Catecheses of St Cyril 055 | 14-01-1985

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My dear friends, we have now come to Saint Cyril of Jerusalem’s Tenth Catechesis.

The title of this catechesis is: “The Tenth Catechesis for Those About to Be Illumined in Jerusalem, on the words, ‘And in one Lord Jesus Christ,’” followed by the appointed reading, and so forth. Thus, the subject of this catechesis—which, of course, is addressed to those about to be illumined, that is, to the catechumens who would soon be baptized—is the phrase, “And in one Lord Jesus Christ.”

Let me remind you—and explain for those joining us for the first time—that the catechetical lectures of Saint Cyril concern the Creed: “I believe in one God, the Father Almighty,” and so forth. He takes up one point of the Creed, one article at a time.

James. A single article of the Creed may take up two or three catechetical talks, as needed. In this way, Saint Cyril instructs those who are preparing to be baptized. You cannot imagine how glad I was the other day when I read that, somewhere in Athens, a school of catechesis is being held at a fairly advanced level. By “fairly advanced,” I mean that those attending are people capable of understanding certain things, especially those who will serve in positions of responsibility, and that this catechesis also includes both an apologetic element and an anti-heretical one. Of course, these elements belong in catechesis. If you have noticed, for example, whenever we speak about Jesus Christ,

What shall we speak about today, with God’s help? Undoubtedly, there will be material that refutes heresy. If you like, when someone carries a touchstone in his pocket, he can test every coin to see how pure its gold is. In the same way, of course, we can learn certain things about heresies. But when we possess the truth, even if we know nothing about a particular heresy, the first time we hear it we will say, “This is heresy,” because we possess the truth. The tragedy is that we do not possess even the truth, and we do not possess it because there is no catechesis. Saint Cyril also provides an apologetic element; both his refutation of heresy and his apologetic teaching are rich and abundant. And, if you like, this is the right method.

All this material can be presented together. We should not say, “Now I am simply holding a special class devoted to refuting heresies,” or, “Now we are gathering material for apologetics.” No. All these elements should be offered within a comprehensive catechesis. I repeat: this is the best approach. Saint Cyril’s method is classical, exemplary, and important. This is precisely why, in the introduction to Saint Cyril’s Catecheses written by a professor of patristics, his method is regarded as a model of pastoral ministry.

First.

We have a tendency—and it is a sinful one—to separate things. This is the age of specialization. We speak of liturgical matters.

We speak of apologetic subjects. But why do we separate them? All these elements should be present together, just as a meal contains not merely one nutrient but many, because the body needs many different nutrients. And they are offered in the most beautiful, simple, and natural way. We find all these elements here, in the Catecheses of Saint Cyril. I am deeply pleased, however, by the effort now being made and by the growing recognition that our people need to be catechized anew. It is well known that the institution of the catechetical school has been undervalued and disparaged. That is wrong. Of course, some things may not have been done properly in the catechesis of children.

This is not the time to discuss any mistakes that may have been made. But even if mistakes were made, and even if the methods used were not always the right ones, no one can fault the work itself. Yet somehow, in our time, this institution has greatly declined. So much so that when we send out notices each year for our catechetical school, we do not even use the word “catechetical,” because—notice this—the word shocks people. Even words can shock. Listen to what an unpleasant word that is said to be: it jars people and provokes a reaction. In other words, it expresses something that people today do not readily accept. And that is wrong—quite wrong. We must find a way to catechize our people, to catechize them anew, whatever their age.

