρόπο να τα γράψουν αυτά, όπως φερ' ειπείν Μεγάλη Εβδομάδα κλπ. Ναι, εγώ δεν τολμώ να σας τα πω. Δεν τολμώ, δεν μπορώ να σας τα πω. Αλλά κάποιοι από εσάς πρέπει να έχετε διαβάσει τι σύρουν εναντίον της Υπεραγίας Θεοτόκου. Το απλούστερο, που το λένε και οι Προτεστάντες, είναι ότι η Θεοτόκος είχε κι άλλα παιδιά. Συνεπώς...

Μεν εγέννησε ως Παρθένος, αλλά κατόπιν συνέχισε το γάμο της και είχε κι άλλα παιδιά. Βλάσφημα πράγματα. Εδώ έχουμε σημείον: η Παρθένος, η οποία μένει Παρθένος. Ξέρετε δε, μόνο οι Ορθόδοξοι κατανοούν τις προφητείες. Μόνο το Πνεύμα του Θεού μένει στην Εκκλησία των Ορθοδόξων. Δεν είμαι θρησκευτικός σοβινιστής, αλλά αυτή είναι η αλήθεια. Αυτή είναι η πραγματικότητα, η γνησιότητα. Ακούσατε το πώς αυτό το παρουσιάζει η αγιογραφία μας. Τι κάνει; Όταν αγιογραφεί την Υπεραγία Θεοτόκο, της βάζει τρία αστέρια στα ενδύματά της. Ένα εδώ, στο μέτωπο, κεντητό δηλαδή, εννοείται ότι είναι κεντητό επάνω στο ύφασμα,

σκεπάζει το κεφάλι της Υπεραγίας Θεοτόκου. Ένα στο μέτωπο, ένα στο δεξί ώμο και ένα στον αριστερό ώμο. Αυτά τα τρία αστέρια εκφράζουν ένα δόγμα, γιατί, όπως γνωρίζετε, η Ορθόδοξος Αγιογραφία δεν είναι νατουραλιστική, αλλά είναι δογματική. Εκφράζει τούτη την αλήθεια, ότι η Υπεραγία Θεοτόκος ήτο Παρθένος προ τόκου, δηλαδή προ του τόκου, κατά τον τόκον, εν τόκω, και μετά τόκον. Παρθένος πριν γεννήσει, Παρθένος όταν γέννησε και Παρθένος μετά από τη γέννηση. Αν μου πείτε μήπως η Ορθοδοξία μας κάπως έτσι πολύ

πολυπραγμονεί μερικά πράγματα. Πώς ξέρουμε ότι η Θεοτόκος έμεινε Παρθένος κατά τον τόκον και μετά τον τόκον; Καλά, προ του τόκου εντάξει. Αλλά κατά τον τόκον, δηλαδή κατά τη γέννηση, μένει Παρθένος, και μετά την γέννηση πάλι; Προφητεία. Τώρα σας τη λέγω, είναι έξω από τον Άγιο Κύριλο, ο οποίος βεβαίως, περιμένετε να σας πω, το βλέπετε, τι προφητείες επιστρατεύει. Αυτές όμως τις οποίες επιστρατεύει είναι ένα μικρό δείγμα από όσα γράφει η Αγία Γραφή. Μικρό δείγμα, διότι δεν μπορούσε να φορτώσει τους κατηχουμένους του και να κάνει πραγματεία, σωριάζοντας προφητείες επί προφητειών. Είναι εκείνη η περικοπή, η προφητική.

Λέγεται σε κάθε Εσπερινό θεομητορικής εορτής. Είναι από τον προφήτη Ιεζεκιήλ. Τι λέει; Εκείνη την πύλην, λέγει, την βορεία του ναού, αυτή θα μείνει κλεισμένη. Θα περάσει ο Κύριος και θα μείνει πάλι κλεισμένη. Ποιος Κύριος περνάει από τις πόρτες; Ο Κύριος. Αυτή η πόρτα που περνάει ο Κύριος είναι η Θεοτόκος. Περνάει ο Κύριος, κουβαλώντας, παίρνοντας από την Θεοτόκον την ανθρωπίνη φύση και έρχεται ως άνθρωπος. Μόνος, λέει, ο Κύριος διελεύσεται, μόνος. Δεν έχει άλλα παιδιά λοιπόν η Θεοτόκος. Μόνος, μοναδική αυτή η διέλευση.

