Catecheses of St Cyril 065 | 01-04-1985

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are, beloved, in the eleventh catechetical lecture, paragraph twenty-one. We believe, therefore, in one Lord Jesus Christ, the Only-Begotten Son of God, begotten of the Father, true God before all ages, through whom all things were made. For whether thrones or dominions or principalities or powers, all things were made through Him, and nothing created is exempt from His authority. Let every heresy be silenced that introduces different makers and creators of the world. Let every tongue that blasphemes Christ, the Son of God, be silenced.

“Let those who say that the sun is Christ be silenced; for He is the Creator of the sun, not the visible sun itself. Let those who say that the world is the creation of angels be silenced, for they seek to usurp the dignity of the Only-Begotten. For whether visible or invisible, whether thrones or dominions or anything else that can be named, all things were made through Christ. He reigns over the things He Himself created. He did not seize a kingdom of things belonging to another, but reigns over His own creations, as John the Evangelist said: ‘All things were made through Him, and without Him not one thing was made.’ All things were made through Him, the Father working through the Son.” This is a very interesting paragraph, intended to emphasize one particular point. Indeed, the rest of Saint Cyril’s catechetical lecture serves this same point: the words “through whom all things were made”—that is, through Him everything came into being.

This, moreover, is found in John, chapter one, verse three. Through Him—that is, through the Son—all things were made. Everything that exists was created. Here, however, Saint Cyril offers a very fine and characteristic explanation, one that is extremely useful to us, because heretical views exist in our own time just as they did when Saint Cyril was writing, in the middle of the fourth century after Christ. Whether there are thrones, he says—and here he lists the angelic orders exactly as the Apostle Paul lists them—or dominions, which are another order of angels.

Principalities are the third order, and powers the fourth. All things were made through Him. The entire angelic world is the creation of the Son. Nothing exists that was not created by the Son, whether in the spiritual world or the material world. Therefore, he says, let all those who heretically claim that other persons are the makers and creators of the world be silenced—meaning that, according to them, the Creator is not Jesus Christ. Let those who say that Christ is the sun also be silenced, because He is the Creator even of the sun; He is not the visible sun itself. Let all who say that the world is the creation of angels, that the angels created the world, and so forth, be silenced. On the basis of these teachings of Saint Cyril, my beloved, let us consider a few things.

Indeed.

Indeed, ancient Greek cosmology contains various views about how the world came into being. But let us leave them aside and turn to the Gnostics.

They began what we now call Gnosticism in the third century before Christ. Gnosticism, of course, never truly came to an end—I have spoken to you about it many times—but its period of particular prominence lasted until the third century after Christ.

The lectures being given in Larissa, the ones held at the Divani Palace—this is Gnosticism. I must tell you plainly: that is what they teach there. I have told you this before. Do you remember? They teach Gnosticism. The only difference is that Gnosticism contains a great wealth of different views, because every Gnostic heresiarch proposed his own scheme—his own interpretation, if you will—of creation. Yet the fundamental feature common to them all is dualism: the claim that there are two principles, a god of good and a god of evil. All the philosophers are dualists—Plato, Aristotle, all of them.

They regard spirit as the principle of good and the body as the principle of evil. In other words, the body is supposedly the creation of the evil god, while the spirit is the creation of the good God. They also claimed that between the God of good things and matter stand the so-called thirty aeons, personified beings, and that the final aeon—the one in direct contact with creation—is Jesus Christ, the creator of the world. All of this is nothing but fantasy.

Of course—of course, there is a verse in the Psalms which says that God set His throne in the sun. But how clearly metaphorical that is! Yet they said, “Ah, then Christ Himself is the sun.”

As you understand, these views are false. Saint Cyril means to say that Christ is none of these created things. Christ is the Creator of everything—the sun, the angels, and all the rest. Do not forget that the great question for humanity is this: Who is God? What has brought confusion to humanity, as the chief characteristic of the Fall of our first parents, is idolatry—the confusion of the Creator with created things. For man to distinguish the true God from created things, the true God must reveal Himself.

Otherwise, man cannot distinguish the true God. It is impossible. This is why we have God’s revelation. Throughout history, we see nations worshipping creation precisely because they could not know who the true God was. And when they worshipped creation, they inevitably fell into pantheism: the belief that creation itself brings itself into being and is therefore its own creator, and thus God. Even today, plainly idolatrous views still exist, such as the belief that God is the sun. These ideas are old—extremely old, ancient beyond measure—because the sun gives life to the earth.

It makes the earth fruitful, and so they say that it is God. From the time of the Egyptians, with the deities Osiris and Isis, down to the Greeks—with the god Apollo, the goddess Demeter, the earth being made fruitful by the sun, and so forth, together with the mysteries of Orpheus, Cybele, Attis, and the rest—all these follow the same pattern: the world comes to life through a descent of the sun. This, they say, is Christ; this is the redeemer; this is the giver of life. Indeed, consider this: Gnosticism is a terrible thing, and in its melting pot it tries to absorb even Christian and evangelical teachings.

It casts them into its dreadful crucible. It has not hesitated—and this is nothing new; it continues even today—to claim that Christ is the personification of the sun. They say that when we speak of Christ’s Resurrection at Pascha, those who possess a deeper initiation into these matters never mean that Christ rose as a man. Instead, they understand it as the sun rising toward its position at the spring equinox. In this way, the sun continues to be worshipped even today. I tell you once again: even today. But the answer is clear. This is precisely why the Creed includes the words, “through whom all things were made.”

A Christian can never wander into such philosophical positions, into such fabricated intellectual constructions. He will remain with what God reveals. And God reveals that “without Him not one thing was made that has been made.” Nothing that exists came into being without this divine Word (Logos), the very divine Word who became man. As I have told you, this teaching is of fundamental importance; it is a foundation of the faith.

Paragraph twenty-three.

“But let us return to the declaration of the faith and bring our present discourse to an end. Christ made all things, whether angels, archangels, dominions, or thrones.” In the previous paragraph, as also here in this passage from paragraph twenty-three, he tells us that Christ created the angels as well. Angels create nothing. Angels are only witnesses. The entire work, we might say, of creation, preservation, and everything else belongs to God. The whole work is His. God exercises providence, God creates, God gives life, and God cares for all things.

God brings creation to its completion and its final purpose. The angels are only witnesses and, we might say, persons who serve. As the Epistle to the Hebrews says, they are “ministering spirits sent forth to serve for the sake of those who are to inherit salvation.” They serve as helpers in the work concerning humanity. In what sense are they helpers? They come to help man, but God stands behind the angels. When God creates, He does not employ the angels. Job says, “When the stars were made, the angels praised Me.”

God says this in the Book of Job: when the stars were made, the angels glorified Me, because they were only witnesses and nothing more. The whole work, therefore, belongs to God alone. “This is not because the Father lacks strength to create things Himself, but because He willed that the Son should reign over the things made through Him, the Father Himself giving the Son the design of all that was being fashioned.” It is not that the Father lacks strength. And because the discussion here concerns the Father and the Son, Saint Cyril does not speak of the Holy Spirit at this point.

Good. Yet we know this—and as I told you, he has not spoken about the Holy Spirit yet. Saint Cyril will speak about the Holy Spirit in catechetical lectures devoted especially to Him, somewhere around the sixteenth lecture and thereafter; we are still far from that point. But what he means is that the world was made—to state it fully—from the Father, through the Son, and in the Holy Spirit. The whole Godhead creates. It is not only one person of the Holy Trinity who creates; all three persons create. See how this is expressed from the very first verse of the first chapter of the first book of Holy Scripture: “In the beginning God made heaven and earth. And the earth was invisible and unformed,” and so forth. “And God said, ‘Let there be light,’ and there was light.” And “the Spirit of God was moving over the waters.”

Here you can see how the Triune God is revealed. First of all: “In the beginning God created.” God is one. Therefore it rightly says, “God.” This God is not indefinite. The definite article is used: “the God.” It does not say, “In the beginning a god created heaven and earth,” but “God”—the specific God and, if you will, the personal God. The wording itself indicates that we have a personal God. Moreover, it would be impossible for this marvelous universe to be the product of an impersonal god—that is, of some blind force that happened to create the universe by chance. This is inconceivable, utterly inconceivable. God, then, is personal. Yet when Scripture says “God,” it certainly means the one God, while at the same time referring to the Father. Then it says: “And God said.” Here we have the second person of the Holy Trinity. “He said”—this is the Word. God spoke through the Word. You have seen what the Gospel according to John says: “In the beginning was the Word, and the Word was with God, and the Word was God.” And the Father creates all things through His Word. Indeed, there is a beautiful verse from the Psalms which says:

Uh...

He spoke,

and they came into being. How did they come into being? The Greek word here means “they came to be.” How were they made? He spoke. In other words, the Word is the one through whom they came into being. Therefore, the Creator is the Word, God the Word. There is also another verse from the Old Testament: “By the Word of the Lord the heavens were established.” That is, through the Word of the Lord the heavens were established—were made, to put it in plain Greek. Through the Word. And in the New Testament: “In the beginning was the Word,” and so forth. There you see who the Word is. And “the Word became flesh”: He is Jesus Christ. Ah, then Jesus Christ is the Creator of all things. Do you see? And “the Spirit of God was hovering over the waters.” There we have the third person of the Holy Trinity.

“The Spirit of God was hovering over the waters.” Why over the waters and not over the chaos? Because life appeared in the waters, and the Holy Spirit is the One who gives life, the Giver of Life. Of course, the Father also gives life, because He is life; and the Son gives life, because He is life; and the Holy Spirit also gives life, because He is life. As I told you, the whole Godhead creates the whole universe, everything that exists. But here we see precisely how the Holy Spirit hovers—how He seems, in a manner of speaking, to flutter above the waters, if we use the image of the dove, the bird, which the New Testament gives us as an image of the Holy Spirit.

He flutters over the waters in order to brood over them,

so that life may come into being and appear within the waters. Thus we see that the Holy Triune God creates all things. Honoring His own Father, the Only-Begotten says: “The Son can do nothing of Himself, unless He sees the Father doing it; for whatever He does, the Son also does in like manner.” And again: “My Father has been working until now, and I am working,” for there is no opposition whatsoever in what They do. I shall dwell on this last passage: “My Father has been working until now, and I am working.” They accused the Lord of breaking the Sabbath.

In reality, the Jews had a very different understanding of Sabbath rest. Consider this: who gave the commandment? Once again, it was the Word, because it is He who speaks in the Old Testament—the incarnate Word. He gave the Law. And now men presume to place God the Word under judgment because He works, while the Law says that we must not work on the Sabbath. It is a strange thing. Let me explain it in the following way, so that you can see how matters stand, because this is very important. Then we shall spend a little time interpreting this passage. Plato said that God does not create the world, but merely orders it into a cosmos—He adorns creation.

Matter, according to Plato, is eternal and immortal; it is a first principle in the philosophical sense of the term. As a first principle, it never began and will never end. It is everlasting, without beginning, and without end. God stands alongside creation, takes the matter that already exists, and adorns it. He is a decorator: He finds the earth already there and begins to adorn it. But according to Plato, God is not the Creator from nothing. He creates from being, from what already exists, not from nothing. Consequently, He is merely the one who orders the cosmos, an adorner.

Here, then, we have God adorning matter that already exists, and we also have a third party: man, who watches God create from pre-existing matter. Man then passes judgment and says: “God did well when He created this. He created it from being, not from non-being—not from what does not exist, but from being, from existing matter. He did well in creating this, but He did badly in creating that.” In other words, man sets himself up as judge over the works of God. These ideas are ancient; they are nothing new. Do you know why this happens? Because God is placed alongside creation.

