Catecheses of St Cyril 064 | 25-03-1985

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Beloved, we are now in the tenth catechetical lecture, at paragraph seventeen. All these catechetical lectures, the previous ones as well as those to come, concern the person of Jesus Christ and matters of Christology. As I told you last time, these Christological matters are especially precious in our age, because the person of our Lord Jesus Christ is under attack. We must first make our own faith secure, and then help secure the faith of those around us. You understand, then, that we need our faith to be strengthened.

We must also say that our faith is shaken, not because the nature of the faith is such that it can be shaken, but because our knowledge is inadequate, and so our faith is shaken. The fault lies neither with the faith itself nor with the person of Jesus Christ. There are no holes in it, no weak points of which we could say, “Look, here is a weakness in the faith,” and so forth. No. We are weak. We lack knowledge. This is why the Apostle Paul says to the Corinthians, when speaking about the Resurrection of the dead, which they could not understand: “For some have no knowledge of God. I say this to your shame.”

So we Christians lack knowledge, and we must learn many things, precisely so that we may marvel at the edifice of the faith and remain within it until our last breath. You remember that last time we said that the Son and the Father have one divine uncreated energy, one will, because God is one and His power is one. We do not have two powers, two divine uncreated energies, and so forth. We do, of course, have three persons: the Father, the Son, and the Holy Spirit. But because the essence is one, the divine uncreated energies are common to all three persons. Here, of course, the discussion concerns the second person.

For that reason, as a matter of teaching method, the Holy Spirit is not being discussed at this point. Yet do not think that, when we speak of the Father and the Son, we are setting the Holy Spirit aside. This focus is purely for teaching purposes, because we are discussing the relationship between the Father and the Son. When we reach the catechetical lecture concerning the Holy Spirit, the treatment will, of course, be complete.

“The Son is truly God. He has the Father in Himself, without having changed into the Father. For the Father did not become man; the Son did. Let the truth be spoken plainly. The Father did not suffer for us, but sent the One who suffered for us. Let us neither say, ‘There was a time when the Son was not,’ nor accept Son-Fatherhood; but let us walk upon the royal road, turning neither to the left nor to the right. Let us not imagine that we honor the Son by proclaiming Him to be the Father; nor, imagining that we honor the Father, should we suspect the Son to be one of the created things. Let the true Father be worshiped through His one Son, and let worship not be divided.” That will suffice; we shall stop there. I shall omit several lines of the text, because Saint Cyril repeats himself many times. I will read you a line of his from a little farther down, in paragraph nineteen. He says:

“For I often say the same thing to you, so that it may be impressed upon your understanding.” I say it many times so that it will be impressed upon your mind. This is what every teacher does at school. So do not regard these repetitions as a shortcoming. And naturally, since we are following the text, I also repeat these things—even if repetition is not already a habit of mine—because our purpose is to establish you firmly in what is being said. Beloved, this is an exceedingly precious paragraph. And do not imagine that the positions Saint Cyril addresses here are merely old heretical positions that could no longer exist today. I point out to you that every idea and heresy ever formulated

in history is chewed over again and continually reappears. “There is nothing new under the sun”; everything is old. We must therefore know the old errors so that we can confront the new ones when they come—not that they are truly new, but they may seem new to us and to our age because we do not know the past.

They appear new, though they are not new. I repeat: if we knew the past very well, we would deal admirably with both the present and the future. The Son is true God and has the Father in Himself. The Son did not change into the Father. The Son is one person and the Father another. The Father did not become man.

The Son became man. Nor did the Father suffer for us; rather, He sent the One who suffered for us, namely His Son. This is the well-known claim made by those heretics of that time—in this case Sabellius, though there were others—who wished to interpret the dogma of the Holy Trinity through human logic. They wanted to preserve the truth that God is one; but they could not rationally conceive how there can be one essence and three persons, because according to Aristotle, each person corresponds to one essence. Consequently, if we have three persons, we must have three essences.

Then we would have three gods, since we would have three essences, and consequently polytheism. So, wishing to preserve the dogma of the Holy Trinity by interpreting it rationally, they said that the essence of God is one and the persons appear to be three, but are not actually three. How, then, do they appear? Through the teaching formulated by Sabellius concerning Son-Fatherhood: the Father—or rather, God—appears as one person. There are not three persons, but one person who changes His mask each time. At one period, in the age of the Old Testament, He appears as the Father.

In the period of the New Testament He appears as the Son, because the same God who appears as the Father in the Old Testament comes in the New Testament as the Son. Afterward, in the history of the Church, He appears as the Holy Spirit. It is always the same person, merely changing form and changing roles.

A role—that is what Son-Fatherhood means. Son, that is, Son-Fatherhood. And I tell you again: this amounts to merging the persons. Since our subject now is the Father and the Son, we are leaving the Holy Spirit out of the present discussion for the teaching reasons I have explained; we shall speak of Him another time. I refer only to these two persons: they merge them together and say that Christ is the Father of old, that the Son is the One who was formerly the Father. Saint Cyril says that such claims are unacceptable.

Certainly, we have one essence and three persons. This cannot be comprehended, for the reasons I have explained, and therefore it constitutes the Mystery of the Holy Trinity. For if this Mystery could be comprehended—comprehended in the sense of being fully grasped—then God would cease to be God. As Saint John of Damascus says, the one thing we can understand is that God is beyond understanding. In other words, we cannot know more than what Holy Scripture reveals to us, always within the limits of our own capacity to comprehend. Beyond those limits, we do not possess this ability. It is therefore a Mystery. It is the foundational Mystery of our faith: the dogma of the Holy Trinity.

This is an exceedingly great Mystery. The second Mystery is the dogma of the Incarnation: how the Son—how God, the Uncreated One—is clothed in a created body. More astonishing still is how this Son becomes man. He does not enter into a man; He becomes man. He truly becomes incarnate, and at the same time He remains one person. He has both a body and a soul. Body and soul, of course, constitute a complete human being with a person; yet here we do not have a human person, but the divine person. This, then, is the second great dogma of our faith, the second great Mystery. Our entire faith is built upon these two.

This is entirely natural, because we live within a world whose created structure sets the limits of our abilities. We cannot comprehend realities that extend beyond this natural and created world. It is impossible. Here we see the limits of the human mind. But when man is arrogant—when pride seeks to understand everything—he invents things, images, and fantasies which, in the realm of faith, are called heresies and deviations. Great care is needed. You must know that heresy is always born of pride, always from the attempt to interpret rationally those things which cannot be rationally explained: the Mysteries. A rationalistic explanation of a Mystery is always a heresy. Always. We must know this. But what does he say?

Should we accept this position of Sabellius and the other heretics concerning the dogma of the Holy Trinity? “Let us not accept Son-Fatherhood,” he says. No—far from it. These things are foreign to the faith. But he also mentions the teaching of Arius, without naming anyone; he simply states their false doctrines. He cites that infamous saying: “There was a time when the Son was not.” That is, there was once a time when the Son did not exist—even if this is supposed to be outside the time of this world, beyond creation. They imagine a peculiar kind of “time,” so to speak, for God, in which at some point God the Father is alone and the Son does not exist. They suppose, then, a moment when the Father is alone, without the Son. Hence the saying, “There was a time when He was not.” There was once a time when He did not exist.

The Father, they say, existed before the Son. This is the great blasphemy of Arius. Do not forget that Arianism is the forerunner of the Antichrist. The Antichrist will say nothing other than what Arius said. “Who,” Saint John the Evangelist asks in his epistles, “is the Antichrist, if not the one who denies that the Son of God has come in the flesh, and that He is truly the God-Man?” Such a one, he says, is the Antichrist. Therefore, whether I take Arianism, which denies Christ’s divine nature and divine essence, denying that He shares one essence with the Father, or whether I take

Monophysitism, which accepts only the divine nature and not the human nature, these are two sides of the same thing: a denial of the theanthropic person of Jesus Christ, the person who is both God and man. This is an extremely grave blasphemy, an extremely grave heresy. “Let us turn,” he says, “neither to the left nor to the right.”

“Let us not imagine that we honor the Son by proclaiming Him to be the Father”—as though, in order to honor the Son, we should proclaim Him Father and say that the Father has now become the Son. “Nor, imagining that we honor the Father, should we suspect the Son to be one of the created things.” However we approach it, whether one way or the other, God preserve us, it is heresy. I wish to honor the Father, and I sacrifice the Son. I wish to honor the Son, and I sacrifice the Father. The Son is coeternal with the Father. As I told you on a previous occasion in these talks, the Greek word aidios means eternal without either beginning or end, whereas aionios describes something that has a beginning but no end. We who have been born can never pass into nothingness, into nonexistence.

Whatever we human beings may do, that is impossible—utterly impossible. Beloved, it is not within our power to make ourselves cease to exist. Today, a person may destroy himself in the sense of committing suicide, but all he does is separate the body from the soul. Yet when the Resurrection of the dead takes place and we possess incorruption and immortality, both the righteous and sinners, it will be impossible to make yourself cease to exist. Do you hear? It is impossible. Once we have come into existence, our annihilation is utterly impossible. For whatever God brings into existence never returns to nothingness. Never. Nothing in creation does. For God said, “Everything was very good,” and nothing returns to nothingness. He makes all things new from the old, but He returns nothing to nothingness. Nothing at all—not even the devil.

Nor will He return the damned to nothing—nothing at all. We, then, like the whole of creation, have a beginning. But our existence will be eternal. Therefore, we cannot describe God merely as eternal, because we too are eternal. God is without beginning and without end. He has no end, just as we will have no end, because God wills it so—not because it belongs to our nature to have no end. God wills that we should have no end; for if He so willed, we and the whole of creation would return to nothing at once.

But we are not without beginning; we had a beginning. God is without beginning, and so the Son is also without beginning—He shares the same beginninglessness as the Father. Remember how many troparia we sing in the Church: “The Word, who is without beginning together with the Father and the Spirit.”

The Son and the Holy Spirit are without beginning together with the Father. This means that there was never a moment—not even for a single second—when the Son did not exist. The Father, the Son, and the Holy Spirit exist together eternally. Their existence is simultaneous. Thus the Son is coeternal with the Father. Paragraph eighteen.

You understand, of course, that we are entering somewhat deep waters, but these things are not very difficult. If one pays a little attention, they are not difficult. Beloved, when Saint Cyril was instructing his catechumens, I do not think those people had more education or more schooling than we have today. Why, then, should we tell ourselves that we cannot understand these things, while Saint Cyril’s listeners, his catechumens, could? Does that make sense? Why should it be so? I say this so that no one will claim that these things are too difficult. No, they are not very difficult. They require only a little effort. Paragraph eighteen: “He who has seen the Son has also seen the Father, for the Son is like in all things to Him who begot Him: life begotten from life, light from light, power from power, God from God; and the characteristics of the divinity in the Son are without variation.”

“And the one counted worthy to behold the divinity of the Son comes to enjoy Him who begot Him. These are not my words, but those of the Only-Begotten Son: ‘Have I been with you so long, and yet you have not known Me, Philip? He who has seen Me has seen the Father.’ To put it more briefly: let us neither divide the persons nor merge them together.” He who has seen the Son has also seen the Father, because the Son is like Him who begot Him. Here, “like” means consubstantial—homoousios—not merely of similar essence, homoiousios, as though He simply resembled the Father.

I do not know what other word we could use here to avoid confusion. The word “like” is somewhat dangerous in this context. Zinc looks like silver, but zinc is not silver; it merely resembles it. The gold-plated objects we have are not gold. They are imitations: they look like gold, but they are not gold, and so forth. Here we have identity of essence. That is why, in the Creed, we do not say that the Son is of similar essence. What a struggle there was over that single letter iota! Saint Athanasius the Great would not yield. The Son is consubstantial. It is one and the same essence, not merely a similar essence—a common essence shared by the Father and the Son.

Thus we would say that He is life from life, light from light, power from power, God from God. This is why we say in the Creed, “Light from Light, true God from true God,” meaning that the essence is always the same. And then we read: “The characteristics of the divinity in the Son are without variation.” What are these characteristics? They are the divine attributes. In the Son, these attributes are without variation; that is, they do not differ from those of the Father. Pay close attention to this point. The Father is almighty, and the Son is almighty. The Father is all-wise, and the Son is all-wise.