It is one great catechetical school, as I have told you many times, and we are all disciples of Christ—I too am a disciple. Would you think, then, that I am a teacher? I am not a teacher; I too am learning as a disciple. First I will read here, first I will study here, first I will learn here, and then I will share these things with you as well. We are all, therefore, disciples of the Word of God, and we must continue learning until we die. Take note of this, because someone might say that when we go to school and learn our lessons, eventually the time comes when we receive our diploma. Should it perhaps be the same here—that at some point we ought to complete our catechesis and leave? Some brothers and sisters may say, “I attended for two, three, five years, and it is the same things over and over again.” Let us suppose that we are not saying the same things over and over again; but even if we were, beyond the information itself,

Beyond learning the content of our faith, there is another aspect that we have undervalued. We have not even realized that there is also the sustaining power of God’s Word. My dear friends, I may know everything—if it were possible for us to learn everything; the things of theology are endless, believe me, truly endless. As I have told you before, I shall reach the end of my life without yet having read Holy Scripture as I should. I have not truly read it, I confess. Believe it or not, I still have not truly read it. And that is only reading; imagine trying to go more deeply and analyze it. The depths of theology are endless. So someone may say, “You have learned it all—or at least, let us suppose that you have.” But does that knowledge not need to be kept alive?

“Repetition is the mother of all learning,” as the saying goes. Yes, because when we continually listen to the Word of God, even if we learn nothing—though that is impossible—the Word of God still sustains us. Who ever grows tired of bread? Who grows tired of water? Who grows tired of salt? Are they not always the same? We may vary our food, but we always drink the same water; we always put the same salt in our food; and at our table, we always eat the same bread. Who says that he has grown tired of it, or that he already knows what it is? These things sustain us; they keep us alive. And so I earnestly, very earnestly, appeal to you.

Let us always come and listen to the Word of God. It is said that the eminent, the great Ampère—the famous man after whom the unit for measuring electric current was named—

He would go to the catechism school in his neighborhood, where the little children had their catechism lessons. The catechist was a young student who had Ampère as his professor at the university. “Greetings, Professor,” he said. “You have come to listen to me?” “My child,” Ampère replied, “yes, I have come to listen to you. First of all, I like the way you teach the lesson. And besides, I cannot claim to know everything. Even when I do know something, it gets dusted off, so to speak, and I remember it afresh.”

Mr. Ampère would go and sit in a chair at the very back, among all the children attending catechism. If you will, my dear friends, this is humility of mind; this is true humility: not to claim that you know everything, but to say, “I will always be a student. Until the day I die, I will remain a student.” And you should know this: just as Socrates, the wisest of men, used to say, “One thing I know: that I know nothing,” so the person who says, “I know nothing; I will always remain a student,” will become the wisest of all. We know this to be true. The proud person, however, is never wise—the one who keeps saying, “I know it, I know it,” like a certain woman who once said, “Yes, I know the Gospel. I know it, I know it.” Yes—but she did not say whether she knew what was inside it or merely the outside; that is, whether all she knew of the Gospel was its cover.

We know the Gospel from the outside—from its cover. The priest brings out the Gospel book every Sunday and reads it word for word. Yes, we know it outwardly. But what about what is inside? Do we read it, study it, truly know it? It is pride and foolishness, then, to say that we know the Word of God—sheer foolishness. But I will say it once more: even if we do know the Word of God, we fail to recognize that it sustains our very existence. We must therefore remain always in contact with the Word of God. Let us see, then, what Saint Cyril says in this, his Tenth Catechesis.

Having been taught to believe in one God, the Father Almighty,

They must believe in the only-begotten Son. For whoever denies the Son does not have the Father either. “I am the door,” says Jesus. “No one comes to the Father except through Me.” For if anyone rejects the door, the knowledge of the Father is closed to him.

Those who say that they believe in one God, the Father Almighty, and who have been taught to believe in one God, the Father Almighty, must also believe and accept—indeed, they are bound to accept—that they believe in the Only-Begotten Son as well. For no one can ever say that he believes in the Father while refusing to accept the Only-Begotten Son of God. And from the very beginning of his catechesis, Saint Cyril tells us that whoever denies the Son does not have the Father either, just as the Evangelist John says in his First Epistle, chapter 2, verse 23. As I was telling you...