Man is then able to judge God and decide whether He does things well or badly. Thus, when people judge God, they are fundamentally relying on this Platonic position. What is the Christian position? God is the Creator from non-being, and He is also the Creator who works with being, with what exists. He both creates from nothing and adorns all things. And whatever He makes is right, good, and beautiful. Man, therefore, has no standing to judge or compare anything. He simply sees what he sees, and his whole created nature is made to conform to what God has created. To help you understand, consider a radio station.

Well... It broadcasts on a certain wavelength, and there may be as many radios as you wish. But to receive the station’s signal, they must be tuned to its wavelength. If they do not receive the signal, this means they are not properly tuned. The problem is not with the station; something is wrong with the receiver. So, if today there are people who think they can judge God, the fault does not lie with the Christian position. Within that position there would be no basis at all for such judgment; there is simply no room for it. The problem lies in man’s disordered condition. You may say to me, “But there are so many people who judge God. Do you want to see how? They say: God is unjust. God is this, God is that...” Why is this so, my beloved?

We do not have human beings as God originally made them, but as they appear after the Fall. We are faced with the reality of the Fall. Consequently, all people are now postlapsarian—that is, damaged receivers. Let me give you another example and remain with this point, because it is very interesting. Pay attention. Plato also says that God is here, creation is there, and God adorns creation. How does He adorn it? According to what patterns? He has patterns; He has designs. What are these designs? The Ideas, which are themselves without beginning and immortal. God therefore copies the Ideas, which also exist in heaven, and fashions the world.

What, then, is God doing? He is copying. This allows us human beings to say, “God is unjust.” What does that mean? We possess the concept of justice, and then we look at the work of God. We possess justice theoretically, as an Idea. Then we see justice no longer merely as a concept but in action—in life, in society, among human beings. At once we say: “Here is the Idea, and here are the actions. Who put the Idea into practice? God did. He did not put it into practice properly. Therefore, God is unjust.” These are Platonic tricks. This is why Christianity has nothing in common with Platonism. God is the Creator from nothing.

He is the One who adorns all things, but He copies from nowhere. There are no pre-existing Ideas, no pre-existing values, nothing corresponding to what modern philosophy calls value theory. Nothing at all. God contains all things within Himself. For this reason, God is Creator in the proper and fullest sense of the word. I now return to the passage. They accused the Lord of breaking the Sabbath, even though He Himself is the Creator and the Lawgiver who established Sabbath rest. But could the Lawgiver who gave this commandment concerning Sabbath rest ever act contrary to what He Himself required of the people?

The people, then, had distorted the matter. When they accused Him, He said: “My Father has been working until now”—the One whom you claim to acknowledge. He continues working even now. “And I am working.” God did not rest on the seventh day in the sense that He became inactive. The words “God rested” do not mean that. They mean: “He no longer creates anything from non-being.” And everything He created from non-being continues to exist. Indeed, if you wish, we could say that this also excludes the idea of evolution from one species into another. Development exists only within the variety found inside a species, not from one species to another. An ape cannot become a man, nor can a man become an ape.

There is variety. You see, human beings exist in great variety. And rather than speak about animals, let me take human beings—or plants. We say, for example, that there are ten, twenty, or fifty species of mice, or however many there may be. Yet they are all mice. This great variety exists, and whenever development takes place, it always remains within the boundaries of its kind. But then you may ask me: What do the words “My Father has been working until now, and I am working” mean? To what exactly do they refer, since God rested on the seventh day? Do you know what the seventh day is? The seventh day is the whole period from the creation of our first parents until today and until history comes to an end. That is the seventh day—this vast span of time.

So God creates nothing further from nothing, nor does He reduce anything to nothing. This is a very fundamental point, which I have explained to you before. Why? Because God alone has a relationship to nothingness; man has no such relationship. What, then, does it mean that God is working? Listen to what the work of the Father, the Son, and the Holy Spirit is. First, it is the sustaining of the world; second, the governing of the world; and third, the salvation of mankind. These three things. The whole universe is sustained by the Holy Triune God. The whole universe is governed by the Holy Triune God.

There is a difference between providence and governance. What is the difference? Here is a good example. It is not my own, and I have given it to you before. A ship is making a voyage. Aboard the ship there is an ordered system of providence: what those on board will eat, how they will move about, how they will carry out their work, and so forth. This is providence within the ship. But the ship as a whole is also sailing toward a destination. Where is it going? As the entire ship moves forward, the captain guides it toward a particular harbor, toward a particular place. Thus we have not only what happens within the ship as providence, but also the entire ship itself,

being governed and directed toward a destination. God sustains the universe and exercises providence over it, but at the same time He directs it somewhere. Where does He direct it? Toward His Kingdom. For the whole universe will become the Kingdom of God. Consider it: the whole universe will become the Kingdom of God. This is a journey we spoke about some time ago. Think of a coat. The example is not mine; it comes from Holy Scripture, from the Psalms: “You will roll them up”—the heavens—“and they will be changed.” You will turn them inside out, “like a garment,” it says, just as we turn a coat inside out. The coat itself remains the same, but turning it inside out means that it takes on another form. The universe will become something different. What will it be? We do not know.

This means that God governs everything He created. The Father governs, the Son governs, and the Holy Spirit governs. Indeed, the Son governs not simply as Son, but as Jesus Christ. Human nature is now included as well—this is now the wealth of the Holy Trinity. Listen to this astonishing thought—truly astonishing. Saint Nikodemos says, “Before the Incarnation, God existed, as it were, in poverty.” By assuming His creation—a created thing, the human body—the Son became man and was enriched. He took on something more.

He took on human nature and was enriched. Thus He now exercises providence and governs not merely as God the Word, but as Jesus Christ, as the God-Man. This is now the wealth of the Holy Trinity.

The third work is the salvation of mankind. God Himself undertakes it. The Apostle Paul expresses this beautifully in the Epistle to the Hebrews. God did not take hold of an angel to send him to save us; rather, “He takes hold of the seed of Abraham.” In other words, He Himself takes on the seed of Abraham and becomes man in order to save us. This is the work of God. That is why He says, “I have been working until now.”

“All that is Mine is Yours, and what is Yours is Mine,” says the Lord in the Gospel. He says to the Father, “What is Yours is Mine, and what is Mine is Yours.” This can be clearly understood from the Old and New Testaments. For when He says, “Let Us make man in Our image and according to Our likeness,” He is plainly speaking to Someone present with Him. Secondly, when He says there in the Old Testament, “Let Us make man in Our image and according to Our likeness”—according to Our own image and Our own likeness—God is obviously speaking with Someone. With whom? Is He speaking with the angels? No. With whom, then? The three persons of the Holy Trinity are speaking among themselves. And the Psalmist states it even more clearly: “He spoke.”

“And they came into being.” He spoke, and they came into being. This is what I explained to you earlier. “He commanded, and they were created.” The Father commands and speaks, while the Son creates all things at the Father’s bidding. The Father commands, and the Son creates all things at the Father’s bidding. Here there is a very beautiful point that we have already covered, but I will remind you of it from the summaries of the catechetical lectures. Why did the Son become man? Because the direct Creator is God the Word. The Father creates through the Son in the Holy Spirit, but the direct Creator of man and of all creation is God the Word. We might say—how can I put it?—that...

He takes up the builder’s tools and begins to build. The Father gives the command, the Holy Spirit is present, and the Son takes up the hammer and chisel. That is one way of putting it. Since man is the creation of God the Word—most especially of God the Word—and is, moreover, the image of God the Word, indeed of God the Word incarnate, even though at that time He had not yet become incarnate. The fact that this came later in time makes no difference at all. Saint Cyril says that it is intolerable to God the Word, the Creator of man, that human beings should worship wooden idols and the whole of creation...

Instead of worshipping God the Father. Therefore, as the Creator of man, He comes to correct mankind’s error. This is why the Son became man. Job spoke of this mystically: “He alone stretched out the heavens and walks upon the sea as upon dry ground.” This reveals to those who understand that He who, at His coming, walked upon the sea is the very One who first made the heavens. Pay attention; this is exceedingly beautiful. Job says the following, if you will. It is written in chapter 9, verse 8. Listen to this passage from Job: “He alone stretched out the heavens.” He who stretched out...

Who opened out the heavens by Himself—that is, the Creator of the universe, alone—“and walks...” How delightful this is. If someone perceives God the Word within this passage, as Saint Cyril so beautifully says here, it is “revealing to those who understand.” The very One who creates and stretches out the universe also “walks upon the sea as upon dry ground,” walking over the surface of the sea as though it were dry land. Who is He? If someone knew the Old Testament, he could recognize Jesus Christ in the One who is now walking upon the sea while the disciples are terrified...

He is the One whom Job foretold. And He is the One “who alone stretched out the heavens”; He has no helpers. Astonishing! You see how the Old Testament gives us the identifying marks of Jesus Christ. You see that the Old Testament is not something to be banished and cast aside. It gives us the identifying marks of Jesus Christ, and through them we recognize Him. On another occasion, a little earlier, when a storm arose and the Lord was sleeping—in quotation marks, “sleeping”—those in the boat said, “Master, we are perishing!” They woke Him: “Master, Lord, we are perishing!” And He said to the wind, “Be silent! Be muzzled!” How effortlessly! “Be silent,” He says, “be muzzled.” And immediately it stopped.

The wind stopped, and so did the storm. We know that even after the wind ceases, the waves continue for a time because of the momentum of the water. Yet immediately there was a calm. Then those simple fishermen and disciples—and others were also in the boat—said, “Who is this, who has the power to stop and command the winds and the sea? Who is He?” If there were no Old Testament, we too would still be asking, “Who is He?” He would remain unknown. The Old Testament tells us who Jesus Christ is.

Again, the Lord says: “Or did you take clay from the earth and fashion a living creature?”

God addresses the Son: “Was it You? Are You the One who took clay from the earth and fashioned a living being—in this case, man?” Man is also called a living creature, not, of course, in the sense of a four-footed animal, as we commonly use the word, but in the sense that he possesses life. “And did You set him upon the earth with the power of speech?” Or again: “Do the gates of death open before You in fear?” This shows that He who descended into Hades in His love for mankind is the same One who, in the beginning, fashioned man from clay. Who, then, fashioned man? God says to the Son, “Did I fashion man, or did You fashion him?” If you will permit me, this passage is somewhat provocative: “Or did you take clay from the earth and fashion a living creature?” Did you perhaps take clay and fashion man—fashion life itself? You know the modern Leninist position: although Christian doctrine says that God fashioned man from the earth, the reverse is supposedly true—that man fashioned God. The answer is here: Was it you? Did you take earth and fashion man, fashion life? How greatly the presumptuous man is deceived! My dear friends, the presumptuous man falls into delusion. It is impossible for the presumptuous, prideful man not to fall into delusion.

But let us continue. Please pay attention: Job 38:14. In the same book and the same chapter, at Job 38:17, three verses later, it says: “Do the gates of death open before You in fear?” The gates of death open before You out of fear. They are personified and open before You. Now pay attention, please. The passage from Job says, “Did You take clay and make man? I made man.” And before God, who descends into Hades, the gates of death open.

Thus, the One who took clay and fashioned man also descended into Hades. This is the mind and meaning of the passage. In other words, as Saint Cyril says, “revealing that He who descended into Hades in His love for mankind is the same One who, in the beginning, fashioned man from clay.” Who is it that died upon the Cross and descended into Hades? The One who took clay and made man. We are not stitching together one passage from here and another from there in order to say whatever we wish. It is one and the same passage. Who, then, is the One who dies upon the Cross? I will say it once more. He is the One who dies in apparent weakness, while those crucifying Him say...

