Catecheses of St Cyril 061 | 04-03-1985

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My dear friends, we have reached the eleventh catechesis of Saint Cyril, Bishop of Jerusalem. The title of this catechesis is: “Delivered orally to those preparing for illumination in Jerusalem, on the words: ‘And in the Only-Begotten Son of God, begotten of the Father, true God before all ages, through whom all things were made.’” As you can tell from its title, the catechesis continues with the many articles in the Creed that refer to the person of Jesus Christ, for He is the central person of our confession of faith. Here, however, He is described as the Son of God, the Only-Begotten Son of God.

He is begotten of the Father. He is true God, begotten before all ages—that is, before creation—and He is the Creator of all things, for it says, “through whom all things were made.” Of course, we touched briefly on this subject in the previous catechesis, as well as in those summary statements Saint Cyril gave concerning all his catecheses, and so we have already gained a general picture. But bear in mind, as I told you, that the person of our Holy Lord Jesus Christ is central—absolutely central. And He is central not merely to our lives, nor even merely to history.

He is central to the whole of creation, visible and invisible—to the entire universe, both the visible world and the angelic realms. When the Apostle Paul writes that at the name of Jesus Christ “every knee should bow, in heaven and on earth and under the earth,” you understand that He truly is the central person. Therefore, especially in our own age, when the person of Jesus Christ is under attack, we cannot imagine that our knowledge is sufficient if we have learned only a handful of things about Him.

The knowledge we can acquire of the person of Jesus Christ is inexhaustible, and the more firmly grounded we are in that knowledge, the more our faith will grow. I asked a young man in his final year of high school, “What do you believe about Jesus Christ?” He told me, “He is love.” I replied, “Love is an attribute. You cannot simply say that Jesus Christ is love.” This too is one of the slogans of our age. We speak continually about love. But love, as an attribute, must flow from a person. And the person of Christ is the divine-human person. That is the center and the foundation. Love flows from this person. Love. We therefore cannot merely say that Christ is love.

Otherwise, we may understand Christ in all sorts of ways. We could say of other people in history as well that they were people of love. From this alone, you can see that we need to be firmly grounded in dogma. The sermons of our age are moralistic sermons, and we have paid a very high price for this. Florovsky addresses priests and pleads with them, saying twice: “Preach the dogmas.” He says this precisely because dogma was pushed aside as teaching. Where was it pushed aside? In the Church, in the preaching of the Church, and in its place there prevailed

only the moral aspect of the Gospel. That is why we have reached this sorry state, where we wonder who Jesus Christ is and how we should understand His person. This is an age confused about the person of Jesus Christ—not about what Christ said or what Christ showed us. We keep talking about love and more love. It is very fashionable. We speak of peace and more peace. My dear friends, if you will allow me to put it this way, it is neither love nor peace in itself that concerns us, but the person of Jesus Christ. And if we possess the person of Jesus Christ, then we shall also have peace and love; indeed, we shall have genuine peace and genuine love.

What must concern us is the divine-human person of Jesus Christ. He is the criterion of all things, visible and invisible—of everything. For this reason, even the angels will be judged in relation to the divine-human person of Christ. The angels, you know, believed in the divine-human person of Christ. They believed. They too, therefore, will be judged, but because they believed, they will not be condemned. That is, they have already been tested. This is why they spoke to God when they beheld the Incarnation of God the Word (Logos). In other words, the angelic world believed. This is, of course, an exceedingly great and immense matter. As I have told you, He is the criterion of all things. So please do not complain that I am repeating myself—for I confess that I too found some difficulty as I read the eleventh catechesis,

since I would have to tell you the same things again. So do not tell me that I am repeating myself. Saint Cyril insists on these points, but you will understand that when he insists and returns to them, he does so first of all to present the many aspects of the same subject. You will see this. There are many aspects. Furthermore, his guide is the Creed. He will tell us one set of things about Christ being Only-Begotten, another about His being the Creator of all things, and so forth. These are the various aspects concerning the person of Jesus Christ. But there is something else as well. Saint Cyril understood that he was not delivering rhetorical speeches; he was giving lessons. He was doing exactly what the book’s title says: offering catechesis, so that his catechumens might thoroughly learn the content of the faith.

They were going to be baptized, and they had to know who Jesus Christ is. Should we, then, require anything less for ourselves—or perhaps something more? We too are all disciples, myself first and then you, learning in the school of the knowledge of the person of Jesus Christ. We must learn who He is, so that we are not carried about in every direction and our faith is not shaken. For if today, so to speak, the vessel of morality and practical life is being tossed about, it is because the vessel of faith is being tossed about. Morality flows from faith. Today the vessel of faith is being shaken violently, and precisely because there is this wavering,

this doubt and unbelief, we then say, “Who cares? Let us eat, drink, and enjoy whatever life we can.” And then morality too—His Highness Morality, on which we have placed so much weight while allowing faith to grow weak—also goes by the wayside. Faith, therefore, must be strengthened. And I believe—without suggesting, of course, that we disregard morality; do not take it that way, because that would be a misunderstanding—that the closer we draw to the Last Things (eschata), the more we must emphasize faith, and especially faith in the divine-human person of Jesus Christ. The Antichrist will have a great adversary to oppose: the divine-human person of Christ. What is the Antichrist? His very name tells us: the Antichrist.

The Antichrist will be the great opponent of the divine-human person of Christ. How shall we withstand the Antichrist? How shall we endure if we do not possess a deep knowledge of the divine-human person of Christ? So much, my dear friends, by way of a brief introduction, to explain why we insist upon these things, just as Saint Cyril insisted upon them with the catechumens of his own day. Paragraph one.

“That we place our hope in Jesus Christ, we have said many things—enough, according to our ability—among those teachings delivered to you yesterday.” He says that yesterday they had taught at sufficient length those things which had been handed down to them as a lesson concerning our hope in Jesus Christ. “But we must not simply believe in Christ Jesus, nor accept Him as one of the many who are improperly called christs. For they were christs in a typological sense, but this is the true Christ. He did not rise from among men and advance into the priesthood, but eternally possesses the dignity of the priesthood from the Father. And for this reason, safeguarding us beforehand lest we suppose Him to be one of the mere christs, the faith adds to its confession that we believe ‘in one Lord Jesus Christ, the Only-Begotten Son of God.’” In this paragraph, he wishes to tell us that there is a distinction between the many christs—the plural form—

the christs of history, and the one Christ. These christs who existed—meaning those in the Old Testament—were typological christs, as he says here. If I may use such a term, they were types of Christ. We have many of them. Some were anointed in connection with the priesthood, others in connection with kingship, and still others, if you will, in being raised to the prophetic gift. In one prophecy, what does God say to the Prophet Elijah? He tells him, “Go from Mount Horeb,” where Elijah had received visions,

a vision of God, “and go anoint Elisha as prophet.” All these, then, are christs, meaning those who are anointed—from the verb “to anoint.” Anointings were usually performed with oil, the oil of anointing, or else by the laying on of hands, just as we have today in the priesthood. Every priest is a christ of the Lord, an anointed one of the Lord. Of course, today in the priesthood of the New Testament we do not use the anointing oil of the Old Testament; instead, we have the laying on of hands, which is itself an anointing.

It is the setting apart of a person for a particular purpose, plan, or will of God, and so forth. Thus, he says, we have many christs. But do not reckon Jesus Christ as one of the many christs of the Old Testament. No. “But this is the true Christ,” and He “eternally possesses the dignity of the priesthood from the Father.” He possesses it always and forever; it is never taken away from Him. And He possesses the dignity of Christ from the Father Himself. Therefore, Jesus Christ is the one and only Christ. Thank you.

The other christs were types, as Saint Cyril says here, of this one and only Christ. Did Christ Himself not say that many false christs, false messiahs, would appear? He Himself says, “They will tell you, ‘Here is Christ,’ or ‘There is Christ.’” All of these are either self-appointed christs or were appointed by other people, but they were not ordained by God. Or, if we speak of christs appointed by God—as I said, those in the Old Testament—they are all types of the one true Christ. The others are christs falsely so called—that is, false christs, impostors. They are not true christs. This is why the Lord says that when they tell you, “Behold, Christ is here,” or “Behold, Christ is there,”

you must not listen to them. There is a charming story from the Fathers, or rather from the ascetic tradition. Once the devil appeared to a monk, an ascetic, and said to him, as it were, “Akakios, I am Christ; worship me.” The monk replied, “Christ told us, ‘They will say to you, “Christ is here,” or “Christ is there”; do not believe them.’” And he vanished at once, my dear friends. This “Christ” who had appeared to him was the devil—the devil. Paragraph two. “Again, when you hear ‘Son,’ do not suppose that He is a son by adoption, but the natural Son.”

“Only-Begotten, having no brother; for this reason He is called Only-Begotten, because in the dignity of His divinity and in His begetting from the Father, He has no brother. We call Him the Son of God, not on our own authority, but because the Father Himself named Christ His Son; and the name given by fathers to their children is a true designation.” He goes on to tell us in the second paragraph that when we hear He is the Son, we must not imagine that He is a son by adoption, but understand that He is the natural Son. As I told you when we gave our summary concerning Jesus Christ,

and as we say again here, Jesus Christ is not Son by designation or adoption, but Son by nature. Everything else that God might call a son is adopted, a son by designation. We ourselves, for example—notice that I said “might call.” A little further on, in the fourth paragraph, he says—and I am getting ahead of myself—God says, “I said, ‘You are gods.’” I said. Yes, Saint Cyril rightly points out that He said, “I said”; He did not say, “I begot.” I said. Consequently, you can see here that

we occupy the place of adopted children. A human being is called a son—or even a god, as we shall see further on—by grace. God wills to call us His children and to be called our Father. This does not mean that we are children of God by God’s own nature. Jesus Christ, however, was not called Son because He had pleased the Father; He is Son by nature, meaning that He is from the essence of the Father. Furthermore, Saint Cyril says, it is not we who call Him Son, but the Father Himself. And recognition takes place when the father himself bestows the designation of fatherhood upon his child.

A father himself acknowledges his child as his own. Since, then, the Father Himself calls Jesus His Son, He is indeed the Son of God and truly the Only-Begotten. We shall look more closely at the word “Only-Begotten” in a moment. He has no brothers, Saint Cyril says, no brothers. We may say that we are children of God and brothers and sisters to one another. But Jesus Christ has no brothers. Saint Cyril means this with respect to His divine nature—for that is what we are speaking about—because in His human nature Jesus Christ has many brethren. In His human nature, He is “the firstborn among many brethren.” But in His divine nature, He is the Only-Begotten. He has no brother. There is one Son of God. Paragraph three.

“Many did not know that our Lord Jesus Christ had become man. Wishing, therefore, to teach them what they did not know, He gathered His disciples and asked them, ‘Who do men say that I, the Son of Man, am?’” When the Son of God became man, people did not understand what had taken place. So Jesus Christ, wishing to teach them, gathered His disciples and asked, “What do people say about Me? Who am I?” This is found in Matthew 16:13, and it is a most important passage. “He did not ask out of vainglory, but because He wished to reveal the truth about Himself.” The Lord did not ask because He wanted them to flatter Him by saying who He was.

He wished precisely to reveal who He is, “lest, while dwelling with God, the Only-Begotten of God, they should despise Him as a mere man.” They were living with the Son of God, yet they might regard Him as nothing more than a mere, ordinary man—a man stripped, as it were, of divinity. “And when they answered that some said Elijah and others Jeremiah,” He spoke to them. They told Him that people were saying, “Some say that You are Elijah,” meaning that Elijah had returned to earth, “or Jeremiah,” perhaps risen from the dead, “or one of the prophets, or someone of that kind.” Then He said to them, “Those who do not know may be forgiven.”

Those who do not know may be forgiven. “But you, the Apostles, who cleanse lepers in My honored name, cast out demons, and raise the dead, ought not to be ignorant of Him through whom you perform these wonders.” You ought not to remain ignorant when you work so many miracles in My name. Then everyone fell silent. But the Apostle Peter, the foremost of the Apostles and chief herald of the Church, did not arrive at his confession through clever invention or human reasoning. Enlightened by the heavenly Father, he said to Him: “You are the Christ—not merely a christ, but the Son of the living God.” That is: “You are the Christ, the Son of the living God.”

