Catecheses of St Cyril 070 | 28-10-1985

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are still in the twelfth Catechetical Lecture, at paragraph 15. The theme of the entire catechesis is that the Son of God, the second Person of the Holy Trinity, took flesh and became man. This is the principal theme running throughout Saint Cyril’s catechesis. We now continue from the middle of the paragraph, since we examined the first half last time: “The devil had used the flesh as a weapon against us.”

Knowing this, Paul says:

“I see another law in my members, warring against the law of my nous and taking me captive,” and so forth. Thus, by the very weapons with which the devil fought against us, we were saved. The Lord assumed what is like us from among us, so that we might be saved through His humanity. He assumed what is like us, so that He might henceforth honor it and grant grace to it, so that sinful humanity might enter into communion with God.

“For where sin abounded, grace abounded all the more.” We must not forget that Saint Cyril is examining three points which he has already set forth. The first is this: the cause was so great that God became man.

We have seen that. The second is: “Was it at all in keeping with God’s nature to dwell among men?” Could God Himself, in His very nature, ever enter into communion with His creature, namely man? This second point, this second proposition, is what we have continually been examining, as you can see. Saint Cyril is making a particularly noteworthy point here. He is speaking of the Son’s becoming man—not so much why He became man, but that He could dwell among us, and precisely what He accomplished in order to dwell among us and save us. For, he says, the devil had used

the flesh as a weapon against us; that is, he used human flesh, the human body, as an instrument against us. For this reason, the Son of God now comes and assumes human nature as the instrument through which He will save man. In other words, the Son of God now assumes the very same instrument, the very same weapon, that the devil used against us—not to use it against us, but on our behalf. To help you understand, I will remind you of something familiar from military life.

When we were soldiers, they used to tell us that if someone threw a grenade at us—one that would explode within a certain number of seconds—and if we were alert enough when it landed in front of us, we should pick it up, though this certainly requires readiness, and throw it back where it came from, against the enemy. This, my beloved, is what happened here. The devil took human nature and turned it against man. Now the Son of God takes human nature through the Incarnation, to turn it in man’s favor and against the devil. To put this more plainly: how did the devil turn human nature against man? It is what the Apostle Paul says in the passage quoted here:

“I see another law in my members, warring against the law of my nous and taking me captive,” and so forth. This is written in Romans 7:23. It is familiar to us all, because we have all experienced it. We all know from experience that the flesh makes certain demands and has sinful desires. Through these demands, the flesh turns against the nous, against the soul, which does not wish to be moved in that direction. In other words, we say: “I understand very well that this is contrary to my law.”

I understand perfectly well that a sin of the flesh is wrong. I must not commit such a sin. But the flesh comes along and says, “Oh, forget all that. Go ahead and do it.” What, then, is the flesh doing? It is “warring against the law of my nous,” as the Apostle Paul says. Thus man becomes a tragic person, even a contradictory person. He consists of two elements that come into conflict with each other. This is why Paul says, quite literally, “warring against the law of my nous.” There is warfare within us, not harmony.

There is opposition, and it makes man contradictory. Could God ever have created contradictory beings? Never! Never! Man, as God’s creature, was meant to possess harmony between body and soul, precisely because he was created for harmony. How, then, did disharmony enter, ladies? Through sin. Here is another example I have used before. It does not matter if I repeat the same examples from time to time, because some of them are especially vivid. Suppose I have a magnet—an electromagnet, that is—which works as follows.

A magnet has magnetic power for as long as an electric current passes through wire wound around the metal. It is an electromagnet, and therefore possesses magnetic power. It attracts a piece of iron, a piece of metal. If the iron attracted by the magnet also becomes magnetized, the magnetic lines pass through it. If I place a second piece of iron beneath it, that too becomes magnetized. If I add a third, that also becomes magnetized. What do we now see? Hanging from the central magnet are a first, second, and third piece of iron. All three hang like a cluster of grapes, attached to the central magnet, the electromagnet.

The first electromagnet represents God. The second magnet, the first piece of iron, represents the human soul. The third, beneath it, represents the human body. The fourth magnet below that represents creation. At some point, man breaks his relationship with God. That rupture means that the relationship is severed. What does this signify in our example? The electromagnet, so to speak, no longer draws the iron. As soon as the iron leaves the attraction of the electromagnet, the rest follows automatically. Of course, this is only how it works in the example, because God always draws man, but man withdraws. So there is an inaccuracy here, but it does not matter; it is only an illustration.

Then, automatically, all the other pieces of iron hanging below cease to be magnets. And what happens? Everything falls apart. When the human soul ceases to be drawn by God, the body automatically ceases to be drawn by the soul and comes into conflict with it. At once, the bond between the human body and creation also ceases. And what do we see? Creation turns against man—microbes, wild beasts, and everything else that attacks the human body. The body turns

against the human soul, and the soul turns against God. In other words, everything falls apart. This is why the soul wars against the body and the body against the soul. Yes, that is the reason. But who brought this about? The devil did. How? By severing our first parents’ communion with God through sin. Sin entered there, and immediately all these things were divided. This is why, my beloved, Adam would have been immortal upon the earth—immortal because he remained in continual communion with God, the source of life.

We all know this from experience. And now we come to the New Adam, Jesus Christ. He is the new head of our race, and the bond by which we are born from Him is faith. With the old Adam, the bond joining us to him is blood; that is the natural bond we possess. With the New Adam, the new head of our race, the bond is faith. Through faith we are united to Him. How are we united? Just as the old Israel is descended from Abraham according to the flesh, so the new Israel, the Church, is descended from Abraham according to the spirit. For Abraham is the father of faith. “Abraham believed,” Scripture says,

“and it was accounted to him as righteousness”; it was reckoned to him as virtue. In the same way, the new Israel, the Church, believes in Jesus Christ, and faith is reckoned as virtue. Thus we have our new head, Jesus Christ, who assumes human nature in order to heal the ancient wound. And what is that wound? Man was separated from God, and conflict arose between the two elements of the human person, soul and body. This is why Christ, when He comes, restores harmony between soul and body. Yet I must explain that He leaves room within human nature for struggle, so that you will not be troubled by this.

Yes, there is spiritual struggle, because this struggle is what man himself must offer. But the grace of God completes the struggle, and in the end the body and the spirit come into harmony. They are not in harmony at first; man must struggle. When we say, “By the grace of God, the passions have been put to death,” do you know what that means? It means that the body has at last come into harmony with the spirit. In Jesus Christ, I must tell you, soul and body were in perfect harmony—absolute harmony—whereas Adam lost that harmony. The fullness of this harmony will be attained in the Kingdom of God.

Not only will there be no opposition, but both the human soul and the body will share the same glory—the body as well as the soul. Let us continue.

“The Lord had to suffer on our behalf.” The Lord had to suffer for us. This is the second will of God, the next aspect of God’s will that I mentioned two sessions ago. “Otherwise the devil would not have dared to approach Him, had he known who He was.” The devil would not have dared to turn against Jesus Christ if he had known that He was the Son of God, consubstantial with the Father, as we discussed during the question period. “For had they known, they would not have crucified the Lord of glory.” If the demons, the devil, and their instruments—wicked men—had known, they would not have crucified the Lord of glory. But His divine glory was concealed.

The disciples saw that glory on Mount Tabor, and what did the Lord tell them? “Tell no one what you have seen.” Why? “His body became bait for death, so that the dragon, hoping to swallow Him, would be forced to vomit out even those whom he had already swallowed. For death prevailed and swallowed them up; and again: God has wiped away every tear from every face.” The words “death prevailed and swallowed them up,” my beloved, are from Isaiah 25:8. Notice the verb Isaiah uses: “swallowed up.” It is like our common expression, “The earth swallowed him up.”

“The sea swallowed him up,” as though the sea had a mouth. When someone drowns—when a ship or a person disappears into the sea—we say, “The sea swallowed him up.” Here we say that death swallows. The choice of verb is striking. If death swallows, then it can also vomit up what it has swallowed, if its stomach is stirred—if it is given, so to speak, an emetic. Notice, I say again, that the verb “death swallows” was not used by chance. The passage is Isaiah 25:8, as I told you.

Now wait. Saint Cyril says that the Lord had to suffer, because otherwise the devil would not have dared to approach Him. But the Lord conceals Himself, and His body becomes

a lure—that is, bait—so that the devil would come to devour Christ, Hades would swallow Christ, and death would swallow Christ. For He would go down as a mortal, together with all the other mortals, into Hades. But there Hades would discover that “it received a body and encountered God; it took earth and met Heaven,” as that beautiful catechetical homily of John Chrysostom says, which we read at Pascha. Then Hades was forced to vomit up—not to raise Jesus Christ, but to release all the dead as well.

It had to give back all the dead. That is why it says, “Death swallowed.” Where, O death, is your poisoned sting? Where are you, O Hades, who gathered everyone into yourself? Where are you? Hades vomited them up. This is exceedingly beautiful, because this is why His divinity was concealed. The divinity of Jesus Christ became known, my dear friends, after the Resurrection—or, more precisely, after Pentecost. Only after Pentecost were the disciples able to perceive and understand who it was that had been with them. We might say that this mystery was hidden from everyone. And it was hidden precisely so that the devil, who had deceived man, might himself be deceived.

The devil deceived man and led him into sin; then he himself was deceived by the New Adam, so that man might be delivered. This is why the Fathers portray the Cross, as I have told you many times, as a fishhook, and the body of Christ upon the Cross as the bait. When we go fishing, do we not put bait on the hook? So the hook is the Cross, and the bait is the body of Christ. The devil went to devour Christ’s body; death went to swallow Christ’s body. For the devil raised Christ upon the Cross, bit into the Cross—the hook—and was caught fast. In other words, through the Resurrection of Christ he realized that Christ

was not merely a man, even an exceptional man who might be called the Son of God, as the demons had called Him through the mouths of the possessed. Rather, the devil would say with dreadful fear: “He was God Himself—the very God who condemned me in the ancient Paradise.” This was God’s strategy for crushing the devil underfoot. If you ask—and I know the question in your mind—why was all this necessary? Could God not simply have come down and said, “Move aside, devil; I am saving mankind”? It does not work that way. I could tell you many things, but I will mention only one point. All these events, all these divine strategies, reveal

only the love of God. He acts in this way to reveal His love—a love that goes even to the Cross—and also to preserve freedom at every moment. Do you understand this, my dear friends? We might say that the very heart of all the reasons why God undertakes this whole work is freedom. Yes, freedom. It is something we cannot grasp, and then we say that Christianity restricts us. We speak foolishly and promise people freedom when we do not possess it ourselves, just as the Apostle Peter rightly says: “They promise them freedom,” while they themselves are slaves of sin. And now we come to paragraph sixteen.

“Did Christ become man in vain? Is this teaching merely clever invention and human sophistry? Is not divine Scripture the sole way of salvation? Are these not the foretellings of the prophets? Therefore, preserve this deposit entrusted to you inviolate.”

“Let no one move you. Believe that God became man.” Saint Cyril asks: Did the Son of God, Christ, become man in vain? Are the things we proclaim mere clever inventions—ideas devised by men—and human sophistry? Do the Scriptures speak foolishly about salvation? What of the prophets and their foretellings? What is all this, then? Preserve this deposit entrusted to you inviolate and unshaken, he says, and let no one move you from it. Saint Cyril said to those preparing for illumination: Believe that God became man. “Believe that God became man,” for this is the foundation of our salvation. Before I leave this point, allow me to say something. Pay attention, because there are times when a person says, “Death exists!”