The Father is all-good, and the Son is all-good, and so forth. Whatever the Father is, the Son is also. The Son therefore possesses exactly the same attributes as the Father. They are identical. “An equal and identical seal,” as Saint Basil the Great says so beautifully in his Divine Liturgy. As you know, on these Sundays we celebrate the Divine Liturgy of Saint Basil the Great. Next Sunday, the Fifth Sunday of the Fast, will be the last Sunday on which we celebrate it. That is why the service takes a little longer, because of those profoundly theological and masterfully composed prayers. The whole theology of Holy Scripture is contained in them. They speak first of the Mystery of the Father, then of the Mystery of the Son, and then of the Holy Spirit.

In the prayer of the Holy Anaphora, what does Saint Basil the Great say with such wondrous mastery? “The image of Your goodness, an equal and identical seal, showing You, the Father, in Himself,” and so forth. This is how Saint Basil the Great, that sublime theologian, expresses it in the Divine Liturgy: “an equal and identical seal.” Beloved, all these are figures of speech—

many of them drawn from Holy Scripture itself—used precisely to show that the Son and the Father are consubstantial, of one essence. Whatever the Father is, the Son is also; yet the Father is one person and the Son another. Pay attention: here we have neither Patripassianism, the confusion of the Father with the Son, nor—

nor a merging of the persons.

Neither one nor the other. Saint Epiphanius of Cyprus says the following. I happened to come across it—for you may think that I draw only from Saint Cyril, but this passage happened to be relevant. What is this “merging”? The Greek word is spelled in more than one way, but what does it mean? It means union or fusion. This is how Saint Epiphanius of Cyprus puts it: “So that the Holy Spirit may not be thought to be merged with the Son.” He is speaking here about the Holy Spirit. What, then, does “merging” mean? It means a fusion in which one person coincides with another and they can no longer be distinguished. We have neither Patripassianism nor any merging of the persons.

The Son is the Son and is not the Father. The Father is the Father and is not the Son. Moreover, alongside the common divine attributes of the persons, there are also attributes that are not common. You know what they are. The Father begets but is not begotten. The Son is begotten but does not beget. The Holy Spirit proceeds from the Father. These are called the personal properties. The very fact that our Church emphasizes these personal properties shows at once that She sets aside and utterly rejects these two heretical positions: Patripassianism and the merging of the persons, as I explained earlier. Now we come to something very beautiful and closely connected with us.

Since the Son and the Father are consubstantial, Saint Cyril says, “He who has seen the Son has seen the Father.” This brings us to Philip’s wonderful request. Philip says, “Lord, show us the Father, and it is enough for us.” The Lord had spoken again and again about the Father. Then Philip—this is such a deeply human question—said, “Lord, You speak to us about the Father. Show us the Father, and it is enough for us.” And the Lord replied, “Philip, have I been with you so long, and have you not understood that he who has seen Me has seen the Father? He who has clearly seen Me has seen the Father.” He who has seen Me has seen the Father. And as Saint Cyril says here, the one who has seen receives this great—

blessing: “The one counted worthy to behold the divinity of the Son,” as, for example, at the Transfiguration, or as the Apostle Paul beheld the divine glory of Christ, “comes to enjoy Him who begot the Son”; he also enjoys the Father who begot Him. But you may ask—and let us be realistic here—they saw before them a man, Jesus Christ, and yet He is the infinite God. Christ now says that whoever has seen Him has seen the Father. Philip’s question was reasonable: “Show us the Father; we do not see Him.” The Lord answers, “He who has seen Me has seen the Father.” This answer might perhaps have left Philip, or anyone else, unsatisfied. Philip was indeed satisfied later, as we shall shortly see.

Would such an answer satisfy us? I am surely reading your thoughts, am I not? But what is happening here? What can we say about it? Beloved, what answer could we give in this case? Who could behold the Son, the Father, or the Holy Spirit as the naked divine essence directly before his eyes?

Could that ever be possible? It is utterly impossible. It would be like—and of course the image is inadequate, but let us use this poor example—an atomic bomb exploding before our eyes, and our attempting, within that blinding light that melts everything around it, to observe the stages of the explosion—

and the transformation of the surrounding environment. Could we stand within the event itself, within that blaze, and perceive it? Could that ever be possible? Impossible. And can the explosion of an atomic bomb be compared with the divine glory—the glory of the God whose power, as we said earlier in answering questions, is revealed by the creation of the universe? Impossible, utterly impossible. Thus, whenever God reveals Himself, we have at the same time both a true revelation and a veiling of God. This veiling takes place through the flesh, through human nature. That is why Saint Isaac the Syrian says that if God were to appear within creation in His divine nature, the whole creation would be consumed by fire.

For creation to endure the manifestation of God, a covering is necessary. What covering? The covering of the flesh. Consider Moses when he came down from Sinai. Moses was shining; he had received divine glory. Yet the Hebrews could not look upon the face of the servant—a mere man who had received divine glory only by reflection, if I may use that expression. They could not endure it and asked Moses to place a veil over his head. This veil, I ask you to understand, is an image of the Incarnation. The Apostle Paul says this in the Epistle to the Hebrews. It is a very beautiful and characteristic passage. He says:

“That is, the veil”—he says—“the veil, that is, His flesh.” In other words, it was like the veil in Solomon’s Temple—as the preceding passage explains—which hid the Holy of Holies from the eyes of the priests who entered the Temple. The Holy of Holies was entirely unseen and dark, for it had no window. Pay close attention: the Holy of Holies is an image of the divinity. No one entered there except the high priest. He, in turn, is a type of the One who enters, we might say, into the innermost sanctuary of the divinity, if I may put it that way: Jesus Christ as man, who entered Heaven after passing through the heavens—

and sits at the right hand of God the Father. The old high priest who entered the Holy of Holies was the image of this. That place had no windows; it was dark, and before it hung a veil—that is, a curtain, a screen. What did this signify? It signified that the Divinity cannot be touched and is beyond our knowledge. And God dwells there. But in what sense does He dwell there? God does not literally dwell in one place. Could God be contained in a sanctuary? The expression “God dwells there” is an image. Now pay attention. The veil was the point of connection between the Holy of Holies and the Holy Place. The place where the priests stood was called the Holy Place, while the other was called the Holy of Holies. Between them hung the veil, separating the two spaces.

What, then, conceals the Divinity from human eyes? The veil—that is, the flesh of Christ. This is why the Apostle Paul, speaking of the veil in the Epistle to the Hebrews, says, “that is, His flesh.”

We could say, “God is here within the sanctuary,” while all we are able to see is the veil. Now, if the veil could speak to us—and indeed it can, for it is the flesh of Christ—then Christ speaks to us as man. And because Christ is the Son of God, the Word (Logos) of God, of one essence with the Father, we can now understand why

“He who has seen Me has also seen the Father.” But how could I see the Father? In terms of the divine essence, I could see only the Son. Yet it is enough for me to see the Son, because the Son has the Father within Himself. This saying is true; but as I have explained, it could not be otherwise. Christ therefore speaks with perfect precision: “He who has seen Me has also seen the Father.” At the same time, He is the veil—that is, the flesh of Jesus Christ. This is extremely important. God never appears without a covering. That is impossible. Whenever there is revelation, there is also concealment at the same time. Even within creation itself, where God manifests Himself in various ways, there is also concealment, a mystery. There is always something incomprehensible, something we strive to discover. That is concealment. The Gospel itself is a revelation from Heaven,

a revelation of the will of God. Yet at the same time, it is also a concealment. Consider the parables—for example, the parable we discussed during the questions. What is it to those who do not have eyes enlightened by the Holy Spirit? That is why they write such strange and peculiar things. What is it, then? It is a concealment through which they see nothing. A covering is placed before them, and we must look beyond it to see what is being revealed. Something is revealed and concealed at the same time. Christ Himself said it: “To you I speak plainly about the mysteries of the Kingdom of God.” Yet they are still mysteries. The word “plainly” belongs, so to speak, in quotation marks. “But to those outside, everything is in parables.” Why? What is a parable? It is an image. It is a veil. It is something that conceals. And what does He say? So that seeing, they may see and not perceive.

They see without understanding, and they hear without understanding. Yet here Christ shows great loving-kindness, because He does this so that they may not be punished. You may now wonder: Why does God hide Himself in this way? He hides Himself because He does not wish those with an evil disposition to incur a greater punishment. For if the Divinity stood unveiled before them, so to speak, and people still went so far as to blaspheme, then God preserve us! This question has been raised, and I myself have put it before you two or three times. The question is this: Why does God not reveal Himself as He truly is to the demons, to mankind, and to the whole creation, so that there would be no more struggle between faith and unbelief? But such a thing is inconceivable.

It is the human disposition alone that determines the matter, not any necessity for a greater Revelation. God reveals Himself, but people are not ready to receive the Revelation. To protect them, because their disposition has been corrupted, and to keep them from becoming inhabitants of the very depths of Hell, God hides Himself so that they may not receive a greater punishment because of that very revelation. I hope I have answered the question of the dear brother who asked me about this. It is a very profound matter. Moreover, it is not only that God cannot reveal Himself beyond what has already been revealed. You know that this is the final stage of Revelation. Beyond Jesus Christ there is no further Revelation. We may behold Christ glorified, but we also beheld Him glorified on earth.

We may behold only one aspect of His glory, certainly, “as far as they could bear it,” as the troparion of the Transfiguration says concerning the disciples. We might perhaps behold His glory in a greater measure, undoubtedly a greater measure, but it would always be of the same nature. We have seen the glory of Christ; we have truly seen it, but we cannot see more. Created beings cannot attain to such a vision. What could they possibly see? Furthermore, as you know, the worth of our acceptance lies in the realm of faith, not mere knowledge. Do you know what knowledge is? I have told you many times. Is it a product of our free disposition? Can I say that I like it or dislike it? One plus one equals two. That settles it.

Is there any question of personal choice here, so that I might say whether one plus one does or does not equal two? Knowledge simply levels, so to speak, whatever is placed before me. That settles it. I have no choice in the matter; I cannot have one. But in the realm of faith, my free disposition is able to unfold. I may say yes or no: I accept, or I do not accept. Thus the Revelation of God is so great that we can say God became man. Yet this is astonishing and incomprehensible. At the same time, there is concealment—concealment because faith is now required. “For had they known, they would not have crucified the Lord of Glory,” says the Apostle Paul. Mere knowledge, then, has no moral virtue.

Faith has moral virtue. Why does God insist on faith, although He gives us evidence through Revelation? So that a person’s choice may have worth when he freely chooses what he will accept. There could no longer be virtue if the Revelation of God were offered in an overwhelming and undeniable form. As I have told you, that would flatten the human person and abolish the freedom of the human will. We would no longer have a free choice. The matter would be settled. Do not forget that in Paradise our first parents had communion with God. Yet God desires both things to remain: the realm of knowledge—that is, communion—and also faith. It was not the first time God had appeared to our first parents when He said, “Adam, where are you?” God was already known to them.

Their communion was ineffable, a blessed communion. Yet at the same time, God wanted Adam to move within the realm of faith as well. Why? Because the human constitution is such that Adam could not fully comprehend God; and his free disposition also had to unfold, so that what he accepted might have true worth. This is what I have been explaining to you all this time. And so faith enters. How did it enter? “You shall not eat from this fruit.” What was Adam required to do then? To believe. Thus there are two realms that mutually indwell one another: knowledge and faith, both together. My dear friends, faith in God is not devoid of knowledge, nor is knowledge of God devoid of faith. They exist together. We could now express all this in another way: God reveals Himself and conceals Himself.

I am saying the same thing in this expression. The Gospel reveals and conceals. On what does it depend for what is veiled to be uncovered, so that deeper knowledge may come? On the disposition of human beings. When a person says yes to God, God comes and reveals more. This is why the Saints receive revelations. Indeed, the question asks: Why does God not reveal Himself to the world as He reveals Himself to the Saints? The Saints receive deeper revelations precisely because they directed their free will toward the good and accepted what God revealed. Once they accept—and accept the person of Christ the God-Man—the revelations become deeper and deeper. Take today’s Gospel as an example.