I told you this yesterday, and I shall tell it to you very often, because it is perhaps especially relevant today: many people think they can believe in God while denying Jesus Christ. Here Saint Cyril explains this by recalling Christ’s words: “I am the door, I am the gate, and no one—no one—comes to the Father except through Me,” as John the Evangelist writes in chapter 14, verse 6. What does this mean? When Christ said, “I am the gate,” He meant the gate leading to the Father. Have you ever thought of that? When Christ says, “I am the way,” He means, “I am the way to the Father.” For, in the final analysis,

you may tell me that He is the gate of salvation, or simply the way of salvation, or the way of the spiritual life, or something else of that kind. You may even say that He is the means and the way, because the Son is presented both as the means and as the destination.

A road is always the means by which we reach somewhere. A road always connects two points. I leave my home and go to school; this means that the two points, home and school, are connected by a road. Christ, then, is both the road—the means—and the final destination, the school, to use the example we have just given. So what does Christ mean when He says, “I am the way”? He says:

“I am the truth and the life.” Therefore, truth and life are the destination, and that destination is Christ. I must reach life; I must reach the truth. But how shall I reach Christ, who is life and truth? Again, through Christ, who is the way. All these interpretations are correct and sound. But the principal point, my beloved, is the one I am telling you and which Saint Cyril teaches: the Son is the way to the Father. Unless you walk upon the way, which is the Son, you will never reach the Father. Unless you pass through the gate, which is the Son, you will never know or encounter the Father. In other words, both the gate and the way are images.

You must accept, embrace, and believe in the divine-human person of Jesus Christ: that He is the Only-Begotten Son, possessing sonship in a unique and exceptional manner. We shall see this a little further on. He is not a child of God by grace or adoption, as we are, but the Son of God by nature. Then, without question, you also know the Father. Do you deny this? Then you have neither the Son nor the Father, and you are an atheist. I have said this two or three times already in these talks, and I said it yesterday, but I shall tell you once again. According to Holy Scripture, this is the meaning of atheism. The meaning commonly given to atheism by people in the world is different. Someone says to you, “I believe in a higher power.”

“I am not an atheist,” he tells you. “I am not an atheist.” According to Holy Scripture, however, he is an atheist. Indeed, today we try to discover a few crumbs of faith in the prominent figures of modern history—in certain scientists, great artists, and leading politicians; in short, in famous people of our age. Then we say, “Look, this person believes.” We write articles about it, publish them, and publicize them: “See? So-and-so believes.” In a book that collected the opinions of scientists, Einstein was included. I remember reading when I was younger that Einstein was a believer, and so forth. A believer in what? Later, when I learned what Einstein actually believed, I was astonished. He did not accept the prophets.

He was Jewish and therefore did not accept Jesus Christ. He said that Jesus Christ was a great figure, but merely a great man, an important person. He lived and died a Jew, in the sense that he did not believe in Christ. As for the prophets, he regarded them as people who distorted history and led the people astray—the prophets! If this was how he regarded the prophets who spoke of Christ, it naturally followed that, since he did not have the road represented by the prophets, he could never reach the Son, who was the destination of that road—the fulfillment of their prophecies. Is that not the natural consequence? How, then, can we hold up Einstein and say that he was wise and a believer? In essence, he was an unbeliever. My beloved, I do not know about all those whom we present as believers.

I do not know whether I was exaggerating, but I used to say that perhaps only one in a hundred is a true believer. In what sense? In the evangelical sense—the sense given by the Gospel and Holy Scripture. Yet because today there is a climate of coldness toward the faith, a climate of atheism, we display even these crumbs, though they have been gathered from dirt and rubbish. We say that this singer believes, or that this male or female athlete believes, and so readily declare that such a person is not an atheist. My beloved, the criterion for whether you are with God or without God is whether you accept the person of Jesus Christ. That is the criterion.

