Catecheses of St Cyril 062 | 11-03-1985

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My beloved, we are now in the fifth paragraph of the eleventh catechetical lecture of Saint Cyril, Archbishop of Jerusalem. One part of the fifth paragraph remains, and it is this: “His descent according to David is subject to time, can be traced, and has a genealogy. But His generation according to the Godhead is subject neither to time nor to place, nor can it be traced through a genealogy. For who shall declare His generation? God is Spirit. And being Spirit and without a body, He begot Him spiritually, in a generation that cannot be investigated or comprehended.”

The Son Himself says concerning the Father: “The Lord said to me: You are My Son; today I have begotten You.” This “today” does not mean something recent, but something eternal. It is a timeless “today,” before all the ages. “From the womb, before the morning star, I begot You.” Remember what we said last time concerning the human nature of Jesus Christ: it can indeed be traced. According to His humanity, as we say, He comes from the lineage of David. Saint Cyril says that it is subject to time. For when was Christ born? He was born 1,985 years ago. His human descent can be traced and set forth in a genealogy.

Holy Scripture itself proves this: “Abraham begot Isaac, Isaac begot Jacob,” and so forth. All this concerns His human nature. But there is also His divine nature, because Jesus Christ is perfect man and perfect God. Since He is also perfect God, we must therefore consider the side of His Godhead as well. He is not a mere man—“mere” in the sense of bare or only human—but the God-Man. And I shall never grow tired of saying this; I shall always say that, for every generation and every age until history comes to an end, the criterion of salvation is the divine-human person of Jesus Christ. And because Christ—

because His divine-human person—is being attacked, struck at, and insulted, I tell you: take heed. Hold fast to the divine-human person of Christ with courage, bold confession, and a readiness for martyrdom. He is the criterion of all things. Guard this as your most precious treasure. This is what Saint Kosmas the Aetolian also said. Saint Cyril says it somewhere as well, in one of his catechetical lectures, and Christ Himself said: “Do not fear those who kill the body but cannot kill the soul. I will tell you whom to fear: fear God, who has the power to cast you into the Gehenna of fire.”

And what does Saint Kosmas the Aetolian say? “Let them take your property,” he says. “Let them take everything, even the skin from your body. But keep Christ within you. No one can take Him from you unless you surrender Him.” Nicholas Cabasilas, in his book The Life in Christ, says that the bond between man and God, between man and Christ, is far stronger than the bond between soul and body. He says that our clothes can be taken from us, because their connection to us is loose: we put them on, and someone can strip them off. They may even strip away your very skin—

your flesh. They may even take your body from you—that is, put it to death and kill you. But unless you choose it, those who deny the faith can never take Christ from you or sever you from Him. This bond, I repeat, is deeper and stronger than the bond between soul and body. So let us hold fast, my beloved, and remember me all your lives. I do not know—forget everything else I may say and everything you have heard until today, but hold fast to this one point: the divine-human person of Christ is the criterion of all things. This is what we must preserve: His divine-human reality, perfect man and perfect God.

Guard it more carefully than the pupil of your eye. Mentioning the pupil of the eye reminds me of what Christ says to the Pharisees: “Now there is judgment: the blind see, while those who have eyes do not see.” For even before the eyes of the blind were opened, they confessed Him. Bartimaeus, the blind man near Jericho, said: “Son of David, have mercy on me. Lord Jesus, Son of David, have mercy on me.” His eyes were closed, yet he confessed the divine-human nature of Christ. By saying “Lord,” he confessed His divine nature; by saying “Son of David,” he confessed His human nature. But the Pharisees, who could see and whose eyes were open, neither recognized nor perceived the divine nature of Christ.

Is this not also the criterion of who is a Christian? You are a Christian only if you believe in the divine-human person of Christ. If you do not believe this, you are not a Christian; you are cut off. And if, God forbid, any brother among our listeners has been led astray and rejects the divine nature of Christ, let him not deceive himself: he is not a Christian. No human being needs to declare him non-Christian; he has automatically severed himself from the body of Christ, the Church. Automatically. Let him understand this. I tell you because I do not know what days are coming—days of the Antichrist. Do not forget it. This will always be the criterion. Always. But now let us consider the divine nature of Christ.

“According to the Godhead, He is subject neither to time nor to place, nor can His generation be traced. For who shall declare His generation?” This is said, for example, in Isaiah 53:8. Who can relate it—that is, who can describe His generation, His divine nature? It is impossible. “God is Spirit.” God is Spirit. “Being Spirit, He begot You spiritually.” Being without a body, He begets spiritually, not bodily. It is “a generation that cannot be investigated or comprehended”—a generation that is beyond understanding and cannot become an object, we might say, of curiosity—

or of scrutiny, something for you to examine. It cannot be done. This is not something that can be made the object of research. It is impossible. For the Son Himself says concerning the Father: “The Lord said—my Lord said to me”; or rather, forgive me: “The Lord said to me: You are My Son; today I have begotten You.” This prophecy comes from the second Psalm, which, as is well known, is a messianic Psalm. The whole Psalm is messianic, apart from one exhortation spoken by David—though, of course, always by the inspiration of the Holy Spirit: “Lay hold of instruction, lest the Lord be angry,” and so forth.

It says: “The Lord said to me.” Who is this Lord who speaks to “me”? He is certainly not speaking to David. It is the one Lord speaking to the other Lord. It is God the Father saying to the Son: “You are My Son. Today I have begotten You.” God could never, ever have said to David, “Today I have begotten you.” It is therefore the Father speaking to the Son. A little earlier, this Psalm says: “Why did the nations rage, and the peoples devise vain things?” What does this mean? The nations raged, and the peoples considered and devised hollow things—vain things—

foolish things, and they set themselves against God and His Christ. When it says “His Christ,” the term “Christ,” the One who is anointed, always refers here to the human nature of the Son. The Psalm says that the Lord laughs at them and will shatter them, just as a potter uses an iron rod to smash his earthenware. See how easily a potter can break the pots and jars he has made; with an iron rod, he smashes them all. Here the Psalm speaks of the human nature of Christ, because it says, “God and His Christ.” But farther on in the same Psalm, the verse now under discussion—

refers to the divine nature of Christ. And how does it express this? “The Lord said to Me”—that is, to Christ—“You are My Son; today I have begotten You.” What does this “today” mean? Saint Cyril interprets it for us: “This ‘today’ does not mean something recent, but something eternal.” It does not carry the meaning of recent time, but of eternity. That is what “eternal” means. It is truly remarkable, my beloved, when he goes on to say: “This ‘today’ is timeless, before all the ages.” Indeed, this passage is also quoted in the Epistle to the Hebrews: “Today I have begotten You.” “Today” means—

As we know, time as we experience it—that is, time within creation—has three divisions: what has passed, the past; what exists now, the present; and what is yet to come, the future. For God there is no such division of time, because God Himself exists simultaneously in the past, the future, and the present. Why simultaneously, you may wonder? Because all created things are immersed in time; they exist within the coordinates of time, so to speak. But God is beyond the coordinates of both space and time. And since God is beyond these coordinates of space and time, God does not exist—

today and tomorrow in the way we do. What exists for Him? One present—an incomprehensible present. It is in this sense that this incomprehensible present, this eternal present, is expressed in human language by the word “today.” This is why He says: “Today I have begotten You.” This is what is called the eternal generation of the Son—a generation of Him who truly has no beginning together with the Father, as Saint Cyril will explain a couple of paragraphs later. But he also offers another passage here to demonstrate the divine nature of Christ. It comes from Psalm 110.

This Psalm is thoroughly messianic. Indeed, the Lord Himself presented it to those who criticized Him: “Explain to Me,” He says, “what this means: ‘The Lord said to my Lord: Sit at My right hand until I make Your enemies a footstool for Your feet,’” and so forth. The Psalm also says: “From the womb, before the morning star, I begot You.” Pay attention to how much this short phrase contains. Let me give you a translation, not yet an interpretation: “From the womb, before the morning star”—that is, before that brilliant star, the Morning Star, Venus—“I begot You.”

What, then, does this mean? “Before the morning star” means before the material creation, both visible and invisible. A star, or the stars, serves as a representative image of creation—at least of visible creation. Holy Scripture, you see, always has its own manner of expression. The brightest star in the sky appears to be Venus, which is closer to the sun than the Earth is. Venus is slightly smaller than the Earth and belongs to the so-called inner planets, those between the sun and the Earth, while the Earth—

lies farther out, and the planets beyond it are among those called the outer planets. As you know, Venus never reaches the middle of the sky, because its orbit lies inside the Earth’s orbit. That is why it appears as the first and brightest star in the west, and as the first star in the east before sunrise—our familiar Morning Star. But it never reaches the middle of the sky, for the reason I have given: its orbit is an inner one. In apparent brightness, it is therefore classed as a star of the first magnitude. For this reason it is used as a representative image according to its appearance. Do not forget that Holy Scripture often uses language—

that is called… the so-called… Thank you. Forgive me: it describes phenomena according to how they appear. Do not forget this. Holy Scripture is not presenting a scientific account; it speaks of things in the ordinary way people perceive them. What is the brightest star in the sky? Obviously, to our eyes, it is Venus. From astronomy we know that Venus is not truly a star and that other stars are immense and formidable suns. But according to appearance, Venus is the brightest. So when the Psalm says, “before the morning star,” it means: “Before creation came into being, before the material and visible creation, I begot You.” Therefore, the Son exists before the material creation. And there is something else. As you know, one of the archangels—

bore the name Eosphoros. Do you know what Eosphoros means? It means the one who brings the dawn. That is the meaning of Eosphoros. Because the morning star appears in the morning and brings us the dawn, before the sun rises, it may be said to bring the dawn. My beloved, one of the archangels was called Eosphoros, just as there are Michael and Gabriel. We know this name, Eosphoros, from the Old Testament as the name of an archangel.

So now it says, “I begot You before the morning star.” We shall take this in both senses. For Lucifer, the fallen angel, belongs to the angelic order. Thus the meaning is: “I begot You before the material, visible world and before the invisible created world”—that is, before the angels.

It also says, “From the womb I begot You.” I would rather not analyze this now, because Saint Cyril devotes a special paragraph to it. But since we have come upon it here, I will say more now and less when we reach that paragraph, while the passage is still before us. My beloved, do not imagine that God has a womb or a belly, or that conception takes place in Him. There is no manner of generation in God like the manner of generation among us. There is nothing of the kind. This is simply a way of speaking. When we say, “My child, I gave birth to you”—let the child remain a child—“My child, I gave birth to you,” as a father or mother might say.

It is better to take the mother as the example, although in truth the father also begets. The mother says, “My child, I gave birth to you.” Do you understand what this means? It means that you are of my own essence. You are of my blood and my bones. Therefore, when God says, “From the womb I begot You,” it means, “You are of My essence,” without implying that God has a belly. Indeed, when He says, “I begot You,” the phrase “from the womb” is, interpretively speaking, almost a repetition, because to beget means that the one begotten is of the essence of the one who begets. Thus, “From the womb I begot You” means: “You are of My essence; You are consubstantial with Me.”

Let me now give the whole passage: “From the womb, before the morning star, I begot You.” In other words: “You, My Son, are of My essence, and You have always existed—as long as I, God the Father, have existed—before all visible and invisible creation.” This, my beloved, is who the Son is. It is astonishing. If only we truly knew who Jesus Christ is—if only we knew! Paragraph six: “Believe, therefore, in Jesus Christ, the Son of the living God.” Believe, then, in Jesus Christ, the Son of God,

of the living God, the Only-Begotten Son. For the Gospel says, “God so loved the world that He gave His Only-Begotten Son, that whoever believes in Him should not perish but have eternal life.”