“Come down from the Cross, so that we may believe, if You are the Son of God.” He is the One who took the clay of the earth and fashioned mankind. That is why the hymnography of these days of Holy Week says so beautifully: Instead of taking an iron rod and shattering them like a potter’s vessels, the Son of God, incarnate and crucified, did not take up a rod of power to crush their heads like potter’s vessels. What did He do instead? He showed longsuffering, sent His Holy Spirit, and appointed the Apostle Peter to speak to those crowds we discussed yesterday in connection with the Acts of the Apostles, so that they might believe and come to metanoia, to repentance. Yet many still did not believe.

Then, some thirty or thirty-five years later, came the dreadful catastrophe: the capture of Jerusalem. What a terrible thing! Then He took up the rod and struck them upon the head. And you know that the fall and capture of Jerusalem, with the terrible destruction brought by Titus in AD 70, is a type of the end of the world. It is a typological foreshadowing. But this is not the time to discuss it, because we would depart from our subject. We are simply trying to show who created all things: it was Jesus Christ.

Paragraph 24: “Christ, therefore, is the Only-Begotten Son of God and the Creator of the world.” Christ is the Only-Begotten Son of God and the Creator of the world. “He was in the world, and the world was made through Him, and He came to His own,” as the Gospel according to John teaches us. “He was in the world, and the world was made through Him.” The world was made through God the Word. He came among us—“He came to His own”—and, as it says further on, though it is not quoted here, “the world did not know Him.” Only those who hold fast to Scripture recognize Him. Tell me, how did John, Peter, James, Philip, and Nathanael recognize Him? How did they recognize Him? For you do not leave your work and your home, my dear friends, to follow just anyone. Whom did they follow? What did they see before them? An ordinary man.

They followed a man. Quite simply, do you know what they did? They studied the Old Testament. They knew the identifying marks, just as many police officers know the distinguishing features of a criminal whom they have never seen. They search on the basis of those features and find him. So too the disciples searched on the basis of the identifying marks—not physical features, not physical features, but inward marks: the divine uncreated energies of God the Word. On the basis of these divine uncreated energies, when they saw Jesus, they recognized Him. Philip said to Nathanael, “Come and see,” for he had said, “We have found Him of whom Moses and the prophets wrote.” They studied them, and so they found the Messiah...

Jesus—Jesus of Nazareth. Nathanael had not yet seen Christ. When he saw Him, he said, “Truly, You are the Son of God, the King of Israel.” Astonishing! And we too, my dear friends, must do the same: we must study Holy Scripture. There we shall learn all the identifying marks of Jesus Christ, and we shall not remain unbelieving, but faithful. Now listen to a new point with which both this paragraph and the entire catechetical lecture conclude: “Christ, at the Father’s bidding, is the Creator not only of visible things, but also of invisible things.” That is, He is the Creator of the angels and of the entire world, visible and invisible. According to the Apostle: “For in Him all things were created, in heaven and upon earth...

“Visible and invisible, whether thrones or dominions or principalities or powers. All things were created through Him and for Him. He is before all things, and in Him all things hold together.” Please listen to this phrase from the Apostle Paul. It is profoundly theological. It comes from the first chapter of the Epistle to the Colossians, an epistle filled with rich ecclesiology. Listen: I said “ecclesiology,” because when you hear what follows, you may ask, “How is this ecclesiology?” This is the Church: the Body of Christ, in which all things are for Christ. This is the Church. But I will not go any further. The two points, then, are these:

Everything that was created—“all things were created through Him”—was created through Him, through Jesus Christ, “and for Him.” This is the first point: everything was made for His sake. That is what “and for Him” means: from Him and for Him—that is, from Jesus Christ and for Jesus Christ. “And He is before all things”; He is above all things, and, if you like, outside all created things. This does not, of course, apply to His human nature, because human nature belongs to creation; it is created. “And in Him all things hold together”: all things exist because He sustains them. “In Him” they hold together. Everything exists in Him.

In modern Greek syntax, “hold together” means that all things stand and exist in Him. In whom? In Jesus Christ. “Even if you speak of the ages themselves, Jesus Christ is also their Creator, at the bidding of the Father.” That is, He is the Creator of time. The Son of God is the Creator. “In these last days He has spoken to us in His Son.” What are these last days? The final days of history. “He has spoken to us”—to us—“in His Son,” as the Epistle to the Hebrews says, “whom He appointed heir of all things, through whom He also made the ages.” I would like to dwell for a moment on the words, “all things were created for Him.” Do you know, my dear friends, what the answer is if I ask, “Why did Christ create me?”

He created me for Himself. You—yes, you—and everything that exists, He created for Himself. Let us take a human analogy. A very wealthy man makes all sorts of things—gardens, orchards, cars, whatever you like—and we say, “He makes all these things for himself.” Someone might say, “What a proud and self-centered man! He makes everything for himself.” Can we say that about Jesus Christ? When He creates me for Himself, what does that mean? It means that He creates me so that I may share in His own blessedness. We could correct the example I have just given in this way:

The exceedingly wealthy man makes these things for himself—that is, for the city in which he lives—so that the whole city may come in and enjoy the good things he has made. This is what it means when we say, “The Son of God creates me for Himself.” How magnificent this is! What love God has! Remember, then, what the Lord says as He departs: “I will come again and receive you to Myself.” I will take you—notice—“to Myself.” Pay attention to those words: “to Myself.” And in His high-priestly prayer He says, “My Father, I ask You; I desire”—He is praying as man—“that those whom I have loved may also be where I am,

where I am, so that they may behold My glory”—so that they too may be glorified. You see, then, my dear friends, how the Son of God accomplished the work of our salvation. Of course, all three persons together accomplished the work of our salvation from the beginning, and everything was created by all three persons. Yet here the Son is brought to the fore: “through whom He also made the ages”—through whom the Father made time itself and made all things. And “all things were created through Him and for Him”: everything was made and created for His sake—that is, so that all things might become the Kingdom of God.

And since I have mentioned the Kingdom of God, and earlier I spoke to you of ecclesiology, do you know what this means? It means that the whole universe will become ecclesial: it will become the Kingdom of God. What else can we say except the words with which Saint Cyril concludes, my dear friends: “To Him be glory, honor, and dominion, together with the Father and the Holy Spirit, now and always and unto the ages of ages. Amen.”

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί, εις την ενδεκάτην κατήχηση, εις την παράγραφον είκοσι ένα. Πιστεύομεν τοίνυν εις έναν Κύριον Ιησού Χριστόν, τον Υιόν του Θεού τον Μονογενή, τον εκ του Πατρός γεννηθέντα, Θεόν αληθινόν προ πάντων των αιώνων, δι' οὗ τα πάντα εγένετο. Είτε γαρ θρόνοι, είτε κυριότητες, είτε αρχαί, είτε εξουσίαι, τα πάντα δι' αυτού εγένετο και ουδέν των γενητών υπεξήρηται της εξουσίας αυτού. Φιμούσθω πάσα αίρεσις, διαφόρους ποιητάς και κοσμοποιούς εισάγουσα. Φιμούσθω βλασφημούσα γλώσσα τον Χριστόν, τον Υιόν του Θεού.

«Φιμούσθωσαν οι λέγοντες τον ήλιον είναι τον Χριστόν· ηλίου γαρ εστι δημιουργός, ουχ ο ήλιος ο φαινόμενος». Φιμούσθωσαν οι λέγοντες αγγέλων δημιούργημα τον κόσμον, εις το του Μονογενούς αξίωμα παραρπαγήν βουλόμενοι. Είτε γαρ ορατά είτε αόρατα, είτε θρόνοι είτε κυριότητες, είτε τι ονομαζόμενον, πάντα δια του Χριστού εγένετο. Βασιλεύει των υπ' αυτού πεποιημένων, ουκ αλλοτρίαν αιχμαλωσίαν αρπάσας, αλλά ιδίων δημιουργημάτων βασιλεύων, καθώς ο Ευαγγελιστής είρηκεν Ιωάννης: «Πάντα δι' αυτού εγένετο και χωρίς αυτού εγένετο ουδέ εν». Πάντα δι' αυτού εγένετο, του Πατρός δι' Υιού εργαζομένου. Είναι μία πολύ ενδιαφέρουσα παράγραφος αυτή, που θέλει να τονίσει ένα σημείο. Όπως εξάλλου και το υπόλοιπο της κατηχήσεως του Αγίου Κυρίλλου, αυτό το σημείο θέλει να υπηρετήσει. Εκεί, με το «δι' οὗ τα πάντα εγένετο», δια του οποίου όλα έχουν γίνει.

Εξάλλου αυτό αναφέρεται στον Ιωάννη, στο πρώτο κεφάλαιο, τρίτο χωρίο. Δια του οποίου, δηλαδή δι' Υιού, έγιναν όλα. Δημιουργήθηκαν όλα, ό,τι υπάρχει. Όμως εδώ κάνει μια πολύ ωραία και χαρακτηριστική ανάλυση ο Άγιος Κύριλλος, η οποία μας είναι πολύ χρήσιμη, διότι στην εποχή μας ομοίως υπάρχουν θέσεις αιρετικές, όπως και την εποχή που γράφει ο Άγιος Κύριλλος, στα μέσα του τετάρτου αιώνος μετά Χριστόν, φυσικά. Είτε, λέγει, υπάρχουν θρόνοι —και εδώ απαριθμεί τα τάγματα των αγγέλων, όπως ακριβώς τα απαριθμεί ο Απόστολος Παύλος— είτε, λέγει, υπάρχουν θρόνοι, είτε κυριότητες, άλλο τάγμα αγγέλων.

Αρχαί, τρίτο τάγμα, είτε εξουσίαι, τέταρτο τάγμα. Τα πάντα δι' αυτού εγένετο. Όλος ο αγγελικός κόσμος είναι δημιούργημα του Υιού. Δεν υπάρχει τίποτε που να μην είναι δημιούργημα του Υιού, τόσο ο πνευματικός όσο και ο υλικός κόσμος. Γι' αυτό λέγει: ας φιμωθούν, ας βάλουν φίμωτρο όλοι εκείνοι που με αιρετικό τρόπο λέγουν ότι άλλα πρόσωπα είναι οι ποιητές και οι κοσμοποιοί. Δεν είναι δηλαδή ο Ιησούς Χριστός. Ακόμη, ας βάλουν φίμωτρο εκείνοι που λένε ότι ο Χριστός είναι ο ήλιος, διότι είναι και του ηλίου δημιουργός, όχι αυτός ο ήλιος ο φαινόμενος. Ας φιμωθούν όλοι εκείνοι που λέγουν ότι ο κόσμος τώρα είναι δημιούργημα των αγγέλων, ότι οι άγγελοι δημιούργησαν τον κόσμο και ούτω καθεξής. Με βάση αυτές τις θέσεις του Αγίου Κυρίλλου, αγαπητοί μου, ας δούμε μερικά πράγματα.

Πράγματι.

Πράγματι, στην αρχαία ελληνική κοσμολογία υπάρχουν ποικίλες θέσεις πώς ο κόσμος έγινε. Αλλά ας αφήσουμε αυτούς και ας έρθουμε στους γνωστικούς.