That, and that alone—nothing else. I am not speaking here about how one lives, because after faith comes the second step: the life one leads. But in the realm of faith, this is the criterion. You can therefore understand how many people today may be atheists because they have a false understanding of the person of Jesus Christ. I earnestly beg you who hear the Word of God: let no one come to regard Jesus Christ merely as a sociologist, a wise man, or anything of that kind. No—for God’s sake, no! He is the second Person of the Holy Trinity who became man. This is the true faith. Otherwise, whatever else we may say, we remain within the realm of atheism. I say this plainly and categorically. These are not my own words. You have seen how the Word of God reveals these things here and how Saint Cyril presents them to us.

Saint Cyril, of course, grounds what he says in Holy Scripture: “For if you reject the gate, knowledge of the Father is closed to you.” That is, if you close the gate—what does it mean to close the gate? It means that you do not accept the person of Jesus Christ. What did Christ say? “I am the gate.” If you close that gate and do not pass through it, then knowledge of the Father is also closed to you. You have no knowledge of God; you are in ignorance of God. And do you know what the Apostle Paul says to the Corinthians? He uses words that are not at all flattering: “I say this to your shame.” He says this to the Christians of Corinth: “Some have no knowledge of God.” Although in their case the matter had

a somewhat more excusable character. The Corinthians, who had only recently been idolaters—and this gave them some excuse—were denying the resurrection of the dead. Why did they deny it? At the very least, they were ignorant of the power of God. And Paul says, “Some have no knowledge of God. I say this to your shame.” In any case, you can see that if we close the gate and exclude the person of Jesus Christ, we remain in the darkness of ignorance of God. We know nothing. “No one knows,” Christ says in Matthew 11:27, “no one knows the Father except the Son, and anyone to whom the Son chooses to reveal Him.” No one knows the Father except the Son,

and the one to whom the Son reveals the Father. You may ask, “To whomever He chooses? Am I not responsible in any way?” No, that is not what this means. The Son reveals the Father to everyone in whom He finds a good and willing disposition. God—Christ—shows no partiality. We must never forget this. Let us show goodwill, and then all will go very well for us. “For if you reject Him who reveals, you remain in ignorance.” Naturally, if you reject the One who reveals, you remain in ignorance. “There is a declaration in the Gospels which says...” Here the Greek word for “declaration” comes from the words meaning “from” and “to say.” It means a statement, not a decision in the modern sense of the word.

“He who disobeys the Son shall not see life, but the wrath of God remains upon him,” as John the Evangelist says in chapter 3, verse 36. In other words, the one who does not believe in the Son will not see life; he will not see eternal life. And not only this, but the wrath of God also remains upon him. “For the Father is indignant when His Only-Begotten Son is rejected.” When Jesus Christ was baptized, remember, the voice of the heavenly Father was heard: “This is My beloved Son, in whom I am well pleased.”

When the Lord was transfigured on Mount Tabor, the same words were heard: “This is My beloved Son, in whom I am well pleased.” “My beloved Son, in whom I am well pleased.” This is My beloved Son, in whom I rest, in whom I delight, who has pleased Me. You see, then, that if a person comes and rejects the One in whom the Father is well pleased, the Father will undoubtedly be indignant with that person for rejecting His Son. This is entirely natural. Saint Cyril gives a parallel example further on, but I shall not read it, so that we are not delayed. I now come to the second paragraph: “Therefore, whoever desires to worship God with true reverence...”

“let him worship the Son, for otherwise the Father does not accept his worship.” Saint Cyril says that if anyone desires to worship God devoutly, he must worship the Son, since the Father does not accept worship from which the Son is absent. Let us pay close attention to this point. We go to the Divine Liturgy, light our candles, and offer incense, prosphora, oil, gifts, chandeliers, choir stalls, and icon stands. What else might we offer to a church? We might give money to build one. But, my beloved, if we do not believe in the person of Jesus Christ,

the Father does not desire our offering. He rejects it. Whether it is worship in the strict sense—going to the Divine Liturgy, being present, and taking part in the mystical table—or in the broader sense of offering anything for the worship and glory of God, if I do not accept the Son, my offering is not accepted. Not even the very posture of my body is accepted. Remember, there is nothing wrong with sitting in church. In ancient times we had a tradition of benches or seats within the place of worship. It is not a sin to sit.