Η πόρτα αυτή, θα περάσει ο Κύριος και θα μείνει κλεισμένη. Τι θα πει αυτό, θα μείνει κλεισμένη; Αυτό που τόση ώρα σας λέγω: η Παρθένος προ του τόκου, κατά τον τόκον και μετά τον τόκον. Από εκεί τα ξέρουμε και όχι γιατί θα πολυπραγμονούσε η Εκκλησία μας σε όλα αυτά. Και αν μου πείτε ότι είναι λεπτομέρειες, θα σας έλεγα, δεν είναι λεπτομέρειες, γιατί καθορίζουν τη σωτηρία μας όλα αυτά τα στοιχεία. Αν μπορέσει κάποτε να τα συλλάβει και εμείς και να τα μαζέψει, εκεί θα αντιληφθεί πως όλα αυτά συνιστούν τελικά τη σωτηρία μας.

«Μεν εκ Παρθένου γεννάται ο Κύριος, σαφώς έγνομεν· εκ ποίου δε γένους ην η Παρθένος, λεκτέον». Τώρα λέγει: είδαμε ότι εκ Παρθένου γεννάται ο Κύριος, το γνωρίσαμε με σαφήνεια, με την προφητεία του Ησαΐου. Από ποιο γένος όμως ήτο η Παρθένος, αυτό τώρα πρέπει να το δείξουμε, λέει ο Άγιος Κύριλος. Διότι, όταν μαζεύει κανείς στοιχεία και όλα αυτά τα στοιχεία τελικά είναι σύμφωνα, αντιλαμβάνεστε, αγαπητοί μου, ότι αυτά τελικά συντελούν στην κατοχύρωση μιας αληθείας. «Τάδε λέγει· ώμοσε Κύριος τω Δαβίδ αλήθειαν και ου μη αθετήσει αυτήν· εκ καρπού της κοιλίας σου θήσομαι επί του θρόνου σου».

Λέγει στον 131 Ψαλμόν, στίχος 11.

Ορκίστηκε ο Κύριος, «ώμοσε Κύριος τω Δαβίδ», ορκίστηκε ο Κύριος εις τον Δαβίδ την εξής αλήθεια, την οποία δεν θα την αθετήσει. «Εκ καρπού της κοιλίας σου», δηλαδή από το σπέρμα σου. Αυτός είναι ο καρπός της κοιλίας του Δαβίδ, δηλαδή όπως αλλού λέγεται «από την οσφύν του». Το ίδιο πράγμα είναι, συνώνυμα αυτά.

Ήτο από τον Δαβίδ, ότι «εκ καρπού της κοιλίας σου θήσομαι επί του θρόνου σου», ότι από το σπέρμα το δικό σου.

Βάρο να τοποθετήσω πάνω στο θρόνο το δικό σου. «Ώμοσε Κύριος», ορκίστηκε ο Κύριος. Ώστε λοιπόν σημαίνει ότι ο Μεσσίας, κατ’ άνθρωπον, θα κατάγεται από τον Δαβίδ. Προσέξτε στη συνέχεια. «Και πάλι· θήσομαι εις τον αιώνα του αιώνος το σπέρμα αυτού και τον θρόνον αυτού ως τας ημέρας του ουρανού». Και εξής και συνέχεια. Αυτά είναι από τον 88ο Ψαλμό, στίχος 30. Και συνεχίζει: «Άπαξ ώμοσα εν τω αγίω μου, ει τω Δαβίδ ψεύσομαι», αν πω ψέματα στον Δαβίδ. «Το σπέρμα αυτού εις τον αιώνα μενεί και ο θρόνος αυτού»

«ως ο ήλιος εναντίον μου και ως η σελήνη κατηρτισμένη εις τον αιώνα». Ψαλμός πάλι 88, στίχος 36 έως 38. Προσέξτε, παρακαλώ, εδώ δύο χωρία. Το ένα λέγει ότι αυτόν. Ποιος είναι αυτός; Πάντοτε είναι ο Άγνωστος Αυτός. Είναι ο Εμμανουήλ, ο Άγνωστος Αυτός. Πάντοτε προς ένα πρόσωπο ολόκληρη η Παλαιά Διαθήκη κινείται.

Εις τον αιώνα. «Θήσομαι εκ καρπού της κοιλίας σου, θήσομαι επί του θρόνου σου». Άρα λοιπόν είναι από το σπέρμα. Αυτό. Αυτός, όταν θα καθίσει στο θρόνο σου, θα είναι από το σπέρμα σου. Αυτουνού η ηλικία είναι «ως τας ημέρας του ουρανού». Ξέρετε τι θα πει η έκφρασις «ημέρες του ουρανού»; Ημέρα θα πει χρόνος. Λέμε, σας θυμίζω, ο Παλαιός των Ημερών, αυτός που είναι παλιός στις ημέρες, δηλαδή ηλικιωμένος, ο Παλαιός των Ημερών. Αλλά η ηλικία του είναι όπως η ηλικία της δημιουργίας.