Οι οποίοι ξεκίνησαν αυτό που λέμε σήμερα γνωστικισμό από τον τρίτον αιώνα π.Χ. και χωρίς ποτέ, βεβαίως, ο γνωστικισμός να τελειώσει, για τον οποίο πόσες φορές σας έχω μιλήσει, αλλά σαν έξαρση έμεινε έως τον τρίτον αιώνα μετά Χριστόν.

Οι διαλέξεις που γίνονται στη Λάρισα, που έγιναν στο Divani Palace, αυτός είναι ο γνωστικισμός. Γνωστικισμό εκεί διδάσκουν, πρέπει να σας το πω. Σας το έχω πει κι άλλοτε. Θυμόσαστε που σας είπα; Γνωστικισμό διδάσκουν. Με τη διαφορά μόνο πως ο γνωστικισμός είναι πολύ πλούσιος από πλευράς απόψεων, διότι ο κάθε γνωστικός αιρεσιάρχης υπέβαλε και ένα σχέδιο, μια ερμηνεία, αν θέλετε, της δημιουργίας. Βασικό όμως και κοινό χαρακτηριστικό όλων είναι η δυαρχία: ότι υπάρχουν δύο αρχές, ο Θεός του καλού και ο Θεός του κακού. Όλοι οι φιλόσοφοι είναι δυαρχιστές, και ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης, όλοι.

Το πνεύμα ως αρχή του αγαθού και το σώμα ως αρχή του κακού. Δηλαδή, δημιούργημα του Θεού του κακού το σώμα και το πνεύμα δημιούργημα του αγαθού Θεού. Ακόμη είχαν πει ότι ανάμεσα στον Θεό των αγαθών και την ύλη μεσολαβούν οι λεγόμενοι τριάκοντα αιώνες, προσωποποιούμενοι αυτοί, και ότι ο τελευταίος αιών, αυτός που έρχεται σε άμεση επαφή με τη δημιουργία, είναι ο Ιησούς Χριστός, ο δημιουργός του κόσμου. Όλα αυτά είναι σκέτα παραμύθια.

Βεβαίως... Βεβαίως, υπάρχει ένας ψαλμικός στίχος που λέγει ότι έστησε, λέγει, ο Θεός τον θρόνο Του στον ήλιο. Αλλά πόσο μεταφορικό είναι αυτό! Αυτό. Και είπαν: «Α, ο ίδιος λοιπόν είναι ο Χριστός».

Αυτές οι θέσεις, όπως καταλαβαίνετε, είναι εσφαλμένες. Έτσι, θέλει να πει ο Άγιος Κύριλλος ότι δεν είναι όλα αυτά ο Χριστός, αλλά ο Χριστός είναι ο δημιουργός του παντός και του ηλίου και των αγγέλων κλπ. Μην ξεχνάτε ότι το μέγα πρόβλημα στον άνθρωπο είναι ποιος είναι ο Θεός. Και εκείνο το οποίον έχει δημιουργήσει σύγχυση στον άνθρωπο, σαν το κυριότατο χαρακτηριστικό της πτώσεως των πρωτοπλάστων, η ειδωλολατρία, που είναι η σύγχυση ανάμεσα στον δημιουργό και τα δημιουργήματα. Για να μπορέσει ο άνθρωπος να ξεχωρίσει τον αληθινό Θεό από τα δημιουργήματα, πρέπει να αποκαλυφθεί ο αληθινός Θεός.

Αλλιώτικα δεν μπορεί ο άνθρωπος να ξεχωρίσει τον αληθινό Θεό. Είναι αδύνατον. Γι' αυτό έχουμε την Αποκάλυψη του Θεού. Βλέπουμε σε όλη την ιστορία τους λαούς να λατρεύουν την κτίση, γιατί ακριβώς δεν μπορούσαν να ξέρουν ποιος είναι ο αληθινός Θεός. Και όταν ελάτρευαν την κτίση, βέβαια, μοιραία έπεφταν στον πανθεϊσμό, ότι η ίδια η κτίση έρχεται να δημιουργήσει τον εαυτό της και, συνεπώς, αυτή η ίδια είναι ο δημιουργός, άρα ο Θεός. Έτσι, μέχρι σήμερα ακόμα υπάρχουν απόψεις καθαρά ειδωλολατρικές, ότι ο Θεός είναι ο ήλιος. Παλιές θέσεις αυτές, παμπάλαιες, πανάρχαιες, επειδή ζωογονεί τη γη.

Την γονιμοποιεί, και αυτός είναι ο Θεός. Από την εποχή των Αιγυπτίων, με τις θεότητες του Οσίρη και της Ίσιδας, μέχρι τους Έλληνες: ο θεός Απόλλων, η θεά Δήμητρα, η Γη, πώς γονιμοποιείται η Γη από τον ήλιο και ούτω καθεξής, τα μυστήρια του Ορφέως, της Κυβέλης, του Άττιδος και τα λοιπά. Όλα αυτά κινούνται πάνω στο ίδιο μοτίβο, ότι ο κόσμος ζωντανεύει, υπάρχει κάθοδος του ηλίου. Αυτός είναι ο Χριστός, αυτός είναι ο λυτρωτής, αυτός είναι που δίνει τη ζωή. Μάλιστα, θέλετε; Επειδή ο γνωστικισμός είναι φοβερός, στο χωνευτήριό του προσπαθεί να πάρει ακόμη και θέσεις χριστιανικές και ευαγγελικές.

Να τις ρίξει μέσα σε αυτή τη φοβερή του χοάνη. Δεν δίστασε —δεν είναι καινούριο, αλλά και μέχρι σήμερα είναι αυτό— να λέγει ότι ο Χριστός είναι η προσωποποίηση του ηλίου και ότι, όταν λέμε έχουμε την Ανάσταση του Χριστού, το Πάσχα, για εκείνους οι οποίοι έχουν μια βαθύτερα μύηση των πραγμάτων, δεν εννοούν ποτέ ότι ο Χριστός σαν άνθρωπος ανεστήθη, αλλά έχουμε το γεγονός της ανόδου του ηλίου στο εαρινό του ηλιοστάσιο. Και έτσι, με τον τρόπον αυτόν, λατρεύεται ο ήλιος μέχρι σήμερα. Σας το λέγω άλλη μια φορά: μέχρι σήμερα. Η απάντηση όμως είναι σαφής. Γι' αυτό τον λόγο και στο Σύμβολο της Πίστεως έχει τεθεί: «δι' οὗ τα

πάντα εγένετο». Ένας ο οποίος είναι χριστιανός δεν μπορεί ποτέ να πλανάται μέσα σε αυτές τις θέσεις, τις φιλοσοφικές, τις κατ' επίνοιαν, δηλαδή κατ' επίνοιαν συνθέσεις, αλλά θα μείνει σε αυτό που αποκαλύπτει ο Θεός. Και αυτό που αποκαλύπτει ο Θεός είναι ότι «ουδέ εν γέγονεν, ο γέγονεν, χωρίς αυτού». Τίποτα δεν έχει γίνει από ό,τι έχει γίνει χωρίς αυτού του Θεού Λόγου, αυτού ακριβώς του Θεού Λόγου που ενανθρώπησε. Είναι, σας είπα, θεμελιώδους σημασίας αυτή η θέση, θεμελιώδους πίστεως.

Παράγραφος 23η.

«Αναδραμόντες δε επί της πίστεως επαγγελίαν, καταπαύσωμεν εν τω παρόντι τον λόγον. Πάντα εποίησεν ο Χριστός, καν αγγέλους, λέγει, καν αρχαγγέλους, καν κυριότητας, καν θρόνους». Στην προηγουμένη παράγραφο, όπως και τώρα, σε αυτό το στίχο της 23ης παραγράφου, μας λέγει ότι δημιούργησε και τους αγγέλους. Οι άγγελοι δεν δημιουργούν τίποτε. Οι άγγελοι είναι μόνο θεατές. Όλον τον ρόλον, θα λέγαμε, της δημιουργίας, της συντηρήσεως κτλ. τον έχει ο Θεός. Όλο το έργο είναι αυτού. Ο Θεός προνοεί, ο Θεός δημιουργεί, ο Θεός δίδει την ζωή, ο Θεός προνοεί.

Ο Θεός φέρει εις πέρας, στον τελικό σκοπό της, τη δημιουργία. Οι άγγελοι είναι μόνο θεατές και υπηρετικά, θα λέγαμε, πρόσωπα. Είναι, όπως λέει στην προς Εβραίους επιστολή, ότι είναι «λειτουργικά πνεύματα, εις διακονίαν αποστελλόμενα διά τους μέλλοντας κληρονομείν σωτηρίαν». Υπηρετούν το έργο του ανθρώπου ως βοηθοί. Με ποια έννοια βοηθοί; Δηλαδή, έρχονται να βοηθήσουν τον άνθρωπο. Αλλά πίσω από τους αγγέλους είναι ο Θεός. Όταν δημιουργεί ο Θεός, δεν έχει τους αγγέλους. Λέει ο Ιώβ: «Ότε εγεννήθησαν άστρα, ήνεσάν με άγγελοι».

Το λέγει ο Θεός στο βιβλίο του Ιώβ: όταν έγιναν τα αστέρια, με δοξολόγησαν οι άγγελοι, διότι ήσαν μόνο θεατές, τίποτε άλλο. Όλο λοιπόν το έργο το έχει μόνος του ο Θεός. «Ουχ ότι ο Πατήρ ατονών περί την των δημιουργημάτων αυτουργίαν, αλλ' ότι βασιλεύειν των υπ' αυτού πεποιημένων τον Υιόν εβουλήθη, αυτός αυτώ παρέχων των κατασκευαζομένων την υφήγησιν». Όχι ότι ο Πατήρ ατονεί. Και επειδή ο λόγος είναι τώρα περί του Πατρός και του Υιού, γι' αυτό δεν ομιλεί για το Πνεύμα το Άγιον.

Όμορφα. Όμως γνωρίζουμε τούτο, επειδή, σας είπα, δεν ομιλεί ακόμα για το Άγιο Πνεύμα. Θα μιλήσει σε ειδικές κατηχήσεις για το Άγιο Πνεύμα ο Άγιος Κύριλλος, κάπου 16η κατήχηση και λοιπά· είμαστε μακριά ακόμη. Αλλά θέλει να πει ότι ο κόσμος έγινε, να σας το πω ολόκληρο, από τον Πατέρα διά του Υιού εν Αγίω Πνεύματι. Ολόκληρος ο όλος Θεός δημιουργεί. Όχι μόνο ένα πρόσωπο της Αγίας Τριάδος, αλλά και τα τρία πρόσωπα δημιουργούν. Κοιτάξτε αυτό πώς εκφράζεται από τον πρώτο στίχο του πρώτου κεφαλαίου του πρώτου βιβλίου της Αγίας Γραφής: «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην. Η δε γη ην αόρατος και ακατασκεύαστος» κτλ. «Και είπε ο Θεός, γενηθήτω φως, και εγένετο φως». Και «Πνεύμα Θεού επεφέρετο επάνω των υδάτων».