The Lord meets Philip and Nathanael. He says something to Nathanael; He gives him a revelation: “I saw you under the fig tree.” Nathanael is overwhelmed. “Lord,” he says, “Teacher, You are the King of Israel.” And the Lord replies, “Is this what amazed you? Then I tell you this: from now on you will see the angels of God ascending and descending upon the Son of Man.” What did He mean? “I presented you with a revelation, and you accepted it. It was a small revelation, and you accepted it. Now, because you accepted it, you will receive your recompense—your reward, as we might say. In justice, you will receive a greater revelation.” That is how it is, my dear friends. Do not be mistaken.

I once used a blunt expression spoken by Kazantzakis: “If Christ came again, we would crucify Him again.” It is true. Why? Quite simply, because Revelation by itself is not enough; the working of the human will is also involved. So I have answered that question. At the same time, we have also explained what is said here in the text of Saint Cyril. Now we come to paragraph nineteen.

“Do not suppose that He is the Father of the Son in the same way that He is the Father of created beings; Christ made the distinction in what follows. For He did not say, ‘I ascend to our Father,’ lest there should appear to be a shared status between created beings and the Only-Begotten. Rather, He said, ‘My Father and your Father’—His Father by essence, and your Father by adoption. And again, ‘to My God and your God’—My God in one manner, as I am the true and Only-Begotten Son, and your God in another manner, as you are created beings.” When we say that God is Father—the Father of the Son and the Father of mankind—do not suppose that these are the same thing.

There is a distinction. We have, of course, spoken about this before. It was included in the summaries Saint Cyril gave us concerning these matters. Do you not remember those summaries? When Christ met the myrrh-bearing women on the road, He said that He had not yet ascended to His Father; He had not yet ascended into Heaven. “Go and tell My brethren: Behold, I ascend to My Father and your Father, to My God and your God.” He draws a distinction between Himself and mankind: your Father and My Father; your God and My God.

He draws this distinction precisely to show that God is the Father of Jesus Christ in one sense and our Father in another. He is Christ’s Father according to essence, while He is our Father by appointment, through adoption. Thus Christ’s relationship to the Father is distinguished from ours. How many utterly foolish and blasphemous things the millenarian sects say about this! They ask, “What does ‘Son of God’ mean? We too are sons of God.” Yes, but in what sense are we sons? And do not suppose that what I am telling you belongs only to the past. We have heresies active today that dig up, so to speak, all these ancient heresies and bring them back to life. Let us proceed.

Paragraph twenty, beginning with verse sixteen: “And would you know that our Lord Jesus Christ is King eternally? Hear Him again as He says, ‘Abraham your father rejoiced that he was to see My day; he saw it and was glad.’ This saying was hard for the ears of the Jews, yet He speaks an even harder one: ‘Before Abraham came to be, I am.’ And again He says to the Father, ‘And now, Father, glorify Me in Your own presence with the glory which I had with You before the world existed.’ For He clearly declared, ‘Before the world came to be, I possessed the glory that is with You.’ And again He says,

‘You loved Me before the foundation of the world,’ clearly declaring that the glory He has with the Father is without beginning.” Saint Cyril draws upon passages from Holy Scripture to show that our Lord is the eternal King. He is King without beginning together with the Father, who is King.

These are passages from Scripture. You know that once, during a dialogue the Lord had with His audience, when they belittled Him and asked, “Who are You?” He answered, in effect, “Let Me tell you who I am. You are children of Abraham. Abraham is your forefather, a great person in your eyes, and you boast of being his children.” They used to say, “We were not born of fornication; we are children of Abraham.” “Very well, then, since you want to know who I am, I tell you that Abraham rejoiced to see My day, and he saw it.” What is “My day”? It is the Incarnation.

It is the day of the Son of God. His day is the Incarnation. Why does He call it “the day”? Because this takes place within time. Yes, because the Incarnation also took place within time. Abraham longed to see My day—that is, My Incarnation—and he saw it and rejoiced. Why did he rejoice? Because Abraham was in Hades, in the darkness of Hades, and had received God’s promise that He would bring him into His glory and deliver him from there, just as He would Adam. Abraham received this promise from God, and now he sees. Where does he see? In Hades. What does he see? That the promise God gave him is being fulfilled. The One who would save him...

the One who would bring him out of the darkness of Hades, had come. At that very moment He was on earth. And so Abraham rejoiced to see My day; he saw it and was glad, because he now knew that he would be saved, that he would not remain in the darkness of Hades, and, further still, that he would indeed rise again. Then they said to Him, “You are not yet fifty years old.” That was a rough, rounded figure. The Lord was in His thirties, was He not? You have not even lived as a man for fifty years, and have You seen Abraham? Or rather, did Abraham see Your day—Your life, Your existence—even though Abraham lived two thousand years ago? What are these things You are saying? And He answered them with this saying, which was so hard for them to hear:

“Before Abraham came to be, I am.” I assure you: before Abraham came into being, I exist. He rightly says “came to be,” because Abraham is a creature, and so the verb “to come into being” is used. But what does He use when speaking of Himself? He does not use the verb “to come into being”; He says, “I am”—I exist. In other words, I exist eternally. I am He Who Is, as the Lord said to Moses. The same One, the same person. It was the Son who spoke in the Old Testament: I am He Who Is. I am the Existing One. What a tremendous truth, my beloved! What revelations—astonishing revelations—showing us who Jesus Christ is! And again He says to the Father...

“And now, Father, glorify Me in Your own presence.” Glorify Me with the glory I had with You before the world came into being. “With You before the world existed”—the glory I already possessed. Was the Son, then, deprived of His glory? No, He always possessed it, but He did not possess it as man. His human nature received its glory through the Cross and the Resurrection. That is why He says: Glorify Me with the glory I possess as God; glorify My human nature as well. This certainly does not mean that He could not glorify His human nature Himself, since He is God. Rather, as man, He reveals here His dependence upon the Father—His obedience. Obedience: this great mystery. What, then, do we see?

Saint Cyril says, “For He has clearly declared that before the world came into being, I possessed the glory that is with You.” Before the world came into being, I possessed this glory which is also Yours. God—Christ—is the eternal King. We must not say, as Saint Cyril will explain a little later: He was born in Bethlehem, and therefore who is He? The frail little Child born there, who flees to Egypt because of Herod’s threats. He flees to Egypt because here we encounter the mystery of the divine economy in the flesh; yet He is the eternal King. And again: “You loved Me before the foundation of the world.” You loved Me before the foundations of the world were laid; You have loved Me, Your Child. Thus Saint Cyril clearly states here—and with this we shall close...

that I possess eternally the glory that is with You; I possess Your glory without beginning. This, my beloved, is Jesus Christ. This is who He is. As we shall see next time, He is first of all God, and He is the Creator of all things. Nothing that has come into being came into being apart from Him. It is astonishing that this is Jesus Christ. This is who He is: the One through whom all things were created. And there is not a single thing—“not even one thing that has come into being”—which is not His creation. My beloved, all these truths, as you see, are aspects of Christology. They concern the person of Jesus Christ, and they help us greatly to establish our faith firmly...

in our Lord—and that firm faith will also be our salvation.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί, στην δεκάτην κατήχηση, στην δεκάτην εβδόμη παράγραφον. Όλες οι κατηχήσεις, όπως και οι προηγούμενες, όπως και οι επόμενες, αναφέρονται στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού, θέματα Χριστολογίας. Και όπως σας έλεγα την περασμένη φορά, τα θέματα αυτά της Χριστολογίας είναι πολυτιμότατα για την εποχή μας, διότι το πρόσωπο του Κυρίου μας Ιησού Χριστού βάλλεται και πρέπει να κατοχυρωθούμε πρώτα εμείς, αλλά και να κατοχυρώσουμε το περιβάλλον μας. Δηλαδή, αντιλαμβάνεστε, έχουμε ανάγκη στηριγμού πίστεως.

Πρέπει να πούμε ακόμη ότι η πίστη μας κλονίζεται όχι διότι η φύσις της πίστεως είναι τέτοια ώστε να φαίνεται να κλονίζεται, αλλά διότι οι γνώσεις μας είναι ανεπαρκείς και έτσι κλονίζεται η πίστη μας. Δεν φταίει η πίστη καθ' αυτήν ούτε το πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Δεν υπάρχουν δηλαδή διάτρητα σημεία. Δεν υπάρχουν σημεία ασθενή που θα μπορούσαμε να πούμε, να, εδώ υπάρχει ασθενές σημείο της πίστεως και λοιπά. Όχι. Εμείς είμαστε ασθενείς. Εμείς έχουμε αγνωσία. Γι' αυτό και λέγει ο Απόστολος Παύλος στους Κορινθίους, αναφερόμενος στην Ανάσταση των νεκρών, που δεν μπορούσαν αυτό να το καταλάβουν: «Ἀγνωσίαν γὰρ Θεοῦ τινες ἔχουσι· πρὸς ἐντροπὴν ὑμῖν λέγω».

Λοιπόν, αγνωσία εμείς οι χριστιανοί, και πρέπει να γνωρίσουμε πολλά πράγματα, ακριβώς για να θαυμάσουμε το οικοδόμημα της πίστεως και έτσι να μείνουμε σε αυτό μέχρι την τελευταία μας πνοή. Ενθυμείσθε, λέγαμε την περασμένη φορά, ότι ο Υιός και ο Πατήρ έχουν μίαν ενέργεια, μίαν βούληση, διότι είναι ένας ο Θεός, μία δύναμη. Δεν έχουμε δύο δυνάμεις, δύο ενέργειες και το καθεξής. Έχουμε βεβαίως τρία τα πρόσωπα, Πατήρ, Υιός και Άγιον Πνεύμα. Αλλά επειδή η ουσία είναι μία, και οι ενέργειες είναι κοινές και στα τρία πρόσωπα. Βεβαίως, επειδή γίνεται αναφορά στο δεύτερο πρόσωπο.

Γι' αυτό το λόγο, για λόγους τεχνικούς, δηλαδή διδακτικούς, αυτή τη στιγμή δεν γίνεται αναφορά εις το Άγιο Πνεύμα. Όχι όμως ότι δεν το... Όπως λέει ο Πατήρ και ο Υιός, μην νομισθεί ότι παραμερίζουμε το Άγιο Πνεύμα. Για λόγους καθαρά διδακτικούς γίνεται αυτή η αναφορά μόνο, διότι γίνεται αναφορά σχέσεων Πατρός και Υιού. Όταν θα έρθει η κατήχηση εκείνη που αναφέρεται στο Πνεύμα το Άγιον, τα πράγματα βεβαίως εκεί θα είναι πλήρη.