Ακόμα «μενεί εις τον αιώνα», εις τον αιώνα μενεί, θα μένει αιωνίως, και ότι ο θρόνος του, η βασιλεία του, «ως ο ήλιος εναντίον μου», όσο στέκεται ο ήλιος, τόσο θα διαρκεί ο θρόνος του, η βασιλεία του, «και ως η σελήνη εις τον αιώνα». Τι γίνεται εδώ; Έχουμε δύο χωρία. Το ένα, ότι κατάγεται, θα κατάγεται από τον Δαβίδ, και το άλλο δείχνει μια υπερφυσικότητα αυτού του προσώπου. Τέτοια υπερφυσικότητα, ώστε να μην ταιριάζει, όπως θα μας το πει αμέσως λίγο πιο κάτω ο Άγιος Κύριλος. «Οράς ότι περί Χριστού και ου περί Σολομώντος ο λόγος». Ποιο ήταν το κύριο παιδί του Δαβίδ που εβασίλεψε; Ο Σολομών. Αλλά ο Σολομών

έμεινε σαν τις ημέρες του ουρανού; Ούτε σαν τις ημέρες του ηλίου και της σελήνης. Άρα ποιος είναι; Άρα αυτός ο κάποιος έχει δύο διαστάσεις. Δύο διαστάσεις. Η μία διάσταση είναι η ανθρωπίνη φύσις, «από το σπέρμα σου». Η άλλη διάσταση είναι η θεία φύσις, που δείχνει ότι είναι οι ημέρες του σαν τις ημέρες της δημιουργίας. Να σας το πω με άλλον τρόπο. Πώς το λέγει ο Δαβίδ αυτό; Ο ίδιος πάλι ο Δαβίδ το λέει. Το προφητεύει στον 109 Ψαλμόν. Λοιπόν, «είπεν ο Κύριος τω Κυρίω μου· κάθου εκ δεξιών μου, έως αν θω τους εχθρούς σου υποπόδιον των ποδών σου».

Ο Κύριος τώρα τον Ψαλμόν αυτόν, την προφητεία... Ξέρετε ότι είναι η μοναδική προφητεία που χρησιμοποιεί ο Χριστός υπέρ του εαυτού του για τους Εβραίους, στους Εβραίους, και για την καταγωγή του. Πέστε μου, λέει στους Εβραίους, εσείς με ρωτάτε ποιος είναι ο Χριστός, ποιος είμαι εγώ. Θα σας πω ποιος είμαι εγώ. Λέτε και με θεωρείτε σκέτον άνθρωπο και με θεωρείτε βλάσφημον, ότι είπα ότι «εγώ και ο Πατήρ εν εσμέν», είμεθα ένα, εγώ και ο Πατήρ, Αυτόν τον οποίον εσείς λατρεύετε, ότι εγώ με Εκείνον είμαι ένα, δηλαδή είμαι μία ουσία. Λοιπόν, σας ερωτώ, είμαι βλάσφημος, διότι εσείς λέτε ότι είναι εκ σπέρματος Δαβίδ ο Μεσσίας, ο Χριστός. Πολύ καλά!

Πέστε μου όμως, όταν ο Δαβίδ λέγει «εν Πνεύματι Αγίω», «είπεν ο Κύριος εις τον Κύριόν μου· κάτσε στα δεξιά μου» κλπ., ποιον εδώ Κύριο θεωρεί; Ομιλεί περί δύο Κυρίων. «Είπεν ο Κύριος εις τον Κύριόν μου». Ποιος Κύριος είπε; Ο Κύριος Πατήρ. Πού το λέγει τώρα; Εις τον Κύριον Υιόν. Τον αποκαλεί τον Υιόν Κύριον ο Πατήρ. «Είπεν ο Κύριος τω Κυρίω μου, εις τον Κύριον· κάθου εκ δεξιών μου» κλπ. Αυτόν τον απόγονό του ο Δαβίδ τον αποκαλεί Κύριο.