Εδώ να δείτε πώς αναφέρεται ο Θεός ο Τριαδικός. Καταρχάς, «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός». Ο Θεός είναι ένας. Συνεπώς, ορθώς: ο Θεός. Ο Θεός αυτός δεν είναι αόριστος. Εκφράζεται έναρθρος: ο Θεός. Δεν λέει «Εν αρχή εποίησεν Θεός τον ουρανόν και την γην», αλλά ο Θεός, ο συγκεκριμένος και, αν θέλετε, ο προσωπικός Θεός. Διότι όχι μόνο η διατύπωση θέλει να αφήσει να εννοηθεί ότι έχουμε προσωπικό Θεό, αλλά δεν θα ήταν δυνατόν αυτό το καταπληκτικό σύμπαν να είναι προϊόν ενός μη προσωπικού Θεού, δηλαδή μιας τυφλής δυνάμεως που θα ήρχετο να δημιουργήσει το σύμπαν κατά τύχην. Είναι αδιανόητο, αδιανόητο. Είναι λοιπόν προσωπικός Θεός. Όταν λέγει όμως «ο Θεός», ασφαλώς εννοεί τον έναν Θεόν, αλλά ταυτοχρόνως εννοεί τον Πατέρα. Παρακάτω: «Και είπε ο Θεός». Εδώ είναι το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδας. «Είπεν», είναι ο Λόγος. Είπεν ο Θεός, είναι ο Λόγος. Είδατε τι λέει στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο: «Εν αρχή ην ο Λόγος και ο Λόγος ην προς τον Θεόν και Θεός ην ο Λόγος». Και ο Πατήρ διά του Λόγου Του δημιουργεί τα πάντα. Μάλιστα, υπάρχει ένας ωραίος ψαλμικός στίχος που λέγει:

Εεε...

Υπεν

εγεννήθησαν. Πώς εγεννήθησαν; Το «εγεννήθησαν» με ένα νι, από το γίγνομαι. Πώς έγιναν; Είπε. Δηλαδή, μεσολαβεί ο Λόγος. Είναι λοιπόν ο Λόγος ο δημιουργός, ο Θεός Λόγος. Ακόμη ένας άλλος παλαιοδιαθηκικός στίχος: «Τω λόγω Κυρίου οι ουρανοί εστερεώθησαν», δηλαδή με τον Λόγο του Κυρίου εστερεώθησαν, φτιάχτηκαν, να το πω έτσι απλώς ελληνικά, οι ουρανοί. Με τον Λόγο. Καινή Διαθήκη: «Εν αρχή ην ο Λόγος» και ούτω καθεξής. Να ποιος είναι ο Λόγος. Και «ο Λόγος σαρξ εγένετο»· είναι ο Ιησούς Χριστός. Α, ώστε λοιπόν ο Ιησούς Χριστός είναι ο δημιουργός του παντός. Βλέπετε; Και «Πνεύμα Θεού επεφέρετο επάνω των υδάτων». Να το τρίτο πρόσωπο της Αγίας Τριάδας.

Πνεύμα Θεού επεφέρετο επάνω των υδάτων. Γιατί επάνω των υδάτων και όχι στο χάος; Διότι η ζωή ενεφανίσθη στα ύδατα και το Πνεύμα το Άγιον είναι εκείνο που δίδει τη ζωή, το ζωοποιούν. Βεβαίως και ο Πατήρ δίδει ζωή, διότι είναι ζωή, και ο Υιός δίδει ζωή, διότι είναι ζωή, αλλά και το Πνεύμα το Άγιον δίδει ζωή, διότι είναι ζωή. Σας είπα, ο όλος Θεός δημιουργεί το παν, ό,τι υπάρχει. Αλλά εδώ βλέπει κανένας το Πνεύμα το Άγιον πώς ακριβώς επιφέρεται, τρόπον τινά πτερυγίζει, αν πάρουμε την εικόνα του περιστεριού, του πουλιού, που έχουμε αυτή την εικόνα από την Καινή Διαθήκη για το Άγιο Πνεύμα.

Πτερυγίζει πάνω από τα νερά, διά να τα επωάσει.

Να γίνει η ζωή, να φανεί η ζωή μέσα στα νερά. Έτσι βλέπουμε ότι ο Άγιος Τριαδικός Θεός δημιουργεί τα πάντα. Τιμών γαρ τον εαυτού Πατέρα ο Μονογενής φησίν· «Οὐ δύναται ὁ Υἱὸς ποιεῖν ἀφ’ ἑαυτοῦ οὐδέν, ἐὰν μή τι βλέπῃ τὸν Πατέρα ποιοῦντα· ἃ γὰρ ἂν ἐκεῖνος ποιῇ, ταῦτα καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοίως ποιεῖ». Και πάλι· «Ὁ Πατήρ μου ἕως ἄρτι ἐργάζεται, κἀγὼ ἐργάζομαι», ουδεμιάς ούσης εν τοις εργαζομένοις εναντιότητος. Θα μείνω στο τελευταίο χωρίο. «Ὁ Πατήρ μου ἕως ἄρτι ἐργάζεται, κἀγὼ ἐργάζομαι». Κατηγόρησαν τον Κύριον ότι κατέλυε το Σάββατο.

Στην πραγματικότητα είχαν μια πολύ διαφορετική αντίληψη περί της αργίας του Σαββάτου οι Εβραίοι. Σκεφτείτε ότι ποιος είναι ο νομοθέτης της εντολής; Είναι πάλι ο Λόγος. Γιατί Αυτός ομιλεί στην Παλαιά Διαθήκη, ο ενανθρωπήσας Λόγος. Αυτός έδωσε τον νόμο. Και σκεφτείτε, έρχονται τώρα οι άνθρωποι να θέσουν κάτω από κριτική τον Θεόν Λόγον, γιατί εργάζεται, ενώ ο νόμος λέγει ότι δεν πρέπει να εργαζόμεθα το Σάββατο. Είναι περίεργο. Να σας το πω αυτό ως εξής, να το δείτε πώς είναι, γιατί έχει πολλή αξία, και μετά θα μείνουμε λίγο στην ερμηνεία αυτού του χωρίου. Ο Πλάτων έλεγε ότι ο Θεός δεν δημιουργεί τον κόσμο, αλλά απλώς κοσμοποιεί, στολίζει τη δημιουργία.

Η ύλη είναι αιωνία, αθάνατος, είναι αρχή με τη φιλοσοφική έννοια της λέξης. Είναι αρχή και συνεπώς δεν πρόκειται ποτέ ούτε να αρχίσει ούτε να τελειώσει. Είναι αΐδιος, άναρχος και ατελεύτητος. Ο Θεός είναι πλάι στη δημιουργία και παίρνει τώρα την υπάρχουσα ύλη και τη στολίζει. Είναι διακοσμητής, βρίσκει τη γη και αρχίζει να τη στολίζει. Αλλά ο Θεός, κατά τον Πλάτωνα, δεν είναι δημιουργός εκ του μηδενός. Είναι δημιουργός εκ του είναι, εκ της υπάρξεως, όχι εκ του μηδενός, και συνεπώς είναι κοσμοποιός, στολιστής.

Έχουμε εδώ τον Θεόν που στολίζει την ύλη που υπάρχει και έχουμε και έναν τρίτο παράγοντα, τον άνθρωπο, που βλέπει τον Θεό να δημιουργεί από την ύλη που υπάρχει. Και ο άνθρωπος τώρα κάνει κριτική και λέει: «Ο Θεός καλώς εδημιούργησε αυτό, δημιούργησε εκ του είναι, όχι εκ του μη είναι, εκ του μη όντος, εκ του είναι, εκ της υπαρχούσης ύλης, καλώς εδημιούργησε αυτό και κακώς εδημιούργησε εκείνο». Δηλαδή μπαίνει κριτής ο άνθρωπος στα έργα του Θεού. Οι θέσεις είναι παμπάλαιες, δεν είναι καινούργιες. Ξέρετε γιατί; Γιατί ακριβώς ο Θεός στέκει πλάι στη δημιουργία.

Έχει τη δυνατότητα ο άνθρωπος να κρίνει τον Θεό, αν τα κάνει καλά ή δεν τα κάνει καλά. Έτσι, όταν κρίνουν οι άνθρωποι τον Θεόν, βασικά στηρίζονται πάνω σε αυτή την πλατωνική θέση. Ποια είναι η χριστιανική θέση; Ο Θεός είναι ο Δημιουργός εκ του μη όντος και ο Δημιουργός εκ του είναι, εκ της υπάρξεως. Είναι και από το μηδέν Δημιουργός και διακοσμητής των πάντων. Και ό,τι φτιάχνει, αυτό είναι το σωστό, το καλό, το ωραίο. Οπότε τώρα δεν έχει θέση ο άνθρωπος να κρίνει και να συγκρίνει τίποτε. Αλλά ο άνθρωπος βλέπει ό,τι βλέπει. Και η όλη του δημιουργία είναι τέτοια που να προσαρμόζεται σε εκείνα τα οποία ο Θεός έχει δημιουργήσει. Για να το καταλάβετε, όπως ένας ραδιοφωνικός σταθμός.

Ε, ε... Εκπέμπει σε ένα μήκος κύματος και υπάρχουν τώρα όσα θέλετε ραδιόφωνα, που για να πιάσουν το σήμα του σταθμού πρέπει να είναι συντονισμένα εις το μήκος κύματος του σταθμού. Εάν δεν πιάνουν το σήμα του σταθμού, σημαίνει δεν έχουν συντονισμό. Κάτι συμβαίνει όχι στον σταθμό, αλλά κάτι συμβαίνει στον δέκτη. Γιατί αν σήμερα υπάρχουν άνθρωποι που μπορούν να κάνουν κριτική στον Θεό, δεν φταίει η θέση η χριστιανική, γιατί δεν θα υπήρχε καν λόγος να υπάρξει κριτική. Δεν υπάρχει χώρος για να υπάρξει κριτική. Οφείλεται σε μια κακή τοποθέτηση του ανθρώπου. Αν μου πείτε «Μα είναι πάρα πολλοί εκείνοι που μπορεί να κάνουν κριτική. Θέλετε πώς φαίνεται; Ο Θεός είναι άδικος. Ο Θεός είναι έτσι, είναι...». Γιατί, αγαπητοί μου;

Έχουμε τους ανθρώπους όχι όπως τους έκανε ο Θεός, αλλά όπως εμφανίζονται οι άνθρωποι μετά την πτώση. Έχουμε το φαινόμενο της πτώσεως. Συνεπώς όλοι οι άνθρωποι είναι πλέον μεταπτωτικοί, δηλαδή χαλασμένοι δέκτες. Θέλετε ακόμη κάτι άλλο να σας το πω, πάλι να μείνω σε αυτή τη θέση; Είναι πολύ ενδιαφέρουσα. Προσέξτε, ο Πλάτων ακόμη λέγει ότι ο Θεός είναι εδώ, η δημιουργία είναι εδώ και διακοσμεί την κτίση. Πώς τη διακοσμεί; Με τι χνάρια; Έχει χνάρια, έχει σχέδια. Ποια είναι τα σχέδια; Οι ιδέες, οι οποίες και αυτές είναι άναρχες και αθάνατες. Αντιγράφει λοιπόν τις ιδέες, που είναι και αυτές στον ουρανό, και φτιάχνει τον κόσμο.

Ώστε λοιπόν τι κάνει; Αντιγράφει ο Θεός. Έτσι μπορούμε να λέμε εμείς οι άνθρωποι: «Ο Θεός είναι άδικος». Τι θα πει αυτό; Έχουμε την έννοια της δικαιοσύνης, βλέπουμε το έργο του Θεού. Την έχουμε την έννοια της δικαιοσύνης θεωρητικά, σαν ιδέα. Βλέπουμε τη δικαιοσύνη όχι πια σαν έννοια, αλλά σαν πράξη, μέσα στη ζωή, μέσα στην κοινωνία, μέσα στους ανθρώπους. Αμέσως λέμε: «Αυτή είναι η ιδέα, αυτές είναι οι πράξεις. Ποιος επραγμάτωσε την ιδέα; Ο Θεός. Δεν την πραγμάτωσε καλά. Άδικος ο Θεός». Αυτά είναι τα πλατωνικά τερτίπια. Γι’ αυτό δεν έχει καμία σχέση ο Χριστιανισμός με τον πλατωνισμό. Ο Θεός είναι ο Δημιουργός εκ του μηδενός.