τίνειν αληθινός ο Υιός. Έχον εν εαυτότον πατέρα, ούκης πατέρα μεταβληθείς. Ούγαρ πατήρ εν ενθρόπισεν, αλλά Υιός, λεγέστογαρ ελευθερίως η αλήθεια. Ο πατήρ έπαθεν υπερημών Ἀλλ’ ἀπέστειλε τὸν ὑπὲρ ἡμῶν παθόντα. Μήτε λέγωμεν τὸ «ἦν ποτέ, ὅτε οὐκ ἦν ὁ Υἱός», μήτε Υἱοπατορίαν καταδεξώμεθα, ἀλλ’ ὁδῷ βασιλικῇ πορευόμενοι μὴ ἐκκλίνωμεν μήτε ἀριστερὰ μήτε δεξιά. Μήτε διὰ τὸ νομίζειν τιμᾶν τὸν Υἱὸν Πατέρα αὐτὸν ἀναγορεύσωμεν, μήτε διὰ τὸ τιμᾶν τὸν Πατέρα νομίζειν ἕν τι τῶν δημιουργημάτων τὸν Υἱὸν ὑποπτεύσωμεν. Ἀληθὴς Πατὴρ δι’ ἑνὸς Υἱοῦ προσκυνείσθω, καὶ μὴ μεριζέσθω ἡ προσκύνησις. Ίσως. Έως εκεί. Θα παραλείπω από το κείμενο μερικές γραμμές, διότι ο Άγιος Κύριλος έχει πολλές επαναλήψεις. Σας διαβάζω ένα στίχο του που είναι λίγο πιο κάτω, στην δεκάτη ενάτη παράγραφο, λέγει:

«Πολλάκις γὰρ λέγω τὸ αὐτὸ πρὸς ὑμᾶς, ἵνα ἐντυπωθῇ ὑμῶν τοῦτο τῇ διανοίᾳ». Το λέγω πολλές φορές για να εντυπωθεί στο μυαλό σας. Αυτό που κάνει πάντοτε ένας εκπαιδευτικός στο σχολείο. Μην το πάρετε, λοιπόν, ένα μειονέκτημα ότι έχει αυτές τις επαναλήψεις. Και φυσικά, αφού ακολουθούμε το κείμενο, και εγώ κάνω αυτές τις επαναλήψεις, αν δεν το έχω και εγώ σαν ιδίωμα να κάνω αυτές τις επαναλήψεις, γιατί ο σκοπός μας είναι η εδραίωση σ' όσα λέγονται. Είναι μια πολύτιμη παράγραφος αυτή, αγαπητοί, πάρα πολύ πολύτιμη, και μην νομιστεί ότι οι θέσεις που έχει εδώ ο Άγιος Κύριλλος είναι παλιές θέσεις αιρετικών και σήμερα δεν θα μπορούσαν αυτές οι θέσεις πια να υπάρχουν. Σας σημειώνω και σας λέγω ότι όσες ποτέ ιδέες, αιρέσεις, διατυπώθησαν

στην ιστορία, αυτές αναμασώνται και διαρκώς αναφαίνονται. «Οὐδὲν καινὸν ὑπὸ τὸν ἥλιον», όλα παλιά είναι. Γι' αυτό πρέπει να γνωρίζουμε τα παλιά για να αντιμετωπίζουμε τα καινούργια που έρχονται — όχι καινούργια ότι είναι, αλλά για μας, για την εποχή μας, να μοιάζουν, που δεν ξέρουμε το παρελθόν.

Είναι καινούργια, ενώ δεν είναι καινούργια. Αν ξέραμε, ξαναλέγω, πολύ καλά το παρελθόν, τότε αντιμετωπίζουμε θαυμάσια το παρόν και το μέλλον. Ο Υιός είναι Θεός αληθινός και έχει ἐν ἑαυτῷ τον Πατέρα. Δεν μετεβλήθη σε Πατέρα ο Υιός. Άλλος είναι ο Υιός και άλλος είναι ο Πατέρας. Ο Πατήρ δεν ενηνθρώπησε.

Ο Υιός ενηνθρώπησε. Ούτε ο Πατήρ έπαθε για μας, αλλά απέστειλε εκείνον που έπαθε για μας, δηλαδή τον Υιόν του. Είναι το γνωστό εκείνο το οποίον έλεγαν τότε οι αιρετικοί εκείνοι, εν προκειμένω ο Σαβέλλιος — είναι περισσότεροι όμως — που ήθελαν να ερμηνεύσουν το δόγμα της Αγίας Τριάδος διά λογικών τρόπων. Δηλαδή ήθελαν να διασώσουν τον ένα Θεό και, επειδή δεν μπορούσαν λογικά να φανταστούν πως έχουμε μία ουσία και τρία πρόσωπα, διότι κατά τον Αριστοτέλη στο κάθε πρόσωπο αντιστοιχεί μία ουσία και συνεπώς, αν έχουμε τρία πρόσωπα, έχουμε τρεις ουσίες.

Λοιπόν, έχουμε τρεις θεούς, αφού έχουμε τρεις ουσίες, και συνεπώς έχουμε πολυθεΐα. Θέλοντας να περισώσουν, λοιπόν, το δόγμα της Αγίας Τριάδος, ερμηνεύοντάς το λογικά, ότι η ουσία του Θεού είναι μία, τα πρόσωπα εμφανίζονται ότι είναι τρία, αλλά δεν είναι τρία. Πώς εμφανίζονται; Με εκείνη τη διατύπωση που έκανε ο Σαβέλλιος περί Υιοπατορίας, δηλαδή ότι ο Πατήρ εμφανίζεται — ή μάλλον ο Θεός — ως ένα πρόσωπο, ότι δεν είναι τρία τα πρόσωπα, είναι ένα, αλλά κάθε φορά αλλάζει προσωπείον. Κάποια εποχή, στην εποχή της Παλαιάς Διαθήκης, εμφανίζεται ως Πατήρ.

Στην περίοδο της Καινής Διαθήκης εμφανίζεται ως Υιός, διότι ο ίδιος ο Θεός που εμφανίζεται Πατήρ στην Παλαιά έρχεται στην Καινή ως Υιός και κατόπιν, στην ιστορία της Εκκλησίας, εμφανίζεται ως Πνεύμα Άγιον. Πάντοτε το ίδιο πρόσωπο αλλάζει μορφή, αλλάζει ρόλο.

Ρόλο. Αυτό λέγεται Υιοπατορία. Υιός, δηλαδή, Υιοπατορία. Και σας ξαναλέγω, δεν είναι παρά το ότι συνενώνουν τα πρόσωπα. Και επειδή ο λόγος τώρα περί Πατρός και Υιού, βγάζουμε το Πνεύμα το Άγιον, για λόγους, σας είπα τώρα, μαθήσεως, για άλλη φορά. Και αναφέρομαι μόνο σε αυτά τα δύο, ότι συνενώνουν αυτά τα δύο πρόσωπα, ότι ο Χριστός είναι ο πάλαι Πατήρ, ο Υιός είναι ο πάλαι, ο κάποτε Πατήρ. Αυτά τα πράγματα, λέγει, είναι απαράδεκτα.

Βεβαίως, μία ουσία, έχουμε τρία πρόσωπα. Αυτό δεν είναι κατανοητό για τους λόγους που σας εξήγησα και, συνεπώς, αποτελεί αυτό το μυστήριον της Αγίας Τριάδος. Διότι αν ήταν κατανοητό το μυστήριον αυτό, τότε βεβαίως — κατανοητό με την έννοια καταληπτό — τότε βεβαίως θα έπαυε να είναι αυτός ο Θεός, Θεός. Διότι, όπως λέει ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, τούτο μόνο μπορούμε να καταλάβουμε, ότι ο Θεός είναι ακατάληπτος. Δεν μπορούμε δηλαδή να έχουμε πιο πολλά πράγματα έξω από εκείνα τα οποία μας αποκαλύπτει η Αγία Γραφή, στον χώρο βέβαια πάντοτε της καταλήψεως της δικής μας. Πέραν της δικής μας καταλήψεως δεν έχουμε αυτή τη δυνατότητα. Αποτελεί, συνεπώς, ένα μυστήριο. Αποτελεί το θεμελιώδες μυστήριο της πίστεώς μας. Είναι το δόγμα της Αγίας Τριάδας.

Παμμέγιστο αυτό μυστήριο. Και το δεύτερο μυστήριο είναι το δόγμα της ενανθρωπίσεως: πως ο Υιός, πως ο Θεός, ο Άκτιστος, περιβάλλεται κτιστό σώμα. Αλλά και το ακόμα καταπληκτικότερο, πως αυτός ο Υιός γίνεται άνθρωπος. Δεν μπαίνει σε έναν άνθρωπο, γίνεται άνθρωπος, ενανθρωπεί πραγματικά και ταυτοχρόνως είναι ένα πρόσωπο. Ενώ έχει και σώμα, έχει και ψυχή. Σώμα και ψυχή αποτελούν βεβαίως έναν πλήρη άνθρωπο με πρόσωπο, αλλά εντούτοις δεν έχουμε το ανθρώπινο πρόσωπο, παρά το θείο πρόσωπο. Αυτό είναι τώρα το δεύτερο μεγάλο δόγμα της πίστης μας, το δεύτερο μεγάλο μυστήριο. Απάνω σε αυτά τα δύο κτίζεται ολόκληρη η πίστη.

Είναι πάρα πολύ φυσικό, διότι αφού ζούμε σε έναν κόσμο του οποίου οι δυνατότητες δομής μας είναι τέτοιες, δεν μπορούμε να έχουμε κατάληψη πραγμάτων που εκτείνονται πέραν από αυτόν τον φυσικό και κτιστό κόσμο. Δεν είναι δυνατόν. Εδώ βλέπουμε και τα όρια του ανθρωπίνου μυαλού. Όταν όμως υπάρχει η αλαζονία του ανθρώπου, η υπερηφάνεια που θέλει να καταλάβει όλα, τότε βεβαίως πλάθει πράγματα, εικόνες, φαντασιώσεις, οι οποίες στον χώρο της πίστεως λέγονται αιρέσεις, αποκλίσεις. Θέλει πάρα πολύ προσοχή. Να το ξέρετε, την αίρεση τη γεννάει πάντοτε η περηφάνια, πάντοτε η προσπάθεια να ερμηνεύσουμε λογικά εκείνα τα οποία δεν ερμηνεύονται λογικά, δηλαδή τα μυστήρια. Η λογική ερμηνεία του μυστηρίου είναι πάντοτε μια αίρεση. Πάντοτε. Θα το ξέρουμε αυτό. Αλλά τι λέγει...

Πρέπει να δεχθούμε αυτήν τη θέση, λέει, του Σαβελλίου και των άλλων αιρετικών που αναφέρονται στο δόγμα της Αγίας Τριάδος; «Μήτε Υἱοπατορίαν καταδεξώμεθα», το «ώμεθα» με ωμέγα, δηλαδή να καταδεχθούμε. Όχι, μακριά, αυτά είναι αλλότρια της πίστεως. Αλλά αναφέρει και εκείνο το του Αρείου, χωρίς να βάζει ονόματα. Απλώς αναφέρει τις κακοδοξίες τους. Εκείνο το διαβόητο: «Ἦν ποτέ, ὅτε οὐκ ἦν ὁ Υἱός». Δηλαδή ότι ο Υιός, υπήρξε κάποια εποχή που δεν ήταν. Έστω κι αν είναι έξω από τον χρόνο των εγκοσμίων, δηλαδή έξω από τη δημιουργία. Υπάρχει ένας ιδιότυπος, ούτως ειπείν, χρόνος για τον Θεό, που κάποια στιγμή ο Θεός Πατήρ είναι μόνος Του και δεν είναι ο Υιός. Έστω, λοιπόν, κάποια στιγμή που ο Πατήρ είναι μόνος Του και χωρίς τον Υιό. Τότε, τότε, «ἦν ποτέ, ὅτε οὐκ ἦν». Ήταν κάποτε που δεν υπήρχε.

Προϋπήρχε ο Πατήρ. Και αυτό είναι η μεγάλη βλασφημία του Αρείου. Μην ξεχνάτε ότι ο Αρειανισμός είναι ο πρόδρομος του Αντιχρίστου. Ο Αντίχριστος δεν θα πει τίποτα άλλο παρά θα πει αυτό που είπε ο Άρειος. «Ποιος», λέγει, ερωτάει ο Άγιος Ιωάννης ο Ευαγγελιστής σε επιστολές του, «ποιος είναι ο Αντίχριστος, παρά εκείνος που αρνείται ότι ο Υιός του Θεού ήλθε εν σαρκί, ότι είναι αληθινά Θεάνθρωπος; Αυτός», λέει, «είναι ο Αντίχριστος». Είτε, λοιπόν, πάρω τον Αρειανισμό, που αρνείται τη Θεία Φύση του Χριστού, τη Θεία Ουσία, ότι έχει κοινή ουσία με τον Πατέρα, είτε πάρω τον

Μονοφυσιτισμό, που δέχεται μόνο τη Θεία Φύση και όχι την ανθρωπίνη, είναι δύο όψεις ενός και του αυτού πράγματος: άρνηση του θεανθρωπίνου προσώπου του Ιησού Χριστού. Και αυτό είναι βαρύτατο, θα λέγαμε βαρυτάτη βλασφημία, βαρυτάτη αίρεση. «Μὴ ἐκκλίνωμεν», λέγει, «μήτε ἀριστερὰ μήτε δεξιά».