We work, acquire property, start families, have children, become educated, conquer the whole world—and then death comes and makes everything disappear. Is man perhaps a futile creature? Would it perhaps have been better if we had never existed? Did God create creatures in vain? My dear friends, this thought often comes to the threshold of our soul and says, “Are you perhaps living in vain? Is all of this futile? Is your very existence futile?” I assure you—and here one sees human weakness—that if Holy Scripture did not tell us that we are not futile creatures, I myself would conclude that we are. Not only I, but every human being. Why? Because the course of life gives us the impression that we were created in vain. I was born, I lived, I did whatever I did, and then I died. What, then, comes of it all? What comes of it? If we did not have God’s revelation telling us that we were not created in vain, we would know nothing. I believe you agree with me. And so,

Christ did not become man in vain. If the Son of God did not become man in vain, that means I was not created in vain, because the Son of God became man for me. If, then, the Son of God became man for me, I am not a futile existence. I have a purpose; I have eternal life. My dear friends, I will read you the following. It is from a psalm, but I did not note

which psalm it is, so you cannot write down the reference. Let me simply read what I have written: “Remember what my existence is.” That is the verse. The Psalmist speaks to God and says, “Remember what my existence is.” The word hypostasis can mean many things: it can mean person, and it can also mean essence—here, it means existence. “Remember,” he says, “who I am and what my existence is. For have You created all the sons of men in vain?” Did You create the sons of men for nothing? In vain? “What man shall live and not see death?” For what is man? Who lives without tasting death? This is what I was telling you before. Since death exists, there immediately appears

an image of futility. My dear friends, we sometimes reach the point of saying—not only when we are elderly, but sometimes even when we are young—when medical science can no longer heal us, or when we have grown weary of going to the doctor, when treatments and medicines become painful: “Enough. I no longer want this. I refuse further medical care. Let me die.” A person can reach the point of saying such a thing. Death is, we might say, the great teacher that tells us man is futile, that he was created in vain. Since death exists, then, and there is no one who will not taste death, did the Psalmist mean to ask whether God created man in vain?

“What man shall live and not see death?” And he continues: “Shall he deliver his soul from the hand of Hades?” Is this, then, the purpose of my existence—of our existence—that we should feed Hades? Is this why we live, so that we may go to Hades? And that assumes we believe the soul exists. If we do not believe the soul exists, then we become dust and nothing more. Is this why You made us? No, my dear friends. Man is not a futile existence. God never does anything in vain. And I have already given you the argument: if the Son of God did not become man in vain, then my worth is exceedingly great. Therefore I too, as a human being,

was not created in vain. It is important that you remember this. Let us continue. “But that it was possible for Him to become man has been demonstrated. Since the Jews especially disbelieve, let us set the remaining proofs before them. When we say that Abraham received the Lord as his guest, what strange thing are we proclaiming? Jacob himself says, ‘For I have seen God.’” Here Saint Cyril has something to say to the Jews. Yet there is no harm in our also knowing these points that are directed against them. He says that up to this point we have demonstrated that it was possible for the Son of God to become man. But since the Jews still disbelieve and always have their objections, we say this to them: You Jews yourselves say that Abraham offered hospitality to God and that God ate. These were the three Persons of the Holy Trinity. Of course, this was not the Incarnation of God; they merely appeared as men, for there was no Incarnation here—do not forget that. They ate according to the divine economy. Certainly the food was consumed, and Abraham offered rich food in great abundance. The food was certainly consumed.

The food eaten by the risen Christ before the eyes of His disciples was also consumed. It was consumed! As for what happened to it afterward, God knows where and how. Was it mere pretense? If, then, you raise no objection to God eating while He was Abraham’s guest, and Christ also ate, why do you find it strange? Why do you ask, “How is it possible for God to eat?” This is Saint Cyril’s argument against the Jews who asked, “Does God eat?” and tried to understand how He could have eaten. All the more, having become man, He ate. Now for another argument.

You see, Saint Cyril does not exhaust his arguments; he moves from one argument to the next. Why? Because the subject is immense: it concerns the person of Jesus Christ. What does this mean? My own existence and my future depend upon it—whether I shall rise from the dead, and what I shall become. “But we also present two witnesses, who stood in the presence of the Lord. Moses was in the cleft of the rock, and Elijah too was then in the cleft of the rock. Later, standing with Him on Mount Tabor as He was transfigured, they spoke to the disciples about the departure He was to accomplish in Jerusalem. But that it was possible for Him to become man has been demonstrated, as we said before; let the remainder of the proofs be set aside

so that we may hasten toward the conclusion.” His argument here is that, in the Old Testament, two persons asked to see God: Moses and Elijah. Moses even says, “Lord, You call me Your friend”—and this is why Moses was called the friend of God—“yet I have never seen You. It is as though we were speaking while a vast and impassable wall stood between us. Show me Yourself.” And the Lord says, “No one can see Me and live. But I will grant you this grace.” It is like one friend granting a favor to another because they are friends, insofar, of course, as such a thing is possible. So God tells him:

“I will pass by, and you will be there in that cave, in the cleft of the rock.” The same thing happened to the Prophet Elijah, my dear friends, on that same mountain. “As I pass by, I will place My hand,” He says, “over the opening in the rock—that is, over the cave—and you will not see My face.”

“After I have passed by, I will remove My hand, and then you will see My back.” We have examined this passage before in our series of talks, but there is no harm in returning to it. What, then, does it mean that Moses and Elijah saw the back of God?

Let me speak only of Moses, so that I do not have to repeat the same wording. What does it mean that Moses saw the back of God? Saint Gregory the Theologian gives a most beautiful explanation in one of his theological orations—I do not remember which one. He says this: the back of God is the Incarnation. This is what Moses and Elijah saw then. What they saw dimly, as it were—the back of God, whatever that was and however it was seen, God knows—these same two persons saw openly at the Transfiguration of Christ. There they again saw the back of God, but now plainly: that is, the flesh assumed by God, the Incarnation.

Saint Cyril uses this argument in addressing the Jews, because they naturally accepted both Elijah and Moses. This recalls what was said to the Lord: “Who are You? We know Moses; he is our teacher. But who are You?” And the Lord’s answer was: “Who am I? Moses spoke about Me. And do not think that Moses intercedes for you before God. Moses is the one who accuses you before God.” Moses, the meekest of men! Why did he accuse them? Because they remained unbelieving toward the person of Jesus Christ. This is why Moses and Elijah appeared at the Transfiguration—not for this reason alone, but also for this reason.

My dear friends, we now come to the seventeenth paragraph. Yet we will not take it up. I shall leave aside the seventeenth, eighteenth, and nineteenth paragraphs, for the following reason. I will read only the first line: “Our discourse also promised to speak about the time and place of the Savior’s coming.” I must tell you both the place and the time: where the Savior came, where He became man, where He was born, and when He was to be born. This question of “the place and the time” is very important. But the matter of time is very complex in Holy Scripture.

That is precisely why I am omitting it. Saint Cyril draws upon nearly everything imaginable here. Those of you who have the text at home should read it, and you will see. He uses Daniel’s famous weeks; that is, he draws upon Daniel. He also uses the Olympiads of the Greeks, discussing when this king and that king lived, where, how, and so forth. The chronology is complicated, because Daniel receives a revelation from the angel, who tells him that when the captivity ends and the Temple is rebuilt, the counting of the weeks begins from that point, and so on.

All this would require a great deal of time, and we could not cover it here. And if any of you ever have a question about it—please, do not even bring it to me, because I will not answer you! It is very complicated. Those who were present when we studied the Book of Daniel will remember that we examined these matters then. We did analyze them, but they were intricate and difficult and required very close attention. Of course, one must not remain only with Saint Cyril’s text, but must turn to Holy Scripture, to Daniel, and to the other relevant passages in order to work all this out. Therefore, I leave those paragraphs aside and come to the twentieth, which speaks about the places: where the Son of God was to be born.

“Now, concerning the promise about the places, hear Micah saying: ‘And you, Bethlehem, house of Ephrathah, are by no means least among the thousands of Judah; for from you shall come forth for Me One who is to be ruler in Israel, and His goings forth are from the beginning, from the days of eternity.’” My dear friends, this is from Micah, as you heard him say, chapter five, verse one. Saint Cyril quotes the passage directly from the Old Testament, rather than from the Evangelist Matthew. It is, of course, the same passage, but Matthew has—how shall I put it?—

adapted it, not in its meaning but in its wording: “And you, Bethlehem, land of Judah, are by no means least,” and so forth. Matthew also omits certain parts. Here we have the entire prophecy as Saint Cyril quotes it. What does this prophecy mean?

Bethlehem—the words of God through the Prophet are addressed to Bethlehem—“house of Ephrathah.” Ephrathah is another name for Bethlehem. It is well known that the Jews often used two names for the same place and, for richness of expression, included both. He says, “You, house of Ephrathah, are not among the least ‘of the thousands of Judah.’” Let me translate it for you: “And you, Bethlehem, otherwise called the house of Ephrathah”—house, not merely a dwelling—“you are small among the towns of Judah. You are a little village; you do not even have a thousand inhabitants.”

“Yet from you, to My glory, shall come forth a man, a ruler, who will rule Israel, the people of Israel; and the beginning and divine uncreated energy of this ruler reach beyond the beginning of the days of creation.” In other words, He is the Messiah. Pay attention: the beginning and divine uncreated energy of this ruler reach beyond the days of creation. And if they reach beyond them, that means He existed before creation. What an extraordinary ruler He must be! What man has ever been born whose existence reaches beyond the days of creation?

No one. This is the great sign. Therefore, He cannot be an ordinary man, but must be something more, since His existence reaches beyond the days of creation. He is the Messiah. So, then, the Messiah was to be born in Bethlehem. This is why the passage goes on to say—no, it does not say this; I am telling you now—what did the Magi say when they came to Jerusalem? They were deliberately made to lose sight of the star, because Jerusalem had to be informed of the event. And what did they say? “Where is the King of the Jews being born?” Herod then asked the learned men, the experts in the Law of that time, “Where is the Messiah to be born?” They answered him, “In Bethlehem of Judea.” Why did they specify “Bethlehem of Judea”? Because there was another Bethlehem that did not belong to the province, the tribal territory, of Judea. That Bethlehem lay to the north, while Bethlehem of Judea lies south of Jerusalem. Pay attention: the word “south” is significant. It is important, as you will see. This is why the text clearly says, “in Bethlehem of Judea.” So the Jews knew where the Messiah was to be born. Yes. How did they know? From the Prophet Micah. It was very simple. You may ask whether they took the trouble to go. There is the point: they did not take the trouble to go and see Him. They did not...

The experts in the Law were not troubled. Only Herod was troubled, and for reasons of self-interest: he feared that someone might be born with a claim to David’s throne. For Bethlehem, as is well known, was David’s village. David was born there, and his father Jesse lived there. It is therefore the city of David, David’s village and homeland. Christ is from the root of David, from the lineage of David, while the Theotokos (God-bearer) was living in Nazareth. But the way all these things are arranged by divine providence is astonishing! Everything unfolds through natural circumstances, and yet the plan of God is fulfilled.

The Roman emperor orders a census, and everyone returns to his own place, just as we return to the village where we are registered in order to vote. So Joseph comes with the Theotokos to Bethlehem, because both of them came from there. For various reasons they had moved north and were living far away in Nazareth, in Galilee. And what happens? They come to Bethlehem, and Christ is born there when His hour arrives, precisely so that it may be manifest that He is a descendant of David. His contemporaries called Him “the Nazarene” as an insult. Pilate’s inscription read, “Jesus of Nazareth, King of the Jews.” Yet no one disputed that He was a descendant of David.

Remember the blind men of Jericho: “Son of David, have mercy on me.” This knowledge was widespread, because official records were kept showing that Jesus came from Bethlehem and was descended from David. No one ever disputed this. Indeed, because the Jews did not accept Christ, they continue to await a new Messiah and king from the lineage of David. It is another matter that the tribes no longer exist, because there is no longer any need for them to exist. The Messiah has come, and so there is no reason for the tribes to remain. The tribes were destroyed—that is, they became mixed together, were broken up, and disappeared with the destruction of Jerusalem. This, too, is a sign.

That people, with its tribes, remained until the Messiah came. He has come; the tribes are no longer needed. And here the Jews are caught red-handed.

Saint Cyril continues: “You have also heard Habakkuk saying to the Lord.” Habakkuk is one of those called the Minor Prophets—not because they are lesser in worth, but because they wrote less. They are called minor not in value, but in the length of their writings. In chapter three, verse two, he says: “As the years draw near, You shall be known; when the appointed time comes, You shall be revealed.” That is, as the years approach, You will become known; when the appointed time arrives, You will be revealed.

Very well, my dear friends. The years pass, certainly. Here again we have a twofold expression. I shall read it once more because it is beautiful: “As the years draw near, You shall be known; when the appointed time comes, You shall be revealed.” Saint Cyril then asks: “And what is the sign, O Prophet, of the Lord who is coming?” What is the sign of the coming Lord, O Prophet? The Prophet answers: “In the midst of two living creatures You shall be known.” At first sight, these are strange prophecies. Yet he is clearly speaking these words to the Lord.

“Having come in the flesh, You live; and having died and risen from the dead, You live again.” Before I explain Saint Cyril’s interpretation, I will give you another interpretation. The two do not contradict each other. Sometimes a single prophecy possesses a wealth of interpretations, each complementing the other. There is another understanding that Cyril does not mention here. As I said, it is a different interpretation of the words, “You shall be known in the midst of two living creatures.” What are these two creatures? Isaiah tells us. Where? In the first chapter, where he says: “The ox knows its master.”

The donkey knows its master’s manger. In other words, if the ox is grazing in the meadow and the donkey is grazing somewhere else, in the evening they return to their stable and their manger because they recognize their master. Pay attention: they recognize their master. “But Israel did not know Me.” This is how Isaiah begins; it comes right at the opening, in the very first verses. Do you know how Isaiah begins? By striking the people of Israel with this rebuke: “You ungrateful people!”

Forgive me, but the ox and the donkey know their master’s stable and manger. Yet you do not know Me; you have not acknowledged Me or recognized Me all these years. I led you through the Red Sea; I gave you manna and quail, miracle upon miracle. Still you did not learn who I am; you do not know Me. Therefore, you have made yourselves lower than the ox and the donkey. This is how Isaiah seeks to persuade them. From the example he gives, then, we know which two creatures are meant. We know that Christ was born in a cave where animals were kept. This is why, in the icons, you will see

a donkey and an ox. This element of the iconography is drawn from this prophecy together with the words of Isaiah. “You shall be known,” he says, “in the midst of two living creatures.” What did the angel tell the shepherds? The sign that the Messiah had been born was that He was born in a stable, in the very place where an ox and a donkey would feed. There, he says, the Messiah would be made known. This was the sign the angel gave to the shepherds. Thus, “You shall be known in the midst of two living creatures.” This is the first interpretation of the prophecy.

Here is the second interpretation of the prophecy, as Saint Cyril presents it: “You will be made known between two living creatures.” What does “living creature” mean? It means something that has life. The four well-known living creatures around the throne of God are called by this name, as revealed to us in the Apocalypse. One is like an eagle, another like an ox, and so on. You know them; you will remember them from the Apocalypse. The word means nothing else. They are not animals in the sense that we speak of a dog or a cat; there, the word refers to angels. Those four living creatures are angels. Anything that possesses life is called a living creature. That is why man too is called a living creature.

What does Aristotle say man is? “A two-footed, featherless living creature”—an upright living creature, as it were. What is man? A living creature. I also remind you of some verses from Great Compline: “The Cherubim are living creatures,” and so forth. You will remember that passage. In general, then, a living creature means something that has life, not a brute beast. It does not mean a beast, but something endowed with life. Christ, then, Saint Cyril says, had two lives. Saint Cyril writes here: “Having come in the flesh, You live; and having died and risen from the dead, You live again.” What is His first life? His life before He died upon the Cross.

And what is His second life? His life after He rose. You stand, then, between two lives: the life before the Cross and the life after the Cross. How can we know You, to put it now in other words? We will know You through Your Resurrection. Let me put it simply: You will rise, and then we will know You. For the first life was the life that is ours, natural life; the other is supernatural life, the life of the Resurrection. Through that life we will know that You are the One who was to come.

“From which region around Jerusalem does He come? From the east, the west, the north, or the south?” The question is precisely this: “O Prophet, tell us exactly: from which side of Jerusalem does He come? From the east, the west, the north, or the south?” And the prophet answers very clearly, saying—and please notice how beautiful this is—in Habakkuk 3:3, a truly beautiful passage: “God will come from Thaeman.” God will come from Thaeman—Saint Cyril inserts the letters alpha and iota in parentheses—“and Thaeman means the south.”

He will come from the south. The passage continues: “And the Holy One from Mount Paran, overshadowed by dense woods.” In agreement with this, the Psalmist said: “We found it in the fields of the wood.” And what is this field of the wood? Bethlehem. Bethlehem lies south of Jerusalem. From where does God come? “God will come from Thaeman”—He will come from the south, that is, from Bethlehem. Micah says here, “from Bethlehem,” while Habakkuk says, “from the south,” but the interpretation is rightly given. That is why I emphasized earlier that this is Bethlehem of Judea,

which lies south of Jerusalem. God comes from the south. And, as Saint Cyril says, in his own day the area around Bethlehem was still woodland—a dense forest. “You know,” he tells his catechumens, “that the region of Bethlehem was a wooded land.” Today it is not. It is just like Thessaly, my dear friends. Thessaly too was once woodland, a dense forest with extremely abundant vegetation, as you know. Today, however, Thessaly is only a plain covered with fields. There are no forests now, no wooded lands. That is why he says: “God comes from Mount Paran, overshadowed by dense woods.” “Overshadowed” means thickly wooded.

“Overshadowed by dense woods”—that is, forests so thick that the sunlight cannot reach the ground beneath them.

Ευρισκόμεθα πάντοτε στη δωδεκάτη κατήχηση, στην παράγραφον 15. Το θέμα της όλης κατηχήσεως είναι ότι εσαρκώθη, ενηνθρώπησε ο Υιός του Θεού, το δεύτερον πρόσωπο της Αγίας Τριάδας. Αυτό είναι το κύριο θέμα που υπάρχει σε όλο το μήκος της κατηχήσεως του Αγίου Κυρίλου. Και συνεχίζουμε από τα μισά της παραγράφου, διότι τη μισή την είχαμε ήδη αναλύσει την περασμένη φορά. Οργάνω τη σαρκί καθ' ημών εκέχρητο ο διάβολος.

Τούτο γινώσκων ο Παύλος λέγει:

«Βλέπω έτερον νόμον εν τοις μέλεσί μου, αντιστρατευόμενον τω νόμω του νοός μου, και αιχμαλωτίζοντά με» και τα εξής. Δι' ων ουν όπλων ο διάβολος ημάς κατηγωνίζετο, διά τούτων αυτών εσώθημεν. Ανέλαβε το όμοιον ημών εξ ημών ο Κύριος, ίνα δι' ανθρωπότητος σωθώμεν. Ανέλαβε το όμοιον ημών, ίνα το λοιπόν τιμήση, ίνα δω την χάριν. Ίνα η αμαρτωλός ανθρωπότης Θεού γένηται κοινωνός.

«Όπου γαρ επλεόνασεν η αμαρτία, υπερεπερίσσευσεν η χάρις». Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι γίνεται ανάλυση τριών θέσεων που ήδη έχει θέσει ο Άγιος Κύριλος. Η μία είναι: τόσο μεγάλο ήταν το αίτιον, ώστε ο Θεός να γίνει άνθρωπος.

Το είδαμε. Το δεύτερο: «Ή όλως Θεού φύσις ην εν ανθρώποις συναναστρέφεσθαι;» Αυτός, ούτως ο Θεός, με όλη του τη φύση, είναι δυνατόν ποτέ να έχει κοινωνία με το βύσμα του, δηλαδή τον άνθρωπο; Λοιπόν, αυτό το δεύτερο σημείο, αυτή τη δευτέρα θέση, συνεχώς, όπως βλέπετε, αναλύομε. Είναι μια πολύ αξιοπρόσεκτη θέση αυτή τη στιγμή που λέγει ο Άγιος Πατήρ. Το γιατί ο Υιός ενηνθρώπησε· όχι το γιατί, το ότι μπορεί ανάμεσά μας να βρίσκεται και τι ακριβώς εργάστηκε, για να βρίσκεται ανάμεσά μας και να μας σώσει. Επειδή, λέγει, ο διάβολος εκέχρητο

οργάνω τη σαρκί καθ' ημών, δηλαδή χρησιμοποίησε σαν όργανο τη σάρκα, την ανθρωπίνη, το ανθρώπινο σώμα, εναντίον μας. Γι' αυτό το λόγο έρχεται τώρα ο Υιός του Θεού να αναλάβει την ανθρωπίνη φύση ως ένα όργανο, με το οποίο τώρα θα σώσει τον άνθρωπο. Με άλλα λόγια, το ίδιο όργανο, το ίδιο εργαλείο που χρησιμοποίησε ο διάβολος εναντίον μας, έρχεται τώρα να το αναλάβει ο Υιός του Θεού, όχι εναντίον μας αλλά υπέρ ημών. Για να το καταλάβετε, θα σας θυμίσω ένα γνωστό από τη στρατιωτική ζωή.

Έλεγαν, όταν ήμεθα στρατιώτες, ότι αν σας πετάξουν τη χειροβομβίδα, η οποία σκάζει σε... τόσα δευτερόλεπτα, εάν έχετε την ετοιμότητα και πέσει η χειροβομβίδα μπροστά σας, να την πάρετε —βέβαια, θέλει ετοιμότητα— και να την πετάξετε πίσω, από εκεί που ήρθε, εναντίον του εχθρού. Αυτό το πράγμα, αγαπητοί μου, συνέβη εδώ, εν προκειμένω. Επήρε ο διάβολος την ανθρωπίνη φύση και την έστρεψε εναντίον του ανθρώπου. Την παίρνει τώρα την ανθρωπίνη φύση ο Υιός του Θεού με την ενανθρώπηση, για να τη στρέψει υπέρ του ανθρώπου και εναντίον του διαβόλου. Για να τα πούμε πιο λιανά αυτά: πώς έστρεψε ο διάβολος την ανθρωπίνη φύση εναντίον του ανθρώπου; Είναι αυτό που λέγει ο Απόστολος Παύλος και που το αναγράφει εδώ:

«Βλέπω δε έτερον νόμον εν τοις μέλεσί μου, αντιστρατευόμενον τω νόμω του νοός μου και αιχμαλωτίζοντά με» και τα εξής. Δηλαδή, αυτά είναι γραμμένα στην προς Ρωμαίους 7, 23. Είναι γνωστό σε όλους μας, έχουμε την πείρα όλοι μας. Όλοι έχουμε αυτή την εμπειρία, ότι η σάρκα έχει κάποιες απαιτήσεις, επιθυμήματα αμαρτίας, που η σάρκα με τις απαιτήσεις της στρέφεται εναντίον του νοός, εναντίον της ψυχής, η οποία δεν θα ήθελε έτσι να εκκινείτο. Δηλαδή, λέμε: καταλαβαίνω πολύ καλά, εναντίον του νόμου μου.

Καταλαβαίνω πολύ καλά ότι ένα σαρκικό αμάρτημα δεν είναι σωστό. Δεν πρέπει να κάνω ένα σαρκικό αμάρτημα. Έρχεται η σάρκα και λέει: «Άντε τώρα από εκεί, κάν' το και έλα». Τι κάνει, λοιπόν, τώρα η σάρκα; «Αντιστρατεύεται εις τον νόμον του νοός μου», όπως λέει ο Απόστολος Παύλος. Και έτσι ο άνθρωπος γίνεται ένα τραγικό πρόσωπο, θέλετε ακόμη ένα αντιφατικό πρόσωπο. Αποτελείται από δύο ουσίες που έρχονται σαν σε αντίθεση. Γι' αυτό πολύ κυριολεκτικά βάζει «αντιστρατευόμενον τω νόμω του νοός μου». Έχουμε μία αντιστράτευση, όχι μία συμπόρευση.

Μία αντίθεση, και κάνει τον άνθρωπο αντιφατικόν. Θα ήταν δυνατόν ποτέ ο Θεός να έκανε αντιφατικά όντα; Ποτέ! Ποτέ! Ο άνθρωπος, δημιούργημα του Θεού, όφειλε να έχει αρμονία μεταξύ σώματος και ψυχής, ακριβώς διότι δημιουργήθηκε να έχει αρμονία. Πώς μπήκε, κυρίες, η δυσαρμονία; Με την αμαρτία. Ένα άλλο παράδειγμα, που σας το έχω χρησιμοποιήσει —δεν πειράζει, κατά καιρούς λέω τα ίδια παραδείγματα, αλλά κάποτε είναι πολύ χαρακτηριστικά— είναι το εξής: έχω ένα μαγνήτη, ηλεκτρομαγνήτη δηλαδή, σημαίνει...

Μαγνήτης: έχει μαγνητική ιδιότητα όσο περνάει ρεύμα γύρω από το μέταλλο, ρεύμα δηλαδή με σύρμα και λοιπά. Είναι ηλεκτρομαγνήτης, έχει μαγνητική ιδιότητα. Έλκει ένα σίδερο, ένα μέταλλο, ένα σίδερο. Αν το σίδερο που ήλξε ο μαγνήτης γίνει κι αυτός μαγνήτης, γίνεται κι αυτός μαγνήτης. Περνάνε οι μαγνητικές γραμμές μέσα από το σίδερο. Βάλω από κάτω ένα δεύτερο σίδερο, θα γίνει και αυτό μαγνήτης. Αν βάλω ένα τρίτο, θα γίνει και αυτό μαγνήτης. Και τι βλέπουμε τώρα; Στον κεντρικό μαγνήτη να υπάρχει ένα σίδερο, δεύτερο σίδερο, τρίτο σίδερο. Και τα τρία αυτά, σαν σταφυλή, είναι κολλημένα στον κεντρικό μαγνήτη, τον ηλεκτρομαγνήτη.

Ο πρώτος ηλεκτρομαγνήτης λέγεται Θεός. Ο δεύτερος μαγνήτης, το σίδερο, λέγεται ψυχή του ανθρώπου. Ο τρίτος από κάτω λέγεται σώμα του ανθρώπου. Ο τέταρτος μαγνήτης παρακάτω λέγεται κτίσις, δημιουργία. Κάποια στιγμή ο άνθρωπος χαλάει τη σχέση του με τον Θεό. Αυτό σημαίνει η χαλάη, σημαίνει κόβεται, κόβονται οι σχέσεις. Τι σημαίνει εδώ; Ο ηλεκτρομαγνήτης, τρόπον τινά, δεν έλκει πια τον σίδηρο. Αυτομάτως, όταν αυτό θα φύγει από την έλξη του ηλεκτρομαγνήτου —αυτομάτως βέβαια στο παράδειγμα, γιατί ο Θεός πάντα έλκει αλλά ο άνθρωπος φεύγει, οπότε εδώ έχω μία ανακρίβεια, αλλά δεν πειράζει, όμως παράδειγμα είναι—

Εεε... Αυτομάτως όλα τα άλλα που έλκονται από κάτω, τα σιδερικά, παύουν να είναι μαγνήτες. Και τι γίνεται; Διάλυσις. Δηλαδή, όταν η ψυχή του ανθρώπου, ελκομένη από τον Θεό, παύσει να έλκεται, αυτομάτως το σώμα παύει να έχει την έλξη του από την ψυχή και έρχεται σε αντίθεση με την ψυχή. Αυτομάτως παύει να υπάρχει έλξις του ανθρωπίνου σώματος με την κτίση. Και τι βλέπουμε τώρα εδώ; Η κτίσις να στρέφεται εναντίον του ανθρώπου —μικρόβια, θηρία, ό,τι είναι— που στρέφονται εναντίον του ανθρωπίνου σώματος. Το σώμα στρέφεται

εναντίον της ανθρωπίνης ψυχής, η ψυχή στρέφεται εναντίον του Θεού. Δηλαδή, διάλυσις. Γι' αυτό αντιστρατεύεται η ψυχή στο σώμα και το σώμα στην ψυχή. Ναι, γι' αυτό το λόγο. Γι' αυτό. Αυτό όμως ποιος το έκανε; Το έκανε ο διάβολος. Πώς; Με το να έρθει να κόψει την επαφή των πρωτοπλάστων από τον Θεό, με την αμαρτία. Εκεί μπήκε η αμαρτία και αμέσως αυτά χώρισαν. Γι' αυτό, αγαπητοί μου, ο Αδάμ θα ήταν αθάνατος επάνω στη γη, Αφάνομαι.

αθάνατος, έχοντας διαρκή επαφή με την πηγή της ζωής, τον Θεόν. Λοιπόν, όλοι έχουμε πείρα του πράγματος και τώρα εδώ... τον καινούργιο Αδάμ, τον Ιησού Χριστό. Είναι ο νέος μας γενάρχης, που η γέννησή μας από αυτόν, το στοιχείο της γεννήσεώς μας από αυτόν, είναι η πίστις. Ενώ με τον παλιό Αδάμ το στοιχείο που μας συνδέει είναι το αίμα. Είναι τα στοιχεία αυτά που έχουμε. Στον καινούριο Αδάμ, τον καινούριο γενάρχη, το στοιχείο είναι η πίστις. Με αυτήν συνδεόμεθα. Πώς συνδεόμεθα; Δηλαδή, όπως ο παλιός Ισραήλ είναι κατά σάρκα απόγονος του Αβραάμ, ο νέος Ισραήλ, η Εκκλησία, είναι απόγονος κατά πνεύμα του Αβραάμ. Διότι ο Αβραάμ είναι ο γενάρχης της πίστεως. «Επίστευσε», λέει, «ο Αβραάμ»

«και ελογίσθη αυτώ εις δικαιοσύνην», λογαριάστηκε ως αρετή. Έτσι ο νέος Ισραήλ, η Εκκλησία, πιστεύει στον Ιησού Χριστό και η πίστις λογαριάζεται ως αρετή. Έχουμε έτσι τον καινούργιο γενάρχη μας, τον Ιησού Χριστό, ο οποίος αναλαμβάνει την ανθρωπίνη φύση για να θεραπεύσει το παλαιό τραύμα. Δηλαδή ποιο; Το ότι χωρίστηκε ο άνθρωπος από τον Θεό και δημιουργήθηκαν αντιθέσεις ανάμεσα στα δύο στοιχεία του ανθρώπου, ψυχής και σώματός του. Γι' αυτό ο Χριστός, όταν έρχεται, μας φέρνει την αρμονία ψυχής και σώματος. Πρέπει όμως να σας εξηγήσω εδώ ότι αφήνει περιθώρια —αυτό για να μην σκανδαλιστείτε— αφήνει περιθώρια στην ανθρωπίνη φύση

Ναι. Υπάρχει ο αγών, διότι ο αγών αποτελεί το στοιχείο που θα προσφέρει ο άνθρωπος. Αλλά η χάρις του Θεού συμπληρώνει τον αγώνα και τελικά το σώμα με το πνεύμα είναι σε αρμονία. Στην αρχή δεν είναι· αγωνίζεται ο άνθρωπος. Όταν λέμε «με τη χάρη του Θεού έχουμε νέκρωση των παθών», τι θα πει αυτό, ξέρετε; Θα πει ότι πλέον το σώμα είναι σε αρμονία με το πνεύμα. Στον Ιησού Χριστό, πρέπει να σας πω, ψυχή και σώμα ήταν σε απόλυτη αρμονία. Σε απόλυτη. Ενώ ο Αδάμ έχασε αυτή την αρμονία. Και ακόμη η πλήρωσις αυτής της αρμονίας θα είναι στη βασιλεία του Θεού.

Μόνο δεν θα υπάρχει αντίθεσις, αλλά τόσο η ψυχή του ανθρώπου όσο και το σώμα θα έχουν την ιδία δόξα. Και το σώμα και η ψυχή. Προχωρούμε.

«Παθείν υπέρ ημών τον Κύριον». Έπρεπε να πάθει για μας ο Κύριος. Είναι το δεύτερο θέλημα του Θεού, το επόμενο θέλημα του Θεού που σας έλεγα μια προπερασμένη φορά. «Άλλως ουκ αν ετόλμησε προσελθείν ο διάβολος, ει ήδει τούτον». Αλλά δεν θα τολμούσε ο διάβολος να στραφεί εναντίον του Ιησού Χριστού, αν εγνώριζε ότι είναι ο Υιός του Θεού, ομοούσιος με τον Πατέρα, αυτό που λέγαμε στην ώρα των αποριών. «Ει γαρ έγνωσαν, ουκ αν τον Κύριον της δόξης εσταύρωσαν». Γιατί, αν εγνώριζαν και οι δαίμονες, ο διάβολος και τα όργανά τους, οι άνθρωποι οι κακοί, δεν θα σταύρωναν τον Κύριον της δόξης. Αλλά περιεκρύπτετο η θεία δόξα.

Είδαν οι μαθητές τη δόξα στον Θαβώρ και ο Κύριος τι είπε στους μαθητάς του; «Δεν θα πείτε σε κανέναν από αυτό που είδατε». Γιατί; «Δέλεαρ τω θανάτω γέγονε το σώμα, ίνα ελπίσας καταπιείν ο δράκων, εξεμέση και τους ήδη καταποθέντας. Κατέπιε γαρ ο θάνατος ισχύσας, και πάλιν· Αφείλεν ο Θεός παν δάκρυον από προσώπου παντός». Εκείνο το «κατέπιε γαρ ο θάνατος ισχύσας» είναι, αγαπητοί μου, από τον Ησαΐα 25, 8. Κοιτάξτε τι ρήμα βάζει ο Ησαΐας: κατέπιε, κατάπιε. Όπως λέμε την κοινή λαϊκή μας έκφραση «τον κατάπιε η γη».

«Τον κατάπιε η θάλασσα», σαν να έχει η θάλασσα ένα στόμα και, όταν ο άνθρωπος πνίγεται, χάνεται ή το καράβι ή ο άνθρωπος μέσα στη θάλασσα, λέμε «τον κατάπιε η θάλασσα». Εδώ για το θάνατο λέμε «καταπίνει ο θάνατος». Είναι χαρακτηριστικό το ρήμα αυτό. Αν καταπίνει, τότε μπορεί να ξεράσει, αν γαργαληθεί στο στομάχι του. Δηλαδή, του δοθεί ένα εμετικό, τότε θα ξεράσει. Κοιτάξτε, ξαναλέω, δεν μπήκε τυχαία το ρήμα «καταπίνει ο θάνατος». Είναι Ησαΐας 25, όπως σας είπα, 8 χωρίον.

Περιμένετε τώρα. Έπρεπε να πάθει, λέει, ο Κύριος, λέει ο Άγιος Κύριλος, διότι δεν θα τολμούσε ο διάβολος να τον πλησιάσει. Κρύπτεται όμως ο Κύριος και αποτελεί το σώμα του

δέλεαρ —θα πει δέλεαρ, δόλωμα— να έρθει ο διάβολος να φάει τον Χριστόν, ο Άδης να καταπιεί τον Χριστόν, ο θάνατος να καταπιεί τον Χριστόν, διότι θα πήγαινε ως θνητός μαζί με τους άλλους θνητούς στον Άδη και εκεί να αντιλαμβάνεται ο Άδης ότι «σώμα εδέξατο και Θεώ περιέτυχεν· έλαβε γην και συνήντησεν ουρανώ», που λέγει εκείνος ο ωραίος κατηχητικός λόγος του Αγίου Ιωάννου Χρυσοστόμου, που διαβάζουμε το Πάσχα. Και τότε αναγκάστηκε ο Άδης να ξεράσει, να αναστήσει όχι τον Ιησού Χριστό, αλλά και όλους τους νεκρούς.

Να τους αποδώσει όλους τους νεκρούς. Γι' αυτό λέγει: «Κατέπιεν ο θάνατος». Πού είναι, θάνατε, το κεντρί σου το δηλητηριασμένο; Πού είσαι εσύ που τους μάζευες όλους, Άδη; Πού; Ξέρασε ο Άδης. Είναι δε πάρα πολύ ωραίο αυτό, διότι γι' αυτό περιεκρύπτετο η θεότης. Η θεότητα του Ιησού Χριστού έγινε γνωστή, αγαπητοί μου, μετά την Ανάσταση. Ακριβέστερα, μετά την Πεντηκοστή. Μετά την Πεντηκοστή τότε και οι μαθηταί μπόρεσαν να αντιληφθούν και να καταλάβουν ποιος ήταν εκείνος που ήταν μαζί τους. Θα λέγαμε, το μυστικό αυτό ήταν κρυμμένο από όλους. Και ήταν κρυμμένο ακριβώς για να ξεγελαστεί ο διάβολος, ο ξεγελάσας τον άνθρωπον,

νότρο μου. Ηπάτησε ο διάβολος τον άνθρωπον για να αμαρτήσει και ηπατήθη από τον νέο Αδάμ για να γλιτώσει ο άνθρωπος. Γι' αυτό παρουσιάζουν οι Πατέρες τον σταυρόν, σας το έχω πει πολλές φορές, ως άγκιστρον και το σώμα του Χριστού επί του σταυρού ως το δόλωμα. Όταν πάμε για ψάρεμα δεν βάζουμε στο αγκίστρι δόλωμα; Λοιπόν, το αγκίστρι είναι ο σταυρός και το δόλωμα είναι το σώμα του Χριστού. Πήγε να φάει ο διάβολος το σώμα του Χριστού, να καταπιεί ο θάνατος το σώμα του Χριστού. Διότι ο διάβολος ανέβασε τον Χριστόν επί του σταυρού, δάγκωσε τον σταυρό, το αγκίστρι, και κοκάλωσε. Δηλαδή εκεί αντελήφθη, με την Ανάσταση του Χριστού, ότι ο Χριστός

δεν ήταν απλώς ένας άνθρωπος, έστω εκλεκτός, που να λέγεται Υιός του Θεού, όπως τον αποκαλούσαν οι δαίμονες διά στόματος δαιμονιζομένων, αλλά ήτο φόβος φρικώδης, θα λέγει ο διάβολος, ήτο αυτός ο Θεός, αυτός ο Θεός που με κατεδίκασε εις τον παράδεισον τον αρχαίον. Αυτό ήταν ένας ελιγμός του Θεού για να καταπατηθεί ο διάβολος. Αν ερωτήσετε, ξέρω την απορία σας, γιατί όλα αυτά; Δεν θα μπορούσε εδώ να πει ο Θεός, να κατέβει και να πει: «Ε, πήγαινε, διάβολε, στην άκρη, σώζω τους ανθρώπους»; Δεν είναι έτσι. Θα είχα πολλά να σας πω. Ένα μόνο σημείο θα σας πω. Όλες αυτές οι καταστάσεις, οι ελιγμοί, δείχνουν

μόνο την αγάπη του Θεού, που μετέρχεται αυτά για να δείξει την αγάπη Του, αγάπη μέχρι Σταυρού, αλλά και να περισώζεται ανά πάσα στιγμή η ελευθερία. Το αντιλαμβάνεστε, αγαπητοί μου, αυτό; Θα λέγαμε η καρδία της καρδίας των αιτίων που ο Θεός αναλαμβάνει όλη αυτήν την ιστορία είναι η ελευθερία. Ναι, η ελευθερία. Ένα στοιχείο που δεν μπορούμε να το συλλάβουμε και μιλάμε μετά ότι ο Χριστιανισμός δεσμεύει και λέμε φλυαρίες και υποσχόμαστε στους ανθρώπους ελευθερία, εκείνη που ούτε εμείς την έχουμε, όπως λέει πολύ ορθά ο Απόστολος Πέτρος: «Υπόσχονται ελευθερία», εκείνοι που είναι δούλοι της αμαρτίας. Και ερχόμεθα στην δεκάτην έκτην παράγραφον.

μάτιν Χριστός ανινθρόπισεν, μη τη ευρεσιλογία εισήν εδιδασκαλία και ανθρώπινα σοφίσματα, ούχε θεί εγγραφέ εισήν η μόνη σωτηρία, ούχε προφητών επρορήσεις, τήρη τίνιν ταύτιν μη την παρακαταθήκην άσυστον.

«Μηδείς σε κινείτω. Πίστευε Θεόν άνθρωπον γενόμενον.» Μήπως, λέγει, ματαίως ενηνθρώπησε ο Υιός του Θεού, ο Χριστός; Μήπως από ευρεσιλογίες, δηλαδή κατ' επινόηση, και ανθρώπινα σοφίσματα είναι αυτά τα οποία λέμε; Μήπως οι Γραφές μιλούνε ανόητα για τη σωτηρία; Μήπως οι προφήτες και οι προρρήσεις; Τι όλα αυτά; Λοιπόν, λέει, κράτα άσυλον, αμετακίνητη, αυτή την παρακαταθήκη και κανείς να μη σε μετακινεί. Να πιστεύεις, λέει τότε στους φωτιζομένους ο Άγιος Κύριλος, να πιστεύεις ότι ο Θεός έγινε άνθρωπος. «Πίστευε Θεόν άνθρωπον γενόμενον», που είναι το θεμέλιο της σωτηρίας μας. Πριν φύγω από αυτό το σημείο, ας μου επιτρέψετε κάτι να πω, γιατί ξέρετε, προσέξτε, έρχονται στιγμές και λέει ο άνθρωπος: «Ο θάνατος υπάρχει!»

Δουλεύουμε, κάνουμε περιουσία, κάνουμε οικογένεια, κάνουμε παιδιά, μορφωνόμαστε, κατακτάμε τον κόσμον όλον και μετά έρχεται ο θάνατος και όλα τα εξαφανίζει. Μην Μήπως ο άνθρωπος είναι ένα μάταιον πλάσμα; Μήπως, δηλαδή, δεν θα άξιζε να υπάρχουμε; Ο Θεός έκανε μάταια πλάσματα; Αγαπητοί μου, αυτό πολλές φορές έρχεται στο κατώφλι της ψυχής μας και μας λέει: «Μήπως ματαίως ζεις; Μήπως αυτά όλα είναι μάταια; Μήπως η ύπαρξή σου είναι ματαία;» Σας βεβαιώνω, και εδώ βλέπει κανείς την ανθρωπίνη αδυναμία, εάν η Αγία Γραφή δεν μας έλεγε δεν είμαστε μάταια πλάσματα, σας βεβαιώνω, εγώ θα έβγαζα το συμπέρασμα ότι είμαστε μάταια πλάσματα. Όχι εγώ, ο κάθε άνθρωπος. Γιατί; Γιατί η πορεία της ζωής είναι τέτοια που μας δίνεται η εικόνα ότι ματαίως επλάσθημεν. Έζησα, γεννήθηκα, έζησα, έκανα ό,τι έκανα, πέθανα. Ε, λοιπόν, τι βγαίνει από αυτό; Τι βγαίνει από αυτό; Εάν δεν είχαμε την Αποκάλυψη του Θεού να μας πει ότι δεν πλαστήκαμε ματαίως, δεν θα ξέραμε τίποτα. Πιστεύω να συμφωνείτε μαζί. Λοιπόν,

ο Χριστός δεν ενηνθρώπησε μάτην. Δηλαδή, εάν ο Υιός του Θεού δεν έγινε άνθρωπος ματαίως, πάει να πει ότι εγώ δεν πλάστηκα ματαίως. Γιατί για μένα έγινε άνθρωπος ο Υιός του Θεού. Αν, λοιπόν, έγινε για μένα ο Υιός του Θεού άνθρωπος, άρα δεν είμαι μια ματαία ύπαρξη. Έχω προορισμό, έχω ζωή αιωνία. Διαβάζω, αγαπητοί μου, το εξής. Είναι από έναν ψαλμό που δεν σημείωσα

ποιος ψαλμός είναι, δεν μπορείτε να το σημειώσετε. Να σας διαβάσω μόνο τι έχω γράψει. «Μνήσθητι τίς μου η υπόστασις.» Αυτό είναι. Ο ψαλμωδός στον Θεόν και Του λέγει: «Θυμήσου ποια είναι η ύπαρξή μου». Η υπόστασις θα πει πολλά πράγματα, θα πει και πρόσωπο, θα πει και ουσία. Δηλαδή η ύπαρξις. «Θυμήσου», λέγει, «ποιος είμαι, ποια είναι η ύπαρξή μου. Μη γαρ ματαίως έκτισας πάντας τους υιούς των ανθρώπων;» Μήπως μάταια δημιούργησες τους υιούς των ανθρώπων; Ματαίως; «Τις εστιν άνθρωπος, ος ζήσεται και ουκ όψεται θάνατον;» Διότι τι είναι ο άνθρωπος, ποιος ζει και δεν δοκιμάζει θάνατο; Αυτά που σας έλεγα προηγουμένως. Αφού υπάρχει ο θάνατος, αυτομάτως

εικόνα της ματαιότητος. Αγαπητοί μου, φτάνουμε στο σημείο κάποτε να πούμε, όταν βεβαίως, όχι όταν είμαστε ηλικιωμένοι, κάποτε και νέοι, όταν δεν δύναται να μας θεραπεύσει η ιατρική επιστήμη ή βαρεθήκαμε να πηγαίνουμε στον γιατρό, κάποτε υπάρχουν οδυνηρές καταστάσεις, δηλαδή οδυνηρά φάρμακα, και κάποτε ο άνθρωπος λέγει: «Επιτέλους, δεν θέλω, αρνούμαι την ιατρική μου περίθαλψη, άστε με να πεθάνω». Φτάνει ο άνθρωπος να πει αυτό το πράγμα. Ο θάνατος είναι, θα λέγαμε, ο μεγάλος δάσκαλος ότι ο άνθρωπος είναι μάταιος, πλάστηκε μάταια. Αφού, λοιπόν, υπάρχει ο θάνατος και δεν υπάρχει άνθρωπος που να μην δοκιμάσει θάνατον, λοιπόν μήπως ματαίως έκτισεν τον άνθρωπον

ο Ψαλμωδός; «Τις εστιν άνθρωπος, ος ζήσεται και ουκ όψεται θάνατον;» Και λέει στη συνέχεια: «Ρύσεται την ψυχήν αυτού εκ χειρός άδου;» Δηλαδή αυτός είναι ο σκοπός της υπάρξεώς μου, της υπάρξεώς μας, να τροφοδοτούμε τον Άδη; Γι' αυτό ζούμε, για να πάμε στον Άδη; Και πάλι καλά εάν πιστεύουμε ότι υπάρχει ψυχή. Και αν δεν πιστεύουμε ότι υπάρχει ψυχή, τότε δυνάμεθα χώμα και τίποτα άλλο. Γι' αυτό μας έκανες; Όχι, αγαπητοί. Ο άνθρωπος δεν είναι μία ματαία ύπαρξις. Ο Θεός δεν κάνει τίποτε ποτέ μάταιον. Και το επιχείρημα σας το είπα. Εάν ο Υιός του Θεού ενηνθρώπησε όχι ματαίως, άρα η αξία μου είναι πολύ μεγάλη. Άρα και εγώ ο άνθρωπος

δεν επλάστηκα ματαίως. Είναι σημαντικό να το ενθυμείστε αυτό. Και προχωρούμε. «Αλλ' ότι μεν ενανθρωπήσαι δυνατόν, αποδέδεικται. Επειδή δε μάλιστα απιστούσιν Ιουδαίοι, προτείνωμεν αυτοίς και τα λοιπά. Ημών λεγόντων ότι Αβραάμ τον Κύριον υπεδέξατο, τι ξένον καταγγέλλομεν; Του Ιακώβ λέγοντος, “Είδον γαρ Θεόν”.» Σε αυτή τη θέση εδώ ο Άγιος Κύριλος έχει να πει κάτι στους Ιουδαίους. Δεν πειράζει, όμως, εάν θέσεις τέτοιες που στρέφονται εναντίον των Ιουδαίων, εάν και για μας είναι γνωστές. Είναι το εξής, ότι μέχρι τώρα, λέγει, το ότι ήτο δυνατόν να ενανθρωπίσει ο Υιός του Θεού, το αποδείξαμε. Αλλά επειδή ακόμη απιστούν οι Ιουδαίοι και έχουν πάντα να λένε ό,τι έχουν να λένε, λέμε το εξής εις αυτούς. Εσείς οι ίδιοι οι Ιουδαίοι λέγετε ότι ο Αβραάμ εφιλοξένησε τον Θεό και ο Θεός έφαγε. Είναι τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδος. Βέβαια, δεν έχουμε εδώ ενανθρώπιση του Θεού και ήτο κατά το φαινόμενο άνθρωποι, γιατί δεν έχουμε ενανθρώπιση, μην το ξεχνάτε. Έφαγαν δε κατ' οικονομία. Ασφαλώς τα φαγητά κατηναλώθησαν, και μάλιστα πλούσια φαγητά και σε μεγάλη ποσότητα προσέφερε ο Αβραάμ. Ασφαλώς τα φαγητά κατηναλώθησαν.

Κατηναλώθηκε το φαγητό που έφαγε ο Χριστός, ο Αναστημένος, μπροστά στα μάτια των μαθητών. Κατηναλώθη! Τώρα παρακάτω ο Θεός γνωρίζει πού και πώς. Ήτανε προσποίηση αυτό; Εάν, λοιπόν, εσείς δεν έχετε να πείτε καμία αντίρρηση για τον Θεό, ότι έφαγε φιλοξενηθείς από τον Αβραάμ, και ο Χριστός έφαγε, τι το παράξενο, λοιπόν, να λέτε: «Πώς είναι δυνατόν ο Θεός να φάει;» Αυτό είναι το επιχείρημα του Αγίου Κυρίλου για την περίπτωση του ότι έλεγαν οι Εβραίοι: «Ο Θεός τρώγει;» στο να βρούνε πώς έφαγε. Πολύ δε παραπάνω, ενανθρωπήσας έφαγε. Άλλο επιχείρημα.

Βλέπετε, δεν εξαντλεί τα επιχειρήματά του, προχωρεί από επιχείρημα σε επιχείρημα ο Άγιος Κύριλος. Γιατί; Διότι είναι τεράστιο το θέμα, είναι το πρόσωπον του Ιησού Χριστού. Τι σημαίνει; Από αυτό εξαρτάται η δική μου ύπαρξη, το μέλλον μου, αν θα αναστηθώ ή όχι και τι θα γίνω. «Αλλά και μάρτυρας δύο παρέχομεν, τους ενώπιον του Κυρίου παραστάντας. Μωσής ην εν οπή της πέτρας και Ηλίας εν οπή τότε της πέτρας. Εκείνοι μετά του μεταμορφουμένου συμπαρόντες εν όρει Θαβώρ έλεγον τοις μαθηταίς την έξοδον, ην έμελλε πληρούν εν Ιερουσαλήμ. Αλλ' ότι μεν ενανθρωπήσαι δυνατόν αποδέδεικται, καθώς προείπομεν, και καταλειφθήτω το λοιπόν των αποδείξεων

διά το σπουδάζειν εις ανάληψιν.» Εδώ έχει το εξής επιχείρημα, ότι στην Παλαιά Διαθήκη, στο χώρο της Παλαιάς Διαθήκης, ζήτησαν να ιδούν τον Θεόν δύο πρόσωπα. Ζήτησαν ο Μωυσής και ο Ηλίας. Μάλιστα ο Μωυσής λέγει: «Κύριε, με αποκαλείς φίλον Σου», γι' αυτό ο Μωυσής εκλήθη φίλος του Θεού, «αλλά δεν Σε είδα ποτέ, σαν να μιλάμε και να μας χωρίζει ένα πελώριο, ανυπέρβλητο τείχος. Δείξε μου τον εαυτόν Σου». Και λέγει ο Κύριος: «Δεν μπορεί κανείς να με δει και να ζήσει. Αλλά θα σου κάνω τη χάρη». Είναι εκείνο που ο ένας φίλος κάνει τη χάρη στον άλλο φίλο, γιατί ακριβώς είναι φίλοι, όσο τούτο είναι δυνατόν φυσικά να γίνει. Του λέει, λοιπόν, ο Θεός:

«Εγώ θα περνώ, θα είσαι σε εκείνη τη σπηλιά, σε εκείνη την πέτρα». Το ίδιο συνέβη και με τον προφήτην Ηλίαν, αγαπητοί μου, στο ίδιο βουνό. «Όταν εγώ θα περνώ, θα βάλω το χέρι μου», λέει, «μπροστά στην οπή της πέτρας, δηλαδή της σπηλιάς, και δεν θα δεις το πρόσωπό μου».

«Όταν θα έχω προσπεράσει, θα βγάλω το χέρι μου και τότε θα δεις τα οπίσθιά μου». Το χωρίον το έχουμε ξανααναλύσει εδώ στη σειρά των θεμάτων μας. Δεν πειράζει, όμως, αν επανερχόμεθα. Τι είναι, παρακαλώ, το ότι εδώ βλέπει ο Μωυσής και ο Ηλίας τα οπίσθια του Θεού;

Ας πάρω τον Μωυσή, για να μην έχω πολλές διατυπώσεις. Τι θα πει ο Μωυσής είδε τα οπίσθια του Θεού; Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος κάνει μια ωραιοτάτη ανάλυση στον πρώτο θεολογικό του λόγο, δεν θυμούμαι ποιος είναι. Λέει το εξής: Τα οπίσθια του Θεού είναι η ενανθρώπισις. Αυτό είδαν Μωυσής και Ηλίας τότε. Εκείνο που είδαν, θα λέγαμε, σκιερώς, πώς να το πω, τα οπίσθια του Θεού, τι είναι, με τι τρόπο, ο Θεός ξέρει, αυτό φανερά το είδαν αυτοί οι δύο πρόσωπα στη Μεταμόρφωση του Χριστού. Όταν είδαν εκεί πάλι, αλλά κατά φανερό τρόπο, τα οπίσθια του Θεού, δηλαδή τη σάρκα του Θεού, την Ενανθρώπιση.

Χρησιμοποιεί το επιχείρημα αυτό ο Άγιος Κύριλος για τους Εβραίους, επειδή φυσικά εδέχοντο και τον Ηλίαν και τον Μωυσή. Είναι εκείνο που είπε ο Κύριος, που του είπαν: «Εσύ ποιος είσαι; Εμείς τον Μωυσή τον ξέρουμε, είναι ο διδάσκαλός μας. Εσύ ποιος είσαι;» «Ποιος είμαι εγώ; Ο Μωυσής μίλησε για μένα. Και μην νομίζετε ότι ο Μωυσής πρεσβεύει για σας στον Θεό. Ο Μωυσής είναι εκείνος που σας κατηγορεί στον Θεό». Ο πράος Μωυσής. Γιατί τους κατηγορούσε; Γιατί έμεναν άπιστοι εις το πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Γι' αυτό εμφανίστηκε ο Μωυσής και ο Ηλίας εις τη Μεταμόρφωση. Όχι μόνο γι' αυτό, αλλά και γι' αυτό.

Πηγαίνουμε, αγαπητοί, στην δεκάτην εβδόμην παράγραφον. Δεν θα πάμε, όμως. Θα αφήσω την δεκάτην εβδόμην, την δεκάτην ογδόην και την δεκάτην ενάτην παράγραφον. Τις αφήνω για τον εξής λόγο. Θα διαβάσω τον πρώτο στίχο. «Επηγγείλατο δε ημίν ο λόγος ερείν και περί χρόνου της επιδημίας του Σωτήρος και τόπου.» Πρέπει να σας πω και τον τόπο και τον χρόνο. Πού ήρθε ο Σωτήρας, πού ενηνθρώπησε, πού εγεννήθη και πότε θα εγεννάτο. Αυτό το «ο τόπος και ο χρόνος» είναι ένα σπουδαίο στοιχείο. Αλλά ο χρόνος είναι πολύπλοκος στην Αγία Γραφή.

Αυτό ακριβώς και το παραλείπω. Εδώ χρησιμοποιεί, και τι δεν χρησιμοποιεί ο Άγιος Κύριλος. Όσοι έχετε το κείμενο στα χέρια σας, σπίτι σας διαβάστε και θα ιδείτε. Χρησιμοποιεί τις περίφημες εκείνες εβδομάδες του Δανιήλ, δηλαδή τον Δανιήλ χρησιμοποιεί, χρησιμοποιεί τις Ολυμπιάδες των Ελλήνων, πότε έζησε ο τάδε βασιλιάς και ο τάδε βασιλιάς και πού και πώς και τι. Και επειδή υπάρχει μια πολυπλοκότητα στο θέμα αυτό της χρονολογήσεως, διότι δέχεται από τον άγγελο ο Δανιήλ και του λέγει ότι όταν θα τελειώσει η αιχμαλωσία, όταν θα γίνει ο ναός, θα ξανακτιστεί, από τότε αρχίζει η απαρίθμηση των εβδομάδων κλπ.

Αυτά απαιτούν πολύ χρόνο, δεν θα μπορούσαμε να τα πούμε. Όσοι ποτέ —ούτε να μου το βάλετε απορία, σας παρακαλώ, δεν θα σας απαντήσω— είναι πολύπλοκο. Όσοι ποτέ είχατε βρεθεί τότε που κάναμε το βιβλίο Δανιήλ, θα ενθυμείστε ότι αναλύσαμε αυτά. Τα είχαμε αναλύσει τότε, αλλά ήταν πολύπλοκα, δύσκολα και ήθελε πάρα πολλή προσοχή, και πρέπει κανείς βεβαίως να μην μείνει μόνο στο κείμενο του Αγίου Κυρίλου· να ανατρέξει στην Αγία Γραφή, στον Δανιήλ και όπου αλλού, για να βγάλει όλα αυτά. Συνεπώς, τα αφήνω και έρχομαι εις την 20ή παράγραφο, που ομιλεί δια των τόπων. Πού θα εγεννάτο ο Υιός του Θεού.

Επαγγελίας δε των τόπων λοιπόν άκουε Μιχαίου λέγοντος: «Καὶ σύ, Βηθλεὲμ οἶκος τοῦ Ἐφραθά, μὴ ὀλιγοστὸς εἶ τοῦ εἶναι ἐν χιλιάσιν Ἰούδα· ἐκ σοῦ γάρ μοι ἐξελεύσεται τοῦ εἶναι εἰς ἄρχοντα ἐν τῷ Ἰσραήλ, καὶ αἱ ἔξοδοι αὐτοῦ ἀπ’ ἀρχῆς ἐξ ἡμερῶν αἰῶνος». Είναι, αγαπητοί μου, από τον Μιχαία, όπως ακούσατε να τον αναφέρει, στο πέμπτο κεφάλαιο, στίχος 1. Παραθέτει ο Άγιος Κύριλλος αυτούσιο το χωρίον από την Παλαιά Διαθήκη και όχι από τον Ευαγγελιστή Ματθαίο, που είναι το ίδιο βεβαίως χωρίο, αλλά το έχει, πώς το λένε...

τροποποιήσει, όχι στην έννοιά του, αλλά στις λέξεις του. «Καὶ σύ, Βηθλεὲμ γῆ Ἰούδα, οὐδαμῶς ἐλαχίστη», κτλ. Και παραλείπει κάποια σημεία ο Ματθαίος. Εδώ είναι ολόκληρη η προφητεία, όπως την παραθέτει ο Άγιος Κύριλλος. Τι θέλει να πει αυτή η προφητεία;

Βηθλεέμ, αποτείνεται ο Θεός δια του Προφήτου προς την Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά —είναι άλλη ονομασία της Βηθλεέμ, Εφραθά. Είναι γνωστό ότι οι Εβραίοι χρησιμοποιούσαν δύο ονομασίες για πολλά πράγματα και, για έναν πλούτο φιλολογικό, βάζουν και τα δύο ονόματα. Δεν είσαι, λέγει, ο λιγοστός, ο οίκος του Εφραθά, «τοῦ εἶναι ἐν χιλιάσιν Ἰούδα». Να σας το μεταφράσω: «Καὶ σύ, Βηθλεέμ, που αλλιώτικα λέγεσαι σπίτι, οίκος του Εφραθά» —όχι σπίτι, οίκος— «μικρά είσαι μεταξύ των πόλεων του Ιούδα, μικρό χωριό είσαι, δεν έχεις ούτε χίλιους κατοίκους».

Από σένα όμως θα προέλθει, σε δόξα δική μου, ένας άνδρας, ένας άρχων, ο οποίος θα είναι ο άρχων του Ισραήλ, του ισραηλιτικού λαού, και η αρχή και η ενέργειά του, αυτού του άρχοντος, ξεπερνά την αρχή των ημερών της δημιουργίας. Δηλαδή είναι ο Μεσσίας. Προσέξτε, αυτός ο άρχων, η αρχή του και η ενέργειά του ξεπερνά τις ημέρες της δημιουργίας. Και άμα λέει «ξεπερνά», σημαίνει προ της δημιουργίας. Τι περίεργος άρχων πρέπει να είναι αυτός! Ποιος άνθρωπος γεννήθηκε και ξεπερνάει τις ημέρες της δημιουργίας;

Κανένας. Να το μεγάλο σημάδι. Ώστε λοιπόν αυτός δεν πρέπει να είναι συνήθης άνθρωπος, αλλά πρέπει να είναι κάτι άλλο, αφού ξεπερνάει τις ημέρες της δημιουργίας. Είναι ο Μεσσίας, λοιπόν. Α, ώστε ο Μεσσίας που θα γεννηθεί στη Βηθλεέμ. Γι’ αυτό λέγει στη συνέχεια —και όχι, δεν το λέγει, εγώ σας το λέγω— τι είπαν, παρακαλώ, οι μάγοι όταν ήρθαν στα Ιεροσόλυμα; Επίτηδες έχασαν το αστέρι, διότι έπρεπε η Ιερουσαλήμ να πληροφορηθεί το γεγονός. Και τι λέγουν; «Πού γεννάται ο βασιλιάς των Ιουδαίων;» Και ο Ηρώδης ρώτησε τους σοφούς, τους νομικούς της εποχής: «Πού γεννάται ο Μεσσίας;» Εκείνοι του είπανε: «Εις τη Βηθλεέμ της Ιουδαίας». Γιατί είπανε «στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας»; Διότι υπήρχε κι άλλη Βηθλεέμ που δεν ανήκε εις την επαρχία Ιουδαίας, ας το πούμε, στη φυλή, στην περιοχή της Ιουδαίας. Ήτανε βορείως αυτή η Βηθλεέμ, ενώ η Βηθλεέμ της Ιουδαίας είναι νοτίως της Ιερουσαλήμ. Προσέξτε, έχει σημασία αυτό το «νοτίως». Έχει σημασία, προσέξτε. Γι’ αυτό λέγει σαφώς «εἰς τὴν Βηθλεὲμ τῆς Ἰουδαίας». Α, ώστε λοιπόν εγνώριζαν οι Εβραίοι πού θα γεννηθεί ο Μεσσίας. Ναι. Από πού το ήξεραν; Από τον προφήτη Μιχαία. Ήταν πολύ απλό. Θα μου πείτε, έκαναν τον κόπο να πάνε; Εδώ είναι. Δεν έκαναν τον κόπο να πάνε να τον δούνε, δεν...

Οι νομομαθείς δεν ανησύχησαν. Ανησύχησε ο Ηρώδης μόνον, γιατί από συμφέρον, μήπως γεννηθεί αυτός ο κάποιος με δικαιώματα του Δαβίδ, διότι η Βηθλεέμ —είναι γνωστό, το ξέρετε— ήταν το χωριό του Δαβίδ. Εκεί γεννήθηκε ο Δαβίδ. Εκεί κατοικούσε ο πατέρας του, ο Ιεσσαί. Συνεπώς, είναι η πόλις του Δαβίδ, το χωριό του Δαβίδ, η πατρίδα του Δαβίδ. Και επειδή ο Χριστός είναι από τη ρίζα του Δαβίδ, από τη γενεά του Δαβίδ, και επειδή κατοικούσε η Θεοτόκος στη Ναζαρέτ... Αλλά πώς οικονομούνται, είναι κάτι καταπληκτικό! Όλα μέσα σε μια φυσική κατάσταση και όμως πληρούν το σχέδιο του Θεού.

Γίνεται απογραφή του Ρωμαίου Αυτοκράτορος και έρχονται ο καθένας στον τόπο του, όπως πάμε κι εμείς να ψηφίσουμε στο χωριό που είμαστε γραμμένοι, αντιγραμμένοι. Έρχεται λοιπόν ο Ιωσήφ με την Θεοτόκο στην Βηθλεέμ, διότι και οι δύο κατήγοντο από εκεί. Για κάποιους λόγους είχαν μετακινηθεί και βρίσκονται βορείως, στην Ναζαρέτ, πολύ μακριά, στην Γαλιλαία. Και τι γίνεται; Έρχονται εκεί και εκεί γεννάται ο Χριστός, όταν έφτασε η ώρα Του, ακριβώς για να γίνει φανερό ότι είναι απόγονος του Δαβίδ. Ελέγετο από τους συγχρόνους του «Ναζωραίος», υβριστικώς. Στην επιγραφή του Πιλάτου: «Ιησούς ο Ναζωραίος, βασιλιάς των Ιουδαίων». Κανείς δεν αμφισβήτησε όμως ότι είναι απόγονος του Δαβίδ.

Θυμηθείτε των τυφλών της Ιεριχούς: «Υἱὲ Δαβίδ, ἐλέησόν με». Ήτο διάχυτες οι αντιλήψεις και οι γνώσεις, διότι κρατούνται ληξιαρχικά στοιχεία ότι ο Ιησούς κατήγεται από την Βηθλεέμ και ήτο γόνος του Δαβίδ. Ουδείς ποτέ αμφισβήτησε αυτό. Εξάλλου και οι Εβραίοι μέχρι σήμερα, επειδή δεν δέχτηκαν τον Χριστόν, περιμένουν από την γενεά του Δαβίδ τον καινούργιο τους Μεσσία, τον βασιλιά τους. Άλλο τώρα ότι πια δεν υπάρχουν οι φυλές, διότι δεν χρειάζονται πια να υπάρχουν. Ήρθε ο Μεσσίας και δεν υπάρχει λόγος πλέον να υπάρχουν οι φυλές. Κατεστράφησαν οι φυλές, δηλαδή μπερδεύτηκαν, κατεστράφησαν, χάθηκαν με την καταστροφή της Ιερουσαλήμ. Και αυτό σημάδι.

Έμεινε ο λαός αυτός, οι φυλές του, για να έρθει ο Μεσσίας. Ήρθε, δεν χρειάζονται πια οι φυλές. Και εδώ συλλαμβάνονται οι Εβραίοι κλέπτοντες οπώρας.

Λέγει στη συνέχεια ο Άγιος Κύριλλος: «Ἤκουσας πάλιν τοῦ Ἀββακοὺμ λέγοντος πρὸς τὸν Κύριον». Είναι ο προφήτης Αββακούμ, οι λεγόμενοι μικροί προφήτες. Όχι ότι είναι μικροί στην αξία, αλλά επειδή έγραψαν λίγα. Γι’ αυτό λέγονται μικροί, όχι στην αξία, αλλά στον όγκο της γραφής των. Στο τρίτο κεφάλαιο, στίχος δύο, λέει τα εξής: «Ἐν τῷ ἐγγίζειν τὰ ἔτη ἐπιγνωσθήσῃ, ἐν τῷ παρεῖναι τὸν καιρὸν ἀναδειχθήσῃ». Ενώ, λέει, θα πλησιάζουν τα χρόνια, θα γίνεις γνωστός· ενώ θα περνάει ο καιρός, θα αναδειχθείς.