Matthew preserves these words for us in Matthew 16:16. A blessing then follows: What you have said did not come from you; it was not your own discovery, for this truth is beyond human powers. My heavenly Father revealed it to you. And so the Savior says to him: “Blessed are you, Simon Bar-Jonah, for flesh and blood”—that is, a human being—“has not revealed this to you, but My Father in heaven.” Therefore, everyone who knows our Lord Jesus Christ shares in this blessedness. But whoever denies Him is wretched indeed. This is a precious paragraph, my dear friends. Listen carefully.

Indeed, within the New Testament there is a question posed by Jesus Christ Himself: “What do people say about Me? Who am I?” This question will be asked throughout every century and in every age. It is a question that will remain unanswered—take note, unanswered. Who is this Jesus of Nazareth? Who is He? This is the great question. He is the most mysterious person in history, the most obscure as regards His origin—who He is and what He is—and as regards His purpose and mission. And yet, for those who believe, this most mysterious and seemingly obscure person is the most radiant and clearly revealed, insofar as such knowledge is possible. The question “Who is Jesus Christ?” will always remain unanswered for those who do not have the Spirit of God. But whenever any person, in any age, gives the answer of the Apostle Peter—“You are the Christ, the Son of the living God”—that person, Saint Cyril assures us,

shares in the blessedness proclaimed by Christ: “Blessed are you, Simon Bar-Jonah.” Bar means “son,” and so the name means “son of Jonah.” “For this was not revealed to you by flesh and blood”—a Hebrew expression—“but by My Father.” Whenever anyone is able to answer who Jesus Christ is, this too is a revelation from God to that believer. Please do not forget this, whatever age a believer may live in. I shall insist strongly upon this point. Can people answer that question today? No. As I said, it is an eternal question. Why does the Father not reveal it to them? Why not? They are not worthy to receive the revelation. Yet the matter is not in doubt. It has been revealed

who Jesus Christ is. But this was not revealed to the rulers of the Jews, though they were renowned and learned theologians; even to this day it has not been revealed to them. In order to leave them without excuse before history and at the Judgment, the Lord answered when Caiaphas asked Him, “Who are You? Tell us who You are.” In the name of the true God, Caiaphas was obliged to examine every theological question that arose, assisted, of course, by the council. “I adjure You in the name of the Blessed One, in the name of God.” Do you hear? “I adjure You”—that is, I place You under oath to tell us who You are. Are You the Son of God? Who are You? And the Lord answered. He answered with a prophecy, the prophecy of Daniel. He did not simply say, “Yes,” and leave it at that; He used a prophecy. Why? Because the prophecies were familiar ground to the teachers of the Law, the priests, and the chief priests. No one could then say, “I am scandalized because You are telling me things that are not written in Holy Scripture.” What do we say today when a heretic introduces some novelty? “Where is that written in Holy Scripture? Where is it written?” So the Lord anticipates this objection and says:

“It is written about Me in Holy Scripture, in the Old Testament. It is found in Daniel’s vision and prophecy: You will see the Son of Man coming upon the clouds of heaven,” and so forth. You see, then, my dear friends, that the Lord answers the question of who He is. Did Caiaphas accept His answer? No. His heart was hardened because he saw everything shortsightedly and through the lens of self-interest. In what way? A few days earlier he had said, “It is expedient that one man should die for the people”—in other words, so that we may avoid trouble with the Romans. Do you see? He was acting from self-interest. He thought, “Am I to lose my position?” The poor man! History tells us that Caiaphas held the office of high priest for only one more year.

He wanted to hold on to his position, to his seat of power. Ah, that seat, that throne, that office! Yet he lost it. And what does he do here? He betrays true theology. What a terrible thing! What does the poor man do? He tears his garments and, with the greatest theatrical display, says to the council, “You have heard the blasphemy He has spoken!” But were you not the one who asked Him? Did you not place Him under oath? He was bound to tell you the truth under oath. Why, then, do you tear your garments? Investigate the matter. You also have the testimony of the people: three years of miracle upon miracle, His teaching, and the holiness of His life. Why rush so quickly to condemn Him? Passion blinds a person.

Caiaphas did not accept the prophecy, even though he was high priest. Saint John the Evangelist tells us that Caiaphas said, as high priest that year, that it was expedient for one man to die for the people. But he understood nothing beyond that. He was blinded. God the Father did not reveal the truth to him. Therefore, my dear friends, the confession of the Apostle Peter was of immense significance, as Christ Himself affirmed. Consider the answer Peter gave to Jesus Christ on behalf of his fellow disciples. It is well worth our time to examine the Apostle Peter’s answer more closely.

When he says, “You are the Christ, the Son of the living God,” he means:

“You are”—that is, this very person standing before me, not some other person, but the person who is now questioning me and to whom I am replying. This person is the Christ, the Messiah, the One who comes into the world with a particular mission. He is the Angel of Great Counsel, the One sent to save the world, for the will of the Father was the salvation of mankind. “You are the Christ.” Peter does not say merely, “You are Christ,” but “You are the Christ,” using the definite article.

The article means that He is the particular, the one, unique, and unrepeatable Messiah. There is no other besides You. It is as though Peter were saying: There were many christs in the Old Testament, but You alone are the one and only Christ. There is no other. “The Son of God.” Of which God? “Of the living God.” The living God—not some god fashioned by the imagination, but the God who lives. And if God is living, if He possesses life in Himself, then there cannot be a second, a third, or a tenth God. There is only one. You, then, are the Son of this one living God. But if You are the Son, I must distinguish You from those human beings whom God also calls sons. That is why I do not say, “You are a son of God,” but, again with the definite article, “You are the Son of God”—the one, unique, and unrepeatable Son of God. The precision of Holy Scripture is striking. Once, near the beginning of the disciples’ mission to go out and preach to the world, the Lord and His disciples were crossing the Lake of Gennesaret. The Lord was asleep.

A terrible storm arose, yet the Lord continued to sleep. The disciples became frightened. There were others in the boat as well, not only the disciples. Fearing that they would drown, they woke the Lord and cried, “Lord, Master, we are perishing! We are drowning!” The Lord arose, looked upon the sea and the wind, and spoke one word to the wind: “Be silent; be muzzled.” In other words: Shut your mouth, stop blowing, be muzzled. He does not merely say, “Stop blowing.” It is a powerful expression: “Be silent; be muzzled.” The Creator is revealed. He puts a muzzle on the wind. How? With a single word. Immediately, a wondrous calm fell upon the lake. Then the people and the disciples said, “Truly, this is a son of God.” Listen carefully to what they said: “Truly, he is a son of God.” They did not say, “Truly, this is the Son of God.” They spoke without the definite article: simply “a son of God,” meaning a person who enjoys God’s favor. They had not yet recognized Him as God. Their understanding still had farther to go. Likewise, when the centurion at the Cross saw what had taken place, he said, “Truly,

this man was a son of God.” Do you see? He does not say, “the Son of God.” He is expressing wonder that this person is someone extraordinary. Today, sadly and even blasphemously, we hear the same thing from Christians who say that Jesus Christ is an extraordinary person, a superior human being. Even if they speak with respect, they are no different from the disciples’ first thoughts and confessions, or from the centurion who took part in the Crucifixion of Christ. However noble their souls may have been, and whatever they said and confessed, at its root such a statement is unbelief. For them it was not unbelief, because they did not yet know. But can we, who have been baptized into the name

of the one, particular, and Only-Begotten Son of God, be permitted to say that He is merely a great, superhuman person? This, then, is the confession of the Apostle Peter: “You are the Son of God”—the one, the unique, the particular One; the One standing before me; the One who became man. For the title “Christ” also implies the Incarnation. It is as though Peter were saying to Him: “You are the God-Man, Jesus Christ, the Only-Begotten Son of God.” This is truly a very great confession. Saint Cyril adds two parenthetical remarks. First he says, “For the lesson was beyond human powers,” and later, “For it was truly beyond human powers.” Indeed, when the Lord said to him:

“You did not say this by yourself. You could never have said it by yourself; My Father revealed it to you.” Therefore, my dear friends, let us understand that we can possess the love of God only when we confess—or, rather, that we know the Father has revealed this truth to us when we confess—that Jesus Christ is the one and only Son of the living God. Paragraph four. “When you hear the word ‘Son,’ do not understand it merely in a figurative sense, but understand Him as truly Son, Son by nature, without beginning. He did not rise from servitude to the advancement of adoption, but is the Son eternally begotten, whose begetting is beyond investigation and incomprehensible.”

Saint Cyril repeats the point because he is giving a lesson, not merely delivering a discourse. When you hear that He is the Son of God, understand this: He is Son by nature and without beginning. He did not advance until He attained adoption as a son. No. And never forget that His begetting is beyond investigation and incomprehensible. What does “beyond investigation” mean? It is not an object for curious inquiry; it is not something you can investigate. Therefore, the precise manner in which He is the Son of God remains an incomprehensible Mystery. “And likewise, when you hear that He is the Firstborn, do not suppose that this is meant in the same way as among human beings.”

When you hear that He is the Firstborn, Saint Cyril says, do not imagine that, as with human beings, another child came after Him. Have there not been more recent heretics who argued that Christ is called the Firstborn? Protestants repeat the claim, though they did not invent it; it is much older. Because Scripture says that the Theotokos (God-bearer) “wrapped her firstborn Son in swaddling clothes,” they blasphemously claim that the Theotokos had other children. Sadly, they do.

Celsus, and Porphyry, the disciple of Celsus: these were the first to teach all these blasphemous positions. Truly, if anyone were ever to read Origen’s work Against Celsus... Origen preserves Celsus’s views for us, because Celsus’s own work has not survived. In refuting Celsus, Origen shows us the blasphemous positions he held. He was a fearsome opponent. And take note: nothing blasphemous said today against the person of Jesus Christ is original. It is all taken from the ancients, especially from Celsus and his disciple Porphyry. There is nothing new.

It is simply the same old thing, chewed over again and again. Therefore, when you hear Christ called “the firstborn,” do not suppose that this means what it does when we speak of human beings. “And elsewhere Scripture says, ‘You are sons of the Lord our God.’ And again, ‘I said, you are gods, and all of you are sons of the Most High.’ I said; I did not beget.” Do you see what I was telling you earlier? God also uses the title “son” for others. “You are sons of the Lord your God,” as it says in Deuteronomy 14:1. And elsewhere: “I said, you are gods, and all of you are sons of the Most High.” Saint Cyril puts it beautifully: “I said; I did not beget.” I said.

I give you that name, just as a father may take a child from an orphanage, from a home for infants, or from a relative or friend, and call that child his own. The child is not his by nature, not by birth, not from his flesh or his seed, but is his by adoption. In the same way God says, “I said”—that is, I call you My children, but you are not from My essence. “They, by being called gods, received adoption as sons; but He did not at some point become the Son by being given that name. Rather, He was begotten as the Son of the Father from the beginning, being above every beginning and every age: the Son of the Father, in all things like Him who begot Him, eternal from the eternal Father.”

“Begotten as life from life, light from light, truth from truth, wisdom from the Wise One, King from King, God from God, and power from power.” This is a beautiful teaching, as Saint Cyril presents it to us. Pay attention. He is the Son of the Father, completely like the One who begot Him. Therefore, He is consubstantial—homoousios. When Saint Cyril says “like,” do not think of what the Semi-Arians once taught, that the Son is of a similar essence. No. He means that one is exactly equal to the other: the essence of the Son is the essence of the Father. Therefore, it is one and the same essence.

Consubstantial, not merely of a similar essence, but consubstantial—of the very same essence. “Eternal from the eternal Father”—forgive me—“being above every beginning and every age.” Here Saint Cyril must have the Gnostic teaching in mind when he says that Christ is above every beginning or principle. And what were these principles? They were the two principles in which the Gnostics of that time believed: the principle of spirit and the principle of matter. They were called principles in the philosophical sense, as things that were never begotten, do not decay or die, but always exist. Yet there are not two principles. There is one God, and there is one principle.

Jesus Christ, as the Son of God, is above every principle and, as Saint Cyril says, above the ages. As you know, “the ages” first of all refers to time. The Old Testament often uses the words “age” and “ages.” It means that the Son of God—and God generally, and the Son—is before the ages, before time, as we say in the Divine Liturgy of Saint Basil the Great: “through whom You also made the ages.” Through this Son You created the ages—that is, time. Therefore, the Son is before the ages; He is before time. But there is also another meaning, because Saint Cyril has the Gnostics in mind.

The Gnostics taught that between God—the good principle—and the evil god, which they identified with matter, the evil principle, there stood the so-called aeons: personified beings whom they called “aeons.” According to the Gnostics, Jesus Christ was the last aeon, because He came into this world, having passed through all the preceding aeons until He finally came into contact with this world and with matter. Thus, they said, He was the last aeon. These are fairy tales worthy of the Arabian Nights. Jesus Christ is nothing of the kind.

This is why the Apostle Paul writes about this subject. He refers to the ages and makes clear that Jesus Christ has absolutely no connection with this Gnostic teaching. None whatsoever. Rather, He is the Creator of the ages in the sense of time, and nothing else. Saint Cyril also says that He is eternal from the eternal Father. What is the Father? Eternal. And what is the Son? Eternal. What is the Father? Life. And what is the Son? Life. He is life begotten from life. What is the Father? Light. And what is the Son? Light. Therefore, He is light from light.

The Father is truth, and the Son is from the truth, for He is truth. The Father is wisdom, and the Son is wisdom. The Father is King, and the Son is King. The Father is God, and the Son is God—God from God. The Father is power, and the Son is power—power from power. Whatever the Father is, the Son is also, because the essence of the Father and the Son is one. Paragraph five: “If you hear someone say in the Gospel, ‘The book of the genealogy of Jesus Christ, the Son of David, the Son of Abraham,’ understand this according to the flesh. For He is the Son of David at the consummation of the ages, but the Son of God before all the ages, without beginning.”

When you hear the Gospel say—this is the passage from Matthew read at Christmas, on the Sunday before the Nativity of Christ—“The book of the genealogy of Jesus Christ,” that is, the record of the genealogy of Jesus Christ, who is the Son of David and the Son of Abraham, this is why it goes on to say that one begot another: Abraham begot Isaac, and so forth, down through David and the rest, until Joseph, the husband of Mary, and Christ, as the Gospel says. Take note that both Joseph and the Theotokos (God-bearer) belonged to the tribe of Judah. Thus, both descended from the royal house, the royal line of David.

Christ is said to be descended from David—forgive me, from Judah—through Joseph, and to be Joseph’s child. Joseph was a descendant of David. Yet because Christ was not of Joseph’s blood, He was Joseph’s son legally, but only legally. He was not of Joseph’s blood, because Joseph’s seed played no part. Therefore, He belonged legally to Joseph, as Joseph was regarded as Christ’s father; but in His actual flesh He belonged to the line of David, because the Theotokos also came from David’s royal lineage. This is very important. Therefore, when you hear it said that He is descended from David, pay attention.

“Understand this according to the flesh”: understand that it refers only to the human nature of Jesus Christ. “For He is the Son of David at the consummation of the ages, but the Son of God before all the ages.” What does it mean that He is the Son before all the ages? It refers to His divine nature. This is what we have been saying all along. He is the Son of God according to His divine nature. Therefore, He is the Son of God before the ages, before time, before creation. But He is the Son of David at the consummation of the ages—that is, when creation is reaching its fulfillment. This is what “at the consummation of the ages” means. “The one nature He assumed, which He did not possess.”

“But the other, which He possesses, He has eternally, having been begotten of the Father.” This phrase has also been used in our hymnography. Let me mention something in passing. The sacred hymnographers, who were profoundly doctrinal, drew abundantly, so to speak, from the great theologians. They took words and entire phrases from their homilies and fashioned them into immortal troparia. “Christ is born; glorify Him,” and what follows, comes from a homily by Saint Gregory the Theologian. The opening of his homily on the Nativity of Christ became a beautiful troparion. And one might say that this most poetic and deeply doctrinal troparion was already there in the opening of Saint Gregory’s homily—so radiant, so beautiful, and so profound. I mention this only in passing. Now, this little phrase, “The one nature He assumed, which He did not possess,” means that He took what He did not have. And what did He not have? Human nature. This is what He assumed. “But the other, which He possesses”—that is, the divine nature—He possesses eternally, having been eternally begotten of the Father. Therefore, He has always possessed the divine nature; He did not always possess the human nature, and this is what He assumed. He has two fathers, Saint Cyril says: David according to the flesh,

and God the Father according to His divinity. With respect to His human nature, He has David as father; with respect to His divine nature, He has God the Father. Two fathers. Let me add something very well known concerning motherhood: according to His divine nature He is without a mother, and according to His human nature He is without a father. Of course, He comes from the line of David, and this is why Saint Cyril says He has David as father: the Most Holy Theotokos (All-Holy) gave birth to Him, and David was her distant ancestor, so Christ receives flesh from the line of David. Yet according to His human nature He is without a father; He has no human father. There is no contradiction here. As I said, David is His ancestor, even though Saint Cyril speaks here of two fathers. How, then, is Christ without a father according to His human nature? Through the Theotokos, He descends from David.

It is said that Joseph is His father, yet David is also called His father. But what He has from David is subject to time, can be touched, and can be traced through genealogy. What belongs to His divinity is subject neither to time nor to place and cannot be traced through genealogy. “For who shall declare His generation? God is Spirit.” Thus, His human nature, Saint Cyril says, can be traced through genealogy and touched. You may remember that Matthew and Luke both give us Christ’s genealogy, one tracing it in one direction and the other in the opposite direction. They did nothing more, we might say in modern terms, than consult the official registries—the records kept by the Jews—search them, and present what they found.

Moreover, the Old Testament is, so to speak, an irrefutable civil record. Take note that the Jews preserved their genealogies, which is why these are recorded in the Old Testament. In fact, only the genealogy of Judah survived after the Babylonian captivity. The Northern Kingdom, with its ten tribes, was dissolved. The tribe of Benjamin was absorbed into the tribe of Judah and disappeared as a distinct tribe. Only the tribe of Judah remained, and its genealogy was preserved. But notice something else: the priesthood of Aaron was also preserved.

The priests carefully maintained what we might call the registers and records of that age, so that the priesthood would be preserved. The priesthood of Aaron continued until the destruction of Solomon’s Temple. After the destruction of Solomon’s Temple, we no longer have that priesthood. Take careful note of this. Do you know why? It is not accidental. That priesthood is no longer needed; neither is that temple nor the priesthood of Aaron. We have a new priesthood because we have a new covenant. This priesthood is according to the order of Melchizedek, as the second passage says. A change of priesthood means a change of covenant. Or, better:

a change of covenant means a change of priesthood. “I have said: You are a priest forever.” Who is the “I” who has spoken? The Father. And to whom does He say it? “You are—you are a priest forever.” The synagogue itself acknowledges, please note, that this is a messianic psalm. “I have said: You are a priest forever, according to the order of Melchizedek.” This was an astonishing thing at the time the Psalm of David was written, in the tenth or eleventh century before Christ. Notice that it does not speak of the priesthood of Aaron, but of the priesthood of Melchizedek. Melchizedek was a local king of Jerusalem before Jerusalem had even become a city of the Jews.

It was a city of the Jebusites. This is remarkable. If the Jews were preparing a critical edition of the Psalm—if I may put it that way—why would they retain this? They might have said, “Could there be some mistake?” But no, they left it as it was. It is a prophecy. Why? Because the priesthood of Aaron would be abolished. Do you see? Christ is the eternal High Priest. Later, the Apostle Paul says in Hebrews, “We have a High Priest who has passed through the heavens.” He passed through the heavens and ascended to the throne of God’s glory. Let us draw near—let us approach the throne of grace, the throne of Christ, that we may find mercy and redemption. This is a great thing, my beloved, if we are to understand who Jesus Christ is.

Therefore, these things can be traced through genealogy because they refer to Christ’s human nature. And so it can finally be shown that this entire history had a prophetic foundation, and from this fact alone they could have recognized that Jesus is the Messiah. How much more so if they had considered the other prophecies, so as to perceive His divine nature as well, which is discussed a little later in this paragraph. But our time has come to an end, so we shall examine it next Monday, God willing.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί μου, εις την ενδεκάτην κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου, Επισκόπου Ιεροσολύμων. Ο τίτλος αυτής της κατηχήσεως είναι «Προς φωτιζομένους εν Ιεροσολύμοις και διά ζώσης, εις το “Τον Υιόν του Θεού τον Μονογενή, τον εκ του Πατρός γεννηθέντα, Θεόν αληθινόν προ πάντων των αιώνων, δι’ ου τα πάντα εγένετο”». Όπως αντιλαμβάνεστε εκ του τίτλου της κατηχήσεως, συνεχίζει βεβαίως, γιατί έχουμε πολλά άρθρα στο σύμβολο της πίστεως που αναφέρονται στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού, διότι αποτελεί κεντρικόν πρόσωπον της ομολογίας της πίστεώς μας. Όμως αναφέρεται ότι είναι Υιός του Θεού, ότι είναι μονογενής Υιός του Θεού.

Είναι γεννηθείς εκ του Πατρός, ότι είναι Θεός αληθινός και ο οποίος εγεννήθη προ των αιώνων, δηλαδή προ της δημιουργίας, και ο οποίος είναι ο δημιουργός των πάντων, διότι λέει «δι’ ου τα πάντα εγένετο», διά του οποίου όλα έχουν γίνει. Βέβαια, ίσως ακροθιγώς και στο περασμένο θέμα, δηλαδή στην περασμένη κατήχηση, αλλά και στις περιληπτικές εκείνες θέσεις που είχε εφ’ όλων των κατηχήσεων ο Άγιος Κύριλλος, μία γενική εικόνα έχουμε πάρει. Αν λάβετε όμως υπόψη, όπως σας είπα, ότι το πρόσωπο του Αγίου Κυρίου Ιησού Χριστού είναι το κεντρικό. Κεντρικόν. Και είναι κεντρικόν όχι ως προς τη ζωή μας, ούτε ακόμη ως προς την ιστορία.

Δι’ ολόκληρη τη δημιουργία, ορατή και αόρατη. Για ολόκληρο το σύμπαν, το ορατό αλλά και διά των αγγελικών κόσμων, είναι το κεντρικό πρόσωπο. Όταν γράφει ο Απόστολος Παύλος ότι ενώπιον τούτου του ονόματος του Ιησού Χριστού «παν γόνυ κάμψει επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων», αντιλαμβάνεστε ότι πράγματι αποτελεί ένα κεντρικό πρόσωπο. Έτσι, δεν μπορούμε να πούμε, όταν μάλιστα στην εποχή μας προσβάλλεται το πρόσωπο του Ιησού Χριστού, ότι θα ήταν επαρκής η γνώση μας αν πέντε πράγματα μόνο μαθαίναμε.

Ανεξάντλητη η γνώση που μπορούμε να έχουμε για το πρόσωπο του Ιησού Χριστού και όσο καλύτερη είναι η κατοχύρωσή μας, τόσο βεβαίως και η πίστη μας θα αυξηθεί. Λέγω σε έναν νέον της τρίτης λυκείου: «Πώς πιστεύεις στον Ιησού Χριστό;» Και μου λέγει ότι είναι αγάπη. Του λέγω: «Η αγάπη είναι ιδιότης. Δεν μπορείς να πεις ότι ο Ιησούς Χριστός είναι η αγάπη». Είναι και αυτό ένα σύνθημα της εποχής. Όλο μιλάμε για αγάπη. Αλλά η αγάπη ως ιδιότης πρέπει να απορρέει από ένα πρόσωπο. Και το πρόσωπο αυτό του Χριστού είναι το θεανθρώπινο πρόσωπο. Αυτό αποτελεί το κέντρο, τη βάση. Από το πρόσωπο τώρα αυτό πηγάζει η αγάπη. Αγάπη. Δεν μπορούμε λοιπόν να λέμε ότι ο Χριστός είναι η αγάπη.

Τότε μπορούμε και να νοήσουμε τον Χριστόν ποικιλοτρόπως. Θα μπορούσαμε να πούμε και για άλλα πρόσωπα ότι υπήρξαν πρόσωπα αγάπης μέσα στην ιστορία. Αλλά από αυτό και μόνο καταλαβαίνετε ότι χρειαζόμεθα μια δογματική κατοχύρωση. Τα κηρύγματα της εποχής μας είναι κηρύγματα ηθικά. Αυτό πληρώθηκε πολύ ακριβά. Λέει ο Φλωρόφσκι, αποτείνεται προς τους ιερείς και παρακαλεί και λέγει: «Να κηρύσσετε», το λέγει δυο φορές, «τα δόγματα». Επειδή ακριβώς παραμερίστηκε το δόγμα ως διδασκαλία. Πού; Στην Εκκλησία, στα κηρύγματα της Εκκλησίας, και επεκράτησε

μόνο η ηθική πλευρά του Ευαγγελίου. Γι’ αυτό το λόγο φτάνουμε σε αυτό το κατάντημα, να αναρωτιόμαστε ποιος είναι ο Ιησούς Χριστός και πώς βλέπουμε το πρόσωπό Του. Είναι μια εποχή, λοιπόν, η οποία έχει σύγχυση ως προς το πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Όχι το τι είπε ο Χριστός, ούτε το τι έδειξε ο Χριστός. Λέμε η αγάπη και η αγάπη. Είναι πολύ της μόδας. Λέμε η ειρήνη και η ειρήνη. Αγαπητοί μου, δεν μας ενδιαφέρει, αν το θέλετε, ούτε η αγάπη ούτε η ειρήνη, αλλά μας ενδιαφέρει το πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Και αν έχουμε το πρόσωπο του Ιησού Χριστού, τότε θα έχουμε και την ειρήνη και την αγάπη και, αν θέλετε, θα έχουμε τη γνησίαν ειρήνη και τη γνησίαν αγάπη.

Εκείνο το οποίο πρέπει να μας απασχολεί είναι το θεανθρώπινο πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Είναι το κριτήριον των πάντων, ορατών και αοράτων. Των πάντων. Γι’ αυτό θα κριθούν και άγγελοι με βάση το θεανθρώπινο πρόσωπο του Χριστού. Οι άγγελοι, ξέρετε, πίστευσαν στο θεανθρώπινο πρόσωπο του Χριστού. Πίστευσαν. Έτσι, λοιπόν, θα κριθούν, αλλά επειδή πίστευσαν δεν θα καταδικαστούν. Απλώς, δηλαδή, ήδη δοκιμάστηκαν. Γι’ αυτό και είπαν στον Θεό όταν είδαν την ενανθρώπηση του Θεού Λόγου. Δηλαδή πίστεψε ο αγγελικός κόσμος. Βεβαίως, είναι πάρα πολύ μεγάλο, πάρα πολύ τεράστιο. Σας είπα, το κριτήριο πάντων. Γι’ αυτό μη μου πείτε, γιατί ομολογουμένως λίγο δυσκολεύτηκα διαβάζοντας την 11η κατήχηση,

έπρεπε να σας λέγω τα ίδια πράγματα, μη μου πείτε λοιπόν ότι σας λέγω τα ίδια πράγματα. Ο Άγιος Κύριλλος επιμένει, αλλά θα αντιληφθείτε ότι, όταν επιμένει και επανέρχεται, το κάνει πρώτα πρώτα για να παρουσιάσει πολλές πτυχές του ιδίου θέματος. Θα το αντιληφθείτε αυτό. Είναι πολλές πτυχές. Ύστερα, ο οδηγός είναι το σύμβολο της πίστεως. Άλλα πράγματα θα μας πει ότι είναι μονογενής, άλλα πράγματα θα μας πει ότι είναι ο δημιουργός των πάντων και ούτω καθεξής. Είναι οι ποικίλες πτυχές που αναφέρονται στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού, αλλά και κάτι άλλο. Ο Άγιος Κύριλλος αισθάνετο ότι δεν έκανε ομιλίες ρητορικές, αλλά έκανε μαθήματα. Έκανε ό,τι λέει ο τίτλος του βιβλίου, κατήχηση, με σκοπό οι κατηχούμενοί του να μάθουν καλά το περιεχόμενο της πίστεως.

Θα εβαπτίζοντο και έπρεπε να είναι γνώστες του ποιος είναι ο Ιησούς Χριστός. Θα πρέπει λοιπόν κι εμείς κάτι λιγότερο από αυτό ή κάτι περισσότερο; Κι εμείς, λοιπόν, μαθηταί όλοι μας, πρώτος εγώ και εσείς, μαθητεύοντες στο σχολείο γνώσεως του προσώπου του Ιησού Χριστού, να μάθουμε ποιος είναι, για να μην αγόμεθα και φερόμεθα, τη δε κακείσε, και κλονίζεται η πίστη μας. Διότι, αν το θέλετε, σήμερα, αν σαλεύεται το σκάφος της ηθικής, του πρακτικού βίου, είναι γιατί σαλεύεται το σκάφος της πίστεως. Η ηθική εκ της πίστεως πηγάζει. Σήμερα πάρα πολύ σαλεύεται το σκάφος της πίστεως και επειδή ακριβώς υπάρχει μία ταλάντευση,

η αμφιβολία, η δυσπιστία, και τότε λέμε «δεν βαριέσαι, ό,τι φάμε, ό,τι πιούμε και ό,τι ζήσουμε». Και μετά και η ηθική, η αυτού υψηλότης η ηθική, που έχουμε ρίξει τόσο βάρος σε αυτήν ενώ αφήσαμε να αποδυναμωθεί η πίστη, πηγαίνει και αυτή περίπατο. Είναι ανάγκη, λοιπόν, η πίστη να δυναμώσει και νομίζω, χωρίς βέβαια να πούμε ότι παραβλέπουμε το θέμα της ηθικής — μην το πάρετε έτσι, γιατί θα ήταν παρανόηση αυτό το πράγμα — νομίζω ότι όσο προχωρούμε προς τα έσχατα, τόσο περισσότερο πρέπει να τονίζεται το θέμα της πίστεως και μάλιστα του θεανθρώπινου προσώπου του Ιησού Χριστού. Αντίχριστος, γιατί αυτός θα έχει το πρόσωπο, το θεανθρώπινο του Χριστού, μέγα να ανταγωνιστεί. Τι είναι ο Αντίχριστος; Το λέει και το όνομα: Αντίχριστος.

Μέγας ανταγωνιστής του θεανθρωπίνου προσώπου του Χριστού θα είναι ο Αντίχριστος. Πώς θα αντέξουμε στον Αντίχριστον; Πώς θα αντέξουμε εάν δεν έχουμε βαθιά γνώση του θεανθρωπίνου προσώπου του Χριστού; Αυτά για μια μικρή εισαγωγή, αγαπητοί, στο να δικαιολογήσουμε το γιατί επιμένουμε, αφού και ο Άγιος Κύριλλος επιμένει στους τότε κατηχουμένους του. Παράγραφος 1.

ότι μεν εις Ιησού Χριστόν ελτίζομεν αυτάρκως κατά δύναμη νυμήν ήρυτε δι 'ακ των Ότι ελπίζουμε, λέει, στον Ιησού Χριστό, πολλά, αρκετά είπαμε χθες, εκείνα τα οποία σας είχα παραδώσει ως μάθημα. «Ουκ απλώς δε εις Χριστόν Ιησούν πιστευτέον, ουδέ ως ένα των πολλών καταχρηστικώς καλουμένων Χριστών παραδεκτέον. Εκείνοι μεν γαρ ήσαν Χριστοί τυπικοί, ούτος δε Χριστός αληθής. Ουκ εξ ανθρώπων εκ προκοπής εις ιεροσύνην ανελθών, αλλά αεί το της ιεροσύνης πατρόθεν έχων αξίωμα. Και διά τούτο προασφαλιζομένη η πίστις ημάς, μη των ψιλών Χριστών υποπτεύσωμεν ένα, προστίθησι τη πίστει την επαγγελίαν, ότι πιστεύομεν “εις ένα Κύριον Ιησούν Χριστόν, τον Υιόν του Θεού τον Μονογενή”». Στην παράγραφο αυτή θέλει να μας πει ότι υπάρχει διάκριση μεταξύ των Χριστών, γενική πληθυντικού.

Χριστών της ιστορίας και του Χριστού. Ότι αυτοί οι χριστοί που υπήρξαν, εννοείται στην Παλαιά Διαθήκη, αυτοί ήσαν τυπικοί χριστοί, όπως λέγει εδώ. Ας μου επιτραπεί ένας όρος, ότι ήσαν χριστότυποι. Έχουμε πολλούς. Είτε ήσαν χριστοί στο θέμα της ιεροσύνης ή ήσαν χριστοί στο θέμα της βασιλείας ή ακόμη, αν θέλετε, και στην ανάδειξη του προφητικού χαρίσματος. Σε μια προφητεία, τι λέγει ο Θεός εις τον προφήτην Ηλία; Του λέγει: «Πήγαινε από το όρος Χωρήβ», που είχε τις οράσεις,

οπτασίαν του Θεού, «πήγαινε να χρίσεις τον Ελισσαίον σε προφήτη». Όλοι αυτοί, λοιπόν, είναι χριστοί, δηλαδή οι χριόμενοι, από το χρίω, από το ρήμα χρίω. Και οι χρίσεις εγίνοντο με λάδι συνήθως, το έλαιον της χρίσεως, ή ακόμη και με επίθεση των χειρών. Ό,τι ακριβώς έχουμε σήμερα στην ιεροσύνη. Ο κάθε ιερεύς είναι ένας Χριστός Κυρίου. Βέβαια σήμερα στην ιεροσύνη, στην Καινή Διαθήκη, δεν χρησιμοποιούμε βεβαίως το έλαιον της χρίσεως της Παλαιάς Διαθήκης, αλλά όμως έχουμε τη χειροθεσία, που είναι χρίσις.

Δηλαδή ανάδειξις ενός προσώπου για κάποιο ορισμένο σκοπό, πρόγραμμα, θέλημα του Θεού κ.ο.κ. Έτσι έχουμε πολλούς, λέγει, Χριστούς. Μην λογαριάσεις όμως και πεις ότι ο Ιησούς Χριστός είναι ένας από τους πολλούς Χριστούς της Παλαιάς Διαθήκης. Όχι. «Ούτος δε Χριστός αληθής» και ότι «αεί το της ιεροσύνης πατρόθεν έχων αξίωμα». Το έχει πάντοτε, παντοτινό, δεν αποβάλλεται, και το έχει, το αξίωμα του Χριστού, από Αυτόν τον Πατέρα. Και συνεπώς ο Ιησούς Χριστός είναι ο μοναδικός Χριστός. Σας ευχαριστώ.

Οι άλλοι Χριστοί υπήρξαν τύποι, όπως λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλλος, του ενός μόνου αυτού Χριστού. Ο Χριστός ο ίδιος δεν είπε ότι πολλοί ψευδείς Χριστοί, μεσσίες, θα εμφανιστούν; Που ο ίδιος το λέγει: «Θα σας πουν, εδώ είναι ο Χριστός, εκεί είναι ο Χριστός». Όλοι αυτοί είτε αυτοχειροτόνητοι Χριστοί είναι είτε από άλλους ανθρώπους, όχι όμως γιατί τους χειροτονεί ο Θεός. Ή ακόμη, αν έχουμε Χριστούς από τον Θεόν, όπως ξαναλέγω από την Παλαιά Διαθήκη, όλοι αυτοί αποτελούν τύπους του ενός αληθινού Χριστού. Οι άλλοι δε ψευδώνυμοι Χριστοί, ψευδώνυμοι, δηλαδή ψευδόχριστοι, δηλαδή οι απατεώνες. Δεν είναι αυτοί οι αληθινοί Χριστοί. Γι’ αυτό και ο Κύριος λέγει, όταν θα σας πουν «Ιδού ώδε ο Χριστός», «Ιδού εκεί ο Χριστός»,

να μην τους ακούσετε. Υπάρχει ένα χαριτωμένο πατερικό, μάλλον ασκητικό, που κάποτε εμφανίστηκε ο διάβολος σε έναν μοναχόν, σε έναν ασκητήν, και του λέγει, φερ’ ειπείν: «Ακάκιε, είμαι ο Χριστός, να με προσκυνήσεις». Απαντάει ο μοναχός: «Ο Χριστός μάς είπε: “Θα σας πουν, εδώ είναι ο Χριστός, εκεί είναι ο Χριστός· μη πιστέψετε”». Άφαντος έγινε, αγαπητοί μου. Αυτός ο Χριστός που ήρθε να εμφανιστεί ήταν ο διάβολος. Ο διάβολος. Παράγραφος Δευτέρα. «Υιόν δε πάλιν ακούων, μη νομίσης θετόν, αλλά φυσικόν Υιόν».

«Μονογενή, αδελφόν έτερον ουκ έχοντα· διά τούτο γαρ καλείται μονογενής, ότι εις το της Θεότητος αξίωμα και την εκ Πατρός γέννησιν αδελφόν ουκ έχει. Υιόν δε του Θεού καλούμεν Αυτόν, ουκ αφ’ εαυτών, αλλά γαρ αυτού του Πατρός Αυτόν Χριστόν Υιόν ονομάσαντος· αληθής δε προσηγορία η εκ πατέρων τέκνοις επιτιθεμένη». Μας λέγει στη συνέχεια, στη δεύτερη παράγραφο, ότι όταν ακούς ότι είναι Υιός, μην νομίσεις ότι είναι θετός Υιός, αλλά ότι είναι φυσικός Υιός. Σας έλεγα όταν μιλήσαμε στην περίληψη του Ιησού Χριστού,

και εδώ το λέμε, ότι δεν είναι κατά θέσιν Υιός ο Ιησούς Χριστός, αλλά είναι κατά φύσιν. Θετός και κατά θέσιν, δηλαδή, είναι κάθε τι άλλο που θα μπορούσε να ονομαστεί από τον Θεόν ότι είναι υιός. Εμείς, επί παραδείγματι — προσέξτε, είπα να ονομαστεί — δηλαδή θα δούμε λίγο πιο κάτω, λέγει, τρέχω να το πω, μάλιστα είναι στην τετάρτη παράγραφο: «Είπα», λέει ο Θεός, «θεοί εστέ». Είπα. Ναι, λέει, σωστά λέει ο Άγιος Κύριλλος, είπε «είπα», δεν είπε «εγέννησα». Είπα. Συνεπώς εδώ βλέπετε ότι

είμεθα εις τη θέση της θετότητος. Ονοματίζεται, δηλαδή, ο άνθρωπος ότι είναι υιός ή θεός, παρακάτω που θα δούμε. Ονοματίζεται, δηλαδή, κατά χάριν. Θέλει ο Θεός να μας πει παιδιά Του και να ονομαστεί ως προς εμάς Πατέρας. Αυτό δεν σημαίνει ότι είμεθα παιδιά του Θεού από τη φύση του Θεού, ενώ ο Ιησούς Χριστός δεν ονομάστηκε Υιός διότι ευηρέστησε εις τον Πατέρα, αλλά είναι κατά φύσιν Υιός, δηλαδή είναι από την ουσία του Πατρός. Και ακόμη, Υιόν, λέει, δεν τον καλούμε εμείς, αλλά τον καλεί ο ίδιος ο Πατέρας. Και τότε γίνεται αναγνώρισις, όταν ο ίδιος ο πατέρας βάλει την...

ιδιότητα του πατρός στο παιδί του. Εφόσον, λοιπόν, ο ίδιος ο Πατήρ ονομάζει τον Ιησούν Υιόν, άρα λοιπόν είναι Υιός του Θεού και πραγματικά μονογενής. Θα το δούμε λίγο πιο κάτω το «μονογενής». Δεν έχει, λέει, αδελφούς, δεν έχει αδελφούς. Εμείς θα λέγαμε ότι είμεθα παιδιά του Θεού και είμεθα μεταξύ μας αδέλφια. Αλλά ο Ιησούς Χριστός δεν έχει αδελφούς. Μάλιστα το θεωρεί ως προς τη θεία φύση — γι’ αυτή μιλάμε — διότι στην ανθρωπίνη φύση ο Ιησούς Χριστός έχει πολλούς αδελφούς. Είναι ο εν πολλοίς αδελφοίς στην ανθρωπίνη του φύση. Στη θεία του φύση, όμως, είναι μονογενής. Δεν υπάρχει αδελφός. Είναι ένας ο Υιός του Θεού. Παράγραφος 3.

«Ενανθρωπήσαντα τον Κύριον ημών Ιησούν Χριστόν οι πολλοί ηγνόουν. Διδάξαι δε βουλόμενος το αγνοούμενον, συναγαγών τους μαθητάς ηρώτα· “Τίνα με λέγουσιν είναι τον Υιόν του ανθρώπου;”» Όταν, λέγει, ο Υιός του Θεού ενηνθρώπησε, το γεγονός ήταν στην άγνοια. Θέλοντας, λοιπόν, να διδάξει τους ανθρώπους, μαζεύει τους μαθητάς Του ο Ιησούς Χριστός και τους ρωτά: «Οι άνθρωποι τι λένε για μένα; Δηλαδή, ποιος είμαι;» Αυτό μάλιστα είναι στο κατά Ματθαίον 16,13 και είναι ένα πάρα πολύ σπουδαίο χωρίον. «Ου κενοδοξών, αλλά την αλήθειαν Αυτού δείξαι βουλόμενος». Δεν θα ήθελε να κενοδοξήσει ο Κύριος, για να Του πουν ποιος είναι,

ήθελε ακριβώς να δείξει ποιος είναι. «Ίνα μη Θεώ, Θεού μονογενεί, συνοικούντες, ως ανθρώπου ψιλού καταφρονήσωσιν». Ώστε να μην μένουν, να μην συνοικούν με Αυτόν τον Υιόν του Θεού, αλλά Τον θεωρούν ως σκέτον, ψιλόν — το ψι με γιώτα — σκέτον, γυμνόν άνθρωπον. Γυμνόν θεότητος, εννοείται. «Ειπόντων δε εκείνων ότι οι μεν Ηλίαν, οι δε Ιερεμίαν», έφη προς αυτούς. Όταν εκείνοι Του είπαν ότι οι άνθρωποι λέγουν: «Άλλοι μεν ότι είσαι ο Ηλίας», επανήλθε στη γη δηλαδή, «ή ο Ιερεμίας», ίσως ανεστήθη, «ή κάποιος από τους προφήτες ή τέλος πάντων κάποιος». Εκείνος έφη προς αυτούς, τους λέει: «Εκείνοι μεν μη ειδότες συγγνωστοί».

μεν μη γνωρίζοντες συγχωρούνται. Εμείς δε οι Απόστολοι, οι επί το όνομα τίμου λεπρούς καθαρίζοντες και δαιμόνια εκβάλλοντες και νεκρούς εγύροντες, ουκ οφείλετε τούτων αγνοήν, διόν ποιείτε τα θαυμάσια. Δεν οφείλετε να αγνοείτε αφού κάνει τόσα θαύματα στο όνομά μου. Πέτρος ο πρωτοστάτης των Αποστόλων της και της Εκκλησίας Κορυφαίος Κύριξ, ευρεσιολογία χρυσάμενος, ουδανθρωπίνω λογισμοπίστης αλλά πατρόθεν φωτιστής, την διάνοι εν φυσή προς αυτόν Τότε όλοι λέει σιώπησαν και τότε ο Απόστολος Πέτρος, κατά αποκάλυψη του Ουρανίου Πατρός, του λέγει ΣΥΗΙΟ ΧΡΙΣΤΩΣ, ΣΥΗΙΣΕ Ο ΧΡΙΣΤΩΣ, ΟΥΧ ΑΠΛΟΣ, Όχι ΣΚΕΤΑ, ΑΛΛΟ ΥΟΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΤΟΥ ΖΩΝΔΟΣ Δηλαδή, Συ Υιο Χριστός,

«ο Υιός του Θεού του ζώντος», που μας το διασώζει αυτό ο Ματθαίος 16,16. Και ακολουθεί ένας μακαρισμός, ότι αυτό που σου ειπώθηκε δεν είναι δικό σου, δεν είναι ευρεσιολογία, αλλά διότι είναι υπεράνθρωπον αυτό, αλλά σου το απεκάλυψε ο Πατήρ μου ο Ουράνιος. Γι’ αυτό του λέγει και ο Σωτήρ: «Ευτυχισμένος είσαι, Σίμων, παιδί του Ιωνά, γιατί αυτό δεν σου το απεκάλυψε σαρξ και αίμα», δηλαδή άνθρωπος, «αλλά ο Πατήρ μου ο Ουράνιος». Και καθένας, λοιπόν, που γνωρίζει τον Κύριό μας τον Ιησού Χριστό μετέχει αυτής της μακαριότητος. Αυτός δε που Τον αρνείται, άθλιος εστί και άθλιος. Είναι μια πολύτιμη παράγραφος αυτή, αγαπητοί μου, και ακούσατε.

Πράγματι, υπάρχει το ερώτημα μέσα στην Καινή Διαθήκη, ερώτημα που ετέθη από τον ίδιο τον Ιησού Χριστό: «Οι άνθρωποι τι λένε για μένα; Ποιος είμαι;» Είναι ένα ερώτημα το οποίον θα τίθεται εφ’ εξής σε όλους τους αιώνας και σε όλες τις εποχές. Ένα ερώτημα που θα μένει αναπάντητο. Προσέξτε, αναπάντητο. Ποιος είναι αυτός ο Ιησούς ο από Ναζαρέτ; Ποιος είναι; Πρόβλημα. Το πιο μυστηριώδες πρόσωπο μέσα στην ιστορία. Το πιο σκοτεινό από πλευράς καταγωγής — καταγωγής, δηλαδή, ποιο είναι, τι είναι — και σκοπού και αποστολής. Και όμως, αυτό το πιο σκοτεινό, το πιο μυστηριώδες πρόσωπον, για εκείνους που πιστεύουν είναι το πιο φωτεινό και το πιο φανερό, αν επιτρέπεται να πω φανερό, βέβαια όσο τούτο είναι δυνατόν. Και το ερώτημα «ποιος είναι ο Ιησούς Χριστός;» θα μένει πάντοτε ερώτημα αναπάντητο σε εκείνους που δεν έχουν το Πνεύμα του Θεού. Οπότε ο κάθε άνθρωπος, σε οποιαδήποτε εποχή έχει ζήσει, δώσει την απάντηση του Αποστόλου Πέτρου, ότι «εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος», αυτός, κατά τη βεβαίωση εδώ του Αγίου,

μετέχει της μακαριότητος που είπε ο Χριστός: «Μακάριος είσαι», λέει, «Σίμων Βαριωνά», παιδί, βαρ, θα πει παιδί, παιδί του Ιωνά, «γιατί αυτό δεν σου το απεκάλυψε» — εβραϊσμός — «σαρξ και αίμα», αλλά ο Πατέρας μου. Και ο καθένας που θα μπορούσε να δώσει απάντηση ποιος είναι ο Ιησούς Χριστός, επίσης αυτό είναι μια αποκάλυψη του Θεού στον κάθε πιστό. Αυτό μην το ξεχνάτε, παρακαλώ, σε οποιαδήποτε εποχή ζήσει ο κάθε πιστός. Θα επιμείνω πολύ σ’ αυτό. Σήμερα μπορούν οι άνθρωποι να απαντήσουν; Όχι. Σας είπα, αιώνιο ερώτημα. Γιατί δεν τους το αποκαλύπτει ο Πατήρ; Γιατί δεν τους το αποκαλύπτει; Δεν είναι άξιοι να τους το αποκαλύψει. Δεν είναι ερωτητό. Απεκαλύφθη το

Ποιος είναι ο Ιησούς Χριστός; Εις τους άρχοντας των Εβραίων, θεολόγοι τρανοί, σπουδαίοι, όμως δεν τους απεκάλυψε, μέχρι σήμερα δεν τους απεκάλυψε. Ο Κύριος, για να τους κάνει αναπολόγητους μέσα στην ιστορία και στην κρίση, όταν ερωτήθηκε «Ποιος είσαι; Συ ποιος είσαι;» του λέει ο Καϊάφας. Όφειλε, εν ονόματι του Θεού του Αληθινού, οποιοδήποτε ζήτημα θεολογικό προέκυπτε να το εξετάζει. Όφειλε, ήταν υποχρεωμένος, βοηθούμενος βεβαίως από το συνέδριο. «Σε εξορκίζω εις το όνομα του Ευλογητού, εις το όνομα του Θεού». Ακούτε; «Σε εξορκίζω», δηλαδή σε ορκίζω να μας πεις ποιος είσαι, ο Υιός του Θεού, ποιος είσαι; Και ο Κύριος απήντησε. Απήντησε με μία προφητεία, με την προφητεία του Δανιήλ. Δεν απήντησε ότι «ναι» έτσι και τα λοιπά, αλλά χρησιμοποιεί μία προφητεία. Γιατί χρησιμοποίησε προφητεία; Διότι οι προφητείες ήσαν ο οικείος χώρος εις τους νομοδιδασκάλους και εις τους ιερείς και αρχιερείς, ο οικείος χώρος, ώστε να μην πει κάποιος ότι «εγώ σκανδαλίζομαι με το να μου λες πράγματα που δεν είναι γραμμένα στην Αγία Γραφή». Σήμερα τι λέμε σ’ έναν αιρετικό όταν βάζει καινούργια πράγματα; Λέει, ξέρω εγώ, «Πού το γράφει η Αγία Γραφή;» λέμε. «Πού είναι γραμμένο αυτό;» Ο Κύριος λοιπόν προλαβαίνει και λέγει:

«Είναι γραμμένο για μένα στην Αγία Γραφή, στην Παλαιά Διαθήκη. Είναι στο όραμα, στην προφητεία του Δανιήλ. Θα δείτε τον Υιόν του ανθρώπου ερχόμενο επί των νεφελών του ουρανού» κτλ. Βλέπετε λοιπόν, αγαπητοί μου, ότι ο Κύριος δίδει απάντηση του ποιος είναι. Το εδέχθη ο Καϊάφας; Όχι. Ήταν ο άνθρωπος πωρωμένος, γιατί έβλεπε μυωπικά, συμφεροντολογικά. Πώς έβλεπε μυωπικά; Να πώς έβλεπε μυωπικά, συμφεροντολογικά. Σου λέει, το είπε λίγες μέρες πιο μπροστά, «Συμφέρει», λέει, «ένας άνθρωπος να πεθάνει υπέρ του λαού», δηλαδή, με άλλα λόγια, να μην έχουμε ταραχές από τους Ρωμαίους. Είδατε; Συμφεροντολογικά. Οπότε σου λέει, να χάσω εγώ τη θέση μου; Ο ταλαίπωρος, μας λέει η ιστορία ότι ο Καϊάφας μόνο ένα χρόνο κράτησε τη θέση του αρχιερέως.

Να κρατήσει τη θέση του, την καρέκλα. Αχ, αυτή η καρέκλα, ο θρόνος, το αξίωμα! Το έχασε. Και τι κάνει εδώ; Προδίδει την αληθή θεολογία. Φοβερό πράγμα! Και τι κάνει ο ταλαίπωρος; Σχίζει τα ρούχα του και λέγει θεατρινικότατα, θεατρινιστικότατα, λέει στο συνέδριο: «Ακούσατε», λέει, «τι βλασφημία είπε;» Μα δεν ερώτησες; Δεν όρκισες; Έπρεπε να σου πει την αλήθεια, μεθ’ όρκου. Τότε λοιπόν τι σχίζεις τα ρούχα σου; Ερεύνησε λίγο. Ύστερα έχεις τη μαρτυρία του λαού, τρία χρόνια, θαύματα επί θαυμάτων, διδασκαλία, αγιότητα βίου. Με τόση γρηγοράδα τρέχεις αμέσως να καταδικάσεις; Το πάθος τυφλώνει.

Δεν εδέχθη ο Καϊάφας, αν και αρχιερεύς, την προφητεία. Γιατί το λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης. Το είπε, λέει, ως αρχιερεύς, ότι συμφέρει, ως αρχιερεύς του έτους εκείνου, ότι συμφέρει να πεθάνει κάποιος υπέρ του λαού. Αλλά τίποτα περισσότερο. Τυφλώθηκε. Δεν του αποκαλύπτει ο Θεός Πατήρ. Ώστε λοιπόν, αγαπητοί μου, η ομολογία του Αποστόλου Πέτρου, κατά την ομολογία του Χριστού, ήταν τεραστία η σημασία της. Διότι αντιλαμβάνεστε τι απάντηση έδωσε από προσώπου των συμμαθητών του εις τον Ιησού Χριστόν. Αξίζει, και μόνο αξίζει, να δούμε λίγο την απάντηση του Αποστόλου Πέτρου.

Όταν λέγει «Συ ει ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος», σημαίνει:

«Είσαι», δηλαδή αυτό το πρόσωπο που έχω μπροστά μου, όχι κάποιο άλλο πρόσωπο, αλλά αυτό το πρόσωπο που τώρα με ρωτά και εγώ του απαντώ. Αυτό το πρόσωπο είναι ο Χριστός, δηλαδή ο Μεσσίας, Αυτός που έρχεται στον κόσμο για μια ειδική αποστολή. Είναι ο μεγάλης βουλής άγγελος, δηλαδή Αυτός που έρχεται με την αποστολή να σώσει τον κόσμο. Διότι το θέλημα του Πατρός ήταν η σωτηρία των ανθρώπων. «Είσαι δε ο Χριστός». Δεν λέγει «Συ ει Χριστός», αλλά «Συ ει ο Χριστός». Ενάρθρως.

Άρθρο μπροστά, που σημαίνει ο συγκεκριμένος, ο ένας, ο μοναδικός και ανεπανάληπτος Μεσσίας. Δεν υπάρχει άλλος πλην σου. Δηλαδή υπήρξαν, σαν να έλεγε, πολλοί χριστοί στην Παλαιά Διαθήκη, αλλά μόνος εσύ είσαι ο ένας και μοναδικός Χριστός. Άλλος δεν υπάρχει. «Ο Υιός του Θεού». Τίνος Θεού; «Του ζώντος». Ο ζων Θεός, όχι κάποιος Θεός πλάσμα της φαντασίας, αλλά ο ζωντανός Θεός. Αλλά αν ο Θεός είναι ζωντανός, δηλαδή έχει ζωή, τότε δεν μπορεί να υπάρχει δεύτερος και τρίτος και δέκατος Θεός, αλλά ένας θα είναι. Αυτού λοιπόν του ενός ζώντος Θεού είσαι Υιός. Αλλά εάν είσαι Υιός, τότε πρέπει να σε αντιδιαστείλω από τους υιούς που αποκαλεί τους ανθρώπους ο Θεός. Γι’ αυτό δεν σου λέγω «Συ ει Υιός του Θεού»· «Συ ει ο Υιός του Θεού», πάλι ενάρθρως. Δηλαδή ο μοναδικός και ανεπανάληπτος Υιός του Θεού. Κάνει εντύπωση η ακρίβεια της Αγίας Γραφής στο εξής: Όταν κάποτε ο Κύριος με τους μαθητάς Του, στην αρχή θα λέγαμε της εξόδου στον κόσμο για να κηρύξουν, ταξιδεύανε στη λίμνη Γεννησαρέτ. Ο Κύριος κοιμάται.

Τρικυμία φοβερή. Ο Κύριος συνεχίζει να κοιμάται. Τότε οι μαθητές ανησυχούν. Μέσα στο πλοιάριο ήσαν κι άλλοι, όχι μόνο οι μαθητές. Και τότε, ανησυχήσαντες ότι θα πνιγούν, γίνεται το εξής: Ξυπνούν τον Κύριον. «Κύριε», λέει, «επιστάτα, απολλύμεθα, πνιγόμαστε!» Και όταν ο Κύριος σηκώθηκε και είδε τη θάλασσα και τον άνεμο, είπε ένα λόγο στον άνεμο: «Σιώπα, πεφίμωσο». Κλείσε το στόμα σου, δηλαδή μη φυσάς, βάλε φίμωτρο. Δεν λέει «μη φυσάς». Είναι ωραία έκφρασις: «Σιώπα, πεφίμωσο». Ο δημιουργός αποκαλύπτεται. Βάζει φίμωτρο. Πώς το βάζει; Με ένα του λόγο. Και αμέσως έγινε θαυμαστή γαλήνη στη λίμνη. Και τότε οι άνθρωποι είπαν και οι μαθητές: «Αληθώς Θεού Υιός εστιν ούτος». Ακούστε τι είπαν. Αληθινά είναι Υιός του Θεού. «Αληθώς Θεού Υιός». Δεν είπαν «Αληθώς ούτος εστί ο Υιός του Θεού». Ανάρθρως, απλώς Υιός του Θεού, δηλαδή ένα πρόσωπο που έχει την εύνοια του Θεού. Δεν τον είχαν ακόμη αναγνωρίσει ως Θεό. Θέλουμε ακόμη να πάμε παρακάτω. Ο εκατόνταρχος, ο επί του Σταυρού, όταν είδε, λέγει, τα γενόμενα, είπε: «Αληθώς

Υιός Θεού ην ούτος». Βλέπετε; Δεν λέει «ο Υιός του Θεού». Έτσι έχουμε ένα θαυμασμό ότι το πρόσωπο αυτό είναι ανώτερον. Είναι εκείνο που ακούμε σήμερα, βλασφήμως πια, από τους χριστιανούς μας, ότι ο Ιησούς Χριστός είναι ένα ανώτερον πρόσωπο, ένας ανώτερος άνθρωπος. Όταν έτσι μιλάνε, έστω με σεβασμό, δεν διαφέρουν από τις πρώτες, θα λέγαμε, σκέψεις και ομολογίες των μαθητών και από τον εκατόνταρχον που έλαβε μέρος στη Σταύρωση του Χριστού. Όσο ωραίες ψυχές κι αν ήσαν και είπαν ό,τι είπαν και ομολόγησαν, αλλά στο βάθος είναι απιστία. Και σε εκείνους δεν είναι απιστία, διότι ακόμη δεν εγνώριζαν. Αλλά εμείς, οι βαπτισθέντες εις το όνομα

συγκεκριμένου και μονογενούς Υιού του Θεού, επιτρέπεται να λέμε ότι είναι απλώς ένας σπουδαίος, υπερφυής πρόσωπος; Αυτή λοιπόν είναι η ομολογία του Αποστόλου Πέτρου: «Συ ει ο Υιός του Θεού», ο ένας, ο μοναδικός, ο συγκεκριμένος, Αυτός που έχω μπροστά μου, Αυτός που ενηνθρώπησε, διότι το θέμα «Χριστός» σημαίνει ταυτοχρόνως και ενανθρώπηση. Σαν να του έλεγε: «Είσαι ο Θεάνθρωπος Ιησούς Χριστός, ο Μονογενής Υιός του Θεού». Είναι πραγματικά πολύ μεγάλη η ομολογία. Εντός παρενθέσεων, ο Άγιος Κύριλλος, εντός δύο παρενθέσεων, λέει «υπεράνθρωπον γαρ ην το μάθημα» και παρακάτω «ην γαρ αληθώς υπεράνθρωπον». Πραγματικά, όταν του είπε ο Κύριος:

«Δεν το είπες από μόνος σου, δεν μπορούσες να το πεις ποτέ από μόνος σου, αλλά σου το απεκάλυψε ο Πατήρ». Έτσι, αγαπητοί, ας το ξέρουμε αυτό, ότι τότε μόνο μπορούμε να έχουμε την αγάπη του Θεού, όταν ομολογούμε, ή να ξέρουμε ότι μας το αποκαλύπτει αυτό ο Πατήρ, όταν ομολογούμε ότι ο Ιησούς Χριστός είναι ο ένας και μοναδικός Υιός του Θεού του ζώντος. Παράγραφος τετάρτη. «Υιόν δε πάλιν ακούων, μη καταχρηστικώς άκουε μόνον, αλλά Υιόν αληθώς, Υιόν φυσικόν, άναρχον, ουκ εκ δουλείας εις προκοπήν υιοθεσίας ανελθόντα, αλλά Υιόν αεί γεννηθέντα, απεριεργάστως και ακαταλήπτως τη γεννήσει».

Επαναλαμβάνει πάλι, γιατί ακριβώς κάνει μάθημα και όχι απλώς μια διατριβή ο Άγιος Κύριλλος, ότι άμα ακούς ότι είναι Υιός του Θεού, τούτο να σκέπτεσαι: ότι είναι φυσικός Υιός, ότι είναι άναρχος. Δεν είναι από προκοπή που έφτασε στην υιοθεσία. Όχι, αλλά να μην ξεχνάς ότι η γέννησή του είναι απεριέργαστος και ακατάληπτος. Τι θα πει απεριέργαστος; Δεν είναι αντικείμενον περιεργασίας, δεν είναι ένα αντικείμενο δηλαδή ερεύνης. Δεν μπορείς να το ερευνήσεις αυτό και, συνεπώς, παραμένει ένα ακατάληπτο μυστήριο πώς ακριβώς είναι Υιός του Θεού. «Και πρωτότοκον ομοίως ακούων, μην υποθέσεις ότι είναι κατά τους ανθρώπους».

Άμα ακούς, λέει, ότι είναι πρωτότοκος, μην νομίζεις ότι είναι όπως λέμε στους ανθρώπους, ότι έπεται και άλλος. Μάλιστα δεν υπήρξαν νεότεροι αιρετικοί που είπαν ότι ο Χριστός αναφέρεται ως πρωτότοκος; Μάλιστα οι προτεστάντες το επαναφέρουν. Α, και δεν είναι οι προτεστάντες εκείνοι οι οποίοι έχουν την πρωτοτυπία. Όχι, είναι και παλαιότεροι όμως. Αυτό, για να λέει «τον Υιόν αυτής τον πρωτότοκον εσπαργάνωσε η Θεοτόκος», ότι η Θεοτόκος, βλασφήμως λέγοντας, είχε και άλλα παιδιά. Δυστυχώς.

Κέλσος, ο Πορφύριος, ο μαθητής του Κέλσου. Αυτοί είναι οι πρώτοι διδάξαντες όλες αυτές τις βλάσφημες θέσεις. Ειλικρινά, αν κανείς ποτέ διάβαζε του Ωριγένους ένα έργο, «Κατά Κέλσου»... Αυτός μας διασώζει, γιατί του Κέλσου το σύγγραμμα δεν διεσώθη. Αλλά αναιρώντας τον Κέλσον ο Ωριγένης, εκεί βρίσκομε τι θέσεις βλάσφημες είχε ο Κέλσος. Φοβερός αυτός ήταν. Και να σημειώσετε ότι ό,τι σήμερα λέγεται βλάσφημο κατά του προσώπου του Ιησού Χριστού δεν είναι κανένα πρωτότυπο. Όλα είναι παρμένα από τους παλιούς και μάλιστα από τον Κέλσο και από το μαθητή του τον Πορφύριο. Τίποτα καινούργιο δεν υπάρχει.

Απλώς! Αναμασημένη και αναμασημένη μαστίχα. Όταν λοιπόν λέγεις, συνεπώς ακούς, «πρωτότοκος» να είναι, μην νομίζεις ότι είναι αυτό όπως μιλάμε για τους ανθρώπους. «Και προς άλλους δε φησίν η Γραφή: Υιοί εστε Κυρίου του Θεού ημών». Και αλλού: «Εγώ είπα, θεοί εστε και υιοί Υψίστου πάντες». Είπα, ουχί εγέννησα. Είδατε αυτό που σας έλεγα προηγουμένως; Ότι χρησιμοποιεί ο Θεός και για άλλους τον τίτλον του Υιού. «Υιοί εστε Κυρίου του Θεού ημών», είσαστε, λέει, παιδιά Κυρίου του Θεού σας, όπως λέει στο Δευτερονόμιο 14,1. Και αλλού: «Εγώ είπα, είσαστε θεοί και υιοί του Υψίστου όλοι». Λέει τώρα ωραία ο Άγιος Κύριλλος: «Είπα, ουχί εγέννησα». Είπα.

Σας ονοματίζω, όπως ακριβώς ένας πατέρας που παίρνει ένα παιδί, ξέρω εγώ, από το ορφανοτροφείο, από το βρεφοκομείο, από ένα συγγενικό του, φιλικό πρόσωπο και το ονοματίζει παιδί του. Δεν είναι παιδί του εκ φύσεώς του, δεν είναι από τη γέννησή του, δεν είναι από τη σάρκα του, δεν είναι από το σπέρμα του, αλλά είναι παιδί κατά θέσιν. Έτσι και ο Θεός λέγει: «Εγώ είπα», δηλαδή σας ονοματίζω παιδιά μου, αλλά δεν είσαστε από την ουσία μου. «Εκείνοι μεν τω ειπείν θεοί την υιοθεσίαν προσέλαβον· ούτος δε ου κληθείς άλλοτε εγενήθη, αλλά Υιός του Πατρός εξ αρχής εγεννήθη, υπεράνω πάσης αρχής και αιώνων τυγχάνων. Υιός του Πατρός, εν πάσιν όμοιος τω γεγεννηκότι, αΐδιος εξ αϊδίου Πατρός».

«Εκ ζωής γεννημένος και φως εκ φωτός και αλήθεια εξ αληθείας και σοφία εκ σοφού και βασιλεύς εκ βασιλέως και Θεός εκ Θεού και δύναμις εκ δυνάμεως». Είναι μια ωραία θέση αυτή, όπως μας τα λέγει ο Άγιος Κύριλλος. Προσέξατε. Είναι Υιός του Πατρός, τελείως όμοιος με Εκείνον που τον γέννησε. Συνεπώς, ομοούσιος. Όταν λέει όμοιος, μην πάει το μυαλό σας εκείνο που έλεγαν κάποτε οι ημιαρειανίζοντες, ότι είναι ομοιούσιος. Όχι, θέλει να πει ότι είναι το άλφα ίσον με το άλφα. Δηλαδή η ουσία του Υιού είναι η ουσία του Πατρός. Συνεπώς είναι η ίδια ουσία.

Ομοούσιος, όχι ομοιούσιος, αλλά ομοούσιος, δηλαδή της αυτής ουσίας. «Αΐδιος εξ αϊδίου Πατρός», συγγνώμη, «υπεράνω πάσης αρχής και αιώνων τυγχάνων». Εδώ ο Άγιος Κύριλλος πρέπει να έχει υπόψη του τη γνωστική διδασκαλία όταν λέγει ότι είναι πάνω από κάθε αρχή. Και ποιες είναι αυτές οι αρχές; Είναι οι αρχές, δύο οι αρχές που πίστευαν τότε οι γνωστικοί: η αρχή του πνεύματος και η αρχή της ύλης. Και λέγονται αρχές με τη φιλοσοφική έννοια, σαν κάτι που δεν γεννήθηκαν, δεν φθείρονται, δεν πεθαίνουν, αλλά πάντα υπάρχουν. Δεν υπάρχουν δύο αρχές. Ένας είναι ο Θεός, μία είναι η αρχή.

Ο Ιησούς Χριστός ως Υιός του Θεού είναι πάνω από κάθε αρχή και τυγχάνων, λέει, υπεράνω των αιώνων. Όπως ξέρετε, καταρχάς αιώνες είναι ο χρόνος. Η Παλαιά Διαθήκη πολλές φορές μας αναφέρει την ονομασία «αιών», «αιώνες» κτλ. Θέλει να πει το χρόνο, ότι ο Υιός του Θεού και γενικά ο Θεός, ο Υιός, είναι προ των αιώνων, δηλαδή προ του χρόνου, όπως λέγει «δι’ ου και τους αιώνας εποίησας» στη Θεία Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου. Δι’ αυτού του Υιού εδημιούργησες τους αιώνας, δηλαδή τον χρόνο. Άρα λοιπόν ο Υιός είναι προ των αιώνων, είναι προ του χρόνου. Υπάρχει όμως και η άλλη έννοια, ότι έχοντας υπόψη τους γνωστικούς ο Άγιος Κύριλλος,

οι οποίοι έλεγαν ότι μεταξύ του Θεού, δηλαδή της αγαθής αρχής, και του κακού Θεού, δηλαδή της ύλης, της κακής αρχής, μεσολαβούν οι λεγόμενοι αιώνες, δηλαδή προσωποποιημένα πρόσωπα που τα ονόμασαν αιώνες, και ότι ο Ιησούς Χριστός, κατά τους γνωστικούς πάντοτε, είναι ο τελευταίος αιών, γιατί ήλθε στον κόσμο αυτόν και, συνεπώς, επέρασε όλους τους αιώνες τόσο πριν και ήρθε τώρα σε επαφή με τον κόσμο, με την ύλη, και είναι λοιπόν ο τελευταίος αιών. Αυτά είναι παραμύθια της Χαλιμάς, της «Χίλιες και μία νύχτες». Ο Ιησούς Χριστός δεν είναι τέτοια πράγματα.

Γι’ αυτό και ο Απόστολος Παύλος γράφει σχετικά με το θέμα αυτό, αναφέρεται στους αιώνες και ότι ο Ιησούς Χριστός δεν έχει καμία σχέση με τη διδασκαλία αυτή των γνωστικών. Ουδεμία σχέση έχει, αλλά είναι ο δημιουργός των αιώνων με την έννοια του χρόνου και τίποτε άλλο. Ακόμη λέγει ότι είναι αΐδιος εξ αϊδίου Πατρός. Ο Πατήρ τι είναι; Αΐδιος, δηλαδή αιώνιος. Και ο Υιός τι είναι; Αιώνιος. Ο Πατήρ τι είναι; Η ζωή. Ο Υιός τι είναι; Η ζωή. Είναι ζωή εκ ζωής γεννημένος. Ο Πατήρ τι είναι; Είναι φως. Και ο Υιός τι είναι; Φως. Συνεπώς είναι φως εκ φωτός.

Ο Πατήρ είναι η αλήθεια και ο Υιός είναι εκ της αληθείας, γιατί είναι αλήθεια. Ο Πατήρ είναι η σοφία και ο Υιός είναι η σοφία. Ο Πατήρ είναι βασιλεύς και ο Υιός είναι βασιλεύς. Ο Πατήρ είναι Θεός και ο Υιός είναι Θεός, Θεός εκ Θεού. Ο Πατήρ είναι δύναμις και ο Υιός είναι δύναμις, είναι δύναμις εκ δυνάμεως. Ό,τι είναι ο Πατήρ, είναι και ο Υιός. Γιατί είναι μία η ουσία Πατρός και Υιού. Πέμπτη παράγραφος. «Εάν τινα ακούσεις εις το Ευαγγέλιον λέγοντος, Βίβλος γενέσεως Ιησού Χριστού, Υιού Δαβίδ, Υιού Αβραάμ, το κατά σάρκα νόησον. Υιός μεν γαρ Δαβίδ επί συντελεία των αιώνων, Υιός δε Θεού προ πάντων των αιώνων, άναρχος».

Όμως ακούσεις το Ευαγγέλιο να λέγει —είναι το κατά Ματθαίον, των Χριστουγέννων, που ακούμε την Κυριακή προ της Χριστού Γεννήσεως— «Βίβλος γενέσεως Ιησού Χριστού», δηλαδή βίβλος γενεαλογίας του Ιησού Χριστού, ο οποίος είναι ο Υιός του Δαβίδ, που είναι ο Υιός του Αβραάμ. Γι’ αυτό λέει εκεί ο ένας εγέννησε τον άλλον, ο Αβραάμ εγέννησε τον Ισαάκ και λοιπά, εγέννησε τον Δαβίδ και λοιπά, εγέννησε τον Χριστό, τον Ιωσήφ, τον άνδρα της Μαρίας, όπως λέει το Ευαγγέλιο, και λοιπά. Σημειώστε δε ότι και ο Ιωσήφ και η Θεοτόκος είναι από τη φυλή του Ιούδα και οι δύο, και έτσι κατάγονται και οι δύο από το βασιλικό γένος, τη βασιλική γενιά του Δαβίδ.

Λιώτη Λέγεται μεν ότι είναι εκ του Δαβίδ, συγγνώμη, εκ του Ιούδα, εκ του Ιωσήφ ο Χριστός, ότι είναι παιδί του Ιωσήφ. Ο Ιωσήφ είναι απόγονος του Δαβίδ, αλλά αφού δεν είναι εκ του αίματος όμως του Ιωσήφ, νομικά είναι υιός του Ιωσήφ, νομικά. Νομικά, αλλά δεν είναι όμως από το αίμα του Ιωσήφ, διότι δεν υπάρχει το σπέρμα του Ιωσήφ. Συνεπώς, νομικά ανήκει στον Ιωσήφ ως πατέρα του Χριστού, αλλά ουσιαστικά, από πλευράς τώρα ουσίας, σαρκός, ανήκει στον Δαβίδ, γιατί και η Θεοτόκος είναι από τη γενεά του Δαβίδ, βασιλική γενιά του Δαβίδ. Είναι πολύ σημαντικό αυτό. Συνεπώς, όταν λέγει, ακούσεις ότι

κατάγεται από τον Δαβίδ, πρόσεξε. «Το κατά σάρκα νόησον», να νοήσεις ότι οφείλεται μόνο στην ανθρωπίνη φύση του Ιησού Χριστού. «Υιός μεν γαρ Δαβίδ επί συντελεία των αιώνων, Υιός δε Θεού προ πάντων των αιώνων». Τι θα πει Υιός προ πάντων των αιώνων; Ως προς τη Θεία Φύση. Είναι ό,τι λέμε μέχρι τώρα. Είναι ο Υιός του Θεού ως προς τη Θεία Φύση. Ο Υιός του Θεού, συνεπώς, προ των αιώνων, προ του χρόνου, προ της δημιουργίας. Είναι δε Υιός του Δαβίδ επί συντελεία των αιώνων, όταν δηλαδή πια απαρτίζεται η δημιουργία, τελειώνει η δημιουργία. Αυτό θα πει «επί συντελεία των αιώνων». «Κακείνο μεν προσέλαβεν, όπερ ουκ είχε».

δε ό έχει, αειδίως έχει, γεννηθείς εκ Πατρός. Η φράση μάλιστα έχει χρησιμοποιηθεί και από την υμνογραφία μας αυτή. Με την ευκαιρία να σας το έλεγα αυτό. Οι υμνογράφοι, οι ιεροί υμνογράφοι, οι δογματικότατοι ιεροί υμνογράφοι, έχουν καταληστεύσει και κατακουρσεύσει, ούτως ειπείν, τους μεγάλους θεολόγους. Από τους λόγους των έχουν πάρει λέξεις και φράσεις ολόκληρες και έχουν φτιάξει τα αθάνατα τροπάρια. Και το «Χριστός γεννάται, δοξάσατε» κ.λπ. είναι ομιλία του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου. Και το προοίμιον της ομιλίας του εις την γέννηση του Χριστού γίνεται ένα ωραίο τροπάρι. Και λέει κανείς: Το ποιητικότατον και δογματικότατον τροπάριον ήτο το προοίμιον του λόγου του Αγίου Γρηγορίου· τόσο λαμπρόν, τόσο λαμπρόν, τόσο ωραίο, τόσο βαθύ. Με την ευκαιρία σας το είπα αυτό. Αυτή η φρασούλα «κἀκεῖνο μεν προσέλαβεν, όπερ ουκ είχε»· και εκείνο, λέει, πήρε, εκείνο που δεν είχε. Τι δεν είχε; Την ανθρωπίνη φύση. Αυτό, λέει, προσέλαβε. «Τούτο δε ό έχει», αυτό όμως έχει, λέει, τη Θεία Φύση, «αειδίως γεννηθείς εκ Πατρός», αιωνίως γεννηθείς εκ Πατρός. Τη Θεία Φύση, λοιπόν, την έχει πάντοτε· την ανθρωπίνη δεν είχε πάντοτε, αυτή και προσέλαβε. Δύο έχει πατέρας. Έχει, λέγει, δύο πατέρες: ένα τον Δαβίδ κατά σάρκα,

ένα τον Θεόν Πατέρα θεϊκώς. Ως προς την ανθρωπίνη φύση έχει πατέρα τον Δαβίδ, ως προς τη θεία φύση έχει τον Θεόν Πατέρα. Δύο πατέρες. Να προσθέσω τούτο, το πάρα πολύ γνωστό, σε σχέση με τη μητρότητα: ότι κατά τη θεία φύση είναι αμήτωρ, δηλαδή χωρίς μητέρα, και κατά την ανθρωπίνη φύση είναι απάτωρ, δηλαδή χωρίς πατέρα. Είναι βέβαια από τη γενεά του Δαβίδ, γι’ αυτό λέει έχει πατέρα τον Δαβίδ, διότι η Παναγία τον γέννησε, η οποία Θεοτόκος έχει μακρινό της πρόγονο τον Δαβίδ, γιατί παίρνει από τη σάρκα του Δαβίδ. Αλλά κατά την ανθρωπίνη φύση είναι απάτωρ, δηλαδή δεν έχει πατέρα. Δεν έρχεται σε σύγκρουση, γιατί σας είπα έχει πρόγονο, που λέει εδώ έχει δύο πατέρες. Πώς είναι απάτωρ κατά την ανθρωπίνη φύση; Διότι η Θεοτόκος κατάγεται από τον Δαβίδ.

Λέει ότι είναι ο Ιωσήφ, αλλά ότι είναι ο Δαβίδ. Αλλά το μεν κατά τον Δαβίδ και χρόνω υποβάλλεται και ψηλαφάται και γενεαλογείται. Το δε κατά την Θεότητα ούτε χρόνω υποβάλλεται, ούτε τόπω, ούτε γενεαλογείται. «Την γαρ γενεάν αυτού τίς διηγήσεται; Πνεύμα ο Θεός». Έτσι η ανθρωπίνη φύση, λέει, γενεαλογείται, ψηλαφάται. Θυμάστε, μάλιστα, θα έλεγε κανείς, ότι τόσο ο Ματθαίος όσο και ο Λουκάς, οι οποίοι μας παραθέτουν, ο μεν κατά την ανιούσαν, ο δε κατά την κατιούσαν, αν μας παραθέτουν τη γενεαλογία του Χριστού, δεν κάνουν τίποτα άλλο παρά, θα λέγαμε, βρήκαν —θα το πούμε με μια σύγχρονη έκφραση— στα ληξιαρχεία, ούτως ειπείν,

αρχεία που κρατούσαν οι Εβραίοι, έψαξαν, βρήκαν και παρουσιάζουν. Ύστερα, θα λέγαμε, αδιάψευστη ληξιαρχική πράξη είναι αυτή η Παλαιά Διαθήκη. Σημειώσατε δε ότι οι Εβραίοι κρατούσαν τις γενεαλογίες, γι’ αυτό και τις καταγράφουν στην Παλαιά Διαθήκη, και μάλιστα διασώθη η γενεαλογία του Ιούδα μόνη, μόνη διασώθη μετά τη βαβυλωνιακή αιχμαλωσία. Το Βόρειο Βασίλειο διελύθη, οι δέκα φυλές. Η φυλή του Βενιαμίν συγχωνεύθηκε με τη φυλή του Ιούδα, εξαφανίστηκε. Έμεινε μόνη η φυλή του Ιούδα και εκεί διατηρείται η γενεαλογία. Προσέξτε κάτι: αλλά και η Ιερωσύνη διατηρήθη, του Ααρών.

Οι ιερείς που υπήρχαν διατήρησαν προσεκτικά, θα λέγαμε, δηλαδή της εποχής εκείνης, βιβλία, κατάστιχα, για να διατηρηθεί η ιεροσύνη. Η δε ιεροσύνη διατηρήθη του Ααρών μέχρι την καταστροφή του Ναού του Σολομώντος. Από την καταστροφή του Ναού του Σολομώντος δεν έχουμε πια ιεροσύνη. Σημειώσατε το αυτό. Ξέρετε γιατί; Δεν είναι τυχαίο. Διότι δεν χρειάζεται πια, ούτε ο ναός χρειάζεται πλέον, ούτε η ιεροσύνη του Ααρών. Έχουμε νέα ιεροσύνη, επειδή έχουμε καινούργια διαθήκη. Και αυτή η ιεροσύνη είναι κατά την τάξη Μελχισεδέκ, που λέγει ο δεύτερος πραγμός. Μετάθεση ιεροσύνης σημαίνει μετάθεση διαθήκης. Καλύτερα:

Μετάθεση διαθήκης σημαίνει μετάθεση ιεροσύνης. «Εγώ είπα, Συ ει Ιερεύς εις τον αιώνα». Ποιος «εγώ είπα»; Εγώ είπα ποιος; Ο Πατήρ. Σε ποιον το λέει; «Συ ει, Συ ει Ιερεύς εις τον αιώνα». Αυτό η ίδια η συναγωγή αναγνωρίζει, παρακαλώ, ότι είναι μεσσιανικός ο ψαλμός. «Εγώ είπα, Συ ει Ιερεύς εις τον αιώνα, κατά την τάξη Μελχισεδέκ». Αδιανόητο πράγμα, τον καιρό που γράφτηκε ο ψαλμός του Δαβίδ. Παρατηρήστε: δέκατος αιών, ενδέκατος αιών. Να μη μιλάει για την ιεροσύνη του Ααρών, αλλά να μιλάει για την ιεροσύνη του Μελχισεδέκ. Ήταν ένας βασιλιάς τοπικός της Ιερουσαλήμ, πριν ακόμα η Ιερουσαλήμ, παρακαλώ, γίνει πόλη των Εβραίων.

Πόλη των Ιεβουσαίων. Είναι καταπληκτικό αυτό. Θα έλεγαν, αν έκαναν μια κριτική —ας με επιτραπεί να το μιλήσω έτσι— μια κριτική έκδοση του ψαλμού, οι Εβραίοι γιατί να βάλουν αυτό; Θα έλεγαν: μήπως έγινε κάποιο λάθος; Όχι, το άφησαν. Είναι προφητεία. Γιατί; Γιατί θα καταργηθεί η ιεροσύνη του Ααρών. Βλέπετε, λοιπόν; Αιώνιος αρχιερεύς. Θα πει αργότερα ο Απόστολος Παύλος στην προς Εβραίους: «Έχουμε αρχιερέα διεληλυθότα τους ουρανούς». Επέρασε αυτούς τους ουρανούς και ανέβηκε έως αυτόν τον θρόνο της δόξας του Θεού. Να προσεγγίσωμεν, να προσερχώμεθα —το «ω» με ωμέγα— ας προσέλθωμεν, να προσεγγίσωμεν τω θρόνω της Χάριτος, τον θρόνο του Χριστού, για να βρούμε έλεος, να βρούμε λύτρωση. Μεγάλο πράγμα, αγαπητοί, για να καταλάβουμε ποιος είναι ο Ιησούς

Χριστός. Συνεπώς, αυτά μπορούν να γενεαλογηθούν, γιατί αναφέρονται στην ανθρωπίνη φύση του Χριστού, και να αποδειχθεί τελικά ότι όλη αυτή η ιστορία είχε προφητική βάση και μόνο από τη θέση αυτή θα μπορούσαν να πουν ότι είναι Μεσσίας ο Ιησούς. Πολύ δε παραπάνω να δουν τις άλλες προφητείες, για να ιδούν και τη Θεία Φύση, η οποία αναφέρεται λίγο πιο κάτω στην παράγραφο αυτή. Αλλά επειδή όμως τελείωσε ο χρόνος, γι’ αυτό θα το δούμε την ερχομένη Δευτέρα. Πρώτα ο Θεός.