«Μήτε διὰ τὸ νομίζειν τιμᾶν τὸν Υἱὸν Πατέρα αὐτὸν ἀναγορεύσωμεν», για να δήθεν να τιμήσουμε τον Υιόν, να τον αναγορεύσουμε Πατέρα, ότι δηλαδή ο Πατήρ τώρα έγινε Υιός. «Μήτε διὰ τὸ τιμᾶν τὸν Πατέρα νομίζειν ἕν τι τῶν δημιουργημάτων τὸν Υἱὸν ὑποπτεύσωμεν». Όπως και αν το πάρουμε το πράγμα, ή έτσι ή έτσι, ο Θεός να φυλάξει, είναι αίρεσις. Θέλω να τιμήσω τον Πατέρα, θυσιάζω τον Υιόν. Θέλω να τιμήσω τον Υιόν, θυσιάζω τον Πατέρα. Ο Υιός είναι συναΐδιος με τον Πατέρα. Όπως σας έλεγα και μια περασμένη φορά, εδώ στις ομιλίες μας, ότι αΐδιος θα πει αιώνιος που δεν έχει ούτε αρχή ούτε τέλος, ενώ το αιώνιος έχει αρχή αλλά δεν έχει τέλος. Εμείς που γεννηθήκαμε, είναι αδύνατο να καταλήξουμε στο μηδέν, στην ανυπαρξία.

Εμείς οι άνθρωποι, ό,τι να κάνουμε, είναι αδύνατον, είναι αδύνατον, δηλαδή είναι αδύνατον. Δεν είναι στο χέρι μας, αγαπητοί μου, να εξαφανίσουμε τον εαυτό μας. Σήμερα εξαφανίζουμε τον εαυτό μας με την έννοια της αυτοκτονίας. Δεν κάνουμε τίποτε άλλο παρά να χωρίζουμε το σώμα από την ψυχή. Όταν όμως θα γίνει η Ανάσταση των νεκρών και θα έχουμε αφθαρσία και αθανασία, δίκαιοι και αμαρτωλοί, είναι αδύνατο να εξαφανίσεις τον εαυτό σου. Ακούσατε; Είναι αδύνατον. Άπαξ και ήλθαμε στην ύπαρξη, είναι αδύνατη η εξαφάνισις. Τελείως. Διότι παν ό,τι ο Θεός φέρει στην ύπαρξη, αυτό δεν γυρίζει ποτέ στο μηδέν. Ποτέ. Ούτε από τη δημιουργία. Γιατί ο Θεός είπε: «Τὰ πάντα καλὰ λίαν», και στο μηδέν δεν γυρίζει τίποτα. Μεταποιεί ἐκ παλαιῶν εἰς καινά, αλλά δεν επιστρέφει τίποτε στο μηδέν. Τίποτε, τίποτε. Ούτε το διάβολο θα επιστρέψει στο μηδέν.

Ούτε τους κολασμένους ανθρώπους, τίποτε. Εμείς, λοιπόν, έχουμε αρχή, όπως και ολόκληρη η δημιουργία. Αλλά η ύπαρξή μας θα είναι αιωνία. Δεν μπορούμε να πούμε, λοιπόν, τον Θεό ότι είναι αιώνιος, γιατί είμαστε αιώνιοι κι εμείς. Ο Θεός είναι αΐδιος. Δεν έχει ούτε τέλος, όπως κι εμείς δεν θα έχουμε τέλος, γιατί έτσι το θέλει ο Θεός. Όχι από τη φύση μας ότι δεν έχουμε τέλος. Έτσι το θέλει ο Θεός να μην έχουμε τέλος, γιατί αν ο Θεός θέλει, γυρίζομε, παρά ταύτα, παραχρήμα γυρίζομε στο μηδέν, ολόκληρη η δημιουργία.

Αλλά Αλλά δεν είχαμε όμως, δεν είμαστε άναρχοι, έχουμε αρχίσει. Ο Θεός είναι άναρχος, έτσι και ο Υιός είναι άναρχος, δηλαδή συνάναρχος με τον Πατέρα. Θυμηθείτε πόσα τροπάρια λέμε στην Εκκλησία μας: «Τὸν συνάναρχον Λόγον Πατρὶ καὶ Πνεύματι».

Συνάναρχος με τον Πατέρα είναι και ο Υιός και το Πνεύμα το Άγιον, που σημαίνει δεν υπήρξε χρονική στιγμή ούτε ενός δευτερολέπτου που να μην υπήρχε ο Υιός. Άμα Πατήρ, άμα Υιός, άμα Πνεύμα Άγιον. Σύγχρονος, η ύπαρξις είναι σύγχρονος. Έτσι, λοιπόν, και ο Υιός είναι συναΐδιος με τον Πατέρα. Παράγραφος 18.

Αντιλαμβάνεστε, βέβαια, είναι λίγο βαθιά νερά, δεν είναι όμως πολύ δύσκολα. Αν κανείς λίγο προσέξει, δεν είναι δύσκολο. Τον καιρό που κατηχούσε ο Άγιος Κύριλος τους κατηχουμένους του, αγαπητοί μου, δεν νομίζω να είχαν οι άνθρωποι αυτοί πιο πολλή μόρφωση και πιο πολλά σχολειά απ' ό,τι έχουμε εμείς σήμερα. Γιατί, λοιπόν, εμείς να λέμε στον εαυτό μας ότι δεν τα καταλαβαίνουμε και οι ακροατές, οι κατηχούμενοι του Αγίου Κυρίλλου, να τα καταλάβαιναν; Φυσιολογικό τούτο; Γιατί; Το λέγω για να μην πει κάποιος ότι είναι δύσκολα. Όχι. Δεν είναι πολύ δύσκολο. Λίγο προσπάθεια. 18η παράγραφος. «Ὁ ἑωρακὼς τὸν Υἱὸν ἑώρακε καὶ τὸν Πατέρα· ὅμοιος γὰρ ἐν πᾶσιν ὁ Υἱὸς τῷ γεγεννηκότι· ζωὴ ἐκ ζωῆς γεννηθείς, καὶ φῶς ἐκ φωτός, δύναμις ἐκ δυνάμεως, Θεὸς ἐκ Θεοῦ, καὶ ἀπαράλλακτοι τῆς Θεότητος»

«οἱ χαρακτῆρές εἰσιν ἐν τῷ Υἱῷ· καὶ ὁ καταξιωθεὶς ἰδεῖν Υἱοῦ θεότητα, ἔρχεται εἰς ἀπόλαυσιν τοῦ γεγεννηκότος. Οὐκ ἐμὸς ὁ λόγος, ἀλλὰ τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ· Τοσούτῳ χρόνῳ μεθ’ ὑμῶν εἰμι, καὶ οὐκ ἔγνωκάς με, Φίλιππε; Ὁ ἑωρακὼς ἐμὲ ἑώρακε τὸν Πατέρα. Καὶ ἵνα εἴπω συντομώτερον, μήτε χωρίζωμεν, μήτε συναλοιφὴν ἐργαζώμεθα». Εκείνος που έχει δει τον Υιόν έχει δει και τον Πατέρα, διότι ο Υιός είναι όμοιος με τον Γεννήσαντα, τῷ γεγεννηκότι, με τον Γεννήσαντα. Εκείνο το «όμοιος» με την έννοια του «ομοούσιος», όχι του «ομοιούσιος», δηλαδή ότι μοιάζει, όπως θα λέγαμε, παρομοιάζει.

Δεν ξέρω τι άλλη λέξη να βάζαμε εδώ για να μην τον μπερδέψουμε. Εδώ το «όμοιος» είναι λίγο επικίνδυνη λέξη. Διότι ο ψευδάργυρος είναι όμοιος με τον άργυρο, αλλά δεν είναι άργυρος ο ψευδάργυρος. Απλώς ομοιάζει. Αυτά τα χρυσάφια που έχουμε, τα ντουμπλαρισμένα πράγματα, δεν είναι χρυσός. Ψεύτικα πράγματα, μοιάζουν σαν χρυσός. Δεν είναι χρυσός, μοιάζει με χρυσό και ούτω καθεξής. Εδώ έχουμε ταυτότητα, γι' αυτό στο Σύμβολο της Πίστεως δεν λέμε ομοιούσιος. Πόσος καβγάς έγινε για εκείνο το ιώτα! Ανυποχώρητος ο Μέγας Αθανάσιος. Ο Υιός είναι ομοούσιος. Ομοουσία, όχι ομοιοουσία, ομοουσία. Ουσία κοινή. Αυτό θα πει ομού, κοινή ουσία, ο Πατήρ και ο Υιός.

Λοιπόν, θα λέγαμε ότι είναι ζωή από τη ζωή, είναι φως από το φως, είναι δύναμις από τη δύναμη, είναι Θεός από τον Θεό. Γι' αυτό λέμε «φως εκ φωτός, Θεός αληθινός εκ Θεού αληθινού», λέμε στο Σύμβολο της Πίστεως, που σημαίνει ότι έχουμε πάντα την ίδια ουσία. Αυτό το «καὶ ἀπαράλλακτοι τῆς Θεότητος οἱ χαρακτῆρες εἰσὶν ἐν τῷ Υἱῷ». Αυτοί οι χαρακτήρες, ποιοι είναι αυτοί οι χαρακτήρες; Τα ιδιώματα. Στον Υιό τα ιδιώματα είναι απαράλλακτα. Θα πει απαράλλακτα, χωρίς παραλλαγή με τον Πατέρα. Απαράλλακτα ιδιώματα. Προσέξτε αυτό το σημείο. Ο Πατήρ είναι παντοδύναμος και ο Υιός είναι παντοδύναμος. Ο Πατήρ είναι πάνσοφος και ο Υιός είναι πάνσοφος.

Ο Πατήρ είναι Πανάγαθος και ο Υιός είναι Πανάγαθος και ούτω καθεξής. Ό,τι είναι ο Πατήρ είναι και ο Υιός. Έχει λοιπόν γνωρίσματα απαράλλακτα, εκείνα που έχει και ο Πατήρ. Είναι τα ίδια. «Σφραγὶς ἰσότυπος», όπως λέγει θαυμάσια ο Μέγας Βασίλειος στη Θεία του Λειτουργία, που τώρα ξέρετε αυτές τις Κυριακές έχουμε τη Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου. Την ερχομένη Κυριακή, πέμπτη Κυριακή των Νηστειών που μας έρχεται, είναι η τελευταία από τις Κυριακές που έχουμε τη Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου. Γι' αυτό και αργεί λίγο περισσότερο, με εκείνες τις θεολογικότατες και αριστοτεχνικότατες ευχές. Είναι όλη η θεολογία της Αγίας Γραφής σε εκείνες τις ευχές. Πιάνει πρώτα το μυστήριο του Πατρός, μετά το μυστήριο του Υιού και μετά του Αγίου Πνεύματος.

Στην ευχή της Αγίας Αναφοράς, ο Μέγας Βασίλειος, με έναν θαυμαστό, άριστο τεχνικό τρόπο, τι λέει; «Ἡ εἰκὼν τῆς σῆς ἀγαθότητος, σφραγὶς ἰσότυπος, ἐν ἑαυτῷ δεικνὺς σὲ τὸν Πατέρα» και τα καθεξής, εκεί στη Λειτουργία, όπως τα διατυπώνει ο Μέγας Βασίλειος, ο θεολογικότατος Μέγας Βασίλειος. «Σφραγὶς ἰσότυπος». Αγαπητοί μου, είναι όλες αυτές

σχήματα, πολλά μάλιστα από αυτά είναι παρμένα και από την Αγία Γραφή, ακριβώς για να δειχθεί ότι ο Υιός με τον Πατέρα είναι ομοούσιοι, μία ουσία. Ό,τι είναι ο Πατήρ είναι και ο Υιός, αλλά άλλο πρόσωπον ο Πατήρ, άλλο πρόσωπον ο Υιός. Δεν έχουμε εδώ, προσέξτε, δεν έχουμε εδώ ούτε την Υιοπατορία, ούτε...

ούτε τη συναλοιφή.