Yet out of reverence, the people of God have always preferred to stand. A person sits when tired, elderly, or ill. But you will have noticed that, at least in Orthodox churches, the people stand. Why do they stand? It expresses a heightened reverence. A soul that wishes to worship God wants to be upright—to stand properly before Him, the whole person, body and soul. This is an important point. Notice that standing itself is an element of worship. Yet the Father does not accept even this standing if someone rejects His Son.

That is, if you do not believe in the person of His Son. God does not want even that. He wants nothing from you. Everything you offer will be accepted if you believe in the person of His Son. “The Father proclaimed from heaven, saying: This is My beloved Son, in whom I am well pleased.” The Father is well pleased in the Son.

If you hate Him and are not well pleased in Him, you do not have life. The Father, then, is well pleased in the Son. If you too are not well pleased in Him, you do not have eternal life. “Do not be carried away with the deceit of the Jews, who say that there is only one God.” Pay attention to this point, because this idea, this position, is truly introduced in a deceitful manner. It is not merely an old issue. From time to time it reappears, as it does today among the Jehovah’s Witnesses, who say: “No, the Son is a creature of the Father, and therefore He is a son by grace, not the Son by nature.” In all honesty, on the basis of the little we have said thus far, there can be no greater blasphemy. Do you understand? They do not accept that the Son is consubstantial—of one essence—with the Father. But what do they put forward? The very claim made by the Jews in those days. And since the teaching of the Jehovah’s Witnesses has Jewish roots, you can understand this more clearly: the same positions always return. The same is true of Islam—take note of this. Because Islam is a mixture of Judaism and Christianity, though much more of Judaism...

together with pagan ideas, as we have said. This is Islam, which arose around the seventh century, when Mohammedanism began. It speaks of only one God but does not accept the three Persons. What, then, do the Jews say? “There is only one God.” “But together with the confession that there is one God, know also that there is an Only-Begotten Son of God. I was not the first to say this; rather, the Psalmist, speaking in the person of the Son, says it.” As you know, in answering the Jews who deceitfully speak in this way—and today the Jehovah’s Witnesses stand in their place as the spiritual descendants of the unbelieving Jews of old, because the true Jew, the true Jew—

When the Son came, he believed. That is why the Lord said when He saw Nathanael, “Behold, a true Israelite, in whose mouth there is no deceit.” As you know, deceit has a broad meaning. A lie is a form of deceit. If I tell a lie, I have deceit in my mouth. But surely, someone might ask, did Nathanael never tell a lie in his entire life? That is not what the Lord meant. He meant that Nathanael had an upright heart. When he studied the prophets, he was ready to accept what was to come. The Messiah came, and Nathanael saw that what the prophets had foretold agreed with what he himself was seeing.

He discerned the spiritual character in the spiritual person of Jesus Christ, and said what he did: “Truly, You are the Son of God,” Nathanael declared. So what does it mean that there was no deceit in him? It means: I am ready to accept the Son of God, Jesus Christ, sincerely, because I have an upright soul within me. If there is deceit, things are different. Therefore, the Jews who did not believe had deceit in their hearts. Their hearts were not upright. And, as I told you, the spiritual descendants today of those unbelieving Jews are the Chiliasts. In responding to them, as you know, we use—at least with the Jews, but no less with the Chiliasts—

the Old Testament, in certain passages. Saint Cyril draws on one or two passages from the Old Testament. You heard the first one: it is from the second Psalm, verse 7. This wonderful Psalm is clearly messianic, as they say. “The Lord said to me, ‘You are My Son,’” says the Psalmist, speaking in the person of the Son. The Lord said to me, “You are My Son.”