Στολιστής των πάντων, δεν αντιγράφει από πουθενά. Δεν υπάρχουν ιδέες, δεν υπάρχουν αξίες, δεν υπάρχει τίποτα που είναι εκείνη η λεγόμενη αξιολογική θεωρία, σύγχρονη φιλοσοφική θέση. Τίποτα. Ο Θεός έχει εν εαυτώ τα πάντα. Γι’ αυτό τον λόγο ο Θεός είναι Δημιουργός, εν κυρία εννοία και σημασία. Έρχομαι τώρα στο χωρίο. Κατηγόρησαν τον Κύριον ότι κατέλυε το Σάββατο, ενώ ο ίδιος είναι ο Δημιουργός, είναι ο νομοθέτης της αργίας του Σαββάτου. Αλλά δυνατόν ποτέ ο νομοθέτης αυτής της εντολής περί αργίας του Σαββάτου να είναι κάτι διαφορετικό από ό,τι ακριβώς θα ζητούσε από τον λαό;

Ο λαός λοιπόν τα πράγματα διέστρεψε και, όταν τον κατηγόρησαν, είπε: «Ὁ Πατήρ μου ἕως ἄρτι ἐργάζεται». Εκείνον που εσείς δεν λέτε ότι τον αναγνωρίζετε; Έως τώρα εργάζεται. «Κἀγὼ ἐργάζομαι». Δεν ανεπαύθη ο Θεός την εβδόμη ημέρα. Αυτό το «ανεπαύθη ο Θεός» δεν του ταιριάζει. Θα πει: «Δεν δημιουργεί τίποτα πια εκ του μη όντος». Και ό,τι δημιούργησε εκ του μη όντος, αυτό υπάρχει. Μάλιστα, αν θέλετε, εδώ θα μπορούσαμε να πούμε ότι θα απεκλείετο και από αυτήν ακόμη τη θέση το στοιχείο της εξελίξεως από το ένα είδος στο άλλο είδος. Απλώς η εξέλιξη υπάρχει μέσα στην ποικιλία και όχι από είδος σε είδος. Δεν μπορεί δηλαδή μαϊμού να γίνει άνθρωπος, ούτε ακόμη ο άνθρωπος να γίνει μαϊμού.

Ποικιλία. Βλέπετε, έχουμε τους ανθρώπους σε μια μεγάλη ποικιλία. Να μην πάρω τα ζώα, να πάρω τους ανθρώπους, τα φυτά. Λέμε, έχουμε ποντίκια, δέκα, είκοσι, πενήντα είδη, ξέρω εγώ. Είναι όμως όλα ποντίκια. Αυτή η μεγάλη ποικιλία υπάρχει και, όταν έχουμε μια εξέλιξη, αυτή η εξέλιξη είναι πάντα μέσα στα όρια του γένους. Αλλά αν μου πείτε τότε τι σημαίνει εκείνο το «Ὁ Πατήρ μου ἕως ἄρτι ἐργάζεται, κἀγὼ ἐργάζομαι»; Πού ακριβώς αναφέρεται, αφού ανεπαύθη την εβδόμη ημέρα; Ξέρετε ποια είναι η εβδόμη ημέρα; Η εβδόμη ημέρα είναι εκείνη μετά τη δημιουργία των πρωτοπλάστων έως σήμερα και έως να τελειώσει η ιστορία. Αυτή είναι η εβδόμη ημέρα, αυτό το μεγάλο χρονικό διάστημα.

Λοιπόν, τίποτα ο Θεός δεν δημιουργεί, ούτε εκμηδενίζει τίποτε. Μια θέση πολύ βασική, που σας την έχω και άλλοτε πει. Γιατί ο Θεός δεν έχει σχέση με το μηδέν; Μόνο ο Θεός έχει σχέση με το μηδέν, δεν έχει ο άνθρωπος σχέση με το μηδέν. Τι σημαίνει λοιπόν, τι εργάζεται; Ακούσατε λοιπόν τι είναι η εργασία του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Πρώτα πρώτα είναι η συντήρηση του κόσμου, δεύτερον είναι η κυβέρνηση του κόσμου και τρίτον η σωτηρία των ανθρώπων. Αυτά τα τρία. Ολόκληρο το σύμπαν συντηρείται από τον Άγιο Τριαδικό Θεό. Ολόκληρο το σύμπαν κυβερνάται από τον Άγιο Τριαδικό Θεό.

Υπάρχει διαφορά μεταξύ προνοίας και κυβερνήσεως. Ποια είναι η διαφορά; Ένα ωραίο παράδειγμα, δεν είναι δικό μου, σας το έχω κι άλλοτε πει. Ένα πλοίο ταξιδεύει. Μέσα στο πλοίο υπάρχει οργάνωση προνοίας. Δηλαδή τι θα φάνε οι εντός του πλοίου, πώς θα κινηθούν, πώς θα δουλέψουν κ.λπ. Έχουμε την πρόνοια μέσα στο πλοίο. Το πλοίο ολόκληρο όμως ταξιδεύει, κάπου πηγαίνει. Πού πηγαίνει; Ενώ λοιπόν κινείται ολόκληρο το πλοίο, ο πλοίαρχος το οδηγεί σε κάποιο λιμάνι, σε κάποιο τόπο. Έχουμε λοιπόν τώρα όχι ό,τι συμβαίνει μέσα στο πλοίο ως πρόνοια, αλλά και ολόκληρο το πλοίο.

Κυβερνώμενο, που κατευθύνεται. Ο Θεός συντηρεί το σύμπαν, προνοεί διά το σύμπαν, αλλά ταυτοχρόνως κάπου το κατευθύνει. Πού το κατευθύνει; Στη Βασιλεία Του. Διότι ολόκληρο το σύμπαν θα γίνει η Βασιλεία του Θεού. Σκεφτείτε, ολόκληρο το σύμπαν θα γίνει η Βασιλεία του Θεού. Εκείνο είναι μια πορεία που λέγαμε μια προπερασμένη φορά. Όπως έχουμε το παλτό — δεν είναι δικό μου το παράδειγμα, είναι της Αγίας Γραφής, είναι από τους Ψαλμούς — «ἑλίξεις αὐτοὺς», τους ουρανούς, «καὶ ἀλλαγήσονται». Θα τους κάνεις μέσα έξω, «ὡς περιβόλαιον», λέγει. Όπως ένα παλτό το γυρίζουμε μέσα έξω. Μένει το ίδιο το παλτό, αλλά το μέσα έξω σημαίνει ότι έχουμε μια άλλη μορφή. Το σύμπαν θα είναι άλλο πράγμα. Τι; Αγνοούμε.

Σημαίνει ότι ο Θεός κυβερνάει ό,τι εδημιούργησε. Και κυβερνάει ο Πατήρ, κυβερνάει ο Υιός, κυβερνάει το Πνεύμα το Άγιον. Αν θέλετε, δεν κυβερνάει ο Υιός ως Υιός, αλλά κυβερνάει ως Ιησούς Χριστός. Συμπεριλαμβάνεται τώρα και η ανθρωπίνη φύση, αυτός ο πλούτος τώρα στην Αγία Τριάδα. Ακούστε αυτό το καταπληκτικό, το καταπληκτικό, το καταπληκτικό. Το λέει ο Άγιος Νικόδημος: «Ο Θεός», λέγει, «προ της ενανθρωπήσεως ούτως υπήρχε πτωχός». Προσλαμβάνοντας την κτίση Του, ένα κτιστό πράγμα, το ανθρώπινο σώμα, δηλαδή ο Υιός που έγινε άνθρωπος, επλούτησε. Επήρε κάτι παραπάνω.

Την ανθρωπίνη φύση, επλούτησε. Έτσι, όχι ως πια Θεός Λόγος προνοεί και κυβερνά, αλλά ως Ιησούς Χριστός, ως Θεάνθρωπος. Αυτός είναι ο πλούτος τώρα της Αγίας Τριάδας.

Το τρίτο, που είναι η σωτηρία των ανθρώπων. Δηλαδή ο ίδιος ο Θεός αναλαμβάνει. Πολύ ωραία μας το λέγει αυτό στην προς Εβραίους ο Απόστολος Παύλος. Δεν πήρε, λέγει, άγγελο να μας στείλει για να μας σώσει, αλλά «ἐπιλαμβάνεται σπέρματος Ἀβραάμ». Δηλαδή ο ίδιος γίνεται, πιάνει, επιλαμβάνεται σπέρματος Αβραάμ και γίνεται ο ίδιος άνθρωπος για να μας σώσει. Αυτό είναι το έργο του Θεού. Γι’ αυτό λέγει «ἕως ἄρτι ἐργάζομαι».

«Τὰ γὰρ ἐμὰ πάντα σά ἐστι καὶ τὰ σὰ ἐμά», φησίν ο Ευαγγελιστής, ο Κύριος. Λέει προς τον Πατέρα: «Τα δικά Σου είναι δικά Μου και τα δικά Μου είναι δικά Σου». Και τούτο έστιν επιγνώναι σαφώς εκ της Παλαιάς και Καινής Διαθήκης. Ο γαρ λέγων· «Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ’ εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ’ ὁμοίωσιν», πάντως ότι παρόντι προς διελέγετο. Δεύτερον. Όταν λέγει εκεί στην Παλαιά Διαθήκη «ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ’ εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ’ ὁμοίωσιν», σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και τη δική μας ομοίωση, προφανώς, λέει, ο Θεός με κάποιον μιλάει. Με ποιον; Ομιλεί με τους αγγέλους; Όχι. Με ποιον; Ομιλούν τα τρία πρόσωπα μεταξύ των, της Αγίας Τριάδας. Σαφέστατα δε μάλλον ο Ψαλμωδός είρηκεν· «Αὐτὸς εἶπε».

«Καὶ ἐγενήθησαν». Αυτός είπε και έγιναν. Αυτό που σας εξήγησα προηγουμένως. «Αὐτὸς ἐνετείλατο, καὶ ἐκτίσθησαν». Ως μεν του Πατρός εντελλομένου και λέγοντος, του δε Υιού νεύματι Πατρός τα πάντα δημιουργούντος. Ο Πατήρ εντέλλεται, ο Υιός με το νεύμα του Πατρός τα πάντα δημιουργεί. Εδώ μάλιστα ένα πολύ ωραίο, το οποίον το έχουμε περάσει, αλλά θα σας το θυμίσω, εκεί στις περιλήψεις των κατηχήσεων. Γιατί ο Υιός ενηνθρώπησε; Επειδή ο άμεσος Δημιουργός είναι ο Θεός Λόγος. Δηλαδή ο Πατήρ δι’ Υιού εν Αγίω Πνεύματι, αλλά ο άμεσος Δημιουργός του ανθρώπου και όλης της κτίσεως είναι ο Θεός Λόγος. Θα λέγαμε, πώς θα το πούμε, να, ότι...