Again: “He who believes in the Son is not judged, but has passed from death into life. But he who disobeys the Son shall not see life; rather, the wrath of God abides upon him, because he has not believed in the name of the Only-Begotten Son of God.” Concerning Him, John bore witness, saying, “And we beheld His glory, glory as of the Only-Begotten from the Father, full of grace and truth.” The demons, trembling before Him, cried out, “Leave us alone! What have we to do with You, Jesus? What is there between us and You?” the demons said. “Son of the living God!” As you see, then, the whole paragraph is intended to tell us—having marshalled these passages from Holy Scripture which I have read to you—that the Son of God is the Only-Begotten: the Only-Begotten Son of God. What does “Only-Begotten” mean? There is no other Son; He has no brother. There is one Son of God, one and only one. If I were to analyze one by one all these passages from the New Testament that Saint Cyril brings forward, my beloved... Here, indeed, he says:

“He who believes in the Son is not judged.” The one who believes in the Son, he says, is not judged or condemned, but has passed from death into life. The one who disobeys the Son shall not see life; the wrath of God abides upon him. But why? Because the Son is consubstantial with the Father. The Evangelist John also says, “And we beheld His glory, glory as of the Only-Begotten from the Father.” Forgive me—is it John who says this, or is it also mentioned by the Apostle Peter when he speaks of the Transfiguration of Christ in his first epistle? All these things show us, my beloved, that the Son of God is indeed the Only-Begotten Son. And now we proceed to the seventh paragraph.

“He is the Son of God by nature and not by adoption, begotten of the Father.” He is, therefore, the Son of God not by adoption but by nature—that is, He is the natural Son. In the same way, if I beget a child, that child is my natural child. If I adopt a child, that child is not mine by nature, but by adoption. “And he who loves the One who begot also loves the One begotten of Him.” The one who loves the Begetter, the Father, also loves the One begotten of Him, Jesus Christ. “But he who rejects the One begotten”—the one who rejects the One begotten, namely Christ—directs the insult back toward the One who begot Him; he sends the insult and the blasphemy

against God the Father, who begot Him. Here I would like to tell you something extremely important—something into which the Jews have fallen, and into which, unfortunately, we too fall. It is this: no one can ever offer true worship to God while denying one of these two Persons. I am not speaking here of the Holy Spirit, for then we would say all three. But because our subject is the Son, we are not now referring to the Holy Spirit. Saint Cyril will speak much later about the Holy Spirit, somewhere around the sixteenth catechesis, I believe—I do not quite remember. So when I speak of the two Persons, I do so for what we might call practical reasons connected with our present subject.

The one who denies the Father also denies the Son. The one who denies the Son also denies the Father. And so we have the following: it is well known that the Jews denied the Son. Christ said plainly, as the Evangelist John records, that if you do not receive the Son, neither do you receive the Father. Consequently, you are atheists. What a fearful thing! In truth, God is one.

This is a Mystery, yet people have wanted to comprehend it. All those heretics who opposed the Holy Trinity tried to grasp the dogma intellectually and explain it by human logic. But dogma cannot be explained by human logic. It is a supernatural truth, beyond our grasp. How can God be three Persons and yet one God? In their attempt to smooth away this stumbling block to human reason, they fell into what I have called the Trinitarian heresies. These heresies still exist today. They are not merely ancient relics kept in a museum. They remain among us. Sadly, Trinitarian heresy abounds especially in the Protestant world. It abounds. But unfortunately, even among us who call ourselves Orthodox Christians, we too often fall into this error.

Do not forget that the iconoclastic heresy, at its root, arose because this controversy came from the Arabs. Do not forget that. Even today there are people who, supposedly wishing to safeguard the oneness of God, deny Jesus Christ. The Millenarians fall into the same heresy, for they deny the Son. Thus, whoever denies the Son denies the Father. It is perfectly clear. Consequently, such a person is an atheist. Something fearful in our own time, as I have told you, and found among our Christians, is this: today there is a tendency to deny the Old Testament. Saint Cyril will, of course, speak about this, for there is nothing new under the sun.

There were people who said that the God of the Old Testament was one God and the God of the New Testament another. What can I say to you? What can I say? Again and again, my beloved, books, papers by educators, and all kinds of other writings come into my hands attacking the Old Testament. You cannot imagine what names they call God! In one recent example—perhaps I should mention the author—there is a journalist named Fourakis, who wrote against Zionism. That is well enough, but what does he do? He has written several anti-Zionist books. If you like, that is a good thing—very good indeed. But he has fallen into the following error. Have you heard that proverb from Karagiozis:

“The eye hurts, so he takes out the eye. The head hurts, so he cuts off the head”? Very well, then. In order to strike at Zionism, he strikes at the Old Testament. What does Zionism have to do with the Old Testament? What relation is there between them? Without realizing it, these people cut the feet out from under Christianity, so to speak. Where, then, is the Old Testament? For how shall we know who Jesus Christ is unless we go to the Old Testament? Without the prophecies of the Old Testament, the question remains unanswered: “Who do men say that I, the Son of Man, am?” And the God of the Old Testament is the God of the New Testament. They speak of “sweetest Jesus,” if I may use that expression, because this is how they put it,

and they say that “sweetest Jesus” has no connection whatsoever with the vengeful God of the Old Testament. In that book—what can I tell you? The epithets it uses! May God forgive me even for repeating them. It calls God a murderer and even a usurer—do not ask me why it calls Him a usurer—as well as vengeful, jealous, and so forth. Wretched people! One could answer them: the One who spoke in the Old Testament is the One who became man. It is not the Father who speaks, but the Son. He is the Angel of Great Counsel. He is Yahweh, the Lord. Yes.

What a grave error we make when the Old Testament is attacked in every possible way. I fear that beneath it all—beyond the ignorance of people who may have been led astray—there may be a deliberate plan. They cannot attack the New Testament directly. How could they openly attack Christ among our Christians, and especially among our Greek people? It would not be accepted, because He is an established and revered figure. So they attack the Old Testament as though it were merely a Jewish product or simply the history of the Jews. Once the Old Testament has been pushed aside, it will of course be easy to destroy the New Testament as well. For once we cut the root of the tree, it is not difficult to make the tree wither. There can be no question about it.

These are the errors being made, my beloved. I warn you so that you may recognize them. Many things are circulating in our time. Allow me to use a popular expression: all the devils in the world have been marshalled against God and His Christ, to speak in the language of the Second Psalm. “When you hear of God begetting, do not descend in your thoughts to bodily things, nor suppose a corruptible generation, lest you fall into impiety.” Take care, he says; this is what I told you earlier. Saint Cyril will say it a little further on. When you hear that God begets, do not fall into the impiety of imagining that God can beget as human beings do.

In God, generation is spiritual. “For bodies beget bodies, and time intervenes in the generation of bodily beings.” Bodies beget bodies. And notice here something that reveals the foolishness of the Millenarians. When one body begets another, he says, time intervenes—that is, time comes between them. “But between the Father and the generation of the Son there is no interval of time.” Among human beings, between a father who begets and the son he begets, time intervenes. The father exists first, and afterward the son exists.

But this, he says, does not apply to God. Do you know what the Millenarians say? These people are not merely distorters of truth—what shall I call them? They are demonically deluded and utterly shallow. They have no depth at all in their understanding of Holy Scripture, and this is deliberate. For do not forget that Millenarianism is a fabrication.

It is a religion, certainly. If we had to consider it from a legal standpoint, it is a religion; that is not the issue. But Millenarianism is a fabrication, intended to destroy Christianity. Russell himself said it—was that his name? Russell, forgive me—in 1906, in a large...

At a large stadium somewhere in the United States—I do not remember which city—he said that Millennialism would cause the tree of Christianity to wither. These things, then, are fabrications, inventions of the Antichrist intended to attack Christianity and the Church. What do they say? They laugh when we tell them that the Son is without beginning together with the Father. They say, “How can you understand such a thing? Take a human being, for example. Can a father ever be the same age as his son? Therefore, the Son came after the Father. Does not Christ Himself say that He is the Son of the Father? Then He must be later than the Father.” And if He is later, there must be an interval of time between them.

Now, if there is an interval of time, you will immediately recognize the heresy of Arius: “There was a time when He was not.” That is what Arius said: “There was a time when He was not.” But if something is lacking from the existence of God, then that being is no longer utterly simple and is not God. This is why the Millennialists do not believe in Christ’s divine nature—that He is God. Notice what Saint Cyril says: “There is no interval of time in the generation of the Son from the Father.” There is no intervening period, no temporal difference between the Son’s generation and the Father. Where does the error lie? They understand this generation according to human patterns. But we can never understand the generation of Christ, the Son and Word (Logos) of God, according to human patterns. The word “beget” means only that this Person is from the essence of the Father. We shall see this again later, when Saint Cyril explains it in detail. “Among men, that which is begotten is born imperfect, but the Son of God was begotten perfect.” In human generation, a son is born imperfect. Not only is he separated from his father by time, but he is also born imperfect, not yet a fully developed man. But the Son of God is not separated from the Father by time.

He is not separated from the Father by time, and He is also perfect. There was never a moment when anyone could say, “God the Word must grow and attain the perfection of the Father.” “For what He is now, He was also from the beginning, having been eternally begotten,” and so forth. I shall leave a little of the seventh catechesis aside here, because I am afraid that so much material may tire you. But hold fast to these most precious truths. Christology has many aspects. Saint Cyril was deeply concerned that his catechumens should learn them. And you too, I beg you, retain as much as you can. Paragraph eight: “Do not suppose that His generation is human, nor that it was like Abraham’s begetting of Isaac. For Abraham begot Isaac.”

“He begot him, but he did not beget the son he desired by his own power; rather, he begot the son whom Another granted him. But when God the Father begets, there is neither ignorance nor deliberation involved. To say that He did not know whom He was begetting is the greatest impiety; and to say that, after deliberating for a time, He later became Father is the same impiety.” God does not beget, Saint Cyril says, as Abraham begot Isaac. After all, when Abraham begot Isaac...

Well...

Abraham did not decide when he would have him; and, if you will, Isaac was granted to Abraham, for we know that Abraham was one hundred years old and Sarah was ninety. Sarah was already very advanced in age. God granted Abraham his child, Isaac. But here, Saint Cyril says, the Son of God is not granted to the Father by another.

Furthermore, Abraham did not know whether he, as a father, would be able to have a son. He knew that he was unable to beget children. But God is not ignorant. Take care, Saint Cyril says: it is the greatest impiety to claim that God did not know that He would beget the Son, or that afterward, “having deliberated for a time, He later became Father”—as though some time passed, He considered the matter, and only then became the Father. How could these things have unfolded in such a way? That is impiety, simply because the Son is without beginning together with the Father. “But He always had the Son, always begetting Him—not as men beget men.”

Not as men beget men, “but as He alone knows, as it is written: He who begot Him before all ages, true God.” Before all ages—before space and time themselves. Paragraph nine: “For the Father, being true God, begot the Son like Himself, true God.” Like Himself: the essence of the Father is the essence of the Son. “Not as teachers beget fellow disciples.” I shall omit a few lines. “Through discipleship he became a son. But there He is the natural Son, the true Son—not as you who are now being illumined become sons of God.” Paul says that he begot them through the Gospel.

Teachers, too, beget disciples. “I begot you,” Paul says. But how did Paul beget them? He begot the faithful through the Gospel. What does that mean? Did they come forth from his essence? Did the disciples come from Paul’s essence? No. The expression is metaphorical. Take care: it is a metaphor. Saint Cyril then says, “And we are born of water and the Spirit.” We are born from the baptismal font.

I was born. The baptismal font is a second womb, as you know. It is a womb, a place of birth. I was born naturally from my mother’s womb, and by grace I was born again from the second womb, which is called the baptismal font—Christian Baptism. “And we are born of water and the Spirit,” says Saint Cyril. “Was Christ, then, begotten from the Father in this way?” No, the Son was not begotten from the Father in this way either. “For at the time of Baptism, when He addressed Him and said, ‘This is My Son,’ He did not say, ‘This has now become My Son.’”