If we had time to examine this psalm now—though of course we are not going to do so—we would discover astonishing things. Let me say just a few words about its meaning. The psalm speaks of the Lord’s Christ—the title “Christ” meaning, etymologically, the Anointed One, the One appointed by God. Whether it is Christ speaking to God, to the Father, or the Father speaking to His Christ, to His Son, the things said here could never be applied to any mere man, no matter how exalted his position in this world might be, even to David as king.

It is well known that David is the author of this second Psalm. David composed it. Therefore, David is not speaking about himself, nor does this Psalm refer to David. It goes beyond the limits of any human person, for it speaks of one who will reign over all the nations. David did not reign over all the nations. It says that with a rod of iron he will shatter those who oppose him like a potter’s vessels, and so on. These things do not fit the person of David. Consequently, David is speaking here about another person, not about himself. Indeed, the whole structure of the Psalm makes this perfectly clear. What, then, does it say here? “The Lord said to me, ‘You are My Son.’”

Further on, it says, “Today I have begotten You.” Could this be said of any other human being? “Today I have begotten You.” What Lord turns to someone and says to him, “You are My Son; today I have begotten You”? The words “today I have begotten You” have many meanings. I will explain them to you shortly. This can refer only to another Person, someone other than David. And this Person, my beloved, transcends every human person: He is the second Person of the Holy Trinity. He is the Son of God. It is as simple as that. For someone might say, “Perhaps He is speaking to an angel,” as the millenarians claim. But when the Apostle Paul speaks about the angels in the Epistle to the Hebrews, he says that God declares:

“He who makes the angels.” He made the angels. Scripture immediately uses the verb “made,” and the answer is clear: this means they are created beings, ministering spirits. “But to the Son He says, ‘Today I have begotten You,’” and the Son has inherited a name far more excellent than that of the angels. The Son, then, is not an angel or the Archangel Michael, as the millenarians claim. What does this mean? It means that here we have another Person. And because He says, “I have begotten You,” this shows that all created things are God’s creatures, the works of His hands. What does Scripture say about the angels? “He made His angels spirits,” and so forth. “He made.” But to the Son: “Today I have begotten You.”

“Today I have begotten You.” The verb “beget” points to the Son’s being consubstantial with the Father; therefore, the Son is God. But this phrase, “Today I have begotten You,” which appears here in the second Psalm and in the first chapter of the Epistle to the Hebrews—let me explain this as well—has two interpretations. The first refers to Christ’s human nature: in this interpretation, “today” refers to a moment within time. The other interpretation is that “today” means the eternal, the everlasting, the ever-present now. Not yesterday and not tomorrow, but today—that is, always. It therefore lies outside time and reveals that the Son is consubstantial with the Father and without beginning.

He is consubstantial with the Father and without beginning, just as the Father is. These are the two interpretations. One refers to His human nature, and the other to His divine nature. Both are Orthodox interpretations given by the Fathers of our Church. “Do not, then, pay attention to what the Jews say, but to what the prophets say.” This is very important. Do not look at what the Jews say, but at what the prophets say. “Are you surprised that those who stoned and killed the prophets also reject the words of the prophets?” Are you surprised that these people, who went so far as to reject the prophets, to stone them, murder them, and kill them—are you surprised if these people...

deny, in the end, even what the prophets themselves said? In other words, they are not only killers of the prophets, but killers of Christ as well. That is only to be expected. So do not pay attention to what these people say; look instead to what the Word of God says, to what the prophets say. Paragraph 3: “Believe in one Lord Jesus Christ, the Only-Begotten Son of God.” You, then, must believe in one Lord Jesus Christ, the Only-Begotten Son of God. Do you see how many points we have covered? Each one has its own distinct meaning. “And we say ‘one’...”