Ακούστηκε ποτέ ο πρόγονος να αποκαλέσει κύριον τον απόγονο; Πώς είναι λοιπόν αυτός, τι είναι αυτός, αυτός ο απόγονος του Δαβίδ; Ναι, θα είναι απόγονος, θα είναι από το σπέρμα του Αβραάμ, του Δαβίδ, αλλά ταυτοχρόνως θα είναι και Κύριος του Δαβίδ, δηλαδή Θεός του Δαβίδ. Άρα έχουμε τις δύο αυτές διαστάσεις. Αγαπητοί μου, τόσο ο 109 Ψαλμός, τον οποίον χρησιμοποιεί ο Κύριος, δεν τον αναφέρει ο Άγιος Κύριλος, εγώ σας το είπα, όσο και οι δύο αυτές προφητείες που παραθέτει ο Άγιος Κύριλος, τι πείθουν; Πείθουν ότι αυτός που θα γεννάτο είναι και άνθρωπος και Θεός, και τα δύο, δηλαδή Θεάνθρωπος. Αυτός ο οποίος θα συνιστούσε τον Χριστιανισμόν. Αυτός που είναι ο Χριστιανισμός, ο Θεάνθρωπος Ιησούς Χριστός. «Οράς», επαναλαμβάνω τι είπα προηγουμένως, «ότι ου περί Χριστού και ου περί Σολομώντος ο λόγος. Ου γαρ ο θρόνος αυτού ως ο ήλιος έμεινε». Βλέπεις, δεν μιλάει για τον Σολομώντα, που είναι παιδί άμεσο του Δαβίδ, διότι ο θρόνος του Σολομώντος δεν έμεινε στον αιώνα. Και θέλετε ακόμη κάτι άλλο; Εδώ που βλέπει κανείς, ο Θεός έρχεται και σπάει μερικά πράγματα για να αναδείξει κάποια άλλα. Όταν, φερ’ ειπείν, ένας τοίχος μπορεί να εμποδίζει μια θέα ενός αντικειμένου, γκρεμίζουμε τον τοίχο για να δείξουμε το αντικείμενο. Τι θέλω να πω με αυτό; Λέει στον Σολομώντα ο Θεός, ο οποίος είχε πέσει έξω,

αμάρτησε. Μετανόησε ο Σολομών. Εδικαιώθη από την μετάνοιά του, αλλά αμάρτησε. Του λέει, για την αμαρτία που έκανες, λέει στον Σολομώντα, θα σε τιμωρήσω, αλλά δεν θα τιμωρήσω εσένα, για χάρη του πατέρα σου, ο οποίος ευηρέστησε εις εμέ, του Δαβίδ. Αλλά θα τιμωρήσω τους απογόνους, όταν εσύ θα πεθάνεις. Αυτό το ενιαίο και απέραντο κράτος έφθανε, αγαπητοί μου, μέχρι τον Ευφράτη ποταμό. Η μοναδική στιγμή της ιστορίας του Ισραήλ που είχε μεγάλα σύνορα. Τα σύνορα δε αυτά τα κατέκτησε ο Δαβίδ.

Ο Σολομών δεν επολέμησε, εθεωρείτο ειρηνικός βασιλεύς. Σαράντα χρόνια πόλεμος επί Σολομώντος δεν έγινε. Αλλά θα τιμωρήσω το παιδί σου. Θα μου πείτε, τι φταίει το παιδί; Δεν πρόκειται περί αυτού. Εδώ πρόκειται περί χριστολογικής επαληθεύσεως πολλών πραγμάτων. Και τι έγινε, αγαπητοί; Όταν πέθανε ο Σολομών, εσχίσθη το βασίλειο σε δύο. Είναι γνωστό ότι ο δούλος του Σολομώντος, δούλος, ο Ιεροβοάμ, Ιεροβοάμ, είναι εκείνος που επανεστάτησε εναντίον του υιού του Σολομώντος και στη συνέχεια απεσπάσθησαν οι δέκα φυλές από την κυριαρχία του

υιού του Σολομώντος και απετέλεσαν ίδιον κράτος, το λεγόμενον Βόρειον Βασίλειον του Ισραήλ. Και ο απόγονος του Σολομώντος έμεινε μόνο με δύο φυλές, του Ιούδα και του Βενιαμίν. Επειδή δε η φυλή του Βενιαμίν ήταν όχι αξία λόγου αριθμητικώς, τελικά και ουσιαστικά ήταν μία φυλή, η φυλή του Ιούδα, η ισχνή έναντι των δέκα φυλών. Γιατί το έκανε αυτό ο Θεός; Με ένα σμπάρο δύο τρυγόνια ή πολλά τρυγόνια για τον Θεό. Πρώτα τιμωρεί τον Σολομώντα με αυτό που είπε, επειδή ειδωλολάτρησε ο Σολομών. Επήρε γυναίκες που ήταν ειδωλολάτρισσες και έκτισε ναούς ειδωλολατρικούς μέσα στα Ιεροσόλυμα.