The words “This is My Son” declare that He was already the Son before the act of Baptism. Forgive me; the sentence should read: “And that even before the act of Baptism, He was the Son.” In other words, when the Father speaks at Christ’s Baptism, take care: He says, “This is My beloved Son.” Do not imagine that He becomes the Son at Baptism, for such a heresy exists. The Millennialists do not teach this, but others do: they claim that Jesus Christ became the Son of God when He was baptized. Do not say that, as though He were not the Son before Baptism. For, as Saint Cyril very perceptively observes...

He did not say, “This has now become My Son,” meaning, “He has now become My child,” but rather, “This is My Son; this is My child.” He does not become the Son at the moment of His Baptism. Why? Because He was the Son even before the act of Baptism. Paragraph ten: “The Father begot the Son, not as the nous in man begets a word.” Pay close attention to this paragraph. “For the nous within us possesses hypostasis, but the spoken word is dispersed into the air and perishes.” We do not understand Christ as a spoken word that has been produced. He is the living Word who possesses hypostasis—not uttered by lips and dispersed, but eternally and ineffably begotten from the Father in hypostasis. “For in the beginning was the Word.”

Seated at the right hand, the Word understands the Father’s will and creates all things at His command.

During the questions, I mentioned that majestic saying with which Holy Scripture begins: “And God said, ‘Let there be light,’ and there was light.” I told you that the word “said” expresses a word: God spoke, and light came into being. But since it expresses a word, God creates the light through His Word (Logos). There is a passage in the Psalms which says, “By the Word of the Lord the heavens were established.” Through the Word of the Lord, the heavens received their existence and were made firm. The phrase is “by the Word.” What, then, was Saint Cyril saying here? When you hear the word “Word”...

Take note, because the Son is also called the Word. He is called both the Son and the Word of God. These are two names. The Evangelist John begins his Gospel in this way: “In the beginning was the Word, and the Word was with God, and the Word was God.” Thus, he is speaking about the Word. The Word is the second Person of the Holy Trinity. When you hear “the Word,” do not imagine that the Father is the nous and the Son is the word produced by it, as happens within us. For, as we know, people have often attempted to offer an image of the Holy Trinity. Here you will see that Saint Cyril is constantly trying to show, both in the paragraphs that follow and in those that came before, that within the Godhead there is no mechanical analogy, no analogy drawn from heat...

No chemical analogy, no biological analogy, and no social analogy. Whatever comparison you offer, the image cannot correspond to the reality. No such analogy exists. For a moment we may use one, because the Fathers of our Church also do so, but they warn us: it is only an image, and it remains far removed from the reality. The nous begets the word. The nous, Saint Cyril says, possesses hypostasis—that is, it belongs to the person, to the person himself. For I think with my nous. And I believe you all know that the person, in the theological sense, is certainly not my nose and eyes; the person is my soul, my nous. The nous begets the word. Very well: I think, and I speak.

What is this word of mine that has been produced? It consists of words. To use a modern expression, it is sound striking the particles of the air; these in turn strike the listeners’ eardrums, and the listeners receive an image of what I am saying—certain concepts. This is how Saint Cyril puts it: “For the nous within us possesses hypostasis.” The nous belongs to the person. “But the spoken word is dispersed into the air and perishes.” Once dispersed into the air, it vanishes. The word is gone. Do not imagine, he says, that the Word of God is like this—a word such as the one that comes from our mouths.

Do not imagine such a thing. He is not a spoken word, but the Word who possesses hypostasis. Speaking in human terms, we would say that my nous possesses hypostasis: it is personal; it belongs to a person. But is my word a person? If it were, I would be making two persons. How, then, could I speak of such a thing? In God, however, if I call the Father the nous, the nous is a Person, and His Word is also a Person. This is very important. “Not uttered by lips and dispersed, but eternally and ineffably from the Father.” He is not something dispersed through space, but is eternally and ineffably from the Father—“begotten in hypostasis.” He was begotten as...

A Person. The Word of God is a Person. This is why it says, “For in the beginning was the Word.” What is this beginning? It means “in the beginning,” when the foundation of creation was laid. You know, when we use the word “beginning,” it implies time. We all understand this. When we say, “I begin,” we mean that something starts in time; the concept of time is immediately present. How does the Book of Genesis begin? “In the beginning God made heaven and earth.” How does the Gospel according to John begin? “In the beginning was the Word.” What is this beginning? It is time. “In the beginning God made heaven and earth.” That is, He made heaven and earth within the beginning—take care—within time. In other words, at the same moment He made...

At the same moment—I emphasize this, although the subject extends further—He made space, for “heaven” means space. “In the beginning” means within the beginning, that is, within time. Time did not exist before creation; space and time came into being together. We know very well that time cannot be conceived without space, just as space cannot be measured without time. We know this because the concept of time, the so-called fourth dimension, is given only through the presence of space, or through changes occurring within space, if we may put it that way. This is how we can measure time and have a sense of it. Space and time are therefore bound together. There cannot be... You see, creation without time is nothing; it does not exist.

Time as something abstract does not exist. And so here, when it says, “In the beginning was the Word,” it means that when the creation had its beginning, the Word already was. “Was” is the imperfect tense of the verb “to be.” Ah, how much we need blessed Ancient Greek! Most blessed Ancient Greek! For these treasures were written in our language—at least the New Testament, if you will, and the whole body of Patristic writings were written originally in it—and we are selling them for a bowl of lentils. We are giving away these priceless treasures of our language for a bowl of lentils.

Wake up, beloved, wake up, beloved, and understand certain things. Do you understand what I mean? We are selling what is priceless. And so, when creation comes into being, “In the beginning was the Word.” The Word already existed. “And the Word was with God.” He was with God. “And the Word was God.” How can something without hypostasis be God? Without hypostasis means without person. Or, to use a modern expression, it means having no real existence. “The Word was God; the Word was God.” What does this mean, my beloved? It means that the Word is a person and has nothing whatsoever to do with what we call the spoken word, which disperses among the particles of the air.

“The Word, who knows the will of the Father and creates all things at His command; the Word who descended and ascended—for a spoken word neither descends nor ascends; the Word who speaks and says, ‘The things I have seen with My Father, these I speak’; the Word who possesses authority and reigns over all, for the Father has delivered all things to the Son.” Indeed. The Word, he says—Jesus Christ—is the One who descended and ascended, the One who came down to earth and ascended again into heaven. But a spoken word neither ascends nor descends. He is the Word who speaks and says, “What I have seen with My Father, that is what I have come to tell you.”

The Word is a person; He has hypostasis. He is the Word who exercises authority, the Word who reigns over all. Why? Because it says, “For the Father has delivered all things to the Son”—because the Father has entrusted everything to the Son. Therefore, He is the Word who has hypostasis, not a spoken word. All these, of course, are aspects that bring us nearer to the mystery of God the Word. At the same time, the more we know and the more we learn, as you will come to understand, the more God will remain unknown to us. Then we will be able to say: Who can speak of God? “Who shall declare His generation?” Who can recount and tell us who God is? And then...

Those who blaspheme will no longer blaspheme, because they will realize that they are blaspheming a sacred person, a sacred name. It will be unthinkable. The devout will become still more devout. And one more thing, if you will, as I bring this paragraph to a close: these things may seem difficult to you. Yet Saint Cyril taught them to his catechumens. Surely we cannot say that we are less educated than the people who lived around the year 350 after Christ. So do not tell me, “We do not understand,” because the subject is very profound. This was the content of catechesis. And so, to our honor, this same catechesis is offered to us today, and we must receive it without complaint, however difficult it may seem.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί μου, εις την πέμπτη παράγραφον της ενδεκάτης κατηχήσεως του Αγίου Κυρίλου, Αρχιεπισκόπου Ιεροσολύμων. Ένα υπόλοιπο έχει μείνει της πέμπτης παραγράφου και είναι το εξής: «Αλλά το μεν κατά τον Δαβίδ και χρόνω υποβάλλεται και ψηλαφάται και γενεαλογείται. Το δε κατά την Θεότητα ούτε χρόνω υποβάλλεται, ούτε τόπω, ούτε γενεαλογείται. Την γαρ γενεάν αυτού τις διηγήσεται; Πνεύμα ο Θεός. Ο Πνεύμα ων πνευματικώς εγέννησεν, ως ασώματος, απεριέργαστον και ακατάληπτον γέννησιν».

Υιός αυτός λέγει περί του Πατρός: «Κύριος είπε προς με· Υιός μου ει συ, εγώ σήμερον γεγέννηκά σε». Το δε σήμερον, ου πρόσφατον, αλλά αΐδιον. Το σήμερον άχρονον, προ πάντων των αιώνων. «Εκ γαστρός προ εωσφόρου εγέννησά σε». Ενθυμείστε, λέγαμε την περασμένη φορά, αναφερόμενοι εις την ανθρωπίνην φύση του Ιησού Χριστού, ότι βεβαίως αυτή ψηλαφάται. Όπως λέμε, κατά το ανθρώπινον, από τη γενεά του Δαβίδ. Υποβάλλεται, λέγει, χρόνω. Διότι πότε γεννήθηκε ο Χριστός; Εγεννήθη πριν από 1985 χρόνια. Ψηλαφάται και γενεαλογείται.

Απόδειξη σε αυτό η ίδια η Αγία Γραφή: «Αβραάμ εγέννησε τον Ισαάκ, Ισαάκ εγέννησε τον Ιακώβ» και το καθεξής. Αυτά από πλευράς ανθρωπίνης. Αλλά είναι όμως και η θεία φύσις. Γιατί ο Ιησούς Χριστός είναι ο τέλειος άνθρωπος και ο τέλειος Θεός. Και αφού, λοιπόν, είναι και ο τέλειος Θεός, τότε πρέπει να δούμε και την πλευρά της Θεότητας. Δεν είναι ψιλός, το ψι με γιώτα, ψιλός άνθρωπος, γυμνός δηλαδή, σκέτος άνθρωπος, αλλά είναι Θεάνθρωπος. Και δεν θα κουραστώ να το λέγω και πάντα θα το λέγω, ότι το κριτήριο όλων των γενεών και όλων των εποχών, μέχρι που να τελειώσει η ιστορία, το κριτήριο της σωτηρίας είναι το θεανθρώπινο πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Και επειδή ο Χριστός

πρόσωπο θεανθρώπινο βάλλεται, χτυπιέται, προσβάλλεται δηλαδή. Γι’ αυτό θα σας έλεγα: προσέξτε, κρατήστε γενναία, θαρραλέα, ομολογιακά, μαρτυρικά το θεανθρώπινο πρόσωπο του Χριστού. Είναι το κριτήριον των πάντων. Κρατήσατέ το σαν το πιο πολύτιμο πράγμα. Είναι εκείνο που έλεγε και ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός. Αλλά το λέγει και ο Άγιος Κύριλλος κάπου, σε κάποια κατήχησή του, ότι το είπε και ο Χριστός αυτό: «Μη φοβηθείτε από των αποκτεινόντων το σώμα, μη δυναμένων δε αποκτείναι την ψυχήν. Εγώ θα σας πω», λέει, «ποιον να φοβηθείτε: εκείνον που έχει τη δύναμη να σας βάλει στη γέεννα του πυρός, τον Θεόν».