Jesus Christ is Only-Begotten in His Sonship. We call Him one because His Sonship—His being the Son—means that He is Only-Begotten; and since He is Only-Begotten, He is plainly also one. “We call Him one, lest you suppose there is another”—lest you think there is a second Son. This is why we say that He, the Son, is one. “We call Him one, lest you impiously distribute the many names of His divine uncreated energies among many Sons.” What follows is a list of several titles referring to the person of the Son. A title means a name—that is, one of the many names by which the Son is called.

Therefore, the Son has many names. But take care: He has many names with respect to His divine uncreated energies—that is, His attributes. When you hear that the Son is this or that, or that He is called by one name and then another, do not imagine that God has many sons. Take care, for that is impiety; it is a dreadful error. Rather, all these names are used for a particular purpose. The Son, then, is one—one. That is why He is called one and Only-Begotten. Saint Cyril now gives these names of the Son, the titles by which He is known under many names: “For He is called the door; but do not suppose that this title means a wooden door, but rather a spiritual and living door.”

Discerning those who enter. How is the Son called the door? Do not imagine that He is a wooden door, a door that people open and pass through. No, He is a rational door—that is, a spiritual door—living and able to discern those who enter. You may ask, “Would Saint Cyril really go so far as to say, ‘Do not imagine that this is a wooden door’?” My dear friends, if you read even a little—if the opportunity ever arises for you to read the teachings of the heretics of the first centuries, especially those of the Gnostics—Gnosticism was a dreadful heresy, truly dreadful—if you read a little and see...

If you read how they interpreted Holy Scripture in those days, you will pass through a whole range of emotions—sometimes anger, sometimes laughter. You will say, “Could they really have been so foolish? Did they understand nothing at all?” It is very simple: they did not have the Spirit of God. And anyone who does not have the Spirit of God will either interpret everything literally and arrive at monstrous ideas, or resort to allegory and arrive at equally monstrous ideas there. That is what the Gnostics did with their endless, bottomless allegories, drawing monstrous conclusions from them. So you may one day come across some ancient heresy claiming that Jesus Christ was a wooden door that had to be opened. Do not be surprised in the least. “Do not suppose, then, that this is a wooden door. He is called the Way—not a road trodden underfoot, but the Way that leads to the heavenly Father.” The Son is also called the Way. This does not mean a road on which people walk with their feet, but the way by which a person reaches the heavenly Father. “He is called a sheep—a sheep, a lamb—not an irrational sheep,” not an animal like an actual sheep, “but the One who, through His precious blood, cleanses the whole world from sins, the One who is led before the shearer.”

“And knowing when He ought to remain silent.” This sheep knows when to remain silent, because He is the sheep offered in sacrifice—that is, the Son of God, who is sacrificed in His human nature. He is therefore called a sheep. “This same sheep is also called a shepherd.” The same person, in another context, is called a shepherd—the very same person. At one time He is the sheep, and at another the shepherd. What did Christ say? “I am the good shepherd.” He is the sheep with respect to His humanity, and the shepherd because of the loving-kindness of His divinity. He is the sheep in His human nature, which is sacrificed; but in His divinity He is the shepherd, who in His love for mankind comes to our aid.

to shepherd us. “And do you wish to know that He also had sheep endowed with reason?” He says to the Apostles, “Behold, I send you out as sheep in the midst of wolves.” Why does He call His disciples sheep among wolves? Because a human being can be called a sheep precisely because of the sheep’s innocence and its other qualities. “Again, He is called a lion.” Christ is called both a sheep and a lion. “Not a man-eating lion”—not a lion that devours people—“but as though this title reveals the royal, steadfast, and confident character of His hypostasis, His person. He is called a lion in opposition to the adversary, that roaring lion who devours those he has deceived.” He is also called a lion...