Παίρνει τα κτιστικά εργαλεία να χτίσει. Παραγγέλλει ο Πατήρ, είναι το Πνεύμα το Άγιον, αλλά ο Υιός πιάνει το σφυρί και το καλέμι. Πώς να το πω, κάπως έτσι. Επειδή λοιπόν ο άνθρωπος είναι δημιούργημα του Θεού Λόγου, κατεξοχήν του Θεού Λόγου, γι’ αυτόν τον λόγο, και μάλιστα, αν θέλετε, είναι εικόνα αυτού του Θεού Λόγου, και μάλιστα, αν θέλετε, του ενανθρωπήσαντος Θεού Λόγου, έστω κι αν ακόμη δεν είχε τότε ενανθρωπήσει. Δεν έχει σημασία το προθύστερο, δεν έχει καμία σημασία. Και επειδή, λέει, δεν είναι ανεκτό, λέει ο Άγιος Κύριλλος, ο Θεός Λόγος, Δημιουργός του ανθρώπου, δεν είναι ανεκτό οι άνθρωποι να λατρεύουν ξόανα και την κτίση εν ολόκληρη.

Να μη λατρεύουν τον Θεόν Πατέρα. Γι’ αυτό έρχεται να διορθώσει, ως Δημιουργός του ανθρώπου, να διορθώσει το λάθος των ανθρώπων. Γι’ αυτό ο Υιός ενηνθρώπησε. Και τούτο μυστικώς ο Ιώβ έλεγε· «Ὁ τανύσας τὸν οὐρανὸν μόνος καὶ περιπατῶν ὡς ἐπ’ ἐδάφους ἐπὶ θαλάσσης», δηλών τοις νοούσιν ότι ο διά της παρουσίας περιπατών επί της θαλάσσης ούτός εστιν ο πρώτος των ουρανών ποιητής. Προσέξτε, αυτό είναι πάρα πολύ ωραίο. Ο Ιώβ λέει το εξής, αν το θέλετε. Αυτό είναι γραμμένο στο 9ο κεφάλαιο, στίχος 8. Ακούστε το χωρίον του Ιώβ: «Ὁ τανύσας τὸν οὐρανὸν μόνος». Αυτός ο οποίος ετάνυσε...

Άνοιξε, τον ουρανόν μόνος Του, δηλαδή ο Δημιουργός του Σύμπαντος, μόνος, «καὶ περιπατῶν» — χαριτωμένο. Αν κανείς βλέπει μέσα τον Λόγο του Θεού, όπως πολύ ωραία λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλλος, «δηλῶν τοῖς νοοῦσιν», φανερώνοντας σε εκείνους που καταλαβαίνουν. Αυτός ο ίδιος που δημιουργεί, λέει, τανύει το σύμπαν και «περιπατῶν ὡς ἐπ’ ἐδάφους ἐπὶ θαλάσσης», και περπατάει σαν σε ξηρά επάνω στη θάλασσα, στην επιφάνεια της θαλάσσης. Ποιος είναι Αυτός; Θα μπορούσε κανείς να φανταστεί ότι θα ανεγνώριζε τον Ιησού Χριστό, αν είχε όμως υπόψη την Παλαιά Διαθήκη, ότι Αυτός που περιπατεί τώρα επί της θαλάσσης και τρομάζουν οι μαθητές...

Αυτός που προφητεύει ο Ιώβ. Και ότι Αυτός είναι ο «τανύσας τὸν οὐρανὸν μόνος», δεν έχει βοηθούς. Καταπληκτικό. Βλέπετε, βλέπετε η Παλαιά Διαθήκη που μας δίνει τα χαρακτηριστικά της ταυτότητας του Ιησού Χριστού. Βλέπετε ότι η Παλαιά Διαθήκη δεν είναι εξοβελιστέα, να την πετάξουμε. Δίνει τα χαρακτηριστικά του Ιησού Χριστού. Έτσι αναγνωρίζομε. Έλεγαν μάλιστα τότε μέσα στο πλοιάριο, όταν κάποτε, λίγο πιο μπροστά, σε μια άλλη περίπτωση, όταν έγινε τρικυμία και ο Κύριος κοιμόταν, εντός εισαγωγικών, κοιμόταν. Τον ξυπνούν: «Ἐπιστάτα, ἀπολλύμεθα». Χανόμαστε, λέει, Επιστάτα, Κύριε, χανόμαστε. Και λέγει στον άνεμο: «Σιώπα, πεφίμωσο». Πω πω ευκολία! Σιώπα, λέει, βάλε φίμωτρο. Και αμέσως σταμάτησε.

Ο άνεμος και αμέσως η τρικυμία. Είναι γνωστό ότι η τρικυμία κρατάει, παρότι μπορεί να σταματήσει ο άνεμος, από την αδράνεια που έχει το νερό. Έγινε γαλήνη αμέσως και λέγανε αυτοί οι απλοί ψαράδες και οι μαθηταί — και άλλοι ήσαν μέσα — λέγανε μέσα στο πλοιάριο: «Ποιος είναι Αυτός που έχει τη δύναμη να σταματάει, να διατάζει τους ανέμους και τη θάλασσα; Ποιος είναι Αυτός;». Αν δεν υπήρχε η Παλαιά Διαθήκη, πάλι θα λέγαμε κι εμείς: «Ποιος είναι Αυτός;». Άγνωστος. Η Παλαιά Διαθήκη μάς λέγει ποιος είναι ο Ιησούς Χριστός.

πάλιν ο Κύριος Φυσήν. «Η σύλλαβον γίν πυλών έπλασα ζώων»

Αποτείνεται ο Θεός εις τον Υιό. «Ἢ σὺ»; Εσύ είσαι εκείνος ο οποίος επήρες πηλόν από τη γη και έπλασες μια ζωντανή ύπαρξη, εν προκειμένω τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος λέγεται και ζώον, όχι βέβαια με την έννοια ότι είναι το τετράποδο, όπως το λέμε ακριβώς, με την έννοια ότι έχει ζωή, «καὶ λαλητὸν αὐτὸν ἔθου ἐπὶ τῆς γῆς», και τον έκανες να ομιλεί; Ή το εξής· «ἀνοίγονται δέ σοι φόβῳ πύλαι θανάτου», δηλών ότι ο εις Άδου κατελθών διά φιλανθρωπίαν ούτος εξ αρχής εκ πηλού κατεσκεύασε τον άνθρωπον. Ώστε λοιπόν ποιος έπλασε τον άνθρωπον; Λέει στον Υιό: «Εγώ τον έπλασα τον άνθρωπο, τον έπλασες εσύ;» Μάλιστα, επιτρέψατέ μου, είναι λίγο σκανδαλώδες αυτό το σημείο. «Ἢ σὺ λαβὼν γῆν πηλὸν ἔπλασας ζῷον;». Ή μήπως εσύ πήρες τον πηλόν και έπλασες τον άνθρωπο; Ξέρετε ότι υπάρχει θέση σύγχρονη, λενινιστική, ότι το δόγμα λέγει, το χριστιανικό, ότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο από τη γη. Είναι από την ανάποδη αληθινό, ότι ο άνθρωπος έπλασε τον Θεό. Η απάντηση, εσύ, είναι εδώ. Ή μήπως εσύ πήρες χώμα να πλάσεις τον άνθρωπο, να πλάσεις τη ζωή; Πόση απάτη υπάρχει εις τον υπερφύαλον άνθρωπο. Ο υπερφύαλος άνθρωπος, αγαπητοί μου, πλανάται. Δεν είναι δυνατόν να μην πλανάται ο υπερφύαλος άνθρωπος, ο υπερήφανος άνθρωπος.

Συνέχεια όμως, προσέξτε σας παρακαλώ, Ιώβ 38,14. Στο ίδιο βιβλίο, στο ίδιο κεφάλαιο, Ιώβ 38,17, τρεις στίχους παρακάτω, λέει τα εξής, λέει δηλαδή, ύστερα λέει τα εξής: «Ανοίγονται δέ σοι φόβῳ πύλαι θανάτου». Σου ανοίγονται δε οι πύλες του θανάτου από φόβο. Προσωποποιούνται οι πύλες και ανοίγουν μπροστά σου. Προσέξτε λοιπόν τώρα. Παρακαλώ, προσέξτε. Το χωρίο του Ιώβ λέει: «Πήρες εσύ πηλόν και έκανες τον άνθρωπο; Εγώ τον έκανα τον άνθρωπο». Και μπροστά στον θάνατο που κατεβαίνει

ο Θεός στον Άδη, ανοίγουν οι πόρτες του θανάτου. Ώστε λοιπόν αυτός που πήρε και έφτιαξε τον άνθρωπο κατέβηκε στον Άδη. Αυτό είναι ο νους του χωρίου, η έννοια του χωρίου. Δηλαδή, με άλλα λόγια, όπως λέει, «δηλῶν, φανερώνων ὅτι ὁ εἰς ᾅδου κατελθὼν διὰ φιλανθρωπίαν, οὗτος ἐξ ἀρχῆς ἐκ πηλοῦ κατεσκεύασε τὸν ἄνθρωπον». Ποιος είναι αυτός που πέθανε στον Σταυρό και κατέβηκε στον Άδη; Αυτός που πήρε πηλόν και έκανε τον άνθρωπο. Και δεν είναι από ένα χωρίο από εδώ και άλλο χωρίο από εκεί να το συρράψουμε, να το συρράψουμε και να πούμε αυτό που θέλουμε να πούμε. Είναι το ίδιο, η ίδια περικοπή είναι. Ώστε ποιος είναι αυτός που πεθαίνει επί του Σταυρού; Θα το πω άλλη μία φορά τώρα. Αυτός που αδύναμος πεθαίνει, που του λέγουν οι σταυρωτές του

«Από τον Σταυρό να πιστέψουμε, αν είσαι εσύ ο Υιός του Θεού», είναι Αυτός που πήρε πηλό γης και κατεσκεύασε τους ανθρώπους. Γι’ αυτό πολύ ωραία λέγει η υμνογραφία των ημερών αυτών της Μεγάλης Εβδομάδας: Αντί να σας πάρει, λέγει, με ένα σιδερένιο ραβδί και να σας σπάσει σαν τα σκεύη του κεραμέως. Αλλά δεν πήρε ο Υιός του Θεού, ο σαρκωθείς και σταυρωθείς, ράβδον δυνάμεως για να τους συντρίψει τα κεφάλια σαν σκεύη κεραμέως. Αλλά τι; Μακροθυμεί και στέλνει το Πνεύμα Του το Άγιον και βάζει τον Απόστολο Πέτρο να μιλήσει σε εκείνα τα πλήθη που λέγαμε εχθές, στο θέμα των Πράξεων των Αποστόλων που έχουμε τα θέματά μας, για να πιστέψουν και να μετανοήσουν. Αλλά και πάλι πολλοί δεν πιστεύουν.

Τότε, ύστερα από 30 χρόνια, περίπου 35 χρόνια, έρχεται η φοβερή καταστροφή, η άλωση της Ιερουσαλήμ. Φοβερό πράγμα. Τότε πήρε ράβδο και τους κοπάνισε στο κεφάλι. Και το ξέρετε ότι η πτώσις της Ιερουσαλήμ, η άλωση της Ιερουσαλήμ, με τη φοβερή καταστροφή που επέφερε ο Τίτος το 70 μετά Χριστόν, είναι τύπος του τέλους του κόσμου, είναι τύπος. Αλλά δεν είναι της ώρας, γιατί φεύγουμε από το θέμα μας, παρά μόνο, όπως βλέπετε, προσπαθούμε να δείξουμε ποιος είναι εκείνος που δημιούργησε τα πάντα, ότι είναι ο Ιησούς Χριστός.