Τι λέγει και ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός; «Αφήστε να σας πάρουν», λέγει, «και την περιουσία σας και τα πάντα να σας πάρουν, ακόμη και το πετσί σας. Αλλά κρατήστε μέσα σας τον Χριστό. Αυτόν δεν μπορεί κανείς να σας τον πάρει, εάν δεν τον παραδώσετε». Ο δε Νικόλαος Καβάσιλας λέγει, στην «Εν Χριστώ Ζωή», σε ένα του βιβλίο δηλαδή, λέγει ότι η σχέση του ανθρώπου με τον Θεό, με τον Χριστό, είναι πολύ πλέον δυνατή παρότι είναι οι σχέσεις ψυχής και σώματος. Λέγει ότι τα ρούχα μας μπορεί να μας τα πάρουν, είναι χαλαρά σε σχέση με εμάς· τα φοράμε, μας γδύνουν. Μπορεί, λέγει, ακόμη να σας αφαιρέσουν και το πετσί,

δέρμα. Μπορεί και ακόμη το σώμα να σας αφαιρέσουν, δηλαδή να το νεκρώσουν, να σας σκοτώσουν. Αλλά, αν δεν θέλετε, δεν μπορούν ποτέ οι αρνηταί να σας αφαιρέσουν, να σας αποσυνδέσουν από τον Χριστό. Ο σύνδεσμος αυτός είναι βαθύτερος και δυνατότερος, ξαναλέγω, από ό,τι είναι ο σύνδεσμος ψυχής και σώματος. Γι’ αυτό ας κρατήσουμε, αγαπητοί μου, και να με θυμόσαστε σε όλη σας τη ζωή. Δεν ξέρω, ξεχάσατέ τα όλα όσα θα πω και ό,τι έχετε ακούσει μέχρι σήμερα. Κρατήστε αυτό το σημείο: ότι το θεανθρώπινο πρόσωπο του Χριστού είναι το κριτήριο των πάντων. Και αυτό πρέπει να κρατήσουμε, το θεανθρώπινο: ο τέλειος άνθρωπος και ο τέλειος Θεός.

Κρατήσατέ το πιο πολύ από την κόρη του οφθαλμού. Είπα την κόρη του οφθαλμού και θυμήθηκα το εξής που λέγει ο Χριστός στους Φαρισαίους: «Τώρα», λέει, «κρίσις υπάρχει· οι τυφλοί βλέπουν και οι έχοντες μάτια δεν βλέπουν». Διότι οι τυφλοί, πριν τα μάτια τους ανοίξουν, όπως ο Βαρτίμαιος, ο παρά την Ιεριχώ τυφλός, «Υιέ Δαβίδ», λέγει, «ελέησόν με. Κύριε Ιησού, Υιέ Δαβίδ, ελέησόν με». Τα μάτια κλειστά και ομολογεί τη θεανθρώπινη φύση του Χριστού. Με το «Κύριε» είναι η θεία φύσις και με το «Υιέ Δαβίδ» είναι η ανθρωπίνη φύσις. Και εκείνοι που βλέπουν, οι Φαρισαίοι, έχουν τα μάτια ανοιχτά, δεν αναγνωρίζουν και δεν βλέπουν τη θεία φύση του Χριστού.

Αν το θέλετε, δεν είναι και το κριτήριο του χριστιανού; Είσαι χριστιανός μόνον εάν πιστεύεις στο θεανθρώπινο πρόσωπο του Χριστού. Εάν δεν πιστεύεις, δεν είσαι χριστιανός. Είσαι ξεκομμένος. Και αν, αγαπητοί μου, ο μη γένοιτο, κανείς από τους ακροατάς αδελφούς έχει παρασυρθεί και απορρίπτει τη θεία φύση του Χριστού, μην πλανάται: δεν είναι χριστιανός. Και δεν είναι ανάγκη να τον χαρακτηρίσει κανείς άνθρωπος ότι δεν είναι χριστιανός, αλλά αυτομάτως είναι αποκομμένος από το σώμα του Χριστού, την Εκκλησία. Αυτομάτως. Να το γνωρίζει δηλαδή αυτό. Σας το είπα γιατί δεν ξέρω τι μέρες έρχονται. Μέρες Αντιχρίστου. Μην το ξεχνάτε αυτό. Και το κριτήριο θα είναι πάντοτε αυτό. Αυτό. Αλλά, για να δούμε τη θεία φύση του Χριστού.

«Κατά την Θεότητα ούτε χρόνω υποβάλλεται, ούτε τόπω, ούτε γενεαλογείται. Την γαρ γενεάν αυτού τις διηγήσεται;» λέει, επί παραδείγματι, Ησαΐας 53,8. Ποιος μπορεί να διηγηθεί, δηλαδή ποιος μπορεί να περιγράψει τη γενεάν αυτού, λέει, τη θεία του φύση; Είναι αδύνατο. «Πνεύμα ο Θεός». Ο Θεός είναι Πνεύμα. «Ο Πνεύμα ων», αυτός που υπάρχει ως Πνεύμα, «πνευματικώς σε εγέννησεν». Ως ασώματος, πνευματικά γεννά, όχι σωματικά. «Απεριέργαστον και ακατάληπτον γέννησιν», γέννησιν η οποία είναι ακατανόητη και δεν μπορεί να γίνει αντικείμενον, θα λέγαμε, όχι περιεργείας,

περιεργασμού, δηλαδή να περιεργαστείς. Δεν γίνεται. Δεν είναι κάτι που μπορείς να το κάνεις αντικείμενον ερεύνης. Δεν είναι δυνατόν. Γιατί αυτός ο ίδιος ο Υιός λέγει για τον Πατέρα: Άρα, «είπε ο Κύριος, ο Κύριός μου»· «Κύριος είπε προς με», συγγνώμη, «Υιός μου ει συ, εγώ σήμερον γεγέννηκά σε». Αυτή η προφητεία είναι από τον δεύτερο ψαλμόν και είναι μεσιανικός αυτός ο ψαλμός, όπως είναι γνωστό. Αυτός είναι εξ ολοκλήρου μεσιανικός, εκτός ενός τύπου που ομιλεί ο Δαβίδ, βεβαίως πάντα εμπνεύματι Αγίω: «Δράξασθε παιδείας, μήποτε οργισθή Κύριος» και τα λοιπά.

Λέγει: «Ο Κύριος είπε προς με». Ποιος είναι αυτός ο Κύριος που λέει σε μένα; Όχι βεβαίως στον Δαβίδ. Είναι ο ένας Κύριος που λέει στον άλλον Κύριο. Είναι ο Θεός Πατήρ που λέει στον Υιόν: «Υιός μου είσαι εσύ. Εγώ σήμερα σε έχω γεννήσει». Δεν μπορούσε ποτέ να το πει αυτό, ποτέ ποτέ, ο Θεός στον Δαβίδ: «Εγώ σήμερα σε έχω γεννήσει». Έτσι, λοιπόν, λέει ο Πατήρ προς τον Υιόν. Λίγο πιο πάνω αυτός ο ψαλμός λέγει: «Ἵνα τί ἐφρύαξαν ἔθνη καὶ λαοὶ ἐμελέτησαν κενά;» Τι λέει; Εφρύαξαν τα έθνη και οι λαοί λογάριασαν και σχεδίασαν κούφια πράγματα. Κενά, με έψιλον,

πράγματα ανόητα, και τα βάλαν, λέγει, εναντίον του Θεού και του Χριστού αυτού. Όταν λέγει «του Χριστού», είναι ο Χριστός, το χρισμένος πάντοτε είναι η ανθρωπίνη φύσις του Υιού. Και λέγει ότι εκγελάται αυτούς Κύριος και θα τους συντρίψει, όπως ακριβώς ο κεραμεύς με μια σιδερένια ράβδο συντρίβει τα κεραμικά προϊόντα του. Με πολλή ευκολία, πώς σπάζει ο κεραμεύς εκείνα που έφτιαξε, τα τσουκάλια του και τις στάμνες του, με μια σιδερένια, λοιπόν, ράβδο σπάζει όλα. Εδώ μιλεί για την ανθρωπίνη φύση του Χριστού. Γιατί λέει «ο Θεός και ο Χριστός αυτού». Στον ίδιο ψαλμό, παρακάτω, αυτός ο στίχος κατά τον οποίο γίνεται λόγος,

αναφέρεται στη θεία φύση του Χριστού. Και πώς το διατυπώνει; «Ο Κύριος είπε σε μένα», τον Χριστό, «σε μένα τον Χριστό: Υιός μου είσαι εσύ. Εγώ σήμερα σε έχω γεννήσει». Τι σημαίνει εκείνο το «σήμερα»; Μας το ερμηνεύει ο Άγιος Κύριλλος: «Το δε σήμερον ου πρόσφατον, αλλά αΐδιον». Δεν έχει την έννοια του προσφάτου, αλλά τη λέξη του αιωνίου. Αυτό θα πει «αΐδιον», αιώνιον. Πράγματι είναι καταπληκτικό, αγαπητοί μου, όταν λέει παρακάτω: «Το σήμερον άχρονον, προ πάντων των αιώνων». Ναι, μάλιστα αναφέρεται το χωρίο αυτό και στην προς Εβραίους επιστολή. «Εγώ σήμερα γεγέννηκά σε». Σήμερα σημαίνει...

Πάντοτε είναι γνωστό ότι ο χρόνος καθ’ ημάς, δηλαδή καθ’ ημάς, κατά τα κτιστά, έχει τριπλήν υποδιαίρεση: αυτό που πέρασε, παρελθόν· αυτό που είναι τώρα, παρόν· και αυτό που θα έρθει, μέλλον. Για τον Θεό δεν υπάρχει υποδιαίρεσις του χρόνου, γιατί ο ίδιος ο Θεός υπάρχει ταυτοχρόνως στο παρελθόν, στο μέλλον και στο παρόν. Γιατί ταυτοχρόνως, σκέφτεστε; Διότι, ενώ όλα τα κτιστά πράγματα είναι μέσα στον χρόνο βουτηγμένα, είναι μέσα στη συντεταγμένη του χρόνου, να μιλήσω έτσι, ενώ ο Θεός είναι έξω από τις συντεταγμένες και του χώρου και του χρόνου. Και αφού, λοιπόν, είναι έξω από αυτές τις συντεταγμένες του χωροχρόνου ο Θεός, γιατί ο Θεός δεν υπάρχει

σήμερα, αύριο, αλλά τι υπάρχει; Ένα παρόν, ένα ακατανόητο παρόν. Με αυτή την έννοια, αυτό το ακατανόητο παρόν, το αιώνιο δηλαδή παρόν, εκφράζεται στην ανθρώπινη γλώσσα «σήμερον». Γι’ αυτό λέγει: «Εγώ σήμερον γεγέννηκά σε», σε έχω γεννήσει. Δηλαδή είναι η λεγομένη αΐδιος γέννησις του Υιού. Μια γέννησις. Αυτός που είναι πράγματι συνάναρχος με τον Πατέρα, όπως θα το αναλύσει ο Άγιος Κύριλλος, κάπου δυο παραγράφους παρακάτω. Έχει όμως και ακόμα ένα χωρίον για να δείξει εδώ τη θεία φύση του Χριστού. Είναι από τον 109ο ψαλμό.

Πέρα για πέρα μεσιανικός αυτός ο ψαλμός και μάλιστα ο ίδιος ο Κύριος τον προέβαλε, τον ψαλμόν αυτόν, εις τους επικριτάς του. «Για εξηγήστε μου», λέει, «τι σημαίνει αυτό: Είπε ο Κύριος τω Κυρίω μου· κάθου εκ δεξιών μου, έως αν θω τους εχθρούς σου υποπόδιον των ποδών σου», κτλ. Και λέει εκεί: «Εκ γαστρός προ εωσφόρου εγέννησά σε». Προσέξτε αυτή η μικρή φρασούλα πόσα πράγματα θα πει. Να σας το μεταφράσω ως μετάφραση, όχι ερμηνεία. Μετάφραση: «Από γαστέρα, από κοιλιά, πριν από τον εωσφόρο», δηλαδή πριν από το αστέρι αυτό το λαμπερό, τον Αυγερινό, την Αφροδίτη, «σε γέννησα».