Το ένα, ούτε το άλλο. Λέγει ο Άγιος Επιφάνιος Κύπρου, λέει το εξής. Συνέπεσε να το... γιατί δεν παίρνω τώρα, λες, νομίζεις μένω μόνο στον Άγιο Κύριλλο, αλλά συνέπεσε. Τι είναι αυτή η συναλοιφή; Και μάλιστα το «λοι» δεν το γράφουνε... γράφεται και με όμικρον γιώτα, αλλά κυρίως με γιώτα, συναλιφή. Το «λι» με γιώτα, όχι με όμικρον γιώτα, αλλά γράφεται και με όμικρον γιώτα. Θα πει συνένωση, θα πει συγχώνευση. Να πώς το λέγει ο Άγιος Επιφάνιος Κύπρου: «Διὰ τὸ μὴ νομίζειν συναλοιφὴν εἶναι πρὸς τὸν Υἱὸν τὸ Ἅγιον Πνεῦμα». Αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα. Τι θα πει λοιπόν συναλοιφή; Μια συνένωση. Ότι το ένα πρόσωπο συμπίπτει με το άλλο και δεν ξεχωρίζουν. Δεν έχουμε ούτε Υιοπατορία ούτε συναλοιφή.

Ο Υιός είναι ο Υιός και δεν είναι ο Πατήρ. Ο Πατήρ είναι ο Πατήρ και δεν είναι ο Υιός. Μάλιστα, μέσα στα κοινά χαρακτηριστικά της Θεότητος των προσώπων έχουμε και μη κοινά χαρακτηριστικά. Ξέρετε ποια είναι αυτά. Ο Πατήρ γεννά αλλά δεν γεννάται. Ο Υιός γεννάται αλλά δεν γεννά. Το Πνεύμα το Άγιον εκπορεύεται από τον Πατέρα. Αυτά είναι τα λεγόμενα προσωπικά ιδιώματα. Και μόνο γιατί η Εκκλησία μας υπογραμμίζει τα προσωπικά ιδιώματα, σημαίνει αμέσως ότι βάζει στο περιθώριο και απορρίπτει απολύτως αυτές τις δύο αιρετικές διαστάσεις, την Υιοπατορία και τη συναλοιφή, όπως σας εξήγησα προηγουμένως. Ένα πολύ ωραίο που έχει πάρα πολλή σχέση με εμάς.

Εκείνος, λέγει, αφού ο Υιός και ο Πατήρ είναι ομοούσιοι, «ὁ ἑωρακὼς τὸν Υἱὸν ἑώρακε τὸν Πατέρα». Εκείνο το θαυμάσιο του Φιλίππου. Λέγει ο Φίλιππος: «Κύριε, δεῖξον ἡμῖν τὸν Πατέρα καὶ ἀρκεῖ ἡμῖν». Έλεγε όλο για τον Πατέρα, για τον Πατέρα. Τότε και ο Φίλιππος, αφενός, λέγει... Αλλά είναι τόσο ανθρώπινη αυτή η ερώτηση. «Κύριε, μας ομιλείς για τον Πατέρα. Δείξε μας τον Πατέρα και αρκεί ημίν. Δείξε μας τον Πατέρα και μας είναι αρκετό». Και τότε ο Κύριος του λέγει: «Φίλιππε, τόσο καιρό είμαι μαζί σας και δεν αντελήφθης ότι εκείνος που έχει δει εμένα είδε τον Πατέρα; Ὁ ἑωρακὼς ἐμὲ σαφέστατα ἑώρακε τὸν Πατέρα». Εκείνος που είδε εμένα είδε τον Πατέρα. Και όπως λέει εδώ ο Άγιος Κύριλλος, ότι εκείνος που είδε, λέγει τη μεγάλη

ευλογία: «ὁ καταξιωθεὶς ἰδεῖν Υἱοῦ Θεότητα», όπως, φερ' ειπείν, στη Μεταμόρφωση ή ο Απόστολος Παύλος στη Θεία Δόξα του Χριστού, «ἔρχεται εἰς ἀπόλαυσιν τοῦ γεγεννηκότος», απολαμβάνει και τον γεγεννηκότα. Εδώ θα μου πείτε όμως, έτσι να έρθουμε σε έναν ρεαλισμό, θα μου πείτε: έβλεπαν μπροστά τους έναν άνθρωπο, τον Ιησού Χριστό, και όμως είναι ο άπειρος Θεός και λέγει τώρα ο Χριστός ότι εκείνος που είδε εμένα είδε τον Πατέρα. Ήτανε εύλογη η απορία του Φιλίππου: «Δείξε μας τον Πατέρα, δεν τον βλέπουμε». Ο Κύριος απαντάει: «Εκείνος που είδε εμένα είδε τον Πατέρα». Αυτό το πράγμα θα άφηνε ίσως ανικανοποίητο τον άνθρωπο και τον Φίλιππον. Βέβαια ο Φίλιππος ικανοποιήθηκε παρακάτω, διότι θα το δούμε λίγο γιατί.

Θα είχαμε μια ικανοποίηση αν μας έλεγε έτσι το πράγμα; Διαβάζω τις σκέψεις σας, αναμφισβήτητα, όχι; Τι συμβαίνει όμως; Τι μπορούμε να πούμε σε αυτό; Τι θα είχαμε, αγαπητοί μου, να πούμε σε αυτή την περίπτωση; Ποιος θα μπορούσε να ιδεί τον Υιόν ή τον Πατέρα ή το Πνεύμα το Άγιον ως γυμνή ουσία στα μάτια του μπροστά;

Ήταν δυνατόν ποτέ; Τελείως αδύνατον. Είναι σαν να γίνεται —και η εικόνα βεβαίως είναι πτωχή, αλλά έστω ένα φτωχό παράδειγμα— να γίνεται μπροστά στα μάτια μας μία έκρηξη ατομικής βόμβας και να μπορούσαμε, σε εκείνο το εκτυφλωτικόν φως που λιώνει τα πάντα στο περιβάλλον, να συλλάβουμε εικόνες διαδικασίας

εκρήξεως της βόμβας και της αλλοιώσεως του περιβάλλοντος. Να συλλάβουμε τώρα εκείνη, να είμαστε μέσα στα πράγματα, μέσα στη λάμψη και να συλλάβουμε. Θα ήταν δυνατόν ποτέ; Αδύνατον. Μπορεί να συγκριθεί τώρα μία έκρηξη μιας ατομικής βόμβας με τη Θεία Δόξα, που λέγαμε προηγουμένως ότι το σύμπαν έγινε, στις απορίες το λέγαμε, για να δείξει τη δύναμη του Θεού; Αδύνατον, αδύνατον. Έτσι, όταν έχουμε την αποκάλυψη του Θεού, έχουμε ταυτοχρόνως πλήρη αποκάλυψη, έχουμε ταυτοχρόνως και τη συγκάλυψη του Θεού. Και αυτή η συγκάλυψη γίνεται με τη σάρκα, την ανθρωπίνη φύση. Γι' αυτό λέγει ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος, αν έπρεπε ο Θεός να εμφανιστεί με τη Θεία του Φύση μέσα στη δημιουργία, τότε η δημιουργία θα γινόταν πυρίκαυστος ολόκληρη.

Για να αντέξει η δημιουργία την παρουσία του Θεού, είναι ανάγκη να τεθεί ένα κάλυμμα. Ποιο κάλυμμα; Της σαρκός. Όπως και ο Μωυσής όταν κατέβηκε από το Σινά. Βεβαίως ο Μωυσής έλαμπε. Επήρε Θεία Δόξα. Δεν μπορούσαν οι Εβραίοι να δουν τι; Θα λέγαμε του δούλου το πρόσωπο, ενός ανθρώπου που επήρε απλώς κατ' επίδρασιν, ας μου επιτραπεί να πω τη λέξη αυτή, τη Θεία Δόξα, και δεν μπορούσαν να αντέξουν και ζήτησαν να βάλει ο Μωυσής ένα κάλυμμα στο κεφάλι του. Αυτό το κάλυμμα είναι, παρακαλώ, η σάρκωση. Το λέει ο Απόστολος Παύλος στην προς Εβραίους επιστολή. Είναι ένα πολύ ωραίο χωρίο και χαρακτηριστικό. Λέει το εξής:

«Τοῦτ’ ἔστι, τὸ καταπέτασμα», λέει, «τὸ καταπέτασμα, τοῦτ’ ἔστι, τῆς σαρκὸς αὐτοῦ». Δηλαδή, όπως ήταν το καταπέτασμα του ναού του Σολομώντος —γιατί έχει τη συνέχεια από το κείμενο πιο πάνω— που έκρυπτε τα Άγια των Αγίων από τα μάτια των ιερέων που έμπαιναν μέσα στον ναό, και ήταν πάντη αθέατος ο χώρος των Αγίων των Αγίων και σκοτεινός, παράθυρο δεν υπήρχε. Είναι, παρακαλώ προσέξτε, είναι εικόνα της Θεότητος τα Άγια των Αγίων. Εκεί, εκεί κανένας δεν έμπαινε παρά μόνο ο αρχιερεύς. Και αυτός είναι η εικόνα που μπαίνει, που μπαίνει, θα λέγαμε, εις τα άδυτα της Θεότητος, αν επιτρέπεται να πω έτσι, δηλαδή ο Ιησούς Χριστός ως άνθρωπος που μπήκε στον ουρανό, ενώ πέρασε τους ουρανούς

κάθεται δεξιά του Θεού Πατρός. Η εικόνα ήταν ο παλιός αρχιερέας που έμπαινε μέσα στον χώρο των Αγίων των Αγίων. Ήτανε χωρίς παράθυρο, σκοτεινά, και είχε μπροστά ένα καταπέτασμα, δηλαδή μια κουρτίνα, ένα παραπέτασμα. Τι σήμαινε αυτό; Σήμαινε ότι η Θεότης είναι αψηλάφητος, άγνωστος. Και εκεί κατοικεί ο Θεός. Κατοικεί με ποια έννοια; Δεν κατοικεί ο Θεός. Σ' ένα ιερό θα κατοικούσε ο Θεός; Είναι εικόνα αυτό το πράγμα, «κατοικεί ο Θεός». Προσέξτε τώρα. Το καταπέτασμα ήταν ο τρόπος με τον οποίο επικοινωνούσε ο χώρος των Αγίων των Αγίων με τον χώρο των Αγίων. Δηλαδή, εκεί που ήταν οι ιερείς έλεγαν τα Άγια και το άλλο Άγια Αγίων. Υπήρχε το καταπέτασμα. Αυτό χώριζε τους δύο χώρους.

Τι χωρίζει τώρα τη Θεότητα από τα μάτια των ανθρώπων; Το καταπέτασμα, δηλαδή η σάρκα του Χριστού. Γι' αυτό λέγει στην προς Εβραίους ο Απόστολος Παύλος, αναφερόμενος στο καταπέτασμα: «τοῦτ’ ἔστιν», δηλαδή, «τῆς σαρκὸς αὐτοῦ».