Φοβερή αμαρτία. Βεβαίως ο ίδιος δεν ειδωλολάτρησε, αλλά επέτρεψε να γίνει αυτό και τον τιμωρεί ο Θεός. Είναι η πρώτη του και βασική αμαρτία. Στη συνέχεια γκρεμίζει τα όνειρα του Σολομώντος για μια ισχυρά βασιλεία και έτσι απογυμνούνται οι βασιλείς απόγονοι του Σολομώντος. Οι βασιλείς απόγονοι του Σολομώντος απογυμνούνται, ισχνοποιούνται, αδυνατίζουν, ασθενούν, για να φανεί η προφητεία: «Ο θρόνος σου εις τον αιώνα». Ούτε έμεινε ο θρόνος εις τον αιώνα του Δαβίδου. Είναι γνωστό ότι όταν ήρθε ο Χριστός,

γενεά του Δαβίδ υπήρχε, αλλά δεν υπήρχε η βασιλεία του Δαβίδ. Απλώς η βασιλική καταγωγή, αλλά όχι η βασιλεία, διότι στον θρόνον του Δαβίδ εκάθητο ο Ηρώδης, ο Ιδουμαίος, αυτός που δεν ήταν Ιουδαίος. Αυτά ο Θεός τα επιτρέπει και για να τιμωρήσει τον Σολομώντα και την αμαρτία του και για να αναδείξει την προφητεία, να δείξει ποιος θα είναι ο Μεσσίας.

Έχει και κάτι που ίσως είναι παιδαριώδες, αλλά όταν υπάρχουν παιδαριώδεις αντιλήψεις, τότε ο διδάσκαλος αναφέρει και τις παιδαριώδεις, θα λέγαμε, απαντήσεις. Είναι η εξής. «Ει δε τις αντιλέγει, διατί μη καθίζει ο Χριστός επί του ξυλίνου θρόνου του Δαβίδ, προσειπάτω εκείνο το ρητόν· επί της καθέδρας Μωσέως εκάθισαν οι γραμματείς και οι Φαρισαίοι· ου γαρ την ξυλίνην καθέδραν, αλλά της διδασκαλίας σημαίνει την εξουσίαν».

Ούτως ουν και θρόνον Δαβίδ μη ζήτει, μη τον ξύλινον θρόνον, αλλά την βασιλείαν αυτήν. Δηλαδή, αν κάποιος αντιλέγει —και για να το λέει αυτό ο Άγιος Κύριλλος— είχε τη στενοκαρδία και τη στενοκεφαλιά των Εβραίων στην ερμηνεία των Γραφών.

Μου πει κάποιος: «Μα δεν κάθισε στον ξύλινο θρόνο του Δαβίδ, δηλαδή η καρέκλα, η καρέκλα εκεί, η ξύλινη καρέκλα, ο θρόνος· δεν κάθισε», λέει, «εκεί ο Μεσσίας». Ε, ποια ξύλινη καρέκλα τώρα; Τι θες να πεις; Ξύλινη καρέκλα; Κουτά πράγματα. Δεν λέγει η Γραφή, όταν ο Χριστός είπε ότι «επί της καθέδρας Μωυσέως εκάθισαν οι γραμματείς και οι Φαρισαίοι»; Τι εννοεί εδώ «καθέδρα», θρόνο του Μωυσέως; Δηλαδή εννοεί: διδάσκουν αυτά που δίδασκε ο Μωυσής. Άρα η καθέδρα, δηλαδή ο θρόνος ο ξύλινος, είναι νοητός και εννοεί τη διδασκαλία, δηλαδή ότι συνεχίζουν τη διδασκαλία. Έτσι και εδώ έχουμε τη γενιά του Δαβίδ και όχι την ξύλινη καρέκλα. Παιδαριώδες είναι αυτό, φυσικά, το καταλαβαίνετε.

Τώρα θα πάρει σωρεία μαρτυριών για να δείξει τη βασιλική γενιά του Ιησού Χριστού, για να επαληθευθεί η προφητεία. Διότι εκεί είναι η μεγάλη αξία. Θα μου πείτε: «Γιατί τα λέμε όλα αυτά;» Αν, αγαπητοί μου, καταδείξουμε ότι ο προφητευθείς είναι ο Ιησούς Χριστός, διότι ουδείς άλλος προεφητεύθη, σημαίνει ότι είναι αληθής Θεός. Και συνεπώς, ε, τι άλλο; Εάν είναι ο Ιησούς Χριστός ο αληθής Θεός που έγινε άνθρωπος, τι άλλο θέλω; Τότε εκεί είναι η σωτηρία μας. «Τι θέλεις δε και μάρτυρας; Λάβε τους παίδας τους επιφωνήσαντας· Ωσαννά τω Υιώ Δαβίδ, ευλογημένος ο βασιλεύς του Ισραήλ», όπως είναι γραμμένο στο Ματθαίο 21, 9. Τι εφώναζε ο λαός όταν ο Ιησούς Χριστός έμπαινε μέσα στα Ιεροσόλυμα;

Προσέξτε: «Ωσαννά τω Υιώ Δαβίδ». Ωσαννά θα πει «δόξα στον Ύψιστο Θεό», εις τον Υιό του Δαβίδ. Εδώ φέρεται ο λαός ερμηνευτής. Προσέξτε, ο λαός. Είναι μερικά πράγματα, είναι μερικά ανεξήγητα πράγματα. Ο λαός, αυθορμήτως εκεί, από τα θαύματα του Χριστού που είδε, από την ανάσταση του Λαζάρου —γιατί μας λέει ο Ευαγγελιστής— υπεδέχθησαν θριαμβευτικά τον Ιησούν, διότι ανέστησε τον Λάζαρο. Και όταν ο Χριστός έρχεται από τη Βηθανία, που απέχει μόλις δύο χιλιόμετρα ανατολικά της Ιερουσαλήμ, όπως έρχεται...