Τι θα πει άρα; Το «προ εωσφόρου» σημαίνει προ της υλικής, ορατής και αοράτου δημιουργίας. Αντιπροσωπευτικό στοιχείο της δημιουργίας, της ορατής τουλάχιστον, είναι, αγαπητοί μου, ένα αστέρι ή τα αστέρια. Και επειδή, βλέπετε, η Αγία Γραφή πάντοτε έχει έναν τρόπο που να εκφράζεται, το πιο λαμπρό αστέρι στον ουρανό είναι το αστέρι Αφροδίτη, το οποίο είναι πιο κοντά στον ήλιο από ό,τι είναι η Γη. Είναι λίγο μικροτέρα η Αφροδίτη της Γης και είναι στους λεγόμενους εσωτερικούς πλανήτες, δηλαδή μεταξύ Ηλίου και Γης, ενώ η Γη

παραπέρα και άλλους πλανήτες ο Ήλιος που είναι έξω από τους λεγόμενους εξωτερικούς. Και όπως ξέρετε, το αστέρι αυτό ποτέ δεν μεσουρανεί, ποτέ, επειδή η τροχιά του είναι εσωτερική. Γι’ αυτό θα φανεί το πρώτο αστέρι στη Δύση, το πιο λαμπρό, και το πρώτο αστέρι στην Ανατολή, πριν ανατείλει ο Ήλιος, ο γνωστός μας Αυγερινός. Αλλά αυτό το αστέρι ποτέ δεν μεσουρανεί, ποτέ, για τον λόγο που σας είπα, επειδή είναι εσωτερικό αστέρι. Έτσι παίρνει, από πλευράς φωτεινότητας, είναι πρώτου βαθμού, όπως λέγεται, φωτεινότητας το αστέρι. Γι’ αυτόν τον λόγο, ως αντιπροσωπευτικό κατά το φαινόμενο, μην ξεχνάτε ότι πολλές φορές η Αγία Γραφή χρησιμοποιεί τη γλώσσα,

λεγομένη... Τη λεγομένη... Ευχαριστώ. ερμηνεύει, συγγνώμη, τα φαινόμενα κατά το φαινόμενο. Μην το ξεχνάτε αυτό. Διότι δεν κάνει επιστήμη, αλλά όπως κατά λαϊκό τρόπο βλέπουν οι άνθρωποι τα πράγματα. Ποιο είναι το πιο λαμπρό αστέρι στον ουρανό; Βεβαίως είναι η Αφροδίτη. Από την αστρονομία ξέρουμε ότι δεν είναι η Αφροδίτη. Να, ας πούμε, οι τάδε είναι ήλιοι φοβεροί και τρομεροί. Αλλά κατά το φαινόμενο είναι η Αφροδίτη. Και λέει, λοιπόν, εδώ «προ εωσφόρου», δηλαδή πριν γίνει η δημιουργία, πριν γίνει η υλική, ορατή δημιουργία, «εγώ», λέει, «σε εγέννησα». Άρα, λοιπόν, ο Υιός είναι προ της υλικής δημιουργίας. Κάτι άλλο. Όπως τα ξέρετε, ένας από τους αρχαγγέλους

είχε το όνομα Εωσφόρος. Ξέρετε τι θα πει ο Εωσφόρος; Ο φέρων την ηώ, την αυγή. Αυτό θα πει ο Εωσφόρος. Επειδή βγαίνει το πρωί και μας φέρνει την αυγή, πριν βγει ο Ήλιος δηλαδή, αυτός φέρνει, ας πούμε, την αυγή. Εωσφόρος ελέγετο, αγαπητοί μου, ένας εκ των Αρχαγγέλων, όπως Μιχαήλ, Γαβριήλ, και μας είναι γνωστό το όνομα αυτό, Εωσφόρος, από την Παλαιά Διαθήκη ως όνομα Αρχαγγέλου.

Λοιπόν, τώρα λέει ότι «εγώ σε γέννησα προ εωσφόρου». Θα πάρουμε και τα δυο. Αλλά ο Εωσφόρος ανήκει τώρα, ο εκπεσών άγγελος, ανήκει στους αγγέλους. Άρα, λοιπόν, τώρα η διατύπωσις: «Εγώ σε γέννησα προ του υλικού ορατού κόσμου και προ του αοράτου κτιστού κόσμου», δηλαδή προ των αγγέλων.

Ακόμη, λέγει, «εκ γαστρός σε γέννησα». Δεν θα ήθελα να κάνω ανάλυση, γιατί έχει ειδική παράγραφο ο Άγιος Κύριλλος. Αλλά, μια που βρεθήκαμε εδώ, όταν θα φτάσουμε εκεί στην παράγραφο θα πω λιγότερα, μια που είναι το χωρίο εδώ μπροστά μας πρόσφατο. Μην νομίσετε ότι ο Θεός έχει, αγαπητοί μου, γαστέρα, κοιλία, ούτε ακόμη ότι δημιουργείται κύησις, και δεν υπάρχουν τρόποι γεννήσεως στον Θεό όπως υπάρχουν σε εμάς, τρόποι αυτοί. Δεν υπάρχει τίποτα από όλα αυτά τα πράγματα. Αλλά είναι μια έκφραση. Όταν λέμε «εγώ σε γέννησα, παιδάκι μου» — να μείνει το παιδί — «Παιδί μου, εγώ σε γέννησα», λέει ο πατέρας ή η μάνα.

Παίρνω καλύτερα τη μάνα, γιατί ο πατέρας στην πραγματικότητα γεννά, αλλά παίρνω τη μάνα, που είναι και ζωντανό: «Παιδάκι μου, εγώ σε γέννησα», καταλαβαίνεις; Τι θα πει αυτό; Θα πει ότι είσαι από τη δική μου την ουσία. Είσαι από το αίμα μου και από τα κόκαλά μου. Συνεπώς, όταν λέει ο Θεός ότι «σε γέννησα εκ γαστρός», θα πει «είσαι από την ουσία μου», χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ο Θεός έχει κοιλία. Και όταν λέει «σε εγέννησα», ουσιαστικά, ερμηνευτικά δηλαδή, θα λέγαμε ότι είναι πλεονασμός, διότι το «γεννώ» σημαίνει ότι αυτό που γεννάται είναι της ουσίας από αυτό που γεννάει. Άρα, «εκ γαστρός εγέννησά σε» σημαίνει «είσαι από την ουσία μου, είσαι ομοούσιος».

Να το πω τώρα ολόκληρο το χωρίο: «Εκ γαστρός προ εωσφόρου εγέννησά σε». Δηλαδή, συ ο Υιός μου είσαι από την ουσία μου και υπάρχεις πάντοτε, πάντοτε όσο υπάρχω κι εγώ, ο Θεός Πατήρ, προ πάσης ορατής και αοράτου δημιουργίας. Αυτός είναι ο Υιός, αγαπητοί. Είναι καταπληκτικό. Αν κάποτε γνωρίζαμε ποιος είναι ο Ιησούς Χριστός, αν κάποτε γνωρίζαμε... Παράγραφος 6. «Πίστευσον τοίνυν εις Ιησούν Χριστόν, Υιόν Θεού ζώντος». Πίστεψε, λοιπόν, εις τον Ιησού Χριστόν, τον Υιόν του Θεού,

ζωντανού Θεού, Υιών δαιμονογενή, κατά το Ευαγγέλιο το λέγον, ούτω γαριγάψερο Θεός των κόσμων, ώστε τον Υιόν αυτού τον μονογενή έδωκεν, ή να ο πιστεύων εις αυτόν μια απόλυτα λέχη ζωήν αιώνιον.

πάλι, ο πιστεύων εις τον Υιόν ου κρίνεται, αλλά μεταβεύει καιν εκ του θανάτου εις την ζωήν. Ο δεαπιθών το Υιόν ου κόψεται την ζωήν, αλλά η οργή του Θεού μένει επ' αυτόν. Ότι ου και πίστευσαν εις τον Υιόν του Θεού τον μονογενή. Περιού μαρτυρών ο Ιωάννης έλεγε, και θεασάμεθα την δόξεν αυτού δόξαν ως μονογενούς παρὰ Πατρός, πλήρης χάριτος και αληθείας, ον τρέμοντες οι δαίμονες έλεγον, «Έα!» «Τι ημίν και σοί, Ιησού; Ποια είναι η διαφορά μας;» έλεγαν οι δαίμονες. «Υιέ του Θεού του ζώντος». Όπως είδατε, λοιπόν, ολόκληρη η παράγραφος θέλει να μας πει ότι, αφού επεστράτευσε αυτά τα χωρία που σας διάβασα από την Αγία Γραφή, θα πει ότι ο Υιός του Θεού είναι μονογενής, Υιός Θεού μονογενής. Τι θα πει μονογενής; Δεν υπάρχει άλλος, δεν υπάρχει αδελφός. Ένας είναι ο Υιός του Θεού, ένας και μόνον ένας. Όλα αυτά τα χωρία τα οποία επιστρατεύει από την Καινή Διαθήκη ο Άγιος Κύριλος, αν έπρεπε να τα αναλύσω ένα προς ένα, αγαπητοί... Εδώ λέγει μάλιστα ένα:

«Ο πιστεύων εις τον Υιόν ου κρίνεται». Αυτός που πιστεύει εις τον Υιόν, λέει, δεν κρίνεται, δεν καταδικάζεται, αλλά μεταβέβηκε, πέρασε από τον θάνατο στη ζωή. Αυτός που απειθεί στον Υιόν ζωή δεν θα δει, η οργή του Θεού είναι επάνω του. Αλλά γιατί; Γιατί ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα. Ακόμη, λέγει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, «και θεασάμεθα την δόξαν αυτού, δόξαν ως μονογενούς παρά Πατρός». Συγγνώμη, ο Ιωάννης το λέγει αυτό ή όπως το αναφέρει και ο Απόστολος Πέτρος, όταν ομιλεί για τη Μεταμόρφωση του Χριστού στην πρώτη του επιστολή. Όλα αυτά δείχνουν, αγαπητοί, ότι πράγματι ο Υιός του Θεού είναι Υιός μονογενής. Και πηγαίνουμε στην εβδόμη παράγραφο.

«Υιός του Θεού εστί φύσει και ου θέσει, γεννηθείς εκ Πατρός». Είναι, λοιπόν, Υιός του Θεού όχι θέσει αλλά φύσει. Όχι δηλαδή κατά θετότητα, αλλά κατά φυσικότητα. Δηλαδή φυσικός Υιός. Όπως ακριβώς, άμα γεννάω εγώ ένα παιδί, είναι φυσικό μου παιδί. Όταν υιοθετώ ένα παιδί, δεν είναι φυσικό μου παιδί, αλλά είναι κατά υιοθεσία. «Και ο μεν αγαπών τον γεννήσαντα, αγαπά και τον γεγεννημένον εξ αυτού». Και εκείνος που αγαπάει τον γεννήσαντα, τον Πατέρα, αγαπάει και τον γεγεννημένον, λέει, τον Ιησού Χριστόν. «Ο δε αθετών τον γεγεννημένον», αυτός δε που αθετεί τον γεγεννημένον, δηλαδή τον Χριστόν, αναπέμπει την ύβριν στον γεγεννηκότα, στέλνει τη βρισιά, τη βλασφημία,

του γεννήσαντος Θεού Πατρός. Εδώ θα ήθελα να σας έλεγα κάτι που είναι πάρα πολύ σημαντικό και στο οποίο έχουν πέσει βεβαίως οι Εβραίοι, δυστυχώς πέφτουμε κι εμείς. Είναι το εξής: δεν είναι δυνατόν ποτέ, αγαπητοί μου, κανείς να αποδώσει λατρεία αληθινή στον Θεό και, λοιπόν, να αρνηθεί ένα από τα δύο αυτά πρόσωπα. Δεν μιλώ για το Πνεύμα το Άγιο, θα λέγαμε τρία. Αλλά επειδή ο λόγος περί του Υιού, γι' αυτό δεν αναφερόμεθα στο Άγιο Πνεύμα. Θα μιλήσει ο Άγιος Κύριλος πολύ παρακάτω, κάπου, μου φαίνεται, στη 16η κατήχηση είναι, κάπου, δεν θυμάμαι, και λέει για το Άγιο Πνεύμα. Γι' αυτό, όταν λέω για τα δύο πρόσωπα, για λόγους, θα λέγαμε, τεχνικούς,

και λέμε τώρα ό,τι λέμε. Εκείνος που αρνείται τον Πατέρα αρνείται και τον Υιόν. Εκείνος που αρνείται τον Υιόν αρνείται και τον Πατέρα. Έτσι έχουμε το εξής: είναι γνωστό ότι οι Εβραίοι αρνήθηκαν τον Υιόν. Σαφώς ο Χριστός είπε, το λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, ότι αν δεν δέχεστε, λέει, τον Υιόν, ούτε τον Πατέρα δέχεστε. Και συνεπώς είσαστε άθεοι. Φοβερό πράγμα! Τω αληθεί, πράγματι, ο Θεός είναι ένας.