Θα μπορούσαμε να λέμε: εδώ μέσα στο ιερό είναι ο Θεός, όταν μπορούμε να βλέπουμε το καταπέτασμα. Αν έχει μια δυνατότητα το καταπέτασμα τώρα να μας μιλάει —και πράγματι έχει, είναι η σάρκα του Χριστού— έτσι ο Χριστός ομιλεί ως άνθρωπος. Και επειδή ο Χριστός είναι ο Υιός του Θεού, ο Λόγος του Θεού, μία ουσία με τον Πατέρα, τώρα καταλαβαίνουμε γιατί

«ὁ ἑωρακὼς ἐμὲ ἑώρακε καὶ τὸν Πατέρα». Μα πώς θα μπορούσα να δω τον Πατέρα; Μόνο τον Υιό μπορούσα να δω από πλευράς ουσίας. Μου είναι αρκετό όμως ότι βλέπω τον Υιόν και ο Υιός έχει εν εαυτώ τον Πατέρα. Είναι αληθινός λόγος, αλλά όπως σας εξήγησα δεν θα ήταν δυνατόν αλλιώτικα. Έτσι ακριβολογεί ο Χριστός: «ὁ ἑωρακὼς ἐμὲ ἑώρακε καὶ τὸν Πατέρα». Και ταυτοχρόνως είναι το καταπέτασμα, δηλαδή η σάρκα του Ιησού Χριστού. Είναι πάρα πολύ σπουδαίο αυτό. Ποτέ δεν εμφανίζεται ο Θεός χωρίς κάλυμμα. Είναι αδύνατον. Όποτε έχουμε μία αποκάλυψη, ταυτοχρόνως έχουμε και συγκάλυψη. Και μέσα στην ίδια τη δημιουργία, που εμφανίζεται ο Θεός με διαφόρους τρόπους, με διαφόρους τρόπους, έχουμε μια συγκάλυψη, ένα μυστήριο. Έχουμε πάντοτε κάτι το ακατανόητο, κάτι που προσπαθούμε να το βρούμε. Αυτό είναι μια συγκάλυψη. Το ίδιο το Ευαγγέλιο είναι μια Αποκάλυψη του Ουρανού,

του θελήματος του Θεού. Ταυτοχρόνως όμως είναι και μία συγκάλυψη. Οι παραβολές. Να, αυτή την παραβολή που λέγαμε την ώρα των αποριών. Για εκείνους που δεν έχουν μάτια Αγίου Πνεύματος, τι είναι; Γι' αυτό γράφουν αυτά τα παράξενα, περίεργα πράγματα. Τι είναι, παρακαλώ; Είναι μία συγκάλυψη, που δεν βλέπουν τίποτα. Μπαίνει λοιπόν μια συγκάλυψη και ταυτοχρόνως από πίσω πρέπει εμείς να δούμε εκείνο το οποίο αποκαλύπτεται. Αποκαλύπτεται και συγκαλύπτεται ταυτοχρόνως. Το είπε ο ίδιος ο Χριστός. «Σε εσάς», λέει, «μιλάω καθαρά για τα μυστήρια της Βασιλείας του Θεού». Πάλι μυστήρια όμως. Το «καθαρά» εντός εισαγωγικών. «Διὰ τοὺς ἀπέξω, ἐν παραβολαῖς». Γιατί; Τι είναι η παραβολή; Είναι μια εικόνα. Είναι ένα καταπέτασμα. Είναι κάτι που κρύπτει. Και τι λέγει; Ώστε να βλέπουν και να μην κατανοούν.

Να βλέπουν και να μην καταλαβαίνουν, να ακούν και να μην καταλαβαίνουν. Βέβαια εδώ υπάρχει πολλή φιλανθρωπία του Χριστού, γιατί το κάνει για να μην τιμωρηθούν. Γιατί μπορεί να έχετε τώρα την απορία: γιατί κρύπτεται έτσι ο Θεός; Κρύπτεται γιατί δεν θέλει να τιμωρήσει παραπάνω εκείνους που θα έχουν κακή προαίρεση. Διότι αν έφταναν, με καθαρή πια τη Θεότητα μπροστά, αν επιτρέπεται, χωρίς κάλυμμα, να φτάσουν να βλασφημήσουν οι άνθρωποι, τότε ο Θεός να φυλάξει. Ετέθη μια απορία, και μάλιστα δυο φορές, τρεις φορές σας την έχω ρίξει. Αυτό το πράγμα λέει η απορία αυτή: γιατί δεν αποκαλύπτεται; Εύχομαι να είναι παρών αυτός που έριξε την απορία. Γιατί δεν αποκαλύπτεται, λέγει, ο Θεός όπως είναι στους δαίμονες, στους ανθρώπους, σε ολόκληρη την κτίση, και να μην υπάρχει αυτή η ταλαιπωρία της πίστεως και της απιστίας; Μα είναι αδιανόητο πράγμα.

Είναι παρά μόνο η προαίρεση του ανθρώπου εκείνη η οποία ρυθμίζει το πράγμα και όχι η ανάγκη της Αποκαλύψεως. Αποκαλύπτεται ο Θεός, οι άνθρωποι δεν είναι έτοιμοι να δεχθούν την Αποκάλυψη και, για να τους φυλάξει, επειδή έχουν διεφθαρμένη προαίρεση, για να μην γίνουν κάτοικοι του πάτου της κολάσεως, κρύπτεται ο Θεός για να μην τιμωρηθούν πολύ. Πάλι από αυτήν την αποκάλυψη. Ελπίζω να απήντησα σε αυτή την απορία του αγαπητού αδελφού που μου το εζήτησε αυτό. Είναι κάτι πολύ μεγάλο. Ύστερα, όχι μόνο γιατί δεν μπορεί να αποκαλυφθεί ο Θεός παραπέρα από εκείνο που αποκαλύφθηκε. Και ξέρετε ότι είναι η τελευταία φάση της Αποκαλύψεως. Πέραν του Ιησού Χριστού δεν έχουμε άλλη Αποκάλυψη. Μπορεί να δούμε δοξασμένο τον Χριστό, αλλά τον είδαμε και στη γη δοξασμένο.

Να δούμε μία πτυχή μόνο της δόξης του, αναμφισβήτητα, «καθὼς ἠδύναντο», λέει το τροπάριο της Μεταμορφώσεως, και τους μαθητάς. Αλλά ωστόσο όμως, έστω να δούμε ένα μεγαλύτερο μέγεθος δόξης, αναμφισβήτητα μεγαλύτερο, αλλά πάντα θα είναι όμως της αυτής ποιότητος. Είδαμε τη δόξα του Χριστού, την είδαμε, αλλά δεν μπορούμε να ιδούμε περισσότερο. Δηλαδή, στα κτίσματα δεν είναι δυνατόν να φτάσουν να δουν. Τι θα ιδούν; Και ακόμη, όπως τα ξέρετε, η αξία της αποδοχής βρίσκεται στον χώρο της πίστεως, όχι της γνώσεως. Ξέρετε τι είναι οι γνώσεις; Σας το έχω πει πλειστάκις. Προϊόν της προαιρέσεως; Ή μ' αρέσει ή δε μ' αρέσει; Ένα και ένα κάνει δύο. Τελείωσε.

Υπάρχει εδώ θέμα προαιρέσεως, να πω δεν κάνει ή κάνει ένα και ένα δύο; Έχω τη γνώση που επιπεδώνει, ισοπεδώνει, ούτως ειπείν, αυτό το οποίο μου προσφέρεται. Τελείωσε. Δεν έχω καμία αντίληψη, δεν μπορώ να έχω. Στον χώρο της γνώσεως, της πίστεως, έχω την ανάπτυξη της προαιρέσεως. Το να πω ναι ή όχι, δέχομαι, δεν δέχομαι. Έτσι, η Αποκάλυψη του Θεού είναι τόσο σπουδαία, τόσο που να λέμε ότι ο Θεός έγινε άνθρωπος. Μα είναι απίθανο, είναι ακατανόητο πράγμα. Και ταυτόχρονα έχουμε τη Συγκάλυψη. Τη Συγκάλυψη, διότι ζητείται τώρα η πίστη. «Εἰ γὰρ ἔγνωσαν, οὐκ ἂν τὸν Κύριον τῆς Δόξης ἐσταύρωσαν», λέει ο Απόστολος Παύλος. Οι γνώσεις λοιπόν δεν έχουν αρετή.

Η πίστη έχει αρετή. Γιατί επιμένει ο Θεός στην πίστη, παρότι δίνει στοιχεία αποκαλύψεως; Για να έχει αξία ο άνθρωπος όταν διαλέγει εξ ιδίων του πια αυτό που διαλέγει. Διότι η αρετή δεν θα υπήρχε πια εάν προσεφέρετο η Αποκάλυψη του Θεού. Όπως σας είπα, θα υπήρχε ισοπέδωση της ανθρωπίνης προσωπικότητας και της ανθρωπίνης προαιρέσεως. Δεν έχουμε πια προαίρεση. Τελείωσε. Μην ξεχνάτε ότι στον Παράδεισο οι πρωτόπλαστοι είχαν κοινωνία με τον Θεό. Αλλά ο Θεός θέλει όμως να υπάρχουν και τα δυο. Και ο χώρος της γνώσεως, δηλαδή η κοινωνία. Δεν ήταν η πρώτη φορά που ο Θεός εμφανίζεται στους πρωτοπλάστους για να τους πει: «Ἀδάμ, ποῦ εἶ;». Είναι γνώριμος ο Θεός.

Η κοινωνία, μία κοινωνία άφατος, μακαρία κοινωνία. Ταυτοχρόνως όμως θέλει ο Θεός να κινείται και μέσα στον χώρο της πίστης. Γιατί; Διότι η δομή του ανθρώπου, του Αδάμ, είναι τέτοια που δεν μπορεί να έχει κατάληψη του Θεού και ύστερα πρέπει να αναπτυχθεί η προαίρεσή του για να έχει αξία αυτό που θα αποδεχτεί, αυτό που τόσην ώρα σας λέγω. Και μπαίνει και η πίστη. Πώς μπήκε; «Από τον καρπόν αυτόν δεν θα φας». Τι έπρεπε να κάνει εκεί ο Αδάμ; Να πιστέψει. Έχει λοιπόν δύο χώρους αλληλοπεριχωρουμένους, τη γνώση και την πίστη, και τα δυο μαζί. Δεν είναι, αγαπητοί μου, η πίστη στον Θεό άμοιρη γνώσεως ούτε η γνώση του Θεού άμοιρη πίστεως. Είναι και τα δυο μαζί. Αυτά θα τα λέγαμε τώρα με μια άλλη έκφραση: ο Θεός αποκαλύπτεται και συγκαλύπτεται.

Το ίδιο πράγμα το λέω με αυτήν την έκφραση. Το Ευαγγέλιο αποκαλύπτεται και συγκαλύπτεται. Πού εξαρτάται τώρα αυτό το κεκαλυμμένο για να αποκαλυφθεί και να επέλθει μια βαθυτέρα γνώση; Στην προαίρεση των ανθρώπων. Ο άνθρωπος, άμα πει το ναι του στον Θεό, έρχεται ο Θεός και αποκαλύπτει περισσότερο. Γι' αυτό οι Άγιοι έχουν αποκαλύψεις. Μάλιστα η απορία λέει το εξής: γιατί δεν αποκαλύπτεται στον κόσμο ο Θεός όπως αποκαλύπτεται στους Αγίους; Μα οι Άγιοι δέχονται αποκαλύψεις βαθυτέρας, ακριβώς διότι διέθεσαν την προαίρεσή τους αγαθά και απεδέχθησαν. Και από τη στιγμή που αποδέχονται και αποδέχονται το πρόσωπο του Θεανθρώπου Χριστού, τότε οι αποκαλύψεις γίνονται βαθυτέρες και βαθυτέρες. Σήμερα, παράδειγμα.

Συναντάει ο Κύριος τον Φίλιππον, τον Ναθαναήλ. Του λέγει, του είπε κάτι, του είπε μια αποκάλυψη: «Σε είδα», λέει, «κάτω από τη συκιά». Τρόμαξε ο Ναθαναήλ. «Κύριε», λέει, «Διδάσκαλε, είσαι ο βασιλιάς του Ισραήλ». «Αυτό», λέγει, «είναι εκείνο το οποίο σε έκανε να εντυπωσιαστείς; Ε, λοιπόν, σου λέω τούτο: εφ' εξής θα δεις τους Αγγέλους του Θεού να ανεβαίνουν και να καταβαίνουν επί τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου». Λέει, τι ήθελε να του πει εδώ πέρα; Σου παρουσίασα μια αποκάλυψη και εσύ την απεδέχθης. Μια μικρή αποκάλυψη, την απεδέχθης. Τώρα, αφού την απεδέχθης, θα αποζημιωθείς, θα πληρωθείς, πώς το λένε, θα αμειφθείς. Κατά δικαιοσύνη θα δεχτείς μεγαλύτερη αποκάλυψη. Αυτό είναι, αγαπητοί. Μην νομίζετε.

Έλεγα μια χοντρή κουβέντα, την είπε ο Καζαντζάκης, την είπε ο Καζαντζάκης: «Αν ξαναρχόταν ο Χριστός, θα τον ξανασταυρώναμε». Είναι αλήθεια. Γιατί; Γιατί απλούστατα δεν είναι επαρκής η Αποκάλυψη, είναι και ο μηχανισμός της προαιρέσεως. Έτσι απήντησα στην απορία εκείνη. Ταυτοχρόνως είπαμε και ό,τι είπαμε εδώ στο κείμενο του Αγίου Κυρίλλου. Δεκάτη ενάτη παράγραφος.