Ωραία, αγαπητοί μου. Περνάνε τα χρόνια, εντάξει. Πάλι και εδώ διπλούν, διπλή έκφραση. Θα την ξαναδιαβάσω γιατί είναι όμορφη: «Ενώ εγγίζουν τα χρόνια, θα επιγνωστείς, θα γίνεις γνωστός· ενώ περνάει ο καιρός, θα αναδειχθείς». Και ρωτάει τώρα ο Άγιος Κύριλλος: «Καὶ τί τὸ σημεῖον, ὦ Προφῆτα, τοῦ ἐρχομένου Κυρίου;» Ποιο είναι το σημάδι, ω Προφήτα, του Κυρίου που έρχεται; Ο δε λέγει τα εξής: «Ἐν μέσῳ δύο ζῴων γνωσθήσῃ». Θα γίνεις γνωστός ανάμεσα σε δύο ζώα. Παράξενες προφητείες, εκ πρώτης όψεως. Τούτο προς τον Κύριο λέγων σαφώς.

«Παραγενόμενος ἐν σαρκὶ ζῇς, καὶ τελευτήσας καὶ ἀναστὰς ἐκ νεκρῶν ζῇς πάλιν». Πριν σας αναλύσω την ερμηνεία αυτή που κάνει ο Άγιος Κύριλλος, θα σας αναλύσω μια άλλη ερμηνεία που υπάρχει, διότι δεν έρχονται σε αντίφαση· απλώς έχουμε έναν πλούτο ερμηνειών κάποτε σε μία προφητεία, που η μία συμπληρώνει την άλλη. Υπάρχει η εξής άποψη, που δεν αναφέρει εδώ και ο Κύριλλος. Είναι η άλλη ερμηνεία, όπως σας είπα. Θα γίνεις γνωστός ανάμεσα σε δύο ζώα. Ποια θα είναι τα ζώα; Τα ζώα μάς τα αναφέρει ο Ησαΐας. Από πού; Στο πρώτο κεφάλαιο λέει το εξής: «Το βόδι γνώρισε τον κύριό του».

Ο όνος, το γαϊδουράκι, ξέρει τη φάτνη του κυρίου του. Δηλαδή, αν το βόδι βόσκει στο λιβάδι και ο γάιδαρος κάπου, ξέρω εγώ, βόσκει κι αυτός, το βράδυ γυρίζουν στο στάβλο τους και στο παχνί τους, διότι αναγνωρίζουν το αφεντικό τους. Προσέξτε, αναγνωρίζουν το αφεντικό τους. «Ἰσραὴλ δέ με οὐκ ἔγνω», αλλά ο Ισραήλ δεν με γνώρισε. Αυτό δε είναι όπως αρχίζει, είναι ο πρώτος στίχος του Ησαΐου, μπροστά-μπροστά, αμέσως. Ξέρετε πώς αρχίζει ο Ησαΐας; Δίνοντας ένα ράπισμα με αυτή την έκφραση εις τον λαόν Ισραήλ: «Αφιλότιμε λαέ».

Βόδι και το γαϊδούρι, με συμπαθάτε, ξέρουν το στάβλο και το παχνί του αφεντικού τους. Εμένα δεν με γνωρίζετε, εμένα δεν με έχετε, δεν με ανεγνωρίσατε τόσα χρόνια. Σας πέρασα από την Ερυθρά Θάλασσα, σας έδωσα μάννα, ορτύγια, θαύματα επί θαυμάτων. Δεν με μάθατε, δεν με γνωρίζετε. Ώστε λοιπόν είσαστε κατώτεροι από το βόδι και το γαϊδούρι. Αυτόν τώρα πείσουμε. Έτσι έρχεται ο Ησαΐας. Ώστε λοιπόν, από το παράδειγμα αυτό που λέγει, ξέρουμε ότι είναι αυτά τα δύο ζώα, το παράδειγμα. Ξέρουμε ότι ο Χριστός γεννήθηκε μέσα σε ένα σπήλαιο που έβαζαν ζώα. Γι’ αυτό θα δείτε στις εικόνες

γαϊδουράκι και ένα βόδι, στην εικονογραφία τώρα. Από εδώ είναι παρμένο, από αυτή την προφητεία, σε συνδυασμό με αυτό που λέει ο Ησαΐας. «Θα γίνεις γνωστός», λέγει, «ανάμεσα σε δύο ζώα». Τι είπε ο άγγελος εις τους ποιμένας; Το σημάδι ότι γεννήθηκε ο Μεσσίας είναι ότι γεννήθηκε σ’ ένα στάβλο, εκεί που ακριβώς θα έτρωγε ένα βόδι και ένα γαϊδουράκι. Εκεί, λέει, θα γίνει γνωστός ο Μεσσίας. Αυτό το σημάδι, αυτό το είπε ο άγγελος στους ποιμένες. Ώστε λοιπόν, «γνωσθήσῃ», θα γίνεις γνωστός ανάμεσα σε δύο ζώα. Είναι αυτή η πρώτη προφητεία, η πρώτη ερμηνεία προφητείας.

Δευτέρα ερμηνεία προφητείας, όπως την παραθέτει ο Άγιος Κύριλλος. Θα γίνεις γνωστός ανάμεσα σε δύο ζώα. Τι σημαίνει ζώον; Είναι κάτι που ζει. Ζώα είναι τα γνωστά τέσσερα ζώα που είναι περί τον θρόνον του Θεού, όπως μας αποκαλύπτεται εις την Αποκάλυψη. Το ένα ως αετός, το άλλο ως βους και λοιπά. Τα γνωρίζετε, θα θυμόσαστε από την Αποκάλυψη. Δεν σημαίνει τίποτε άλλο. Όχι ζώα με την έννοια που λέμε σκύλος, γάτα, αλλά με την έννοια εκεί: είναι άγγελοι. Αυτά τα τέσσερα ζώα είναι άγγελοι. Αυτό που έχει ζωή λέγεται ζώο. Γι’ αυτό και ο άνθρωπος λέγεται ζώον.

Τον Αριστοτέλη, τι είναι, λέγει, ο άνθρωπος; «Ζῷον δίπουν ἄπτερον», ξέρω εγώ, όρθιον ζώο. Τι είναι, λέει, ο άνθρωπος; Ζώον. Σας θυμίζω ακόμη κάποιους στίχους από το Μεγάλο Απόδειπνο, «ζῷα τὰ Χερουβείμ» κτλ. Θυμόσαστε εκεί. Πάντως, γενικά, ζώον θα πει αυτό που έχει ζωή και όχι ζώον με την έννοια το κτήνος. Ζώον δεν θα πει κτήνος· αυτό που έχει ζωή. Ο Χριστός, λοιπόν, λέγει, είχε δύο ζωές. Λέει τώρα εδώ ο Άγιος Κύριλλος ότι «παραγενόμενος ἐν σαρκὶ ζῇς, καὶ τελευτήσας καὶ ἀναστὰς ἐκ νεκρῶν ζῇς πάλιν». Ποια είναι η πρώτη του ζωή; Πριν πεθάνει επί του Σταυρού.

Ποια είναι η δευτέρα του ζωή; Όταν ανεστήθη. Εσύ λοιπόν είσαι ανάμεσα σε δύο ζωές. Την προ του Σταυρού και την μετά τον Σταυρό. Πώς μπορούμε να σε γνωρίσουμε, να το πω έτσι με άλλα λόγια τώρα; Θα σε γνωρίσουμε με την Ανάστασή σου. Θα το πω έτσι απλά. Θα αναστηθείς και θα σε γνωρίσουμε. Διότι η πρώτη ζωή ήταν αυτή που ήταν η δική μας, η φυσική ζωή· η άλλη η υπερφυσική, που είναι η ζωή της Αναστάσεως. Εκεί θα σε γνωρίσουμε ότι είσαι εκείνος που ήλθες.

«Ἐκ ποίου μέρους τῶν περὶ τὴν Ἱερουσαλὴμ ἔρχεται; Ἐξ Ἀνατολῶν, ἢ Δυσμῶν, ἢ Βορρᾶ, ἢ Νότου;» Η ερώτηση είναι ακριβώς: «Ω Προφήτα, πες μας με ακρίβεια, πες μας, από ποιο μέρος της Ιερουσαλήμ έρχεται; Από την Ανατολή, τη Δύση, το Βορρά ή το Νότο;» Ο δε αποκρίνεται σαφέστατα και φησί. Αποκρίνεται ο προφήτης και λέει: «Ο Θεός» —προσέξτε, παρακαλώ, τι ωραίο που είναι αυτό— Αββακούμ 3,3. Είναι πολύ ωραίο χωρίο. «Ὁ Θεὸς ἐκ Θαιμὰν ἥξει». Ο Θεός θα έρθει από Θαιμάν —άλφα γιώτα εντός παρενθέσεως βάζει ο Άγιος Κύριλλος— «Θαιμὰν δὲ ἑρμηνεύεται» Νότος.

Θα έρθει από το Νότο. «Καὶ ὁ ἅγιος ἐξ ὄρους Φαρὰν κατασκίου δασέος», όπως λέγει στη συνέχεια. «Ὅπερ συμφώνως εἶπεν ὁ ψαλμῳδός· Εὕρομεν αὐτὴν ἐν τοῖς πεδίοις τοῦ δρυμοῦ». Και ποιο είναι το πεδίο του δρυμού; Η Βηθλεέμ. Η Βηθλεέμ είναι νοτίως της Ιερουσαλήμ. Από πού έρχεται ο Θεός; «Ἐκ Θαιμὰν ὁ Θεὸς ἥξει», θα έρθει από το Νότο, δηλαδή από την Βηθλεέμ. Ενώ λέγει εδώ ο Μιχαίας «από τη Βηθλεέμ», ο Αββακούμ λέει «από τον Νότο», αλλά η ερμηνεία ορθώς μπήκε. Γι’ αυτό σας το τόνισα προηγουμένως: είναι η Βηθλεέμ της Ιουδαίας,

κειμένη νοτίως της Ιερουσαλήμ. Ο Θεός έρχεται από το Νότο. Και, όπως λέει ο Άγιος Κύριλλος, μέχρι πρότινος, στις ημέρες του δηλαδή —«Ξέρετε», λέει στους κατηχουμένους του— ότι η περιοχή της Βηθλεέμ ήταν δρυμός, δηλαδή πυκνόν δάσος. Σήμερα δεν είναι. Όπως ακριβώς και η Θεσσαλία, αγαπητοί μου. Ενώ κάποτε ήταν δρυμός, δάσος, δάσος πυκνό εδώ η Θεσσαλία, γι’ αυτό και βλάστηση δηλαδή πολύ μεγάλη, το ξέρετε. Σήμερα όμως η Θεσσαλία είναι μόνο κάμπος με χωράφια. Δεν υπάρχουν πια δάση, δεν υπάρχουν δρυμοί. Γι’ αυτό λέγει: «Ἔρχεται ὁ Θεὸς ἐξ ὄρους Φαρὰν κατασκίου δασέος». Κατάσκιον, πυκνά δάση.

Κατάσκιον, κατασκίου δασέος, δηλαδή πολύ πυκνά δάση που δεν περνάει το φως του ηλίου κάτω.