Αποτελεί μυστήριον, αλλά ήθελαν να το καταλάβουν αυτό το πράγμα οι άνθρωποι. Όλοι εκείνοι οι αιρετικοί που στάθηκαν αντιτριαδικοί ήθελαν να κατανοήσουν και να καταλάβουν το δόγμα νοητικά, να το ερμηνεύσουν λογικά. Αλλά το δόγμα δεν ερμηνεύεται λογικά. Είναι υπερφυσική αλήθεια και είναι άπιαστη. Δεν είναι δυνατόν: πώς ο Θεός είναι τρία πρόσωπα και ο Θεός είναι ένας; Θέλοντας, λοιπόν, να ομαλοποιήσουν αυτό το λογικό σκάνδαλο, έπεσαν στις λεγόμενες, σας είπα, τριαδολογικές αιρέσεις. Αυτές οι αιρέσεις υπάρχουν μέχρι σήμερα. Δεν είναι μόνο παλιές, δεν είναι μουσειακά στοιχεία. Υπάρχουν μέχρι σήμερα. Ιδίως στον προτεσταντικό κόσμο, δυστυχώς, αφθονεί η τριαδολογική αίρεση. Αφθονεί. Αλλά, δυστυχώς, και σε εμάς που λεγόμεθα χριστιανοί ορθόδοξοι, δυστυχώς και σε εμάς πολλές φορές

αυτό. Μην ξεχνάτε ότι η αίρεση η εικονομαχική, στο βάθος της, διότι προήλθε αυτή η διαμάχη από τους Άραβες. Μην το ξεχνάτε αυτό. Και μέχρι σήμερα υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι θέλουν να διασώσουν δήθεν τον ένα Θεό, αρνούνται τον Ιησού Χριστό. Στην ίδια αίρεση πέφτουν και οι Χιλιασταί, οι οποίοι αρνούνται τον Υιόν. Έτσι, αυτός που αρνείται τον Υιό αρνείται τον Πατέρα. Σαφέστατο. Και συνεπώς είναι άθεος. Κάτι που είναι φοβερό, σας είπα, και είναι στην εποχή μας, ανάμεσα στους χριστιανούς μας, είναι το εξής: σήμερα υπάρχει μία τάση να αρνούμεθα την Παλαιά Διαθήκη. Βέβαια θα μιλήσει ο Άγιος Κύριλος, διότι ουδέν καινόν υπό τον ήλιον.

Υπήρχαν εκείνοι που έλεγαν ότι άλλος είναι ο Θεός της Παλαιάς και άλλος είναι ο Θεός της Καινής. Τι να σας πω τώρα, τι να σας πω! Αλλά επανειλημμένως έρχονται, αγαπητοί μου, στα χέρια μου βιβλία, εισηγήσεις εκπαιδευτικών ή ό,τι άλλο θέλετε, που αναφέρονται εναντίον της Παλαιάς Διαθήκης. Τι να σας πω πώς αποκαλούν τον Θεό! Ένα πρόσφατο, κάποιος, μήπως τον συγγραφέα... Αυτός, Φουράκης, δημοσιογράφος, που έγραψε εναντίον του σιωνισμού. Καλώς, αλλά τι κάνει όμως; Αυτός, λοιπόν, έχει γράψει κάποια βιβλία αντισιωνιστικά. Καλά κάνει, αν το θέλετε. Πολύ καλά, μάλιστα. Αλλά έπαθε το εξής, έπαθε το εξής. Έχετε ακούσει εκείνη την παροιμία του

Καραγκιόζη: «Πονάει μάτι, βγάζει μάτι. Πονάει κεφάλι, κόβει κεφάλι». Πολύ καλά, εντάξει. Για να χτυπήσει τον σιωνισμόν, χτυπάει την Παλαιά Διαθήκη. Τι σχέση έχει ο σιωνισμός με την Παλαιά Διαθήκη; Τι σχέση έχει; Και χωρίς να καταλάβουν αυτοί οι άνθρωποι, κόβουν τα πόδια, ούτως ειπείν, του Χριστιανισμού. Πού είναι η Παλαιά Διαθήκη; Διότι πού θα ξέρουμε ποιος είναι ο Ιησούς Χριστός, αν δεν πάμε στην Παλαιά Διαθήκη; Μένει αναπάντητο το ερώτημα: «Τίνα με λέγουσιν οι άνθρωποι είναι τον Υιόν του ανθρώπου;», εάν δεν έχουμε τις προφητείες της Παλαιάς Διαθήκης. Και ο Θεός της Παλαιάς είναι ο Θεός της Καινής. Ο γλυκύτατος, για να χρησιμοποιήσω αυτή την έκφραση, γιατί έτσι λένε,

γλυκύτατος Ιησούς δεν έχει... Γλυκύτατος Ιησούς δεν έχει, λέγουν, καμία σχέση με τον εκδικητικόν Θεό της Παλαιάς Διαθήκης. Σ' αυτό το βιβλίο, τι να σας πω, κοσμητικά επίθετα, να με συγχωρέσει ο Θεός! Τι δολοφόνο τον αποκαλεί τον Θεόν, τι τοκογλύφο! Μην μου πείτε γιατί τον αποκαλεί τοκογλύφο. Τι εκδικητικόν, τι ζηλιάρη, τι και τα λοιπά. Ταλαίπωροι! Θα τους απαντούσε κανείς: εκείνος που μίλησε στην Παλαιά Διαθήκη, αυτός ενηνθρώπησε. Δεν ομιλεί ο Πατήρ, ομιλεί ο Υιός. Ο Μεγάλης Βουλής Άγγελος, αυτός είναι. Διότι είναι ο Γιαχβέ, ο Κύριος, αυτός είναι. Ναι.

Τι λάθος κάνουμε και προσβάλλεται η Παλαιά Διαθήκη με κάθε τρόπο. Φοβάμαι ότι, στο βάθος, πέρα από μια άγνοια που μπορούν να έχουν οι άνθρωποι παρασυρόμενοι, φοβάμαι μήπως είναι προδιαγεγραμμένο σχέδιο. Να, δεν μπορούν να προσβάλλουν την Καινή άμεσα. Πώς τώρα στους χριστιανούς μας, αν θέλετε και στους Έλληνές μας, πώς να προσβάλλουν τον Χριστόν; Δεν πάει, θα λέγαμε, καθιερωμένον πρόσωπον. Προσβάλλουν την Παλαιά Διαθήκη ως δήθεν εβραϊκό προϊόν ή ως δήθεν ιστορία των Εβραίων. Και όταν θα φύγει η Παλαιά Διαθήκη από τη μέση, τότε βεβαίως εύκολο είναι να καταστρέψουμε και την Καινή Διαθήκη. Διότι όταν κόψουμε τη ρίζα του δένδρου, ε, βέβαια, δεν είναι μετά δύσκολο να ξεράνουμε το δένδρο. Δεν τίθεται θέμα.

Λάθη που γίνονται, αγαπητοί μου. Σας ειδοποιώ να τα ξέρετε. Πολλά πράγματα κυκλοφορούν στην εποχή μας. Επιτρέψτε μου να πω μια λαϊκή έκφραση: όλοι οι διάολοι του κόσμου έχουν επιστρατευθεί εναντίον του Θεού και του Χριστού αυτού, να μιλήσω με τη γλώσσα του Δευτέρου Ψαλμού. «Γεννώντα δε Θεόν όταν ακούσεις, μη καταπέσεις εις σώματα, μηδέ φθαρτήν γέννησιν υπολάβεις, ίνα μη ασεβήσεις». Πρόσεξε, λέει, αυτό που σας είπα προηγουμένως. Θα το πει λίγο πιο κάτω ο Άγιος Κύριλος. Όταν ακούσεις, λέει, ότι γεννάει ο Θεός, μη πέσεις στην ασέβεια ότι είναι δυνατόν να γεννάει ο Θεός όπως γεννούν οι άνθρωποι.

Ο Θεός, πνευματική γέννηση. «Τα μεν γαρ σώματα γεννάν σώματα, και τοις σώμασι γεννωμένοις χρόνος μεσιτεύει». Τα σώματα γεννούν σώματα. Και προσέξτε κάτι εδώ που αποτελεί στοιχείο ανόητο των Χιλιαστών. Λοιπόν, όταν, λέγει, ένα σώμα γεννήσει άλλο, μεσιτεύει, δηλαδή μπαίνει στη μέση, χρόνος. Δηλαδή, «μεταξύ δε της εκ Πατρός Υιού γεννήσεως χρόνος ουκ έστι», δηλαδή μεταξύ του πατρός και του υιού. Ποιου πατρός; Του πατέρα, ενός πατρός που γεννάει, ενός ανθρώπου, και του παιδιού που κάνει, μεσολαβεί ένας χρόνος. Πρώτα υπάρχει ο πατέρας, πρώτα υπάρχει ο πατέρας, μετά υπάρχει ο υιός.

Αυτό το πράγμα, λέει, δεν υπάρχει εις τον Θεό. Ξέρετε τι λέγουν οι Χιλιασταί; Αυτοί, όχι απλώς διαστροφείς, τι να πω, δαιμονισμένοι άνθρωποι και ακόμη, αν θέλετε, αβαθέστατοι άνθρωποι. Δηλαδή ουδέν βάθος έχουν στην Αγία Γραφή, από σκοπού. Διότι μην ξεχνάτε ότι ο χιλιασμός είναι ένα κατασκεύασμα.

Είναι θρησκεία, θρησκεία βεβαίως. Θρησκεία, δεν είναι το θέμα, αν έπρεπε να τη δούμε από νομικής πλευράς, θρησκεία είναι. Αλλά είναι ένα κατασκεύασμα, παρακαλώ, ο χιλιασμός, που έχει σκοπό να καταστρέψει τον Χριστιανισμό. Το είχε πει, Ρώσελ, πώς λεγόταν αυτός; Ρώσελ, συγγνώμη, το 1906, σε ένα μεγάλο...

ένα μεγάλο στάδιο εκεί, των Ηνωμένων Πολιτειών, δεν θυμάμαι ποια πόλη, ότι ο χιλιασμός θα ξηράνει, λέγει, το δένδρο του Χριστιανισμού. Είναι, λοιπόν, κατασκευάσματα αυτά. Κατασκευάσματα ακριβώς του Αντιχρίστου, για να προσβληθεί ο Χριστιανισμός, η Εκκλησία. Τι λέγουν, λοιπόν, αυτοί; Γελάνε άμα τους πούμε ότι ο Υιός είναι συνάναρχος με τον Πατέρα. Λέει: «Μα πώς το καταλαβαίνετε αυτό; Να, πάρτε», λέει, «έναν άνθρωπο. Είναι δυνατόν ποτέ ο πατέρας να είναι με τον υιό ίδια ηλικία; Άρα, λοιπόν, ο Υιός είναι μεταγενέστερος του Πατέρα. Αφού δεν λέει ο Χριστός ότι είναι Υιός του Πατρός; Άρα, λοιπόν, είναι μεταγενέστερος». Και αν είναι μεταγενέστερος, τότε υπάρχει μια διαφορά χρόνου.