Πριν μπει στα Ιεροσόλυμα, έγινε εκείνο το γνωστό περιστατικό που είπε στους μαθητές, στους δύο μαθητές: «Πηγαίνετε, βρείτε έναν πώλο». Είναι κατά θαυμαστό δε τρόπο και εκείνο, κατά θαυμαστό. «Πάρτε το πουλαράκι», δηλαδή ζώο, το μικρό γαϊδουράκι, που δεν κάθισε ποτέ κανένας απάνω. Αυτό σπουδαίο. Τι να πρωτοπεί κανείς;

Απανωτές είναι οι αποδείξεις, απανωτές. Και το πήρε ο Κύριος και κάθισε πάνω. Προσέξτε, δεν κάθισε πάνω σε υπερήφανο άλογο. Είναι εκείνο που λέγαμε μια περασμένη φορά: Πες, βασιλιάς· ποιο το σημάδι του βασιλιά; Ποιος βασιλιάς μπαίνει θριαμβευτικά στην πόλη του θριάμβου καθισμένος πάνω σε γάιδαρο; Με συγχωράτε, ποιος βασιλιάς μπήκε με γάιδαρο μέσα σε πόλη;

Βέβαια, το χρησιμοποιούν οι χωρικοί όταν κουβαλάνε ξύλα, ξέρω εγώ τι είπα. Ήτανε σημάδι, ήτανε σημάδι. Βεβαίως, είπαμε, με ένα σμπάρο πολλά τρυγόνια: η ταπείνωσις, αλλά και ταυτοχρόνως σημείον. Και μπαίνει μέσα. Και τώρα ο λαός —ποιος του το είπε του λαού;— κινήθηκε από αυτά που είδε. Θα λέγαμε, επλήσθη Πνεύματος Αγίου ο λαός. Και ο λαός γίνεται ερμηνευτής της προφητείας, ότι ο Ιησούς είναι ο βασιλιάς, ο απόγονος του Δαβίδ. Και τι λέγει; «Ωσαννά, δόξα στον Ύψιστο Θεό, τω Υιώ Δαβίδ». Ξέρετε πώς θα μπορούσαμε να το πούμε αυτό; «Ευλογημένος ο βασιλεύς του Ισραήλ», λέει στη συνέχεια, ή «ο ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου». Δηλαδή αυτός που έρχεται...

εν ονόματι του Κυρίου. Ο Κύριος εν ονόματι του Κυρίου. «Είπεν ο Κύριος τω Κυρίω μου». Ή στον Αβραάμ που φιλοξενεί: «Ο Κύριος έβρεξεν» —ακούστε αυτό— «στα Σόδομα, τα Γόμορρα, ο Κύριος έβρεξεν πυρ και θείον παρά Κυρίου». Ο Κύριος παρά Κυρίου. Είναι ο Υιός από τον Πατέρα. Είναι καταπληκτικά πράγματα. Καταπληκτικά. Δείτε συμφωνία Αγίας Γραφής. Συμφωνία. Και, αγαπητοί μου, εδώ ο λαός ερμηνεύει και εκφράζει αυτό. Ερμηνεύει την προφητεία: «Δόξα στον Ύψιστο Θεό...»

Υιό Δαβίδ, όταν η δόξα στον ύψις των θεών, χωρίς πολλά πράγματα να καταλάβει ο λαός. Είναι ερμηνευτής, αλλά δεν καταλαβαίνει πολύ. Γι' αυτό και θα... Αν ο λαός φώναξε «σταύρωσέ τον»; Αν ο λαός φώναξε; Δεν φώναξε ο λαός. Μερικοί, όσοι χωρούσαν στην αυλή του Πιλάτου. Και ξέρετε, δεν χτίζανε τότε με τσιμέντα για να κάνουν πλάκες και δοκάρια, να έχουν μεγάλα κτίρια. Ήταν περιορισμένες οι οικοδομές, γιατί δεν είχαν τον τρόπο να στηρίξουν. Πόση μπορεί να ήταν η αυλή του Πιλάτου και πόσους μπορούσε να χωρούσε μέσα αυτή η αυλή; Ξέρετε ποιοι επλήρωσαν; Γέμισαν την αυλή εγκάθετοι των Φαρισαίων και των αρχιερέων. Αυτούς, μας το λέει τώρα η Αγία Γραφή, τους έβαλαν οι γραμματείς και οι Φαρισαίοι και οι αρχιερείς.