24η παράγραφος: «Ἔστι τοίνυν ὁ Χριστός, ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ὁ Μονογενής, καὶ τοῦ κόσμου ποιητής». Υπάρχει λοιπόν ο Χριστός, Υιός του Θεού ο Μονογενής και ο Δημιουργός του κόσμου. «Ἐν γὰρ τῷ κόσμῳ ἦν, καὶ ὁ κόσμος δι’ αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ εἰς τὰ ἴδια ἦλθε», καθώς μας διδάσκει το Ευαγγέλιο, είναι ο Ιωάννης. Ότι «ἐν τῷ κόσμῳ ἦν καὶ ὁ κόσμος δι’ αὐτοῦ ἐγένετο». Από τον Θεό Λόγον έγινε ο κόσμος. Ήρθε ανάμεσά μας, «εἰς τὰ ἴδια ἦλθε» και, όπως λέει παρακάτω, δεν το γράφει εδώ, «καὶ ὁ κόσμος αὐτὸν οὐκ ἔγνω», και ο κόσμος δεν Τον ανεγνώρισε. Μόνο όσοι κρατούν τη Γραφή. Δεν μου λέτε, πώς Τον ανεγνώρισε ο Ιωάννης, ο Πέτρος, ο Ιάκωβος, ο Φίλιππος, ο Ναθαναήλ; Πώς Τον ανεγνώρισε; Διότι να αφήσεις τη δουλειά σου, αγαπητοί μου, το σπίτι σου και να ακολουθήσεις ποιον; Ποιον ακολούθησαν; Τι έβλεπαν μπροστά τους; Έναν απλό άνθρωπο.

Ακολουθείς έναν άνθρωπο. Απλούστατα, ξέρετε τι έκαναν; Μελετούσαν την Παλαιά Διαθήκη. Ήξεραν τα χαρακτηριστικά, όπως ξέρουν πολλοί αστυνομικοί τα χαρακτηριστικά ενός κακοποιού, χωρίς να έχουν δει ποτέ τον κακοποιό. Με βάση τα χαρακτηριστικά ψάχνουν και τον βρίσκουν. Έτσι και εδώ οι μαθητές, με βάση τα χαρακτηριστικά, όχι τα σωματικά, όχι τα σωματικά, τα εσωτερικά χαρακτηριστικά, τις ενέργειες του Θεού Λόγου, με βάση αυτές τις ενέργειες έρχονται τώρα και, μόλις βλέπουν τον Ιησού, Τον αναγνωρίζουν. «Ἔρχου καὶ ἴδε», λέει στον Ναθαναήλ ο Φίλιππος. Γιατί λέει: «Εκείνον που ο Μωυσής έγραψε και οι προφήτες». Τους μελετούσαν λοιπόν. Βρήκανε τον Μεσσίαν,

Ιησούν, τον Ιησούν τον από Ναζαρέτ. Ο Ναθαναήλ ακόμη δεν είδε τον Χριστό. Όταν Τον είδε, τότε Του λέγει: «Ἀληθῶς εἶσαι ἐσύ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, βασιλεὺς τοῦ Ἰσραήλ». Καταπληκτικό. Και εμείς, αγαπητοί μου, πρέπει να κάνουμε το ίδιο πράγμα: να μελετούμε την Αγία Γραφή και εκεί θα μάθουμε όλα τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του Ιησού Χριστού και δεν θα μένουμε άπιστοι, αλλά θα μένουμε πιστοί. Ακούστε τώρα εδώ μια καινούρια θέση, με την οποία τελειώνει και η παράγραφος και ολόκληρη η κατήχησις. «Οὐ μόνον δὲ τῶν φαινομένων, ἀλλὰ καὶ τῶν μὴ φαινομένων, νεύματι Πατρὸς ποιητής ἐστιν ὁ Χριστός». Δηλαδή δημιουργός και των αγγέλων και του κόσμου όλου, ορατών και αοράτων. Απόστολος: «Ἐν αὐτῷ γὰρ ἐκτίσθη τὰ πάντα», κατά τον Απόστολον, «τὰ ἐν τοῖς οὐρανοῖς καὶ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς,

τὰ ὁρατὰ καὶ τὰ ἀόρατα, εἴτε θρόνοι, εἴτε κυριότητες, εἴτε ἀρχαί, εἴτε ἐξουσίαι. Τὰ πάντα δι’ αὐτοῦ καὶ εἰς αὐτὸν ἔκτισται· καὶ αὐτός ἐστι πρὸ πάντων, καὶ τὰ πάντα ἐν αὐτῷ συνέστηκεν». Ακούστε αυτή τη φράση, παρακαλώ, του Αποστόλου Παύλου. Θεολογικότατη. Είναι από την επιστολή προς Κολοσσαείς, το πρώτο κεφάλαιο, που είναι αυτή η επιστολή γεμάτη από πλουσία εκκλησιολογία. Ακούστε, είπα εκκλησιολογία, διότι αυτό που θα ακούσετε, θα πείτε: «Από πού, ας πούμε, εκκλησιολογία;». Αυτή είναι η Εκκλησία, είναι το Σώμα του Χριστού, που τα πάντα είναι για τον Χριστό. Αυτή είναι η Εκκλησία. Αλλά μην προχωρώ παρακάτω, παρά μόνο ότι οι δύο αυτές θέσεις είναι οι εξής:

Ό,τι δημιουργήθηκε, «τὰ πάντα δι’ αὐτοῦ», τα πάντα δι’ Αυτού, δι’ Αυτού Ιησού Χριστού, «καὶ εἰς αὐτὸν ἔκτισται». Αυτή είναι η μία θέση, ότι όλα έγιναν για λογαριασμό Του. Αυτό θα πει «καὶ εἰς αὐτὸν ἔκτισται»: από Αυτόν και εις Αυτόν, δηλαδή από τον Ιησού Χριστόν και για λογαριασμό του Ιησού Χριστού. «Καὶ αὐτός ἐστι πρὸ πάντων», και Αυτός είναι πάνω απ’ όλα. Θέλετε και έξω απ’ όλα. Όχι βεβαίως ως προς την ανθρωπίνη φύση, διότι η ανθρωπίνη φύσις είναι από κείνα που εδημιουργήθησαν, είναι κτιστή. «Καὶ τὰ πάντα ἐν αὐτῷ συνέστηκεν», και τα πάντα υπάρχουν γιατί Εκείνος τα στηρίζει. «Ἐν αὐτῷ», εις Αυτόν «συνέστηκεν». Όλα υπάρχουν.

Η νεοελληνική σύνταξη: «συνέστηκεν», δηλαδή στέκονται, υπάρχουν εις Αυτόν. Ποιον; Εις τον Ιησού Χριστόν. «Κἂν τοὺς αἰῶνας αὐτοὺς εἴπῃς, καὶ τούτων νεύματι τοῦ Πατρὸς ἐστὶ ποιητὴς Ἰησοῦς ὁ Χριστός». Ο χρόνος δηλαδή. Δημιουργός είναι ο Υιός του Θεού. «Ἐπ’ ἐσχάτων γὰρ τῶν ἡμερῶν τούτων ἐλάλησεν ἡμῖν ἐν Υἱῷ». Ποιες είναι αυτές οι έσχατες μέρες; Οι έσχατες της ιστορίας. «Ἐλάλησεν ἡμῖν», σε μας, «ἐν Υἱῷ», όπως λέγει η προς Εβραίους επιστολή, «ὃν», τον οποίον, «ἔθηκε κληρονόμον πάντων, δι’ οὗ», διά του οποίου, «καὶ τοὺς αἰῶνας ἐποίησε». Αυτό το «εἰς αὐτὸν ἔκτισται» θα ήθελα λίγο να μείνω. Το ξέρετε, αγαπητοί μου, ότι αν ερωτήσω «Γιατί με έκανε ο Χριστός εμένα;»

Με έκανε για τον εαυτό Του. Εσένα, εσένα, ό,τι υπάρχει το έκανε για τον εαυτό Του. Αν πείτε εδώ, να πάρουμε ένα ανθρώπινο ανάλογο: ένας άνθρωπος πολύ πλούσιος φτιάχνει ό,τι φτιάχνει, κήπους, περιβόλια, αμάξια, ό,τι θέλετε, και λέμε «Όλα αυτά τα φτιάχνει για τον εαυτό του». Θα μπορούσε να πει κανένας: «Υπερφύαλος και ατομιστής αυτός ο άνθρωπος, όλα τα φτιάχνει για τον εαυτό του». Μπορούμε αυτό να το πούμε για τον Ιησού Χριστόν; Διότι όταν εμένα με φτιάχνει για τον εαυτό Του, τι θα πει «με φτιάχνει για τον εαυτό Του»; Θα πει για να ζήσω στη δική Του μακαριότητα. Όπως τώρα θα διορθώναμε το παράδειγμα, όπως σας είπα:

Ο πάμπλουτος άνθρωπος θα φτιάχνει για τον εαυτό του, δηλαδή για την πόλη που κατοικεί, όλη η πόλη να μπει μέσα να απολαύσει τα αγαθά που φτιάχνει αυτός ο άνθρωπος. Αυτό θα πει «με κατασκευάζει για τον εαυτό Του ο Υιός του Θεού». Πόσο μεγαλειώδες είναι αυτό! Πώς είναι η αγάπη του Θεού! Θυμηθείτε, λοιπόν, όταν ο Κύριος φεύγει: «Πάλι θα ξανάρθω, πάλιν ἔρχομαι καὶ παραλήψομαι ὑμᾶς πρὸς ἐμαυτόν». Θα σας πάρω, κοιτάξτε, «πρὸς ἐμαυτόν». Προσέξτε, «πρὸς ἐμαυτόν», στον εαυτόν. Εις δε την αρχιερατική Του προσευχή λέγει: «Πατέρα μου, Σε παρακαλώ, θέλω», ως άνθρωπος προσεύχεται, «όπου είμαι εγώ να είναι και εκείνοι τους οποίους έχω αγαπήσει,

όπου είμαι εγώ, ἵνα θεωρῶσι τὴν δόξαν τὴν ἐμήν», για να βλέπουν τη δόξα τη δική μου, δηλαδή να είναι και εκείνοι δοξασμένοι. Βλέπετε λοιπόν, αγαπητοί, πώς ο Υιός του Θεού εργάστηκε το έργο της σωτηρίας μας. Βέβαια, ολόκληρος, και τα τρία πρόσωπα εργάστηκαν από την αρχή το έργο της σωτηρίας μας και τα πάντα δημιουργήθηκαν και από τα τρία πρόσωπα. Προβάλλεται όμως εδώ ο Υιός, «δι’ οὗ καὶ τοὺς αἰῶνας ἐποίησε», διά του οποίου ο Πατήρ έκανε και τον χρόνο, έκανε τα πάντα, και «τὰ πάντα δι’ αὐτοῦ καὶ εἰς αὐτὸν ἔκτισται», και όλα έχουν γίνει, έχουν κτιστεί για λογαριασμό Του, δηλαδή όλα για να γίνουν η Βασιλεία του Θεού.

Που είπα η Βασιλεία του Θεού και σας είπα προηγουμένως εκκλησιολογία, ξέρετε τι είναι; Ότι το σύμπαν ολόκληρο θα εκκλησιαστικοποιηθεί, δηλαδή θα γίνει η Βασιλεία του Θεού. Τι άλλο μπορούμε να πούμε, παρά μόνο με εκείνο που ο Άγιος Κύριλλος, αγαπητοί μου, τελειώνει: «ᾯ ἡ δόξα, τιμή, κράτος, σὺν τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Ἁγίῳ Πνεύματι, νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν».