Catecheses of St Cyril 057 | 28-01-1985

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Beloved, we are now at the sixth paragraph of the tenth catechetical lecture of Saint Cyril, Bishop of Jerusalem. This catechesis concerns the article of the Creed: “I believe in one Lord, Jesus Christ, the only-begotten Son of God.” The one born in the city of David is Christ the Lord; and you are to know that, together with the Father and even before His Incarnation, He is Christ the Lord.

Do not accept what is said only by faith; you also have proof from the Old Testament. Turn to the first book, Genesis. God says: “Let Us make man, not in My image, but in Our image.” And after Adam was created: “And God made man; in the image of God He made him.” For Scripture did not restrict the dignity of divinity to the Father alone, but included the Son as well, to show that man is the creation not only of God, but also of our Lord Jesus Christ, who Himself is truly God. Thus the Lord, working together with the Father, also acted in the judgment upon Sodom, according to the words of Scripture, and so forth.

Saint Cyril says that, if you wish, we may use the Old Testament. He says this precisely because he delivered his catechetical lectures at the center of Judaism, namely Jerusalem, and most of his catechumens were Jews. If you wish, he says, let us use the Old Testament, so that you may see that the Old Testament also speaks about Jesus Christ. Indeed, we would say that the whole Old Testament speaks about Jesus Christ—the whole of it.

It speaks prophetically, typologically, and doctrinally. At times it speaks directly—that is, without a type, typology, or prophecy, but plainly, very plainly. Yet even what is stated plainly is veiled in shadow and becomes fully defined in the light of the New Testament. At other times it is stated without such veiling, while still leaving the reader of the Old Testament wondering why the sacred text is worded in that way, since it can be understood only in the light of the New Testament. Thus the Old Testament truly speaks about the Son. Why, then, did the Old Testament not speak openly about the Son from the beginning? Because God’s revelation is progressive. There is no other reason; rather, the need was gradual—

this Revelation had to be given progressively because the people were not yet mature enough to receive it. Thus the revelation that God is triune became the privilege of the incarnate Son of God. We might say that the fundamental truth Christ brings into the world—the Annunciation—is the revelation that God is triune. The matter of salvation comes second. The Cross, salvation, and all these things come second; they flow from the first truth, that God is triune. This is the great central matter, “the mystery kept silent for long ages,” and so forth: that God is triune and that the second person of the Holy Trinity becomes incarnate.

This is of great importance; it is the first foundation. Therefore, in the Old Testament we can discern many such elements, in what we might call an unsuspected place—the Scriptures—and at an unsuspected time, before Christ. Would you like a third point? The guardians of this sacred deposit, namely the Old Testament, are the Jews who have remained unbelieving to this day. Let no one claim that the Scriptures were altered, that some hand went in and corrected certain things. No! They are zealous guardians of the text.

The unbelieving Jews are the guardians of the Old Testament. How astonishing! Therefore, when we go there and discern that the Old Testament speaks to us about Jesus Christ, it is truly astonishing. We also see that Jesus Christ is Yahweh: the Father is Yahweh, the Son is Yahweh, and the Holy Spirit is Yahweh. Yahweh means “Lord.” It is a Hebrew word translated by the Septuagint in the Old Testament as “Lord.” In the New Testament, which was originally written this way rather than translated, the name Yahweh does not occur even once. It is rendered directly as “Lord.”

What did the Archangel—the angel—say to the shepherds? As it says here: “Christ the Lord,” in “the city of David.” Christ the Lord. “Christ” refers to His human nature, and “Lord” to His divine nature. Do you see? It does not say “Christ Yahweh”; it says “Christ the Lord.” This is clear. Therefore, we cannot accept what certain people, such as the Jehovah’s Witnesses, say: “Why do you not use God’s name, Yahweh?” But God’s name is “Lord,” and we do say “Lord.” There is nothing more to it. The disputed issue, however, is that the Son is Lord. For if the Son also is Lord—our Lord, that is, God—this plainly reveals the triune nature of the Godhead.

This is precisely what we are setting out to show: that the Son is Lord, that is, Yahweh, and that He appears in the Old Testament as Lord, as Yahweh. This is the point at issue. I repeat it once again. That is why the Creed preserves and declares: “I believe in one Lord Jesus Christ, the Son of God,” and so forth. Lord. Later it says, “And in the Holy Spirit, the Lord.” Yahweh—Lord. Saint Cyril then selects one, two, or three passages from the Old Testament. Naturally, he does not exhaust them all. As I have told you, throughout the Old Testament—whether prophetically, directly, indirectly, or typologically—the triune nature of the Godhead is also expressed and recalled. He takes this passage from Genesis.

It says: “Let Us make man, not in My image, but in Our image.” God did not say, “Let Us make man according to My image,” but “according to Our image.” What does this mean? It means that God made man according to His own image. Yet He says, “Let Us make.” This is one of the three divine plurals found in the Old Testament. It is not a plural of majesty, because if it were a plural of majesty—

this plural of majesty would have appeared in many passages of the Old Testament. It is a plural expressing more than one person. I mention this for your information. The first passage is the one we are now examining: “Let Us make man in Our image and according to Our likeness.” The second is in the eleventh chapter of Genesis: “Come, let Us go down and confuse their languages.” God said, “Come, let Us go down.” It is just as though several persons were on an upper floor and said to one another, “Come, let us go downstairs and do some work.” The third passage is in the sixth chapter of Isaiah.

There, in Isaiah’s vision, he saw the Lord seated upon a lofty throne within the Temple. The Septuagint does not translate the passage in the plural, but the Hebrew text says the following: God, seated upon the throne, issues the call. And the one seated upon the throne, you should know, is Yahweh, the Son. Take note: the one whom Isaiah sees upon the throne is Yahweh, the Son. How do we know? It is very simple. John the Evangelist says that the prophet spoke well when he saw Him. Whom did he see? The Lord—the God who said there, “This people does not listen to Me.” John applies this to Jesus Christ: despite the miracles being performed, the people did not believe. Isaiah spoke rightly when he saw His glory. Whose glory? Who was now speaking to the people? Jesus Christ. Whose glory, then? The glory of the Word (Logos), before He became man. Thus, according to John, Isaiah sees the glory of the Son. It is astonishing. Or consider that other passage at the beginning of the Gospel of Mark: “I will send My angel before Your face.” In the text of Malachi, however, it says, “before My face.” There the Son is speaking, while Mark is also correct and makes no mistake: there the Father speaks to the Son on His own behalf.

It is astonishing, and so forth. What, then, does the Hebrew text say there? It says: “Who will go for Us to this people and tell them this and that? Who will go for Us?” The Septuagint translation does not say “for Us”; it presents one person there. But from the Hebrew we learn that the expression is plural. We therefore have three plurals. And precisely because these plurals are so few, as I told you, we cannot regard them as plurals of majesty; if they were, there should have been many more. What does this foreshadow? That there is more than one person. In the light of the New Testament, we understand this clearly and fully: man is fashioned by the Father, through the Son, in the Holy Spirit.

The three persons fashion man. Yet afterward Scripture says: “And God made man; in the image of God He made him.” First it speaks in the plural, and then in the singular. Why? At one and the same time, it expresses the plurality of persons—the three persons—and the doctrine of the one essence: God is three persons, yet one essence, one God. The Father is Lord, the Son is Lord, and the Holy Spirit is Lord; together, one Lord. They are not three Lords, but one Lord. Astonishing!

Another point: “Thus the Lord, working together with the Father, also acted in the judgment upon Sodom, according to the words of Scripture.” Please pay attention to this passage. It is astonishing: “And the Lord rained fire and brimstone upon Sodom and Gomorrah from the Lord out of heaven.” This is in the nineteenth chapter of Genesis.

The account of the destruction of Sodom and Gomorrah is well known, and all three persons acted together in it. Of course, there is absolutely nothing—nothing at all—that one person does without the others also acting. You may ask, “How can that be?” Consider the Incarnation of the Son: the Father acts, the Son acts, and the Holy Spirit acts. What did the Archangel Gabriel say to the Theotokos (God-bearer)? “The power of the Most High will overshadow you.” What is this power of the Most High? The Most High is the Father, and the power is the Holy Spirit. Thus the Father overshadows through the Holy Spirit, and the Son becomes incarnate.

We have the three persons, because God is one. One God. Now pay attention here. When God appeared to Abraham, Abraham became a beholder of God, and he understood what was happening. How did he understand it? He was divinely inspired. One midday, he received a visit from three men. They appeared to be traveling from one place to another, and they stopped outside Abraham’s tent to ask for a little hospitality. I hope you do not mind if I tell you a little of the story from Holy Scripture. It gives you a vivid picture and a moment of rest, while also teaching us.

Abraham immediately invited them in and asked them to sit in the shade of a tree, the oak of Mamre. Mamre was someone’s name, and the tree belonged to him. Today we do not know where that oak stood, because people at that time did not have more permanent markers for identifying a place geographically or topographically. Abraham’s tent stood nearby. He seated them at a table and hurried away at once. He entered the tent and said to his wife Sarah, “Quickly prepare some flat cakes”—bread that did not need time to rise, something like flatbread made simply with flour and water, so that it could be baked quickly.

He went to the herds, slaughtered a tender calf, and prepared a generous meal. What strikes us is that, during the meal, Abraham addresses all three as “Lord,” in the singular: “Lord.” The sacred text does not tell us which one he turns toward. “Lord, if this”; “Lord, if that.”

When they rose to leave—after the Holy Triune God had said that the childless Abraham would have a child—He said, “Next year I will return.” “Next year I will return,” in the singular, although they were three. “When I return, you will have a child.”

Sarah heard this from inside the tent and laughed. Then the Lord said—always in the singular—“Why did Sarah laugh?” From inside she called out, “I did not laugh.” “No, you did laugh,” God told her. My goodness—God knows the heart. There is a kind of laughter—and Abraham laughs like this on certain occasions—that expresses pleasure. But Sarah did not laugh out of pleasure or satisfaction; she laughed out of doubt. “I am ninety years old, and my husband is a hundred, and we are going to have a child? Come now!” That was what she meant. “No,” He said, “you did laugh. But through a miracle you will bear a child, and by this time next year you will have a child.” This was the sign. Who was this visitor? Who was He? Then they rose to leave.

When they rose to leave, the Lord said, “I am going down to see what is happening there in Sodom, because an outcry has reached Me”—that is, a report. This is expressed in entirely anthropomorphic terms, as though God were in Heaven and did not know what was happening on earth. A messenger comes and brings Him news—very foul news—that a terrible sin is being committed in that city. And because the sin is almost unbelievable—do you know what sin it was? Sodomy, homosexuality. Unbelievable. Listen, listen, listen! A sin unbelievable even to the ears of God.

To the ears of God—this shows us its magnitude. A relative of mine, who is a theologian, once told me: “I teach a group of young people, and I tell them that fornication is a sin. They ask me, ‘Why is it a sin? I do not understand. I do not understand.’” In any case, you see the point. People do not understand, and they commit acts that God cannot stomach. “So I am going down to see.” That expression alone shows how unbelievable the matter is. “I am going down to see—is it really so?” In other words, God goes to see and confirm whether what has reached His ears is truly happening. What I mean is that God knows everything, but in anthropomorphic language He shows how unbelievable the matter is...

how grave the sin is. And what happened then? Then, my beloved, one of the three remained with Abraham. I should tell you that, geographically—or rather, topographically—Abraham’s dwelling was on high ground. The Dead Sea, as we know, lies about four hundred metres, if I am not mistaken—somewhere around that; I do not remember exactly—below the level of the Mediterranean Sea. And if you bear in mind that the region where Abraham lived, somewhere in the hill country around Jerusalem and so forth, is about five hundred metres above the Mediterranean Sea...

then the difference in elevation between Abraham’s location and the Dead Sea must have been around one kilometre—perhaps nine hundred metres. That is why He says, “I will go down.” Remember the parable of the Good Samaritan: a man, it says, was going down from Jerusalem to Jericho. He was going down. This was the descent, this difference in elevation. Jericho, of course, was not on the Dead Sea, but it was near the Dead Sea, east of Jerusalem. And so He says, “I am going to go down and see what is happening there.” One remains behind, and two depart. The one who remains is a type of the Father.

The two who depart are types of the Son and the Holy Spirit. The place where Abraham remains is a type of Heaven. Sodom is a type of the sinful world. Thus the Father sends the Son and the Holy Spirit into the world. What are these two persons to do in the world? To save and to destroy: to save the righteous and destroy the ungodly. They save Lot, but the inhabitants of Sodom, Gomorrah, and the other cities...

It was a group of five cities, the Pentapolis. In the end, four of them were destroyed. At Lot’s request, Zoar—one of the five cities—was spared. All this reveals the destruction, the punishment that God brings upon sinful people. These things are all types. Note also that in the New Testament—clearly in the New Testament—the destruction of Sodom and Gomorrah is a type of the Hell to come. That fire and brimstone... How many times does the Apocalypse speak of the lake that burns with fire and brimstone? That fire and brimstone was a historical event, entirely part of the history of the destruction of Sodom and Gomorrah, yet it was also a type of Hell, of eternal Hell. Now pay attention to one...

central and important point. When the two angels had gone out from Sodom—I will not tell you the whole story, because it is long; but I ask you to read it for yourselves; it is in Genesis, chapter 19—when the two angels and Lot’s family had gone out, listen to what the sacred author writes: “Then the Lord rained fire and brimstone on Sodom and Gomorrah from the Lord out of heaven.” Let me rearrange the sentence more clearly.

“He rained down from heaven upon Sodom and Gomorrah fire and brimstone—the Lord from the Lord.” I have brought those words together so that you can understand them more easily. I will arrange the sentence once more: “And He rained down from heaven upon Sodom and Gomorrah fire and brimstone.” Now pay attention to this word: “the Lord.” What is the subject of the verb “rained”? The Lord.

More precisely, it says, “the Lord from the Lord”—the Lord acting from the Lord. This wording seems strange, very strange, and it compels you to pay attention. Consider it carefully. Who is this Lord who rains down the fire, the subject of the verb? Who is this Lord? It is understood to refer to the two angels who went down to Sodom. But there was not one; there were two.

Yet Scripture says, “the Lord.” This is what I told you: whether we are speaking of the Father, the Son, the Holy Spirit, or all three persons together, however we express it, we will always say “the Lord.” We will never say “the Lords.” Never. And what does Scripture say? “The Lord rained down,” even though two persons are acting. They are the Son and the Holy Spirit; they are the two angels. Yet these two angels—that is, the Son and the Holy Spirit—rain down fire and brimstone; in other words, they destroy the city. “From the Lord”: the Lord acting from the Lord. This means that the third person—the other person, who had remained with Abraham—had no less a part in the destruction. Thus it says, “the Lord from the Lord,” and not “the Lords,” so that at every moment the truth may be preserved that the Lord is...

one. A little further on we shall hear, “The Lord said to my Lord.” I mention it now, but we shall examine it shortly. “The Lord said to my Lord,” David says in Psalm 109. “The Lord to my Lord”; “the Lord from the Lord.” Who is this Lord? He is the Son, who does nothing apart from the Father. Consequently, the Son acts from the Father in bringing about the destruction—and, of course, the Holy Spirit acts as well. Do you now understand how Holy Scripture, the Old Testament, reveals to us the Son’s presence and shows us that the Son is Lord? Indeed.

The Lord—who is meant here? The One who rained down fire from the Lord—appeared again to Moses, insofar as Moses was able to see Him. He revealed Himself to Moses as far as Moses was capable of beholding Him. “For the Lord loves mankind and always accommodates Himself to our weaknesses.” Each time, He deals with us according to our weakness. How could God appear? At one time in one way, at another time in another way. Yet it is always the one and same Lord, the three persons. Here it says that this Lord appeared to Moses as Moses was able to see Him, because here—how shall I put it—

Let us say, then, that the editor of the text refers us to Exodus, chapter 3. This is the account of the Burning Bush. Allow me to say something about this as well.

Who appeared in the Bush? The sacred text says that an angel appeared, in that Bush which burned but was not consumed. There, in the Bush, an Angel of the Lord appears. The sacred text says this plainly. Then He says, “I am the Lord your God.” Who says this? The Angel. Could an angel usurp a title that did not belong to him and say, “I am the Lord your God”? Impossible. Of course, one interpretation holds that an angel is speaking on God’s behalf. That interpretation does exist: an angel speaks in the person of God.

But that is not what is happening here. What does Christ Himself say to the Sadducees, who denied the Resurrection of the dead? “Have you not read what God declared to Moses at the Bush? ‘I am the Lord God...’” and so forth—“the God of Abraham, the God of Isaac, and the God of Jacob.” Therefore it was God who declared it. God! How else do we know this? From another passage. Isaiah speaks of the “Angel of Great Counsel.” Angel means messenger: the Messenger of the Great Counsel. The great counsel means the great decision, the great purpose, the great desire, the great message—all these meanings are contained in the word counsel. What is the counsel of the Father—or, more precisely, of the Holy Trinity? And who bears this great counsel to us? It is the Son. Through His Incarnation, the Son came to tell us the will of the Father, which is our salvation: that God desires all people to be saved, and so forth. Since Isaiah also gives other titles of the Son there, and clearly refers to the Son—for he also uses titles referring to His human nature—among them is this title as well: “Mighty God.”

The Angel of Great Counsel, the Mighty God. Since Isaiah is speaking there about the same person, the Angel of Great Counsel is not an archangel, but the Mighty God. It is therefore God the Word (Logos), the Son of God, who speaks there before His Incarnation. You see? Of course, as we shall see a little later, Moses will ask to see God again. We shall come to that shortly. Saint Cyril continues: “And if you wish to know that it was He who appeared to Moses, hear Paul’s testimony when he says, ‘For they drank from the spiritual rock that followed them, and the rock was Christ.’”

If you wish to see that this Lord is the One whom Moses beheld, take the testimony of Paul. What does Paul say? That they drank from the spiritual rock that followed them, “and the rock was Christ,” as the Apostle Paul says in 1 Corinthians 10:4. And here we have another story. Before telling you the story, let me offer a brief introduction. Why do we tell these stories? As I said earlier, they serve as vivid illustrations and give you a little rest, but there is another reason, far more important than giving us rest. Our salvation is history. It is not an allegory; it is a real...

event. Why is our salvation history? Because the Son of God truly became man within history. These are not allegorical matters, mythical tales, or vague ideas. They are concrete realities. That is why we must never remove the history. Origen, the well-known allegorist, says somewhere—when discussing a passage in the Gospel according to Luke, concerning Jesus crossing to the other side of the lake with His disciples; the details do not matter—“Let us leave the history to the simpler people, while we ascend to the deeper meanings.” Origen is mistaken. This does not mean that we may not ascend to deeper meanings.

We cannot say that we will leave history aside as something inferior, without meaning or value, fit only for those who lack theological knowledge. God forbid! The heart of our salvation is history, because the Son of God truly became man in history. Pay attention to this, because this allegorical tendency exists in our own time as well: people see Christianity merely as the expression of certain ideas, or who knows what else. You see what lies beneath all this. In Origen, what lay beneath it? Platonism was there in full force. Beneath it lie Platonism and the idealists’ allegorizing of ideas.

No—history, history! I insist on this very strongly. “The Word became flesh and dwelt among us.” The Word, he says, became flesh. Flesh! The Apostle and Evangelist John uses this stark word, this stark term. He came and dwelt among us, and we “beheld His glory”; we felt Him, touched Him, and took hold of Him. And the Apostle Peter says, “We ate with Him and drank with Him.” Do you see? History. Take history away, and you have nothing—nothing at all. And if you have nothing, neither do you have salvation. Take care: this is a dangerous trap, and a very ancient one.

It is ancient. Take care: it is the very heart of the Antichrist’s teaching. “Who is the Antichrist?” the Evangelist John asks in his First Epistle. “Who else but the one who says that the Son did not come in the flesh?” In other words, remove history. And today this view—the desire to remove history—is everywhere. Please, take heed. I told you that you are being prepared. This is the preparation we must undertake, the preparation I spoke about during the question period: we must grasp these vital truths and make them firmly our own,

every one of us.

The Apostle speaks of a spiritual rock that followed them. What was this spiritual rock that followed them? We know that Moses, some fifteen hundred years before Paul, was in the wilderness when the water ran out and the people murmured. God said to Moses, “Take your staff and strike that rock.” He pointed out a particular rock to him. “You shall strike it.” He was to strike it once. But as you know, he struck it twice. For that reason, he did not enter the land of Canaan, the Promised Land: because he struck it twice instead of once.

You may say, “For God’s sake, if Moses did not enter the Promised Land simply because he disobeyed God in this one thing—he struck the rock twice instead of once—then what will happen to us, with our many sins that have even been legalized?” Yes, yes, indeed—this shows you how strict the Law was. Moses became indignant with the people. “What do you want?” he said. “Must I bring water out of the rock for you?” And he struck it twice. For one moment, it was an act of unbelief. One moment—just one moment. He should have said, “God has spoken. I shall strike once, and water will come out.” And water would indeed come out, as it did. It is a fearful thing! One trembles. Let me remind you of a passage from the opening chapters of Hebrews. It says:

“Every transgression and disobedience received a just recompense.” Every transgression and act of disobedience in the Old Testament received its just recompense; it was repaid and punished. “How shall we escape if we neglect so great a salvation?” How shall we escape God’s punishment merely because we neglected such a great salvation? Consider this: the Son of God was offered for us, and we neglected to receive Him. Is that not fearful? Through neglect alone! This shows you what a fearful sin negligence is. We often use it as an excuse: “But it was only negligence.” Yet to me, negligence is a mortal sin. Let me return to the subject.

When that rock was struck, water truly flowed from it, and all the people drank—all the people. It was, of course, a rock fixed in the ground. Yet here the Apostle Paul says that they drank from a spiritual rock that followed them. What was this spiritual rock that followed them? He explains it to us: “The rock was Christ.”

That rock was Christ typologically. Pay attention: not allegorically, but typologically. That rock was a type of Christ. I shall say it once again: not allegorically, but typologically. This distinction is very important. The Fathers accept typology as a form of interpretation. Allegory may be used here and there, but only here and there. Thus it was a spiritual rock because Christ is spiritual, and they drank, he says, from that rock. In essence, Christ was their companion on the journey. Why was He their companion? Because this rock followed them. It followed them wherever they went. We also see this in another type: the pillar of cloud, which was bright by night and gave shade by day. It was an astonishing phenomenon, a continual miracle, just as the continual falling of manna was also a miracle.

Listen, beloved. When they had to leave one place and go elsewhere, they had a guide. This pillar, which stood over the Tabernacle of Testimony, would move outside the camp and indicate the direction in which everyone was to prepare to depart. The cloud, this pillar, would move forward, and the people would follow. Wherever the cloud stopped, they would set up the Tabernacle of Testimony again and remain there for as long as they were meant to stay. And how many mistakes that cloud made! What mistakes it made!

If it were judged from a military point of view, how many mistakes it made! What can I tell you? Instead of crossing at the strip of dry land that has now been cut through at Suez—Suez, of course, is a city today, and that is where the so-called Suez Canal lies—they did not cross there. They traveled southward along the African continent. A mistake, a mistake! Pharaoh said so too: a mistake! But God was preparing a miracle: the miracle of the Hebrews crossing through the sea when it became dry land. Later, in the wilderness, the Hebrews wandered for forty years. What guide did they have then? Their guide was leading them through that very wandering,

to punish them for certain sins of apostasy they had committed in the wilderness, and also to keep them there for forty years in order to instruct and discipline them. Those who had not known God’s Law, those who were stiff-necked, were to enter the Promised Land only after being formed by that Law. It is astonishing: God makes no mistakes. Only according to human reasoning does God appear to make mistakes. God makes no mistake at all. So who is Christ? What was that spiritual rock that followed them? It was Christ. And what did Christ say? That He is the cornerstone. What did Christ say? “I am the living water.”

Remember all these things that Christ said. Join them together with the Old Testament, and you will immediately understand what is being spoken of. And again: “By faith Moses left Egypt.” This is a beautiful passage, a beautiful teaching. It is Hebrews 11:27, and it means that Moses left Egypt by faith, acting upon his faith. And he considered “the reproach of Christ greater riches than the treasures of Egypt.” This is a very striking passage in the Epistle to the Hebrews. It says that Moses chose to leave Egypt, regarding

the treasures of Egypt as far inferior to Christ. “He considered the reproach of Christ greater riches than the treasures of Egypt.” He placed the reproach of Christ above the treasures of Egypt. And what was this reproach of Christ? The Cross—it was the Cross. The heart of Christ’s reproach is the Cross. The Cross is the sign of suffering and of the Crucifixion. Pay attention now: Moses chose to follow his people through forty years of hardship in the wilderness rather than remain a prince in the household of Pharaoh’s daughter. And what does the Apostle Paul say, interpreting this by divine inspiration? Moses chose the reproach of Christ. What is Christ doing there in the Old Testament? It is Christ who—pay attention—

suffers together with His people in the wilderness. Where does He share their suffering? He is the rock that follows them. Wherever the people go, the rock goes as well—that is, the cloud. Christ follows them through the wilderness. Christ shares the affliction of His people. And Moses chooses, the Apostle says, to take up, receive, and bear the reproach of Christ—

and, though this speaks beforehand of what would come later, the Cross of Christ—that is, to share the suffering of the people, rather than remain amid the pleasures of Egypt. It is astonishing! A little later, Saint Cyril will say, “Do you see that the prophets and the righteous beheld Christ?” Do you see?

“Moses says to Him, ‘Show me Yourself.’” Thus Moses—this very Moses—speaks to Him. To whom? To Christ, to the Word (Logos). “Show me Yourself.” Show me who You are. This is in Exodus, chapter 33. “Show me Yourself.” Do you see that the prophets of that time also beheld Christ, but each according to his capacity? The prophets beheld Christ as far as each one was able. “Show me Yourself, that I may see You clearly.” Reveal Yourself to me, so that I may behold You directly and know You clearly. “But He says, ‘No one shall see My face and live.’” The Son says: no one can see My face and live. “Therefore, since no one living could behold the face of the Godhead, He assumed a human face, so that by seeing it we might live.” How beautiful! How beautiful, beloved! We could not behold the face of the Son and live; this is what He told Moses. “Show me Your face,” Moses says. “You speak to me and I speak to You. You have called me Your friend”—for Moses was called the friend of God—“yet I have not seen Your face. Show me Your face.” It was as though two people were speaking with a high wall between them, one on this side and one on the other: they speak, but they have never seen one another.

“Show me Your face, then. Give me the opportunity to see who You are.” And what does God, the Word of God, say? “No one can see My face and live.” No human being could behold the face of God and remain alive. This teaching runs throughout the Old Testament: no one can see the face of God and live; if anyone were to see God’s face, he would die. Therefore, Saint Cyril says—pay attention—for this reason He assumed a human face, so that we might behold Him and live. And so, whoever does not behold the face of the Son—that is, the Son incarnate—does not have life.

We must behold the face of the Son. This is why He opened the eyes of the blind, beloved. It was not merely to grant them the benefit of physical sight, as we have said—not simply, “I could not see well, and now I can.” It was so that they might behold the face of Jesus Christ. Would you like another example? What did Philip say? “Lord, show us the Father, and that will be enough for us.” “Philip, have I been with you so long, and still you have not understood that whoever has seen Me has seen the Father?” Thus, through His human face, one beholds God. Do you see? The person is one. The essences are two. There are two essences in Jesus Christ,

one of them the common human essence. As a troparion puts it—how does it go?—two essences, but one hypostasis, one person. Can one comprehend that, in beholding the face of Jesus Christ, one was beholding the face of God? It is beyond comprehension—beyond comprehension! This is why He became man: so that we might behold the face of God. “And when He wished to reveal this very thing in some small measure, His face shone like the sun, and the disciples fell down in fear. If the radiance of His bodily face—not manifested to the full extent of His power, but only as much as the disciples could bear—filled them with fear, how could they possibly have endured gazing upon the majesty of the Godhead?”

And when, he says, Christ once wished to reveal even a little of what that face was like—still His human face—what did He do? It shone like the sun, and the disciples fell to the ground in fear. If His human face shone—and it shone only to the extent that the disciples could comprehend and endure—and they were terrified, how could they ever have beheld the divine essence and remained alive? Impossible. Let me give you an example: who could survive if an atomic bomb exploded five meters in front of him?

Impossible. And could an atomic bomb ever be compared with the Divine Presence manifested through the divine uncreated energies? Impossible. I have given you this small illustration to help you understand. So, beloved, the human face of Christ was always glorified, but He concealed that glory. He did not receive divine glory at the moment when He was transfigured before the disciples. Christ Himself did not change. Rather, the eyes of the disciples were transformed to the extent they could endure. Their eyes changed; they were transfigured, and they saw what they saw. And you know that the Transfiguration is a real event.

It is not some allegory; it is an event. What more is there to say, my beloved? There is one truth, the great truth: our faith is living. And it is living because God is living. Who is He? The Holy Trinity: the Father, the incarnate Son, and the Holy Spirit. But we shall continue. Thank you.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί, εις την έκτην παράγραφον της δεκάτης κατηχήσεως του Αγίου Κυρίλου, Επισκόπου Ιεροσολύμων. Αναφέρεται η κατήχησίς του αυτή εις το άρθρον του Συμβόλου της Πίστεως: «Πιστεύω εις έναν Κύριον, Ιησού Χριστόν, τον Υιόν του Θεού, τον Μονογενή». Χριστός Κύριος, ότι εστίν ο τεχθείς εν πόλει Δαβίδ, και θέλεις γνώναι ότι συν τω Πατρί και προ της ενανθρωπήσεως Χριστός Κύριος.

Μη μόνο τη πίστη... Μόνον τη πίστει παραδέξει το λεγόμενον, αλλά και απόδειξιν έχεις από της Παλαιάς Γραφής. Ελθέ επί την πρώτην βίβλον, την Γένεσιν. Λέγει ο Θεός: «Ποιήσωμεν άνθρωπον, ου κατ' εικόνα εμήν, αλλά κατ' εικόνα ημετέραν». Και μετά το γενέσθαι τον Αδάμ: «Και εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπον, κατ' εικόνα Θεού εποίησεν αυτόν». Ου γαρ περιώρισεν εις τον Πατέρα μόνον το της Θεότητος αξίωμα, αλλά συμπεριέλαβε και τον Υιόν, ίνα δειχθεί ότι ο άνθρωπος ου μόνον Θεού ποίημα, αλλά και του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, του όντως και αυτού Θεού αληθινού. Ούτως ο Κύριος, ο τω Πατρί συνεργαζόμενος, συνήργησε και επί Σοδόμων, κατά την λέγουσαν Γραφήν, και λοιπά.

Ο Άγιος Κύριλος λέγει ότι, αν θέλεις, επειδή ακριβώς τις κατηχήσεις του τις έκανε εις το κέντρο του Ιουδαϊσμού, δηλαδή τα Ιεροσόλυμα, γι' αυτόν τον λόγο, έχοντας βεβαίως ως επί το πλείστον κατηχουμένους Ιουδαίους, αν θέλεις, λέγει, να χρησιμοποιήσουμε την Παλαιά Διαθήκη, να δεις ότι και η Παλαιά Διαθήκη ομιλεί περί του Ιησού Χριστού. Θα λέγαμε: Μα ολόκληρη η Παλαιά Διαθήκη ομιλεί περί του Ιησού Χριστού. Ολόκληρη.

Προφητικά. Προφητικά, τυπολογικά, δογματικά. Κατευθείαν δηλαδή, χωρίς να υπάρχει τύπος, ούτε να υπάρχει τυπολογία, ούτε να υπάρχει προφητεία, αλλά καθαρά, καθαρά. Αυτό το καθαρά, καθαρά είναι... συσκιασμένο, αλλά υπό το φως της Καινής Διαθήκης πλήρως καθορισμένο, είτε καθαρά καθαρά, δηλαδή χωρίς συσκίαση, ώστε να αφήνει τον αναγνώστη της Παλαιάς Διαθήκης σε απορία γιατί διατυπώνεται το ιερό κείμενο έτσι και να μην κατανοείται παρά μόνον υπό το φως της Καινής Διαθήκης. Έτσι, πραγματικά η Παλαιά Διαθήκη ομιλεί περί του Υιού. Γιατί βέβαια από την αρχή η Παλαιά Διαθήκη δεν μίλησε περί του Υιού; Διότι έχουμε προοδευτική αποκάλυψη του Θεού. Όχι για τίποτε άλλο, αλλά διότι προοδευτική ήτο η ανάγκη

να γίνει προοδευτική αυτή η Αποκάλυψη, ένεκα της μη ωρίμου αποδοχής του λαού. Έτσι, η Αποκάλυψη ότι ο Θεός είναι τριαδικός είναι πια προνόμιον του ενανθρωπίσαντος Υιού του Θεού, διότι θα λέγαμε ότι ένα θεμελιώδες στοιχείο που μας φέρει ο Χριστός στον κόσμο, ο Ευαγγελισμός, είναι η αποκάλυψη του Θεού ότι ο Θεός είναι τριαδικός. Το θέμα της σωτηρίας έρχεται δεύτερον. Ο Σταυρός, η σωτηρία, όλα αυτά έρχονται δεύτερα. Έρχονται απόρροια του πρώτου, ότι ο Θεός είναι τριαδικός. Είναι το κεφάλαιο το μεγάλο, είναι το σεσιγημένον μυστήριον χρόνοις αιωνίοις κτλ. και τα λοιπά, ότι ο Θεός είναι Τριαδικός και ότι το δεύτερον πρόσωπον της Αγίας Τριάδος ενανθρωπίζει.

Μεγάλη σημασία σε αυτό, θεμέλιος πρώτος. Γι' αυτό, έχοντας την Παλαιά Διαθήκη, μπορούμε να διακρίνουμε πολλά στοιχεία και έτσι θα λέγαμε εις ανύποπτον τόπον, που είναι η Γραφή, και εις ανύποπτον χρόνον, που είναι έξω, είναι προ Χριστού. Θέλετε και ένα τρίτο στοιχείο; Οι φύλακες αυτής της παρακαταθήκης, της Παλαιάς Διαθήκης δηλαδή, είναι οι απιστήσαντες μέχρι σήμερα Εβραίοι. Μην πει κάποιος ότι αλλοιώθηκαν οι Γραφές, ότι κάποιο χέρι πήγε και διόρθωσε μερικά πράγματα. Όχι! Ζηλοτύπους φύλακας του κειμένου.

Της Παλαιάς Διαθήκης έχουμε τους απίστους Εβραίους. Ε, καταπληκτικό! Άρα, αν πάμε εκεί και διακρίνουμε την Παλαιά Διαθήκη να μας ομιλεί περί του Ιησού Χριστού, πράγματι είναι καταπληκτικό. Και μάλιστα, όπως φαίνεται ότι ο Ιησούς Χριστός είναι ο Γιαχβέ, ο Πατήρ είναι ο Γιαχβέ, ο Υιός είναι ο Γιαχβέ, το Πνεύμα το Άγιο είναι ο Γιαχβέ. Γιαχβέ θα πει Κύριος. Εβραϊκή λέξις, μεταφραζομένη από τους Εβδομήκοντα στην Παλαιά Διαθήκη ως Κύριος. Και βέβαια, ως μετάφραση σε αυτό, εις δε την Καινή Διαθήκη, πρωτοτύπως πια, ούτε μία φορά δεν υπάρχει η ονομασία Γιαχβέ. Μεταφράζουν κατευθείαν: Κύριος.

Τι είπε ο Αρχάγγελος, ο Άγγελος εις τους ποιμένας; Και λέγει εδώ ότι «Χριστός Κύριος», λέει, «εν πόλει Δαβίδ». Χριστός Κύριος. Το Χριστός αναφέρεται στην ανθρωπίνη του φύση και το Κύριος εις την θεία του φύση. Είδατε; Δεν λέει Χριστός Γιαχβέ, λέει Χριστός Κύριος. Σαφώς. Ώστε δεν μπορούμε, βεβαίως, το λένε εκείνοι που λέγουν, όπως οι Χιλιαστές, ότι γιατί δεν λέμε το όνομα, λέγει, του Θεού, Γιαχβέ. Μα το όνομα του Θεού είναι Κύριος και το λέμε Κύριος. Δεν έχει τίποτε άλλο το πράγμα. Αλλά ότι ο Υιός όμως είναι Κύριος είναι το επίμαχο θέμα. Διότι, εάν και ο Υιός είναι Κύριος, είναι Κύριος ημών, ως Θεός δηλαδή, αυτό βεβαίως δείχνει πια το τριαδικό της Θεότητος.

Αυτό ακριβώς πάμε να δείξουμε, ότι ο Υιός είναι Κύριος, δηλαδή είναι Γιαχβέ, ότι στην Παλαιά Διαθήκη εμφανίζεται ως Κύριος, ως Γιαχβέ. Αυτό είναι το επίμαχον. Το ξαναλέγω άλλη μία φορά. Γι' αυτό και διασώζεται, διατυπούται στο Σύμβολον της Πίστεως: «Πιστεύω εις έναν Κύριον Ιησού Χριστόν, τον Υιόν του Θεού» κτλ. Κύριον. Παρακάτω θα πει «και εις το Πνεύμα το Άγιον, το Κύριον». Γιαχβέ, Κύριος. Και παίρνει έτσι, κατ' επιλογήν, ένα, δύο, τρία χωρία από την Παλαιά Διαθήκη. Φυσικά δεν τα εξαντλεί. Σας είπα, ολόκληρη η Παλαιά Διαθήκη, είτε προφητικά είτε άμεσα είτε έμμεσα είτε τυπολογικά, εκφράζεται και η μνεία περί του Τριαδικού της Θεότητος. Παίρνει αυτό που είναι στη Γένεση.

Λέγει: «Ποιήσωμεν άνθρωπον, ου κατ' εικόνα εμήν, αλλά κατ' εικόνα ημετέραν». Δεν είπε ο Θεός «θα κάνουμε άνθρωπον που να είναι σύμφωνος με τη δική μου την εικόνα», αλλά «με την εικόνα τη δική μας». Τι θέλει να πει με αυτό; Ότι ο Θεός έκανε τον άνθρωπον κατά την εικόνα τη δική του. Αλλά λέει «ποιήσωμεν». Είναι ένας από τους τρεις πληθυντικούς στη Θεότητα που αναφέρονται στην Παλαιά Διαθήκη. Δεν είναι πληθυντικός μεγαλειότητος, διότι, αν είναι πληθυντικός μεγαλειότητος,

θα έπρεπε να είναι σε πολλά χωρία της Παλαιάς Διαθήκης αυτός ο πληθυντικός μεγαλειότητος. Είναι πληθυντικός που εκφράζει περισσότερα του ενός πρόσωπα. Για την ιστορία σας το λέγω. Το ένα χωρίο είναι αυτό που εξετάζουμε τώρα: «Ποιήσωμεν άνθρωπον κατ' εικόνα ημετέραν και καθ' ομοίωσιν». Το δεύτερο χωρίον είναι στο 11ο κεφάλαιο της Γενέσεως, που λέγει: «Δεύτε, καταβάντες συγχέωμεν αυτών τας γλώσσας». Είπε ο Θεός: «Δεύτε, καταβάντες», ελάτε να κατέβουμε. Όπως ακριβώς σαν να είναι κάποια πρόσωπα σε ένα πάνω πάτωμα και να λένε ο ένας στον άλλον, τα πρόσωπα: «Ελάτε, ελάτε, πάμε κάτω να κάνουμε μια δουλειά». Και το τρίτο χωρίο είναι στον Ησαΐα, στο έκτο κεφάλαιο.

Λέγει εκεί, στο όραμα του Ησαΐου, που είδε επί θρόνου επηρμένου εντός του ναού τον Κύριον, που οι Εβδομήκοντα δεν μεταφράζουν σε πληθυντικό, αλλά το εβραϊκό κείμενο έχει το εξής: Καλεί ο Θεός, ο καθήμενος επί του θρόνου. Και ο καθήμενος επί του θρόνου, ξέρετε, είναι ο Γιαχβέ, ο Υιός. Προσέξτε, είναι ο Γιαχβέ, ο Υιός, επί του θρόνου, που βλέπει ο Ησαΐας. Πού το ξέρουμε; Πολύ απλό. Το λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης: «Καλά είπε το Πνεύμα του Θεού όταν ο προφήτης είδε». Ποιον είδε; Τον Κύριο, που είπε εκεί ο Θεός: «Αυτός ο λαός δεν με ακούει». Και αναφέρεται στον Ιησού Χριστόν ο Ιωάννης, ότι, παρά τα θαύματα που εγίνοντο, ο λαός δεν επίστευε. Και καλά το είπε ο Ησαΐας όταν είδε τη δόξα του. Τίνος; Διότι ποιος ομιλεί τώρα στον λαό; Είναι ο Ιησούς Χριστός. Τίνος δόξα; Του Λόγου, πριν να ανθρωπήσει. Βλέπετε λοιπόν εδώ ότι ο Ησαΐας βλέπει τη δόξα του Υιού, κατά τον Ιωάννη. Είναι καταπληκτικό. Ή εκείνο το άλλο στην αρχή του Ευαγγελίου του Μάρκου, που λέγει: «Θα στείλω άγγελον προ προσώπου σου». Εις δε το κείμενο του Μαλαχίου λέγει «προ προσώπου μου». Διότι εκεί ομιλεί ο Υιός, ενώ ο Μάρκος ορθά, δεν κάνει λάθος: εκ μέρους του Πατρός, ο Πατήρ ομιλεί προς τον Υιόν.

Είναι καταπληκτικό, και λοιπά και λοιπά. Λοιπόν, εκεί τι λέγει το εβραϊκό κείμενο; Λέγει: «Ποιος θα πάει για μας στον λαό αυτό να πει εκείνο και εκείνο; Ποιος θα πάει για μας;» Η μετάφραση των Εβδομήκοντα δεν λέει «για μας», παρουσιάζει εκεί ένα πρόσωπο. Αλλά από το εβραϊκό παίρνουμε ότι είναι πληθυντικός. Έχουμε λοιπόν τρεις πληθυντικούς. Και επειδή είναι πολύ λίγοι αυτοί οι πληθυντικοί, σας είπα, δεν μπορούμε να τους θεωρήσουμε ότι είναι πληθυντικοί μεγαλειότητος, διότι θα έπρεπε να ήταν περισσότεροι. Τι προδείχνει αυτό; Ότι έχουμε περισσότερα πρόσωπα. Έτσι σαφώς, και μάλιστα υπό το φως της Καινής Διαθήκης, το καταλαβαίνουμε πλήρως, πλήρως αυτό, διότι ο άνθρωπος κατασκευάζεται από τον Πατέρα, διά του Υιού, εν Αγίω Πνεύματι.

Τα τρία πρόσωπα κατασκευάζουν τον άνθρωπο. Αλλά παρακάτω λέγει: «Και εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπον, κατ' εικόνα Θεού εποίησεν αυτόν». Ενώ πρώτα ομιλεί στον πληθυντικό, κατόπιν ομιλεί στον ενικό. Γιατί; Την ίδια ώρα εκφράζει το πολυπρόσωπο, το τριπρόσωπο, το δόγμα της μιας ουσίας. Ότι ο Θεός είναι τρία πρόσωπα, αλλά είναι μία ουσία, ένας Θεός. Κύριος ο Πατήρ, Κύριος ο Υιός, Κύριος το Πνεύμα το Άγιον, ίσον ένας Κύριος. Δεν είναι τρεις Κύριοι, είναι ένας Κύριος. Καταπληκτικό.

Άλλο σημείο: «Ούτως ο Κύριος, ο τω Πατρί συνεργαζόμενος, συνήργησε και επί Σοδόμων, κατά την λέγουσαν Γραφήν». Προσέξτε, παρακαλώ, αυτό το χωρίον. Είναι καταπληκτικό. «Και Κύριος έβρεξεν επί Σόδομα και Γόμορρα πυρ και θείον παρά Κυρίου εκ του ουρανού». Αυτό είναι στη Γένεση, στο 19ο κεφάλαιο.

Το θέμα της καταστροφής Σοδόμων και Γομόρρας είναι γνωστό, ότι συνήργησαν και τα τρία πρόσωπα. Φυσικά δεν υπάρχει τίποτε, μα τίποτε, μα τίποτε που να ενεργεί μόνο το ένα πρόσωπο και να μην ενεργεί το άλλο. Θα μου πείτε, πώς; Να, έχουμε την ενέργεια του ότι ο Υιός ενανθρωπίζει, και ο Πατήρ ενεργεί, και ο Υιός ενεργεί, και το Πνεύμα το Άγιο ενεργεί. Τι είπε ο Αρχάγγελος Γαβριήλ στην Θεοτόκο; «Δύναμις Υψίστου επισκιάσει σοι». Ποια είναι αυτή η δύναμις του Υψίστου; Ο Ύψιστος είναι ο Πατήρ και η δύναμις είναι το Πνεύμα το Άγιον. Ώστε λοιπόν, ο Πατήρ επισκιάζει διά του Αγίου Πνεύματος και ενανθρωπίζει ο Υιός.

Έχουμε τα τρία πρόσωπα. Γιατί είναι ένας ο Θεός. Ένας ο Θεός. Προσέξτε τώρα εδώ. Όταν, ξέρετε, ενεφανίσθη ο Θεός στον Αβραάμ, θεόπτης ο Αβραάμ, και το κατενόησε αυτό ο Αβραάμ. Πώς το κατενόησε; Θεοπνεύστηκε. Ένα μεσημέρι εδέχθηκε την επίσκεψη τριών ανδρών. Έδειχναν ότι από κάπου ήρχοντο και κάπου πήγαιναν, οπότε στάθμευσαν έξω από τη σκηνή του Αβραάμ για να ζητήσουν λίγη φιλοξενία. Δεν πειράζει να σας λέγω και λίγη ιστορία από την Αγία Γραφή, και σαν εποπτικό στοιχείο που να σας ξεκουράζει, αλλά και να μας διδάσκει.

Ο Αβραάμ αμέσως τους είπε να περάσουν, να καθίσουν στη σκιά ενός δένδρου, μιας βαλανιδιάς, δρυς Μαμβρή. Κάποιο όνομα ήταν αυτό, σε κάποιον Μαμβρή ανήκει αυτό το δένδρο. Σήμερα δεν ξέρουμε πού ήταν αυτή η βαλανιδιά, γιατί οι άνθρωποι τότε δεν είχαν στοιχεία πιο μονιμότερα για να καθορίζουν γεωγραφικά ή τοπογραφικά ένα σημείο. Και πλάι ήταν η σκηνή. Τους έβαλε να καθίσουν σε ένα τραπέζι και σπεύδει αμέσως. Μπαίνει μέσα, λέει, στη σκηνή, εκεί στη γυναίκα του, τη Σάρα: «Ετοίμασε γρήγορα, φτιάξε εγκρυφίες», δηλαδή ψωμί που δεν περιμένει να υποστεί ζύμωση, ένα είδος λαγάνας, σκέτο αλεύρι και νερό, για να ψηθεί γρήγορα.

Πήγε στα ποίμνια και έσφαξε ένα τρυφερό μοσχαράκι και ετοίμασε πλούσιο τραπέζι. Μας κάνει εντύπωση ότι, κατά τη διάρκεια του τραπεζιού, ο Αβραάμ αποτείνεται εις τους τρεις και τους αποκαλεί «Κύριε», εις ενικόν αριθμόν, «Κύριε». Δεν μας λέει το ιερόν κείμενον προς ποιον στρέφεται. «Κύριε, εάν τούτο», «Κύριε, εάν εκείνο».

Όταν σηκώθηκαν να φύγουν, αφού βεβαίως είπε εκεί ο Άγιος Τριαδικός Θεός ότι θα γεννήσει παιδί ο άγονος Αβραάμ, «το επόμενο έτος», όταν λέγει, «θα ξανάρθω», το επόμενο έτος θα ξανάρθω, εις ενικόν αριθμόν. Ενώ είναι τρεις. «Όταν θα ξανάρθω, θα έχεις παιδί».

Ακούει από μέσα η Σάρα και χαμογέλασε. Τότε λέγει ο Κύριος, πάντα εις ενικόν αριθμόν: «Γιατί γέλασε η Σάρα;» Φωνάζει από μέσα αυτή: «Δεν γέλασα». «Όχι, γέλασες», της λέγει ο Θεός. Πω πω, καρδιογνώστης ο Θεός. Γέλασε με την εξής έννοια — και ο Αβραάμ γελά σε κάποιες περιπτώσεις — είναι το γέλιο της ευχαριστήσεως. Αλλά η Σάρα δεν γέλασε το γέλιο της ευχαριστήσεως, ικανοποιήσεως, αλλά της αμφιβολίας. «Τώρα, 90 χρονών εγώ, 100 χρονών ο άνδρας μου, θα κάνουμε παιδί; Τρέχα εκεί», με αυτή την έννοια. «Όχι», λέει, «γέλασες, αλλά με το θαύμα θα γεννήσεις παιδί και του χρόνου θα έχεις παιδί». Ήταν το σημάδι. Ποιος ήταν ο επισκέπτης; Ποιος ήταν; Σηκώθηκαν να φύγουν.

Όταν σηκώθηκαν να φύγουν, τότε λέγει ο Κύριος: «Πηγαίνω να ιδώ κάτω στα Σόδομα εκεί τι συμβαίνει, διότι φωνή ανέβηκε σε μένα», δηλαδή είδησις. Εδώ εντελώς, εντελώς ανθρωπομορφικά, σαν να είναι ο Θεός στον ουρανό και δεν ξέρει τι γίνεται στη γη. Έρχεται κάποιος αγγελιαφόρος και του φέρνει μια είδηση, αλλά μια είδηση που είναι πολύ βρώμικη, ότι στην πόλη αυτή γίνεται φοβερή αμαρτία. Και επειδή είναι απίστευτη η αμαρτία — ξέρετε ποια αμαρτία; Ο σοδομισμός, η ομοφυλοφιλία. Απίστευτη. Ακούτε, ακούτε, ακούτε! Στα αυτιά του Θεού απίστευτη αμαρτία.

Στα αυτιά του Θεού, για να καταλάβουμε το μέγεθος. Μου έλεγε ένας γαμπρός μου, θεολόγος είναι, και μου λέει: «Κάνω έναν κύκλο και λέω στα παιδιά ότι η πορνεία είναι αμάρτημα και μου λένε “Γιατί είναι αμάρτημα; Δεν το καταλαβαίνω, δεν το καταλαβαίνω”». Τέλος πάντων, για να καταλάβετε. Δεν καταλαβαίνουν οι άνθρωποι και ενεργούν πράγματα που ο Θεός δεν μπορεί να τα χωνέψει. «Πάω λοιπόν να ιδώ». Μόνο αυτή η έκφραση τώρα δείχνει το απίστευτο του πράγματος. «Πάω να ιδώ, άραγε έτσι είναι;» Πάει να δει ο Θεός δηλαδή και να βεβαιώσει ότι αυτό που έφτασε στα αυτιά Του έτσι είναι. Είναι, θέλω να λέγω, ο Θεός τα πάντα ξέρει, αλλά δείχνει κατά τρόπον ανθρωπομορφικόν, δείχνει το απίστευτο του...

πράγματος, τη μεγάλη αμαρτία. Και τι έγινε τότε; Τότε, αγαπητοί μου, έμεινε ο ένας εκ των τριών με τον Αβραάμ. Πρέπει δε να σας πω ότι γεωγραφικά, ή καλύτερα τοπογραφικά, η κατοικία του Αβραάμ ήταν σε ένα ύψωμα. Η δε Νεκρά Θάλασσα είναι γνωστό ότι είναι καμιά τετρακοσαριά μέτρα, αν κάνω λάθος, κάπου εκεί, δεν θυμάμαι ακριβώς, κάτω από την επιφάνεια της Μεσογείου Θαλάσσης. Αν λάβετε δε υπ' όψιν ότι η περιοχή που ήταν ο Αβραάμ, ας πούμε κάπου εκεί στην ορεινή της Ιερουσαλήμ και τα λοιπά, ότι είναι καμιά πεντακοσαριά μέτρα πάνω από τη θάλασσα, Μεσόγειο Θάλασσα.

Πρέπει λοιπόν το ύψος, η διαφορά ύψους μεταξύ εκεί που ήταν ο Αβραάμ με τη Νεκρά Θάλασσα, κάπου ένα χιλιόμετρο, 900 μέτρα, κάπου εκεί ήταν η διαφορά υψομετρική. Γι' αυτό λέγει «θα κατέβω». Θυμηθείτε την παραβολή του καλού Σαμαρείτου· άνθρωπος, λέει, από την Ιερουσαλήμ κατέβαινε προς την Ιεριχώ. Κατέβαινε. Αυτή η κατηφόρα ήταν, αυτή η υψομετρική διαφορά. Η Ιεριχώ, βέβαια, δεν ήταν στη Νεκρά Θάλασσα, αλλά ήταν κοντά στη Νεκρά Θάλασσα, ανατολικά της Ιερουσαλήμ. Έτσι, «πηγαίνω», λέει, «να κατέβω να δω τι γίνεται εκεί». Ο ένας μένει και οι δύο πηγαίνουν. Ο ένας που μένει είναι εις τύπον του Πατρός.

Οι δύο που πηγαίνουν είναι εις τύπον του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Ο τόπος που μένει ο Αβραάμ είναι εις τύπον του Ουρανού. Τα Σόδομα είναι εις τύπον του αμαρτωλού κόσμου. Έτσι, ο Πατήρ στέλνει στον κόσμο τον Υιόν και το Πνεύμα το Άγιον. Τι να κάνουν τα δύο πρόσωπα εις τον κόσμο; Να σώσουν και να καταστρέψουν. Να σώσουν τους δικαίους και να καταστρέψουν τους ασεβείς. Τον μεν Λωτ σώζουν, τους δε κατοίκους των Σοδόμων, Γομόρρας και λοιπά...

Πεντάπολις ήτο. Οι τέσσερις τελικά πόλεις καταστράφησαν. Κατ' αίτησιν του Λωτ να μην καταστραφεί η Σιγώρ, μία πόλις εκ της όλης Πενταπόλεως, που δείχνει την καταστροφή, την τιμωρία που επιφέρει ο Θεός εις τους αμαρτωλούς ανθρώπους. Όλα αυτά είναι τύπος. Σημειώσατε δε ότι στην Καινή Διαθήκη, σαφώς στην Καινή Διαθήκη, η καταστροφή Σοδόμων και Γομόρρας είναι εις τύπον της μελλοντικής κολάσεως. Αυτό το πυρ και θείον... Πόσες δε φορές ομιλεί το βιβλίον της Αποκαλύψεως περί της λίμνης που καίεται, πυρ και θείον; Και εκείνο το πυρ και το θείον, ιστορικό πράγμα, εντελώς ιστορία της καταστροφής Σοδόμων και Γομόρρας, τύπος της κολάσεως, της αιωνίου κολάσεως. Λοιπόν, προσέξτε τώρα ένα...

κεντρικό και σπουδαίο σημείο. Όταν βγήκαν έξω από τα Σόδομα οι δύο άγγελοι —δεν σας λέω την ιστορία ολόκληρη, είναι μακρά· σας παραπέμπω όμως, παρακαλώ, να τα διαβάσετε αυτά· είναι στο 19ο κεφάλαιον της Γενέσεως, 19ο κεφάλαιον— τότε, βγαίνοντας οι δύο άγγελοι και η οικογένεια του Λωτ, ακούστε τι γράφει εδώ ο ιερός συγγραφεύς: «Καὶ Κύριος ἔβρεξεν ἐπὶ Σόδομα καὶ Γόμορρα πῦρ καὶ θεῖον παρὰ Κυρίου ἐκ τοῦ οὐρανοῦ». Να κάνω μια καλύτερη σύνταξη.

«Ἔβρεξεν, καὶ ἔβρεξεν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ἐπὶ Σόδομα καὶ Γόμορρα πῦρ καὶ θεῖον, Κύριος παρὰ Κυρίου». Τα έβαλα κοντά για να το καταλάβετε τώρα καλύτερα. Θα ξαναπώ τη σύνταξη: «Καὶ ἔβρεξεν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ἐπὶ Σόδομα καὶ Γόμορρα πῦρ καὶ θεῖον». Τώρα προσέξτε αυτό: «Κύριος». Ποιο το υποκείμενο του «ἔβρεξεν»; Κύριος.

Κυρίως, «Κύριος παρὰ Κυρίου», ο Κύριος από τον Κύριο. Μοιάζει παράξενη αυτή η διατύπωση, πολύ παράξενη, που σε προκαλεί να την προσέξεις. Προσέξτε το. Ποιος είναι αυτός ο Κύριος που βρέχει, το υποκείμενο; Ποιος είναι αυτός ο Κύριος; Υποτίθεται ότι είναι οι δύο άγγελοι που κατέβηκαν στα Σόδομα. Μα δεν ήταν ένας, ήταν δύο.

Λέει «Κύριος». Είναι αυτό που σας είπα: είτε τον Πατέρα έχουμε, είτε τον Υιόν, είτε το Πνεύμα το Άγιον, είτε και τα τρία πρόσωπα, όπως θέλετε στην έκφραση, πάντα θα πούμε «ο Κύριος». Δεν θα πούμε ποτέ «οι Κύριοι», ποτέ. Και τι λέγει; «Ο Κύριος έβρεξε», και όμως είναι τα δύο πρόσωπα. Είναι ο Υιός και το Πνεύμα το Άγιον, είναι οι δύο άγγελοι. Αλλά αυτοί οι δύο άγγελοι, δηλαδή ο Υιός και το Πνεύμα το Άγιον, βρέχουν πυρ και θείον, δηλαδή καταστρέφουν την πόλη. «Παρὰ Κυρίου», ο Κύριος από τον Κύριο. Δηλαδή δεν έμεινε άμοιρο το τρίτο πρόσωπο της καταστροφής, το άλλο το πρόσωπο που είχε μείνει μαζί με τον Αβραάμ. Έτσι, «ο Κύριος από τον Κύριο», και δεν λέγει «οι Κύριοι», για να διασώζεται, για να πάση στιγμή, ότι ο Κύριος είναι

ένας. Θα μας πει λίγο πιο κάτω «Εἶπεν ὁ Κύριος τῷ Κυρίῳ μου». Σας το λέγω έτσι, θα το δούμε αμέσως λίγο πιο κάτω. «Εἶπεν ὁ Κύριος τῷ Κυρίῳ μου», λέει στον 109ο Ψαλμό ο Δαβίδ. «Ο Κύριος τῷ Κυρίῳ μου», «Κύριος παρὰ Κυρίου». Ποιος είναι αυτός ο Κύριος; Είναι ο Υιός, που τίποτα δεν ενεργεί ερήμην του Πατρός. Συνεπώς, ο Υιός από τον Πατέρα ενεργούν την καταστροφή, φυσικά και το Πνεύμα το Άγιο. Καταλάβατε, παρακαλώ, πώς η Αγία Γραφή, η Παλαιά Διαθήκη, μας αποκαλύπτει την παρουσία του Υιού και ότι ο Υιός είναι Κύριος; Μάλιστα.

Ο Κύριος —ποιος ούτως; Αυτός που έβρεξε πυρ παρὰ Κυρίου— ὤφθη τῷ Μωυσῇ πάλιν, ὡς ἐδύνατο ἰδεῖν. Παρουσιάστηκε στον Μωυσή όσο του ήταν τούτο δυνατόν να τον ιδεί. «Φιλάνθρωπος γάρ ὁ Κύριος, ἀεὶ συμπεριφερόμενος ταῖς ἡμετέραις ἀσθενείαις». Συμπεριφέρεται κάθε φορά ανάλογα με την ασθένειά μας. Πώς να εμφανιστεί ο Θεός; Άλλοτε έτσι, άλλοτε έτσι, άλλοτε έτσι. Πάντοτε όμως είναι ο ένας και ο αυτός Κύριος, τα τρία πρόσωπα. Εδώ που λέγει ότι αυτός ο Κύριος παρουσιάστηκε στον Μωυσέα όπως τούτος μπορούσε να τον δει, επειδή εδώ ο... ας το πούμε...

ας το πούμε, ο επιμελούμενος το κείμενο αναφέρεται στην Έξοδο, στο τρίτο κεφάλαιο. Είναι η περίπτωση της Βάτου. Επιτρέψτε μου κάτι να πω και εδώ.

Στη Βάτο ποιος ενεφανίσθη; Το ιερό κείμενο λέγει ότι άγγελος ενεφανίσθη. Εκείνη η Βάτος, η οποία εκαίετο αλλά δεν κατεκαίετο. Εκεί εμφανίζεται στη Βάτο άγγελος Κυρίου. Το λέγει σαφώς το ιερό κείμενο. Λέει κατόπιν: «Εγώ είμαι Κύριος ο Θεός σου». Ποιος το λέει αυτό; Ο Άγγελος. Μπορούσε ο Άγγελος να σφετεριστεί ξένον τίτλον και να πει «Εγώ είμαι Κύριος ο Θεός σου»; Αδύνατο. Βέβαια, έχουμε την ερμηνευτική θέση ότι από προσώπου του Θεού ομιλεί ένας άγγελος. Έχουμε και αυτή την ερμηνευτική θέση: από προσώπου Θεού ομιλεί άγγελος.

Δεν πρόκειται περί αυτού. Τι λέγει ο ίδιος ο Χριστός εις τους Σαδδουκαίους που αμφισβητούσαν την Ανάσταση των νεκρών; «Δεν διαβάσατε τι εμήνυσεν ο Θεός εις τον Μωυσέα επί της βάτου; Εγώ είμαι Κύριος ο Θεός...» και λοιπά. «Ο Θεός Αβραάμ, ο Θεός Ισαάκ, ο Θεός Ιακώβ». Άρα εμήνυσεν ο Θεός. Ο Θεός! Πώς το ξέρουμε; Κι από ένα άλλο σημείο. Ο Ησαΐας ομιλεί διά τον «Μεγάλης Βουλῆς Ἄγγελον». Άγγελος θα πει αγγελιαφόρος. Ο αγγελιαφόρος της Μεγάλης Βουλής. Η Μεγάλη Βουλή, η μεγάλη απόφαση, η μεγάλη σκέψη, η μεγάλη επιθυμία, το μεγάλο μήνυμα· όλα αυτά εκφράζουν τη βουλή. Τι είναι ως βουλή του Πατρός, αν θέλετε ακριβέστερα, του Αγίου Τριαδικού Θεού; Και ποιος είναι ο κομιστής αυτής της μεγάλης βουλής; Είναι ο Υιός. Ο Υιός με την ενανθρώπησή του ήρθε να μας πει το θέλημα του Πατρός, που είναι η σωτηρία μας, ότι ο Θεός πάντας θέλει σωθήναι, και τα λοιπά και τα λοιπά. Ώστε λοιπόν, επειδή και άλλα εκεί υπάρχουν επίθετα του Υιού στον Ησαΐα, και σαφώς αναφέρεται εις τον Υιόν, διότι ομιλεί και με επίθετα που αναφέρονται στην ανθρωπίνη φύση, μεταξύ αυτών λέγεται και τούτο: «Θεὸς ἰσχυρός»,

Μεγάλης Βουλής Άγγελος, Θεός Ισχυρό, ώστε λοιπόν ο Μεγάλης Βουλής Άγγελος, γιατί για το ίδιο πρόσωπο μιλεί εκεί η Ισορία, ώστε ο Μεγάλης Βουλής Άγγελος δεν είναι κανένας Αρχάγγελος, αλλά είναι ο Θεός ο Ισχυρός, ομιλεί λοιπόν εκεί ο Θεός Λόγος, ο Υιός του Θεού, πριν ενανθρωπίσει, βλέπετε. Βέβαια, όπως θα δούμε και λίγο πιο κάτω, ο Μωυσής θα ζητήσει να ξαναδεί το Θεό. Θα το δούμε λίγο πιο κάτω. Και είναι αγνό, συνεχίζει ο Άγιος Κύριλος, ότι ούτως εστίν ο το Μωυσή οφθείς, δεν ξεμαρτυρία του Παύλου λέγοντος, έπεινον γάρεκ πνευματικής ακολουθούσης πέτρας, η δε πέτρα είναι ο Χριστός.

Να ιδείς ότι αυτός ο Κύριος είναι εκείνος που είδε ο Μωυσής, πάρε τη μαρτυρία του Παύλου. Τι λέγει ο Παύλος; Ότι τότε έπιναν από την πνευματική ακολουθούσα πέτρα, «ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός», όπως λέγει στην Πρώτη προς Κορινθίους, 10,4, ο Απόστολος Παύλος. Και εδώ μια ιστορία. Πριν σας πούμε την ιστορία, μια μικρή εισαγωγή στην ιστορία. Γιατί λέμε τις ιστορίες; Σας είπα προηγουμένως, σαν ένα εποπτικό υλικό, να σας ξεκουράζουμε και λιγάκι, αλλά είναι και κάτι άλλο που είναι πολύ πέρα από το να ξεκουραστούμε. Η σωτηρία μας είναι ιστορία. Δεν είναι καμιά αλληγορία, δηλαδή είναι πραγματικό

γεγονός. Γιατί είναι ιστορία η σωτηρία μας; Γιατί ο Υιός του Θεού ιστορικά έγινε άνθρωπος. Αυτά δεν είναι αλληγορικά πράγματα, δεν είναι μυθώδη πράγματα, δεν είναι θολά. Είναι συγκεκριμένα. Γι' αυτό ποτέ μην βγάζουμε την ιστορία. Λέει ο Ωριγένης κάπου, ο Ωριγένης, ο γνωστός αλληγοριστής, λέει το εξής: αναφέρεται σε ένα σημείο εκεί στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, στο πέρασμα του Ιησού με τους μαθητές του στο άλλο μέρος της λίμνης, δεν έχει σημασία. Λέει το εξής: «Ας αφήσουμε την ιστορία διά τους απλουστέρους και εμείς ας αναχθούμε στα βαθύτερα νοήματα». Σφάλλεται ο Ωριγένης. Δεν αποκλείεται να αναχθούμε σε βαθύτερα νοήματα.

Δεν μπορούμε να λέμε ότι θα αφήσουμε την ιστορία σαν ένα στοιχείο παρακατιανό, άνευ σημασίας και αξίας, για τους αμοίρους γνώσεως θεολογικής. Προς Θεού! Η καρδία της σωτηρίας μας είναι η ιστορία, διότι ο Υιός του Θεού έγινε άνθρωπος ιστορικά. Προσέξτε αυτό, γιατί και στην εποχή μας υπάρχει αυτή η τάση η αλληγορική, ότι βλέπουν τον Χριστιανισμό σαν έκφραση κάποιων ιδεών, ξέρω εγώ, τρέχα γύρευε. Βλέπετε, υποβόσκουν εδώ... Γιατί ξέρετε, στον Ωριγένη υπέβοσκε —τι υπέβοσκε;— ήταν με τα τσαρούχια μέσα ο πλατωνισμός. Υποβόσκει ο πλατωνισμός και η αλληγορία των ιδεαλιστών.

Όχι, η ιστορία, η ιστορία! Επιμένω πολύ. «Ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν». Ο Λόγος, λέει, έγινε σάρκα. Σάρκα! Μιλάει με αυτή τη σκληρή λέξη, τον όρο τον σκληρό, ο Απόστολος, ο Ευαγγελιστής Ιωάννης. Και ήρθε και σκήνωσε ανάμεσά μας, και εμείς «ἐθεασάμεθα τὴν δόξαν αὐτοῦ» και ψηλαφήσαμε και αγγίξαμε και πιάσαμε. Και ο Απόστολος Πέτρος: «και φάγαμε μαζί του και ήπιαμε μαζί του». Βλέπετε; Ιστορία. Βγάλε την ιστορία, δεν έχεις τίποτα, δεν έχεις τίποτα. Και άμα δεν έχεις τίποτα, δεν έχεις ούτε σωτηρία. Προσέξτε, πεπονόφλουδα, πεπονόφλουδα που είναι παμπάλαια, παλιά

είναι, προσέξτε, ο πυρήνας της διδασκαλίας του Αντιχρίστου. «Ποιος», λέγει, «είναι ο Αντίχριστος;» ερωτάει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης στην Πρώτη Επιστολή. «Ποιος άλλος από εκείνον που λέγει ότι ο Υιός δεν ήρθε εν σαρκί;» Δηλαδή βγάλετε την ιστορία. Και σήμερα είναι διάχυτη αυτή η θέση, να αφαιρεθεί η ιστορία. Προσέξτε σας παρακαλώ. Εγώ σας το είπα, προετοιμάζεστε. Να, αυτή είναι η προετοιμασία που πρέπει να κάνουμε, που σας έλεγα την ώρα των αποριών. Να πάρουμε αυτές τις ζωτικές θέσεις και να τις εμπεδώσουμε

όλοι, πάντως.

Αναφέρεται σε μια πνευματική ακολουθούσα πέτρα. Ποια είναι αυτή η πνευματική ακολουθούσα πέτρα; Είναι γνωστό ότι ο Μωυσής, βεβαίως 1.500 χρόνια προ του Παύλου, στην έρημο, όταν έλειψε το νερό και ο λαός εγόγγυσε, ο Θεός είπε στον Μωυσή: «Πάρε τώρα τη ράβδο σου και χτύπα εκείνη την πέτρα». Του υπέδειξε πέτρα, αυτή την πέτρα. «Θα τη χτυπήσεις». Θα τη χτυπήσεις μια φορά. Ξέρετε όμως εσείς, τη χτύπησε δυο φορές. Γι' αυτό δεν μπήκε στη γη Χαναάν, στη γη της Επαγγελίας, επειδή τη χτύπησε δυο φορές.

Θα πείτε: «Για όνομα του Θεού, τότε, αν ο Μωυσής δεν μπήκε στη γη της Επαγγελίας γιατί μόνο παρέβη αυτό από τον Θεό —αντί να χτυπήσει μία, χτύπησε δυο— τότε εμείς, με τις πολλές νομοθετημένες αμαρτίες, τι έχουμε να πάθουμε;» Ναι, ναι, ναι, ναι, για να δείτε πόσο σκληρός ήταν ο νόμος. Διότι ο Μωυσής αγανάκτησε με το λαό. «Ε, τι θέλετε», λέει, «να σας βγάλω από την πέτρα νερό;» και χτύπησε δυο φορές. Ήταν μια απιστία για μια στιγμή. Μια στιγμή, μια στιγμή. Έπρεπε να πει: «Ο Θεός είπε, θα χτυπήσω μία φορά και θα βγει νερό». Και θα βγει νερό, όπως βγήκε και νερό. Ε, φοβερό! Τρομάζει κανείς. Να σας θυμίσω ένα χωρίο από το πρώτο κεφάλαιο προς Εβραίους. Λέγει:

«Πᾶσα παράβασις καὶ παρακοὴ ἔλαβεν ἔνδικον μισθαποδοσίαν». Κάθε παράβαση και παρακοή στην Παλαιά Διαθήκη έλαβεν, πήρε ένδικον μισθαποδοσίαν, πληρώθηκε, πήρε τιμωρία. «Ἡμεῖς πῶς ἐκφευξόμεθα, τηλικαύτης ἀμελήσαντες σωτηρίας;» Εμείς πώς θα ξεφύγουμε την τιμωρία του Θεού, μόνο και μόνο γιατί αμελήσαμε μια τέτοια σωτηρία; Κοιτάξτε, αμελήσαμε πια ότι ο Υιός του Θεού προσεφέρθη και εμείς αμελήσαμε να τον δεχθούμε. Δεν είναι φοβερό; Μόνο από αμέλεια. Για να δείτε τι φοβερό αμάρτημα είναι η αμέλεια. Πολλές φορές το έχουμε ως δικαιολογητικό: «Αλλά η αμέλεια...» Αλλά για μένα είναι θανάσιμο αμάρτημα. Επανέρχομαι.

Λέγει εδώ, όταν η πέτρα εκείνη χτυπήθηκε και έβγαλε νερό, αναμφισβήτητα, και ήπιε ο λαός όλος —όλος ο λαός— ήταν μια πέτρα που ήταν βεβαίως κολλημένη στη γη. Εδώ λέγει ο Απόστολος Παύλος ότι ήπιαν από μια πνευματική πέτρα που τους ακολουθούσε. Ποια ήταν αυτή η πνευματική πέτρα που τους ακολουθούσε; Μας το εξηγεί: πέτρα, ίμ, ίτο, ο Χριστός».

Εκεί η πέτρα ήταν ο Χριστός, τυπολογικά. Προσέξτε, όχι αλληγορικά, τυπολογικά. Ήταν τύπος εκείνη η πέτρα του Χριστού. Θα το πω άλλη μια φορά: όχι αλληγορικά, τυπολογικά. Έχει πολύ σημασία αυτό. Οι Πατέρες δέχονται την τυπολογία ως ερμηνεία. Η αλληγορία κάπου και πού μπορεί να χρησιμοποιηθεί, κάπου και πού. Έτσι ήταν πνευματική πέτρα, γιατί ο Χριστός είναι ο πνευματικός. Και πίναν, λέγει, από αυτή την πέτρα. Ουσιαστικά δηλαδή είχαν συνοδό τους τον Χριστό. Γιατί είχαν συνοδό; Διότι η πέτρα αυτή τους ακολουθούσε. Δηλαδή τους ακολουθούσε, όπου πήγαιναν τους ακολουθούσε. Μάλιστα αυτό το βλέπουμε σε μια άλλη τυπολογία, με εκείνη τη στήλη της Νεφέλης, η οποία στήλη Νεφέλης φωτεινή τη νύχτα, σκιερή την ημέρα. Ήταν ένα φαινόμενο καταπληκτικό, ένα μόνιμο θαύμα, όπως μόνιμο θαύμα ήταν και...

η πτώσις ή το ρίξιμο του μάννα. Ακούστε, αγαπητοί. Όταν έπρεπε να φύγουν από τον τόπο εκείνον, να πάνε κάπου αλλού, είχαν οδηγόν. Έφευγε αυτή η στήλη που ήταν πάνω από τη σκηνή του μαρτυρίου και πήγαινε έξω απ' το στρατόπεδο και έδειχνε την κατεύθυνση που τώρα όλοι έπρεπε να ετοιμαστούν και να φύγουν. Και περπατούσε αυτή η νεφέλη, αυτή η στήλη, και ο λαός ακολουθούσε. Εκεί που εστέκετο η νεφέλη, εκεί στήναν πάλι τη σκηνή του μαρτυρίου και μέναν όσο έπρεπε να μείνουν. Πόσα δε λάθη έκανε αυτή η νεφέλη! Τι λάθη που έκανε!

Αν έπρεπε να κριθεί από στρατηγικής πλευράς, πόσα λάθη έκανε! Ακόμα, τι να σας πω; Να σας πω, αντί να περάσουν από εκεί την ξέρα που σήμερα κόπηκε ως Σουέζ —το Σουέζ βέβαια είναι μια πόλη σήμερα, αλλά εκεί είναι η διώρυγα του Σουέζ, όπως λέγεται— δεν πέρασαν από εκεί, αλλά επί της αφρικανικής ηπείρου πάνε προς νότον. Λάθος, λάθος, το είπε και ο Φαραώ, λάθος! Αλλά ο Θεός ετοίμαζε ένα θαύμα. Το θαύμα να περάσουν οι Εβραίοι από τη θάλασσα, που θα γινόταν ξηρά. Παρακάτω στην έρημο, περιεπλανήθησαν, λέει, οι Εβραίοι σαράντα χρόνια στην έρημο. Τότε τι οδηγό είχαν; Μα ο οδηγός τούς οδηγούσε σε αυτή την περιπλάνηση,

για να τους τιμωρήσει για κάποιες αμαρτίες αποστασίας που έκαναν στην έρημο και ακόμη να τους κρατήσει σαράντα χρόνια εκεί, για να τους παιδαγωγήσει, για να εισαχθούν παιδαγωγημένοι από τον νόμο του Θεού, αυτοί που αγνοούσαν τον νόμο, αυτοί που ήσαν σκληροτράχηλοι, και έτσι να μπουν στη γη της Επαγγελίας. Παιδαγωγημένοι. Είναι καταπληκτικό, ουδέν λάθος κάνει ο Θεός. Μόνο με την ανθρωπίνη λογική κάνει λάθος ο Θεός. Κανένα λάθος δεν κάνει ο Θεός. Ώστε ποιος είναι ο Χριστός; Ποια είναι εκείνη η πέτρα, η ακολουθούσα, η πνευματική; Είναι ο Χριστός. Και τι είπε ο Χριστός; Ότι είναι ο ακρογωνιαίος λίθος. Τι είπε ο Χριστός; Εγώ είμαι το ζωντανό νερό.

Θυμηθείτε όλα αυτά που είπε ο Χριστός, συνδυάσατέ τα με την Παλαιά Διαθήκη και θα αντιληφθείτε αμέσως περί τίνος πρόκειται. Και πάλιν, «Πίστει Μωυσής κατέλιπεν Αίγυπτον». Ωραίο χωρίο αυτό, ωραία θέση. Αυτό το χωρίον, Εβραίους 11,27, που σημαίνει ότι με την πίστη, δηλαδή κατόπιν πίστεως, ο Μωυσής εγκατέλειψε την Αίγυπτον. Και «μείζονα πλούτον ηγησάμενος των εν Αιγύπτω θησαυρών τον ονειδισμόν του Χριστού». Είναι ένα πολύ περίεργο χωρίο αυτό στην προς Εβραίους επιστολή, που λέγει ότι προτίμησε να φύγει ο Μωυσής από την Αίγυπτον, θεωρώντας

τους θησαυρούς της Αιγύπτου πολύ κατωτέρους από τον Χριστό. «Των εν Αιγύπτω θησαυρών, ηγησάμενος μείζονα πλούτον τον ονειδισμόν του Χριστού». Έβαλε πιο πάνω από τους θησαυρούς της Αιγύπτου τον ονειδισμόν του Χριστού. Και ποιος ήταν αυτός ο ονειδισμός του Χριστού; Ο Σταυρός, είναι ο Σταυρός. Η καρδία του ονειδισμού του Χριστού είναι ο Σταυρός. Ο Σταυρός είναι το σύμβολο της κακοπαθίας και της σταυρώσεως. Προσέξτε τώρα, προτίμησε ο Μωυσής να ακολουθήσει τον λαό του στην κακοπάθεια της ερήμου σαράντα χρόνια, παρά να μείνει βασιλόπαις της θυγατρός του Φαραώ. Και τι λέγει εδώ ο Απόστολος Παύλος, που ερμηνεύει θεοπνεύστως; Ε, προτίμησε τον ονειδισμόν του Χριστού. Τι γυρεύει ο Χριστός εκεί στην Παλαιά Διαθήκη; Μα ο Χριστός είναι που, προσέξτε,

ΕΚΑΚ Κακοπαθεί, συγγνώμη, συγκακοπαθεί με τον λαό του στην έρημο. Πού συγκακοπαθεί; Είναι η πέτρα που τους ακολουθεί. Και όπου ο λαός πηγαίνει, πηγαίνει και η πέτρα. Δηλαδή η νεφέλη. Δηλαδή τους ακολουθεί ο Χριστός στην έρημο. Και ο λαός συγκακουχεί... Συγγνώμη, ο Χριστός συγκακουχείται με τον λαό του. Και ο Μωυσής προτιμάει, λέει, να πάρει, να λάβει, να επωμισθεί τον ονειδισμόν του Χριστού,

και αν αυτό είναι πρωθύστερο, τον Σταυρό του Χριστού, δηλαδή τη συγκακοπάθεια του λαού, παρά να μείνει στις απολαύσεις της Αιγύπτου. Είναι καταπληκτικό! Θα πει λίγο πιο κάτω ο Άγιος Κύριλλος: «Είδες ότι οι προφήτες και οι δίκαιοι έβλεπαν τον Χριστό;» Βλέπεις!

«Ο Μωυσής φησί προς Αυτόν· Εμφάνισόν μοι σεαυτόν». Έτσι, ο Μωυσής, συγγνώμη, αυτός ο Μωυσής λέγει προς Αυτόν. Προς ποιον; Προς τον Χριστόν, προς τον Λόγο. «Εμφάνισόν μοι σεαυτόν». Δείξε μου τον εαυτό σου. Είναι στο βιβλίο της Εξόδου, 33 χωρίον. «Εμφάνισόν μοι σεαυτόν». Βλέπεις ότι και οι προφήτες τότε έβλεπαν τον Χριστόν, αλλά καθό εχώρει έκαστος. Βλέπεις ότι οι προφήτες βλέπαν τον Χριστόν όπως ο καθένας μπορούσε. «Εμφάνισόν μοι σεαυτόν, γνωστώς ίδω σε». Παρουσίασέ μου τον εαυτό σου, να σε δω έτσι απτά, να σε γνωρίσω καθαρά. «Ο δε φησίν· Ουδείς όψεταί μου το πρόσωπον και ζήσεται». Ο δε λέγει, ο Υιός: κανείς δεν μπορεί να δει το πρόσωπό μου και να ζήσει. «Δια τούτο τοίνυν, επειδή το της Θεότητος πρόσωπον ουδείς ιδείν ζων ηδύνατο, ανέλαβε το της Ανθρωπότητος πρόσωπον, ίνα τούτο ιδόντες ζήσωμεν». Τι ωραίο! Τι ωραίο, αγαπητοί μου! Επειδή δεν μπορούσαμε να δούμε το πρόσωπο του Υιού και να ζήσουμε, έτσι είπε στον Μωυσή. Δείξε μου, λέει, το πρόσωπό σου. Μου μιλάς και σου μιλώ, με επεκάλεσες φίλο σου —φίλος εκλήθη του Θεού ο Μωυσής— αλλά δεν είδα το πρόσωπό σου. Δείξε μου λοιπόν το πρόσωπό σου, σαν να μιλάνε δύο

και να τους χωρίζει ένας μαντρότοιχος ψηλός, ο ένας από εδώ και ο άλλος από εκεί, να μιλούν αλλά να μην έχουν ποτέ ιδωθεί. Δείξε μου λοιπόν το πρόσωπό σου, δώσε μια ευκαιρία να σε δω ποιος είσαι. Και τι λέγει ο Θεός, ο Θεός Λόγος; Δεν μπορεί κανείς να δει το πρόσωπό μου και να ζήσει. Δεν θα μπορούσε λοιπόν άνθρωπος να δει το πρόσωπο του Θεού και να ζήσει. Είναι διάχυτη η θέση, διάχυτη μες στην Παλαιά Διαθήκη, ότι δεν μπορεί κανείς να δει το πρόσωπο του Θεού και να ζήσει ή, αν έβλεπε το πρόσωπο του Θεού, θα απέθνησκε. Γι' αυτό λέει ο Άγιος Κύριλλος, προσέξτε, γι' αυτό τον λόγο ανέλαβε το ανθρώπινο πρόσωπο, για να μπορούμε να τον δούμε και να ζήσουμε. Ώστε τώρα όποιος δεν δει το πρόσωπο του Υιού, δηλαδή του ενανθρωπίσαντος, αυτός ζωή δεν έχει.

Να ιδούμε το πρόσωπο του Υιού. Γι' αυτό άνοιγε και τα μάτια των τυφλών, αγαπητοί μου. Όχι για να δώσει την ευεργεσία μιας οράσεως, όπως τα λέγαμε: δεν βλέπω καλά και τώρα βλέπω. Για να ιδούν το πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Θέλετε ακόμη κάτι άλλο; Τι είπε ο Φίλιππος; «Κύριε», λέει, «δείξε μας τον Πατέρα και μας είναι αρκετόν». «Φίλιππε, τόσο καιρό είμαι μαζί σας και δεν έμαθες ότι εκείνος που βλέπει εμένα είδε τον Πατέρα;» Δηλαδή, διά του ανθρωπίνου προσώπου βλέπει κανείς τον Θεό. Θέλετε; Ένα είναι το πρόσωπο. Δύο είναι οι ουσίες. Δύο είναι οι ουσίες στον Ιησού Χριστό,

φία κοινή ανθρωπίνη. Λέγει, πώς το λέει ένα τροπάριο, δύο ουσίες αλλά μία η υπόσταση. Ένα το πρόσωπο. Θα μπορούσε κανείς να συλλάβει ότι, βλέποντας το πρόσωπο του Ιησού Χριστού, έβλεπε το πρόσωπο του Θεού. Ασύλληπτο. Ασύλληπτο. Γι' αυτό έγινε άνθρωπος, για να ιδούμε το πρόσωπο του Θεού. «Και ότε ηθέλησε και αυτό τούτο δείξαι μετ' ολίγης αξίας, ότε το πρόσωπον αυτού έλαμψεν ως ο ήλιος, οι μαθηταί πεσόντες εφοβήθησαν. Ει το του σώματος πρόσωπον λάμψαν, ου καθό ηδύνατο ενεργών, αλλά καθό εχώρουν οι μαθηταί, εφόβησεν αυτούς, πώς αν

της Θεότητος ατενίσαι το αξίωμα ηδύναντο;» Και όταν, λέγει, κάποτε θέλησε να δείξει και λίγο ποιο είναι αυτό το πρόσωπο, το ανθρώπινο ακόμη, τι έκανε; Έλαμψε ως ο ήλιος. Και οι μαθητές πέφτουν φοβισμένοι κάτω. Και αν το ανθρώπινο πρόσωπο έλαμψε, και έλαμψε όσο μπορούσαν να καταλάβουν και να νιώσουν οι μαθητές, φοβήθηκαν, πόσο μάλλον θα μπορούσαν ποτέ να έβλεπαν τη Θεία Ουσία και να μπορούσαν να ζήσουν; Αδύνατον. Να σας το πω με ένα παράδειγμα: ποιος θα μπορούσε, σε πέντε μέτρα μπροστά του να σκάσει μια ατομική βόμβα,

να ζήσει; Αδύνατον. Και θα μπορούσαμε να συγκρίνουμε μια ατομική βόμβα ποτέ με τη Θεία Παρουσία ως Θεία Ενέργεια; Αδύνατον. Σας το είπα με ένα μικρό ιδίωμα για να καταλάβετε. Λοιπόν, αγαπητοί, και το ανθρώπινο πρόσωπο του Χριστού ήταν πάντα δοξασμένο. Έκρυπτε το. Δεν πήρε τη Θεία Δόξα την ώρα που μετεμορφώθηκε ενώπιον των μαθητών. Δεν μετεμορφώθηκε ο Χριστός. Μετεμορφώθησαν, καθώς εχώρουν, τα μάτια των μαθητών. Αυτά άλλαξαν, αυτά μεταμορφώθηκαν και είδαν ό,τι είδαν. Και ξέρετε ότι η Μεταμόρφωση είναι γεγονός.

Αυτό δεν είναι καμιά αλληγορία, είναι γεγονός. Τι τα θέλετε, αγαπητοί μου; Μία είναι η αλήθεια, η μεγάλη αλήθεια: ότι η πίστις μας είναι ζώσα. Και είναι ζώσα γιατί είναι ζωντανός ο Θεός. Ποιος; Ο Άγιος Τριαδικός Θεός. Ο Πατήρ, ο Ενανθρωπήσας Υιός και το Πνεύμα το Άγιο. Αλλά θα συνεχίσουμε. Σας ευχαριστώ.