Λοιπόν, αν υπάρχει μια διαφορά χρόνου, τότε θα μου το πείτε αμέσως: η αίρεσις του Αρείου. «Ην ποτέ ότε ουκ ην», αυτό έλεγε ο Άρειος. «Ην ποτέ ότε ουκ ην». Ήταν κάποτε που δεν ήταν. Αυτό λέει ο Άρειος. Αλλά όταν υπολείπεται του Θεού, στην ύπαρξη του Θεού, κάτι, αυτό το κάτι τότε δεν είναι πια απλούστατος, δεν είναι Θεός. Γι' αυτό και οι Χιλιασταί βεβαίως δεν πιστεύουν στη Θεία Φύση του Χριστού, ότι είναι δηλαδή Θεός. Βλέπετε, παρακαλώ, τι λέει ο Άγιος Κύριλος: «Μεταξύ δε της εκ Πατρός Υιού γεννήσεως χρόνος ουκ έστι». Δεν υπάρχει μέσον, δηλαδή διαφορά γεννήσεως του Υιού από τον Πατέρα. Πού είναι το λάθος; Ότι δέχονται τη γέννηση κατά τα ανθρώπινα πρότυπα. Μα δεν είναι δυνατόν ποτέ να θεωρήσουμε τη γέννηση του Χριστού, του Υιού, του Λόγου του Θεού, κατά τα ανθρώπινα πρότυπα. Εκείνο το «γεννώ» δεν σημαίνει παρά μόνο ότι αυτό το πρόσωπο είναι από την ουσία του Πατρός. Θα το δούμε όμως και αυτό παρακάτω, θα το λέει αναλυτικά ο Άγιος Κύριλος. «Και ο μεν γεννάται, το γεννώμενον ατελές, ο Υιός δε του Θεού τέλειος εγεννήθη». Κατά το ανθρώπινο, ο υιός που γεννάται, γεννάται ατελής. Όχι μόνο χρονικά διαφέρει του πατέρα, αλλά και ατελής γεννάται. Δεν είναι τέλειος άνθρωπος. Αλλά ο Υιός δεν διαφέρει χρονικά του Πατέρα, ο Υιός του Θεού.

Δεν διαφέρει χρονικά του Πατέρα και ακόμη είναι τέλειος. Δεν υπήρξε στιγμή, δηλαδή, που να πει κανείς: πρέπει να μεγαλώσει ο Θεός Λόγος και να φτάσει σε τελειότητα τον Πατέρα. «Όπερ γαρ νυν εστί, τούτο και εξ αρχής, αϊδίως γεννηθείς», και τα λοιπά. Αφήνω λίγο εδώ από την εβδόμη κατήχηση, γιατί φοβάμαι μήπως σας κουράσουμε τόσα πολλά. Αλλά κρατήσατε τα πολυτιμότατα. Η Χριστολογία έχει πολλές πτυχές. Ο Άγιος Κύριλος ενδιαφέρεται να τα μάθουν αυτά οι κατηχούμενοί του. Και εσείς, παρακαλώ, ό,τι μπορείτε κρατάτε. Ογδόη παράγραφος: «Μη την ανθρωπίνην είναι νομίσης την γέννησιν, μηδέ ώσπερ εγέννησεν Αβραάμ τον Ισαάκ. Αβραάμ γαρ εγέννησε τον Ισαάκ».

«Εγέννησεν, αλλ' ουχ ον εβούλετο εγέννησεν, αλλ' ον άλλος εχαρίζετο. Του δε Θεού και Πατρός γεννώντος ούτε άγνοια εστίν ούτε σκέψις εν μέσω. Το γαρ ειπείν ότι ηγνόει ον εγέννα, ασέβεια μεγίστη, και το ειπείν ότι χρόνω σκεψάμενος ύστερον Πατήρ εγένετο, της αυτής εστίν ασεβείας». Δεν γεννάει, λέει, όπως γέννησε ο Αβραάμ τον Ισαάκ. Εξάλλου, λέει, ο Αβραάμ όταν γέννησε τον Ισαάκ...

Εεε...

δεν σκέφτηκε πότε θα τον κάνει και, αν θέλετε, εχαρίστηκε στον Αβραάμ ο Ισαάκ, διότι είναι γνωστό ότι ο Αβραάμ ήταν εκατό χρονών, η δε Σάρα ήταν ενενήντα. Υπερήλικη η Σάρα. Και εχάρισε ο Θεός στον Αβραάμ το παιδί του, τον Ισαάκ. Εδώ όμως, λέει, δεν χαρίζεται ο Υιός του Θεού.

Ακόμη αγνοούσε ότι θα μπορούσε να κάνει ο πατήρ υιόν. Ο Αβραάμ αγνοούσε. Ήξερε ότι δεν γεννάει παιδιά, δεν κάνει παιδιά. Εδώ ο Θεός δεν αγνοεί. Πρόσεξε, λέγει, είναι μεγίστη ασέβεια να πεις ότι ο Θεός αγνοούσε ότι θα γεννήσει τον Υιόν, δηλαδή, και κατόπιν, εκ των υστέρων, ότι «χρόνω σκεψάμενος ύστερον Πατήρ εγένετο», ότι πέρασε κάποιος καιρός, εσκέφτηκε και κατόπιν έγινε Πατήρ. Πώς εξελίγησαν αυτά τα πράγματα; Είναι ασέβεια. Απλούστατα, διότι ο Υιός είναι συνάναρχος με τον Πατέρα. «Αλλ' αεί είχε τον Υιόν, αεί γεννήσας αυτόν, ουχ ως άνθρωποι ανθρώπους».

όπως οι άνθρωποι τους ανθρώπους, «αλλ' ως αυτός οίδε μόνος, ως γέγραπται, ο γεννήσας αυτόν προ πάντων των αιώνων, Θεόν αληθινόν». Προ πάντων των αιώνων. Πιο μπροστά και από τον χώρο και από τον χρόνο. Ενάτη παράγραφος: «Θεός γαρ αληθινός ων ο Πατήρ, όμοιον εαυτώ εγέννα τον Υιόν, Θεόν αληθινόν». Όμοιον. Ό,τι είναι η ουσία του Πατρός είναι η ουσία του Υιού. «Ουχ ως διδάσκαλοι γεννώσι συμμαθητάς». Παραλείπω μερικούς στίχους. «Διά της μαθητείας Υιός εγένετο. Εκεί δε φυσικός Υιός, αληθής Υιός. Ουχ ως υμείς οι φωτιζόμενοι νυν γίνεσθε υιοί του Θεού». Λέει ο Παύλος, αναφέρεται και λέει ότι εγώ σας γέννησα διά του Ευαγγελίου.

Ακόμη και οι δάσκαλοι γεννούν μαθητάς. «Εγώ», λέει, «σε εγέννησα». Πώς εγέννησε ο Παύλος; Γέννησε τους πιστούς διά του Ευαγγελίου, δηλαδή πώς; Από την ουσία του βγήκαν; Βγήκαν οι μαθητές από την ουσία του Παύλου; Όχι, είναι κατά μεταφοράν. Προσέξτε, είναι κατά μεταφοράν. Και λέει τώρα ο Άγιος Κύριλος: «Και ημείς γεννώμεθα εξ ύδατος και Πνεύματος». Εμείς γεννώμεθα από την κολυμβήθρα.

Γεννήθηκα. Η κολυμβήθρα είναι μια δεύτερη μήτρα, όπως το ξέρετε. Είναι μια μήτρα η κολυμβήθρα, μια κοιλία δηλαδή. Και εγώ γεννήθηκα από την κοιλία της μάνας μου κατά φυσικό τρόπο και αναγεννήθηκα κατά χάριν από τη δεύτερη μήτρα, που λέγεται κολυμβήθρα, χριστιανικόν βάπτισμα. «Και ημείς γεννώμεθα εξ ύδατος και Πνεύματος», λέει ο Άγιος Κύριλος. «Ούτω δε εγεννήθη Χριστός εκ Πατρός;» Ούτε έτσι γεννήθηκε ο Υιός από τον Πατέρα. «Κατά τον καιρόν γαρ του βαπτίσματος προσφωνών και λέγων, Ούτός εστιν ο Υιός μου. Ουκ είπε, Ούτος νυν γέγονεν Υιός μου».

«Ούτως εστίν ο Υιός μου», είναι να δηλώσει ότι και προ του βαπτίσματος ενεργείας Υιός είναι. Συγγνώμη. Και ότι και προ της του βαπτίσματος ενεργείας, κόμμα, Υιός είναι, ήτο Υιός. Δηλαδή, όταν ο Πατήρ λέγει στη βάπτιση του Χριστού, προσέξτε, λέει: «Ούτως εστίν ο Υιός μου ο αγαπητός». Μη νομίσεις ότι γίνεται Υιός κατά τη βάπτιση, γιατί υπάρχει αυτή η αίρεση. Και οι χιλιαστές δεν το λέγουν αυτό, αλλά το λέγουν κι άλλοι, ότι έγινε ο Υιός, παιδί ο Ιησούς Χριστός, έγινε Υιός του Θεού όταν εβαπτίστηκε. Μην το πεις αυτό, και ότι δεν ήταν Υιός προ του βαπτίσματος, διότι εξυπνότατα, λέει ο Άγιος Κύριλος,

είπε, ούτε είπε: «Ούτως νυν γέγονε Υιός μου», αυτός τώρα έγινε παιδί μου, αλλά «Ούτως εστίν ο Υιός μου», αυτός είναι το παιδί μου. Δεν γίνεται την ώρα που βαπτίζεται. Γιατί; Διότι ήτο Υιός και προ της ενεργείας του βαπτίσματος. Δεκάτη παράγραφος. «Εγέννησεν ο Πατήρ τον Υιόν, ουχ ως εν ανθρώποις γεννά νους λόγον». Εδώ λίγο προσέξτε αυτή την παράγραφο. «Ο μεν γαρ νους εν ημίν ενυπόστατός εστιν, ο δε λόγος λαληθείς και εις αέρα διαχυθείς απόλλυται». Εμείς δεν είδαμε τον Χριστό γεννηθέντα λόγον προφορικόν, αλλά λόγον ενυπόστατον, ζώντα, ου χείλεσι λαληθέντα και διαχυθέντα, αλλά εκ Πατρός αϊδίως και ανεκφράστως και εν υποστάσει γεννηθέντα. «Εν αρχή γαρ ην ο Λόγος».

δεξιά καθεζόμενος, Λόγος νοών του Πατρός το βούλημα και δημιουργών τα πάντα τω εκείνου νεύματι.

Είχα πει την ώρα των αποριών εκείνον τον μεγαλειώδη λόγο με τον οποίο αρχίζει η Αγία Γραφή: «Και είπε ο Θεός· γενηθήτω φως, και εγένετο φως». Και σας είπα, εκείνο το «είπεν» εκφράζει λόγον, και ότι είπε ο Θεός και έγινε το φως. Αλλά αφού εκφράζει λόγον, τότε ο Θεός διά του Λόγου του δημιουργεί το φως. Υπάρχει ένα χωρίο στους Ψαλμούς που λέγει: «Τω λόγω Κυρίου οι ουρανοί εστερεώθησαν». Με τον Λόγο του Κυρίου επήραν υπόσταση και στερέωση οι ουρανοί. Το ρήμα, το «λόγω». Τι έλεγε τώρα εδώ ο Άγιος Κύριλος; Όταν ακούσεις Λόγο...