Φωνάζουν το «σταύρωσον αυτόν». Ήταν οι εγκάθετοι. Έτσι δεν μπορούμε να είπουμε —θα αδικούσαμε— ότι ο λαός που εφώναξε το Ωσαννά των Βαΐων, αυτός τώρα φωνάζει το «σταύρωσον αυτόν». Είναι δύσκολο να το πούμε αυτό. Αυτό. Όταν λοιπόν λέει «Ωσαννά», αναφέρεται στον Θεό, και όταν λέει «Υιέ Δαβίδ», αναφέρεται στην ανθρωπίνη φύση. Δηλαδή αυτήν την επίκληση, αυτό το επιφώνημα, ξέρετε πώς θα μπορούσαμε να το πούμε; Ως εξής: «Είσαι δοξασμένος και ευλογημένος, συ που είσαι Θεάνθρωπος». Με άλλα λόγια, αυτό σημαίνει: «Συ που είσαι Θεάνθρωπος». Είχε συνείδηση ο λαός; Όχι. Δεν είχε συνείδηση.

Δεν είχαν συνείδηση ακόμη ούτε αυτοί οι μαθητές. Ξέρετε πότε θα έρθει η πλήρης συνείδησις; Την ημέρα της Πεντηκοστής. Τότε το Πνεύμα του Θεού θα δώσει τη μαρτυρία ποιος ήταν ο Ιησούς Χριστός. Και ο Γαβριήλ μαρτυρεί... Α, συγγνώμη. «Και οι τυφλοί δε λέγουσιν· Υιέ Δαβίδ, ελέησον ημάς». Οι τυφλοί. Θυμόσαστε τον τυφλό της Ιεριχούς και όπου αλλού αναφέρεται στην Αγία Γραφή, τι έλεγαν; «Υιέ Δαβίδ». Κανείς ποτέ δεν αμφισβήτησε ότι ο Ιησούς Χριστός ήτο καταγωγής βασιλικής. Κανείς. Γιατί σας έχω πει μια άλλη φορά: διότι εκρατούντο κατάλογοι γενεαλογικοί.

Έγραψε ο Ματθαίος κι ο Λουκάς τους καταλόγους· πού τους βρήκαν; Εφυλάσσοντο, όπως φυλάσσονται στα ληξιαρχικά, θα λέγαμε, στα ληξιαρχεία, στα βιβλία του ληξιαρχείου. Φυλάσσονται εκεί γεννήσεις και θάνατοι. Ναι. Και αυτό δεν ήταν τυχαίο. Ο Θεός έτσι το θέλει να γίνει, για να φανεί ποιος είναι εκείνος που έρχεται. Έτσι τον αποκαλούν Υιόν Δαβίδ, απόγονο του Δαβίδ, και κανείς δεν τους διορθώνει. «Και ο Γαβριήλ μαρτυρεί σαφώς προς την Μαριάμ λέγων». Και ο Αρχάγγελος Γαβριήλ τι είπε στη Θεοτόκο; «Και δώσει αυτώ —εις αυτόν που θα γεννήσεις— Κύριος ο Θεός τον θρόνον Δαβίδ του πατρός αυτού». Του Δαβίδ, του πατέρα του κατά σάρκα,

του προγόνου του, του Δαβίδ. Αυτό που είναι γραμμένο στο Λουκάς 1, 32. «Και ο Παύλος φησίν», και ο Παύλος λέει: «Μνημόνευε Ιησούν Χριστόν, εγηγερμένον εκ νεκρών, εκ σπέρματος Δαβίδ, κατά το Ευαγγέλιόν μου». Ποιο είναι το Ευαγγέλιο του Παύλου, ξέρετε; Πολλές φορές λέει περί του Ευαγγελίου του. Θεωρείται δε η προς Ρωμαίους επιστολή το Ευαγγέλιο του Παύλου, θα λέγαμε το πέμπτον Ευαγγέλιον. Αλλά δεν είναι μόνο η προς Ρωμαίους. Όλες του οι επιστολές είναι έκφραση αυτού του Ευαγγελίου του. Δηλαδή είναι κάτι άλλο, άλλο Ευαγγέλιο; Όχι. Είναι το Ευαγγέλιο του Χριστού. Ξέρετε ποιο είναι το Ευαγγέλιο του Χριστού; Έχει δύο σκέλη.