Να μην νομίσεις ότι ομοίως του Υιού και των κτισμάτων εστί Πατήρ, υποδιέστειλεν εν τοις εξής. Ου γαρ είπεν «αναβαίνω προς τον Πατέρα ημών», ίνα μη κοινωνία γένηται των ποιημάτων προς τον Μονογενή, αλλά «Πατέρα μου και Πατέρα υμών» είπεν, άλλον εμού κατ’ ουσίαν και άλλον υμών κατά θέσιν. Και πάλι «προς τον Θεόν μου και Θεόν υμών», άλλον εμού ως Υιού γνησίου και μονογενούς και άλλον υμών ως δημιουργημάτων. Όταν λέμε ότι ο Υιός του Θεού...

ότι ο Θεός πατήρ εστί, πατήρ του Υιού και πατήρ των ανθρώπων, μην νομίσετε ότι είναι το ίδιο πράγμα. Υπάρχει διάκριση. Αυτό βέβαια το έχουμε πει και στο παρελθόν. Είναι στις περιλήψεις που μας έκανε ο Άγιος Κύριλλος για τα θέματα αυτά. Δεν θυμάστε εκείνες τις περιλήψεις; Όταν ο Χριστός είδε τας μυροφόρους γυναίκας εις τον δρόμο, είπε το εξής: ότι ακόμη δεν ανέβηκα προς τον Πατέρα μου, δεν ανέβηκα στον Ουρανό. Πηγαίνετε, πείτε στους αδελφούς μου ότι, να, ιδού, αναβαίνω προς τον Πατέρα μου και Πατέρα υμών, προς τον Θεόν μου και Θεόν υμών. Κάνει μία αντιδιαστολή του εαυτού του από τους ανθρώπους. Πατέρας σας, Πατέρας μου· Θεός σας, Θεός μου.

Κάνει αυτή την αντιδιαστολή. Ακριβώς για να δείξει ότι με άλλη έννοια είναι πατήρ του ο Θεός του Ιησού Χριστού και με άλλη έννοια είναι πατήρ δικός μας. Εκείνος είναι πατέρας του κατ’ ουσίαν, εμείς κατά θετότητα, κατά υιοθεσίαν. Έτσι αντιδιαστέλλεται η δική του η θέση από τη δική μας τη θέση. Διότι επάνω σε αυτό πόσα λέγουν οι χιλιαστές, ανοητότατα και βλασφημότατα, όταν λέγουν ότι «Υιός του Θεού»· τι θα πει Υιός του Θεού; Υιοί του Θεού, λέει, είμαστε και εμείς. Ναι, αλλά πώς είμαστε όμως; Και μην νομίζετε ότι αυτά που σας λέγω ανήκουν σε κάποιο παρελθόν. Να, έχουμε τρέχουσες αιρέσεις οι οποίες ανασκαλίζουν, ανασκαλεύουν, ούτως ειπείν, όλες αυτές τις παλιές αιρέσεις και τις ανασταίνουν. Πηγαίνω...

Εικοστή παράγραφο, από τον στίχο 16. «Και θέλεις γνώναι ότι αιώνιός εστί βασιλεύς ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός; Άκουε πάλιν αυτού λέγοντος· Αβραάμ ο πατήρ υμών ηγαλλιάσατο ίνα ίδη την ημέραν την εμήν, και είδε και εχάρη. Ήταν σκληρόν τούτο κατά τας ακοάς των Ιουδαίων· το εκείνου έτι σκληρότερον λέγει· Πριν Αβραάμ γενέσθαι, εγώ ειμί. Και πάλι προς τον Πατέρα λέγει· Και νυν δόξασόν με συ, Πάτερ, παρά σεαυτώ τη δόξη η είχον προ του τον κόσμον είναι παρά σοι. Σαφώς γαρ είρηκεν ότι πριν τον κόσμον γενέσθαι, εγώ είχον την παρά σοι δόξαν. Και πάλι ότι...

ηγάπησάς με προ καταβολής κόσμου», λέγων σαφώς, φησίν, ότι αΐδιον έχω την παρά σοι δόξαν. Παίρνει χωρία από την Αγία Γραφή ο Άγιος Κύριλλος για να δείξει ότι ο Κύριός μας είναι αιώνιος βασιλιάς. Είναι συναΐδιος βασιλεύς με τον Πατέρα Βασιλέα.

Χωρία. Ξέρετε ότι κάποτε, σε μία συζήτηση διαλογική που είχε ο Κύριος με το ακροτήριό του, είπε ότι, αφού τον υποτιμούσαν και του λέγανε «ποιος είσαι;», να σας πω ποιος είμαι. Εσείς είσαστε παιδιά του Αβραάμ. Γενάρχης σας ο Αβραάμ. Μεγάλο πρόσωπο για εσάς. Και εναβρύνεσθε να λέτε ότι είστε παιδιά του Αβραάμ. Το λέγανε αυτό: «Εμείς», λέει, «ου γεγεννήμεθα εκ πορνείας, είμεθα παιδιά του Αβραάμ». Ε, λοιπόν, σας λέγω τούτο, αφού θέλετε να μάθετε εγώ ποιος είμαι: ότι ο Αβραάμ ευχαριστήθηκε, ηγαλλιάσατο να δει τη μέρα τη δική μου και την είδε. Ποια είναι η μέρα η δική μου; Είναι η ενανθρώπηση.

Είναι η ημέρα του Υιού του Θεού. Η ημέρα η δική Του είναι η ενανθρώπηση. Γιατί λέγει «η ημέρα»; Είναι μέσα στον χρόνο αυτό το πράγμα. Ναι, γιατί και η ενανθρώπηση έγινε μέσα στον χρόνο. Επερίμενε να δει τη δική μου την ημέρα. Λέει, τη δική μου την ενανθρώπηση. Και την είδε και χάρηκε. Γιατί χάρηκε; Διότι ο Αβραάμ ήταν στον Άδη, στον σκοτεινό Άδη, και επήρε την επαγγελία από τον Θεό ότι θα τον φέρει στη δόξα του και θα ελευθερωθεί από εκεί, όπως και ο Αδάμ. Επήρε αυτή την επαγγελία από τον Θεό και τώρα βλέπει ο Αβραάμ. Που βλέπει; Στον Άδη. Τι βλέπει; Ότι η υπόσχεση που του δόθηκε από τον Θεό πραγματώνεται. Εκείνος που θα τον έσωζε...

τον έβγαζε από τον σκοτεινό Άδη, ήλθε. Αυτή τη στιγμή είναι στη γη και, συνεπώς, ηγαλλιάσατο να δει τη δική μου τη μέρα, την είδε και ευχαριστήθηκε, γιατί ξέρει πια ότι θα σωθεί, δεν θα μείνει στον σκοτεινό Άδη και, αν θέλετε, παρακάτω, και ότι θα αναστηθεί βεβαίως. Λοιπόν, και του είπαν: «Δεν έχεις ούτε 50 χρόνια στην ύπαρξή σου». Χοντρικός αριθμός, στρογγυλός θα λέγαμε αριθμός. Ήταν 30 τόσο χρονών ο Κύριος, ε; Δεν είσαι ούτε 50 χρόνια άνθρωπος και είδες τον Αβραάμ; Ή καλύτερα, είδε τη δική σου τη μέρα ο Αβραάμ ή τη ζωή σου, την ύπαρξή σου είδε ο Αβραάμ, ο οποίος έζησε πριν 2.000 χρόνια; Τι πράγματα είναι αυτά που λες; Και απήντησε, λέγει, αυτόν τον σκληρόν για αυτούς λόγον.

«Πριν Αβραάμ γενέσθαι, εγώ ειμί». Σας βεβαιώνω, πριν γίνει ο Αβραάμ, εγώ υπάρχω. Σωστά λέγει «γενέσθαι», διότι ο Αβραάμ είναι δημιούργημα και θα βάλω το ρήμα γίγνομαι. Εδώ για τον εαυτό του όμως τι βάζει; Δεν βάζει το ρήμα γίγνομαι, βάζει το «εγώ ειμί», εγώ είμαι, εγώ υπάρχω. Δηλαδή πάντοτε υπάρχω. Εγώ είμαι ο Ων, που είπε εις τον Μωυσέα ο Κύριος. Ο ίδιος, το ίδιο πρόσωπο. Ο Υιός ομίλησε στην Παλαιά Διαθήκη. Εγώ είμαι ο Ων. Εγώ είμαι ο Υπάρχων. Μεγάλο πράγμα, αγαπητοί μου. Τι αποκαλύψεις! Καταπληκτικές αποκαλύψεις! Για να δούμε ποιος είναι ο Ιησούς Χριστός. Αλλά και πάλι λέγει προς τον Πατέρα...

«Νυν δόξασόν με συ, Πάτερ, παρά σεαυτώ». Δόξασέ με τη δόξα που είχα σε σένα πριν ακόμη γίνει ο κόσμος. «Προ του τον κόσμον είναι παρά σοι», τη δόξα που είχα. Δηλαδή αφηρέθη η δόξα του Υιού; Όχι, την είχε πάντοτε, αλλά δεν την είχε ως άνθρωπος. Τη δόξα της ανθρωπίνης του πλευράς την πήρε με τον Σταυρό και την Ανάσταση. Γι’ αυτό λέγει: δόξασέ με τη δόξα που έχω ως Θεός. Δόξασε και την ανθρωπίνη μου φύση. Όχι βεβαίως ότι μόνος του δεν μπορούσε να δοξάσει την ανθρωπίνη του φύση, αφού είναι ο Θεός, αλλά δείχνει εδώ ως άνθρωπος την εξάρτησή του από τον Πατέρα, την υπακοή. Αυτό το μεγάλο θέμα, την υπακοή. Τι βλέπει λοιπόν κανείς;

Λέγει: «Σαφώς γαρ είρηκεν ότι πριν τον κόσμον γενέσθαι, εγώ είχον την παρά σοι δόξαν». Πριν γίνει ο κόσμος, εγώ είχα τη δόξα αυτή που υπάρχει και σε σένα. Ότι ο Θεός, ο Χριστός, είναι ο αιώνιος βασιλιάς. Μη πούμε, όπως θα πει λίγο πιο κάτω, γεννήθηκε στη Βηθλεέμ και, συνεπώς, ποιος είναι αυτός; Το αδύναμο παιδάκι που γεννήθηκε εκεί, που προ των απειλών του Ηρώδου φεύγει στην Αίγυπτον. Φεύγει στην Αίγυπτον, γιατί εδώ είναι το μυστήριο της οικονομίας της σαρκός, αλλά είναι Αυτός ο αιώνιος βασιλιάς. Και πάλι ότι «ηγάπησάς με προ καταβολής κόσμου», με αγάπησες πριν μπουν τα θεμέλια του κόσμου, με έχεις αγαπήσει εμένα, το παιδί σου. Σαφώς λοιπόν λέγει εδώ, σημειώνει πάλι και κλείνουμε...

ο Άγιος Κύριλλος, ότι αΐδιον έχω την παρά σοι δόξαν, έχω χωρίς αρχή τη δόξα τη δική σου. Αυτός είναι, αγαπητοί μου, ο Ιησούς Χριστός. Αυτός είναι. Όπως θα δούμε, πρώτα ο Θεός, την ερχομένη φορά, ότι είναι ο Δημιουργός του παντός. Τίποτα δεν έχει γίνει από ό,τι έχει γίνει. Είναι καταπληκτικό αυτό, ότι Αυτός είναι ο Ιησούς Χριστός. Αυτός είναι. Αυτός που τα πάντα δημιουργήθηκαν από Αυτόν. Και δεν υπάρχει τίποτε, «ουδέ εν. Ο γέγονεν». Τίποτα δεν έχει γίνει από ό,τι έχει γίνει που να μην είναι δημιούργημα δικό Του. Αγαπητοί, όλα αυτά, βλέπετε, είναι πτυχές της Χριστολογίας. Πτυχές που αναφέρονται στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού και που έρχονται τόσο πολύ να μας βοηθήσουν να εδραιωθεί η πίστη μας...

στον Κύριό μας, που θα είναι ταυτοχρόνως και η δική μας η σωτηρία.