Σημειώσατε, διότι ο Υιός λέγεται και Λόγος. Λέγεται Υιός και Λόγος του Θεού. Είναι δύο ονόματα. Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης έτσι αρχίζει το Ευαγγέλιό του: «Εν αρχή ην ο Λόγος και ο Λόγος ην προς τον Θεό και Θεός ην ο Λόγος». Αναφέρεται λοιπόν στον Λόγο. Ο Λόγος είναι το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδας. Αν ακούσεις Λόγον, μην νομίσεις ότι ο Πατήρ λέει νους και ο Υιός είναι ο λόγος, όπως ακριβώς συμβαίνει σε εμάς. Διότι είναι γνωστό ότι πολλές φορές απεπειράθησαν οι άνθρωποι να δώσουν μία εικόνα της Αγίας Τριάδας. Εδώ θα δείτε ότι αυτό προσπαθεί ανά πάσα στιγμή να κάνει ο Άγιος Κύριλος, με τις παρακάτω παραγράφους και με τις προηγούμενες, ότι δεν υπάρχει ούτε μηχανικόν ανάλογον ούτε θερμικόν ανάλογον,

χημικόν ανάλογον ούτε βιολογικόν ανάλογον ούτε κοινωνικόν ανάλογον στη Θεότητα. Ό,τι να πεις, η εικόνα δεν δύναται να ανταποκριθεί σε αυτό που υπάρχει. Δεν υπάρχει. Για μια στιγμή μπορούμε να ειπούμε, γιατί και Πατέρες της Εκκλησίας μας το χρησιμοποιούν, αλλά το λέγουν και ειδοποιούν: εικόνα είναι. Αλλά πόρρω απέχει από την πραγματικότητα. Ο νους γεννά τον λόγο. Ο νους, λέγει, είναι ενυπόστατος, λέει ο Άγιος Κύριλος, δηλαδή έχει υπόσταση, το πρόσωπο, το πρόσωπο. Διότι με τον νου μου σκέπτομαι. Και το πρόσωπο, νομίζω το ξέρετε όλοι σας, δεν είναι βεβαίως η μύτη μου και τα μάτια μου, αλλά το πρόσωπο είναι η ψυχή μου, ο νους μου. Ο νους γεννά τον λόγο. Πολύ ωραία. Σκέπτομαι και ομιλώ.

Τι είναι αυτός ο λόγος εμένα που εγεννήθηκε; Είναι, λέει, λέξεις. Να μιλήσω με μια έκφραση σύγχρονη, είναι ήχος που πλήττει τα μόρια του αέρος, που με τη σειρά τους αυτά πλήττουν τα τύμπανα των ακροατών και αποκτούν μια εικόνα από εκείνο που εγώ θα μιλήσω, κάποιες έννοιες. Να πώς το λέει: «Ο μεν γαρ νους εν ημίν», σε μας, «ενυπόστατός εστι». Είναι το πρόσωπον ο νους. «Ο δε λόγος λαληθείς και εις αέρα διαχυθείς απόλλυται». Διαχυθείς μες στον αέρα, χάνεται. Χάθηκε ο λόγος. Μη νομίσεις, λέει, ότι ο Λόγος του Θεού είναι αυτό. Το είπε δηλαδή που σας είπα προηγουμένως, ότι είναι ένας λόγος όπως βγαίνει από το στόμα μας.

Μην το νομίζεις αυτό. Δεν είναι λόγος προφορικός, αλλά Λόγος ενυπόστατος. Θα λέγαμε κατά το ανθρώπινον, ο νους μου είναι ενυπόστατος, δηλαδή προσωπικός, πρόσωπον. Ο λόγος μου είναι πρόσωπον; Τότε θα κάνω δύο πρόσωπα. Πώς μπορώ λοιπόν να πω αυτό το πράγμα; Ενώ εις τον Θεό και ο νους είναι, αν πω ότι είναι ο Πατήρ ο νους, είναι πρόσωπο, και ο Λόγος του είναι πρόσωπο. Είναι πολύ σπουδαίο αυτό. «Ου χείλεσι λαληθέντα και διαχυθέντα, αλλά εκ Πατρός αϊδίως και ανεκφράστως». Δεν είναι κάτι που διαχύθηκε στον χώρο, αλλά από τον Πατέρα αιωνίως, αϊδίως και ανεκφράστως, ανέκφραστα, «και εν υποστάσει γεννηθέντα». Εγεννήθηκε ως

πρόσωπον. Ο Λόγος του Θεού είναι πρόσωπον. Γι’ αυτό «Εν αρχή γαρ ην ο Λόγος». Ποια είναι αυτή η αρχή; Θα πει «εν αρχή». Όταν ετέθη το θεμέλιο της δημιουργίας. Ξέρετε, όταν λέμε τη λέξη «αρχή», σημαίνει χρόνος. Το καταλαβαίνουμε όλοι μας. Λέμε «αρχίζω», θα πει χρονικά ξεκινάω κάτι. Αμέσως έχουμε την έννοια του χρόνου. Πώς αρχίζει, παρακαλώ, το βιβλίο της Γενέσεως; «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην». Πώς αρχίζει το κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο; «Εν αρχή ην ο Λόγος». Ποια είναι αυτή η αρχή; Είναι ο χρόνος. «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην». Δηλαδή εποίησε μέσα στην αρχή, προσέξτε, τον ουρανόν και την γην. Δηλαδή ταυτοχρόνως έκανε...

Ταυτοχρόνως, το υπογραμμίζω, αν και πάλι πιο πέρα το θέμα, ταυτοχρόνως έκανε τον χώρον — ουρανός θα πει ο χώρος. Εν αρχή θα πει μέσα στην αρχή, δηλαδή μέσα στον χρόνο. Δεν προϋπήρχε ο χρόνος της δημιουργίας, αλλά χώρος και χρόνος έγιναν μαζί. Το ξέρουμε αυτό πάρα πολύ καλά, ότι δεν μπορεί να νοηθεί ο χρόνος χωρίς τον χώρο, όπως και ο χώρος δεν μπορεί να μετρηθεί χωρίς τον χρόνο. Αυτό το ξέρουμε. Διότι η έννοια του χρόνου, η τετάρτη λεγόμενη διάσταση, η έννοια του χρόνου δίδεται μόνο με την παρουσία του χώρου ή με τις μεταβολές του χώρου, αν το πούμε έτσι. Έτσι μπορούμε να μετράμε τον χρόνο, να έχουμε την αίσθηση του χρόνου. Έτσι αυτά είναι δεμένα. Δεν μπορεί να υπάρξει... Ξέρετε, η δημιουργία χωρίς τον χρόνο είναι τίποτα, αλλά δεν υπάρχει.

Χρόνος, κάτι αφηρημένο, δεν υπάρχει. Και εδώ λοιπόν, όταν λέει «Εν αρχή ην ο Λόγος», θα πει όταν είχαμε την αρχή της δημιουργίας, ην ο Λόγος. «Ην», είναι ο παρατατικός του ρήματος «ειμί». Αχ, τα ευλογημένα αρχαία, πώς χρειάζονται! Τα υπερευλογημένα αρχαία! Γιατί αυτοί οι θησαυροί γράφτηκαν στη γλώσσα μας και, αν το θέλετε, τουλάχιστον η Καινή Διαθήκη και όλη η πατερική φιλολογία, πρωτοτύπως, και εμείς ξεπουλάμε αυτά αντί πινακίου φακής. Αυτούς τους ατίμητους θησαυρούς της γλώσσας, αντί πινακίου φακής σας.

Ξυπνήστε, αγαπητοί, ξυπνήστε, αγαπητοί, και καταλάβετε μερικά πράγματα. Καταλαβαίνετε τι θέλω να πω; Που τα πουλάμε τα ατίμητα. Έτσι, όταν λέγει, έχει δημιουργία. «Εν αρχή ην ο Λόγος». Υπήρχε ο Λόγος. «Και ο Λόγος ην προς τον Θεό». Ήτο προς τον Θεό. «Και Θεός ην ο Λόγος». Πώς μπορεί να είναι Θεός κάτι που είναι ανυπόστατο; Δηλαδή χωρίς πρόσωπο, θα πει ανυπόστατο, χωρίς πρόσωπο. Αν θέλετε να πω και με τη σύγχρονη έκφραση, ανυπόστατος, χωρίς ουσία. «Θεός ην ο Λόγος, Θεός ην ο Λόγος». Τι σημαίνει, αγαπητοί μου, αυτό; Ότι είναι πρόσωπον ο Λόγος και δεν έχει καμία σχέση με αυτό που λέμε λόγος προφορικός, που διαχέεται μέσα στα μόρια του αέρος.

«Λόγος νοών του Πατρός το βούλημα και δημιουργών τα πάντα τω εκείνου νεύματι. Λόγος καταβάς και αναβάς· ο γαρ προφορικός λαλούμενος ου καταβαίνει, ουδέ αναβαίνει. Λόγος λαλών και λέγων· α εώρακα παρά τω Πατρί μου, ταύτα λαλώ. Λόγος εξουσιαστικός και βασιλεύων των πάντων· πάντα γαρ τω Υιώ παραδέδωκεν ο Πατήρ». Μάλιστα. Ο Λόγος, λέγει, ο Ιησούς Χριστός, είναι ο καταβάς και αναβάς, αυτός ο οποίος κατέβηκε στη γη και ανέβηκε πάλι στον ουρανό. Αλλά ο προφορικός λόγος ούτε ανεβαίνει ούτε κατεβαίνει. Λόγος που λαλεί και λέγει: «Εκείνα που έχω δει παρά τω Πατρί μου, αυτά ήρθα να σας πω».

Λόγος, έχει πρόσωπον, ενυπόστατος. Λόγος που εξουσιάζει, Λόγος που βασιλεύει των πάντων. Γιατί; Διότι λέγει: «Πάντα γαρ τω Υιώ παραδέδωκεν ο Πατήρ», γιατί όλα τα παρέδωκε ο Πατήρ στον Υιόν. Ώστε λοιπόν ο ενυπόστατος Λόγος, όχι προφορικός λόγος. Όλα αυτά βεβαίως είναι πτυχές που μας πλησιάζουν, μας προσεγγίζουν στο μυστήριο του Θεού Λόγου και, ταυτοχρόνως, όσα πιο πολλά γνωρίζουμε, όσα πιο πολλά μάθουμε, θα το αντιληφθείτε αυτό, τόσο πιο πολύ θα μας μένει άγνωστος ο Θεός. Τότε θα μπορούμε να πούμε: ποιος μπορεί να μιλήσει για τον Θεό; «Τις διηγήσεται την γενεάν αυτού;» Ποιος μπορεί να διηγηθεί και να πει ποιος είναι ο Θεός; Και τότε...

Οι βλάσφημοι δεν θα βλασφημούν πια, γιατί θα αισθάνονται ότι έχουν ένα ιερό πρόσωπο, ιερό όνομα, να βλασφημήσουν. Αδιανόητο. Οι ευσεβείς θα γίνουν ευσεβέστεροι. Και ακόμη, αν θέλετε, τελειώνοντας αυτή την παράγραφο, αυτά σας φαίνονται δύσκολα. Ο Άγιος Κύριλος τα έλεγε στους κατηχουμένους του. Δεν μπορούμε να πούμε εμείς λοιπόν ότι είμαστε λιγότερο μορφωμένοι από τους ανθρώπους της εποχής του 350 μετά Χριστόν. Μη μου πείτε λοιπόν «δεν καταλαβαίνουμε», γιατί είναι βάθος πολύ. Ήτανε περιεχόμενο κατηχήσεως. Λοιπόν, προς τιμήν μας, αυτή η ίδια κατήχηση προσφέρεται σήμερα και σε μας και πρέπει να τη δεχτούμε, όσο κι αν μας φαίνεται δύσκολη, αδιαμαρτύρητα.