Δύο σκέλη. Σε αυτά τα δύο σκέλη στρέφεται όλη η θεολογία του Παύλου και οι 14 επιστολές. Το πρώτο σκέλος: «Μνημόνευε», να ενθυμείστε, «Ιησούν Χριστόν εγηγερμένον εκ νεκρών», αυτόν που αναστήθηκε, «εκ σπέρματος Δαβίδ, κατά το Ευαγγέλιόν μου», αυτός που κατάγεται από τον Δαβίδ, κατά το Ευαγγέλιόν μου. Δηλαδή η ανθρωπίνη φύσις. Ποιο είναι το άλλο σκέλος; Εκεί που γράφει στον Τιμόθεο, στην πρώτη προς Τιμόθεον, τρίτο κεφάλαιο, 16 στίχος, λέει —δεν το γράφει εδώ, σας το λέγω— λέγει: «Θεός εφανερώθη εν σαρκί». Ο Θεός φανερώθηκε με σάρκα.

Το «ο Θεός εφανερώθη με σάρκα» είναι ταυτόσημο με το «ο Λόγος σαρξ εγένετο». Είναι πανομοιοτύπως πανομοιότυπον, μόνο με άλλη έκφραση, με άλλα λόγια. Δηλαδή, ποιο είναι το Ευαγγέλιο του Παύλου; Ο Θεάνθρωπος Ιησούς Χριστός. Αυτό το Ευαγγέλιο του Παύλου. Ποιο είναι το Ευαγγέλιο του Ματθαίου; Ο Θεάνθρωπος Ιησούς Χριστός. Του Μάρκου; Ο Θεάνθρωπος Ιησούς Χριστός. Του Λουκά; Ο Θεάνθρωπος Ιησούς Χριστός. Του Ιωάννου; Ο Θεάνθρωπος Ιησούς Χριστός. Των Επτά Καθολικών Επιστολών και της Αποκαλύψεως; Ο Θεάνθρωπος Ιησούς Χριστός. Της Εκκλησίας; Ο Θεάνθρωπος Ιησούς Χριστός. Αυτό είναι το Ευαγγέλιο.

Τι θα πει Ευαγγέλιο; Χαρούμενο μήνυμα. Δηλαδή ότι ο Θεός έγινε άνθρωπος. Αυτό το χαρούμενο μήνυμα, δηλαδή της Παλαιάς Διαθήκης: «Εμμανουήλ, μεθ' ημών ο Θεός, μαζί μας ο Θεός». Αυτό είναι το Ευαγγέλιο, το χαρούμενο μήνυμα. Είναι πραγματικά πολύ σπουδαία. Και για να τελειώνουμε για σήμερα, πρώτα ο Θεός. «Και εν αρχή της προς Ρωμαίους φησίν». Στην αρχή, στο προοίμιον της προς Ρωμαίους επιστολής, λέγει: «Του γενομένου εκ σπέρματος Δαβίδ κατά σάρκα», Ρωμαίους 1, 3. «Του γενομένου εκ σπέρματος Δαβίδ», κατά τη σάρκα, κατά την ανθρωπίνη φύση. Στη συνέχεια: «Καταδεχθείς τοίνυν τον εκ Δαβίδ γεννηθέντα, πύθου τίνα η προφητεία λέγει».

Καταδεχθείς, λοιπόν, αφού θα πεισθείς στην προφητεία που λέγει για εκείνον που γεννήθηκε από τον Δαβίδ: «Και έσται εν τη ημέρα εκείνη», λέγει ο προφήτης Ισαΐας, εν δέκα κόμμα δέκα, «και έσται εν τη ημέρα εκείνη η ρίζα του Ιεσσαί και ο ανιστάμενος άρχειν εθνών· επ' αυτώ έθνη ελπιούσιν». Τι; Την ημέρα εκείνη, ο ανιστάμενος άρχειν, αυτός που θα σηκωθεί να γίνει αρχηγός, αυτός είναι η ρίζα του Ιεσσαί. Ποιος είναι ο Ιεσσαί; Ο πατέρας του Δαβίδ. Και αυτός τι θα είναι; Αυτός που θα άρχει εθνών, όχι του Ισραήλ, των εθνών. «Επ' αυτώ έθνη ελπιούσιν», λέγει ο Ισαΐας.

Επάνω σε αυτόν τα έθνη θα ελπίσουν. Επάνω σε αυτόν, όχι ο Ισραήλ· τα έθνη πλέον θα ελπίσουν. Ξεπερνάει, αγαπητοί μου, την ηλικία του σύμπαντος αυτός που θα γεννάτο, αυτός που εκ σπέρματος Δαβίδ. Ξεπερνάει τα έθνη, ξεπερνάει τους λαούς. Είναι ο Σωτήρας του κόσμου, είναι η ελπίδα ολοκλήρου της δημιουργίας, η ελπίδα των ανθρώπων. Αλλά, πρώτα ο Θεός, θα συνεχίσουμε.