And the tribe from which He descended is called the tribe of the lion. Note also that the Jews had emblems. When they were in the wilderness, the twelve tribes were arranged in four groups of three, stationed to the east, west, north, and south of the Ark. The Ark was in the middle, and each group of three tribes had a standard, a banner; and the standard of Judah bore the lion. If you will, the four symbols of the Evangelists—the lion, the eagle, the ox, and the angel in human form—were precisely the four symbols found at that time in the Old Testament. They are mentioned in the Book of Numbers in the Old Testament. Jesus, then, is called a lion here because He descended from the tribe of Judah. We also have the ancient prophecy of Jacob, which says: “Like a young lion, my son, you will lie down to sleep; and who dares awaken you?” Who dares say to a lion, “Wake up”? We nudge our goat, our sheep, or our ox to make it rise. But who dares go and rouse a sleeping lion? And He is also called a lion because He is of royal descent, from the line of David.

He is also called a lion, as we might say, because He stands against another lion, the devil, for Holy Scripture itself calls the devil a lion. What does the Apostle Peter say in his first epistle? That the devil goes about “like a roaring lion, seeking whom he may devour”—looking for someone to swallow up. Thus Christ is called a lion in opposition to that other lion, the devil, with his man-devouring nature, who is also our adversary. “For the Lord came, not changing the gentleness of His own nature, but as a mighty lion from the tribe of Judah,” as I explained to you, “saving...”

“saving those who believe and trampling down the adversary.” That is why He is called a lion: He saves those who believe and tramples down His adversary, the devil. “He is called a stone.” He is also called the Stone: “not a lifeless stone, quarried by human hands, but the cornerstone; whoever believes in Him shall not be put to shame.” Christ Himself said that He is the cornerstone, and that whoever stumbles upon this cornerstone will be crushed by it—ground to powder. This is precisely what the Lord meant to say to the Jews: “The stone which the builders rejected...”

“Has become the chief cornerstone.” The word “became,” written with a single eta in Greek, means precisely “came to be.” This stone—that is, I, Christ, Jesus—was rejected by you who were responsible for building up the people of God in faith in God. You said, “This stone is unsuitable; let us remove it from the building. Jesus is unsuitable.” Yet this very stone became the cornerstone. If you can picture the buildings of old—for today we build with concrete and no longer have that same image—you will remember that they placed great cornerstones at the corners, especially where the house needed a firm foundation so that it would not fall. That is the cornerstone. So the very one whom you rejected became the cornerstone.

fundamental and foundational, the stone upon which the whole edifice of faith rests. Christ is also called a rock, a stone. He is the rock that Moses struck and from which water flowed. And the Apostle Paul uses a strange expression about that rock—for it prefigured Christ. He refers to this living stone, this living rock, and says that it was “the rock that followed” the people of God. We know that the rock itself stood in one place. Moses struck it, water flowed out, and the people of God drank. But it was simply a rock. The Jews did not carry it with them so that it could keep giving them water. It was one rock, one stone.

Yet the Apostle Paul says that this stone followed them. How did it follow them? He is indicating here that Christ followed His people in another form: in the form of the cloud, luminous by night and dark by day. And that cloud truly did accompany the people. What do we see here? Jesus Christ was already journeying with His people through the wilderness. And it was not merely the water. The Son of God, who was to become incarnate, shared the hardships of His people throughout their forty years in the wilderness. Here we may speak, if the expression is permissible, of the history of the Son of God—for God does not have a history. History is bound up with time, while God is not bound by time. But when the Son of God enters time and becomes man, He acquires a history. Thus we might speak of the history of the Son of God, a history that fills a person with wonder, if only he recognizes Him—if he recognizes His person, His footsteps, and, we might say, His very heartbeat, His life and breath within the Old Testament. Then, and only then, he will certainly recognize Him in the New Testament, where He is always the same: Jesus Christ. “He is called Christ, not because He was anointed by human hands, but because He was anointed by the Father”

“eternally, for a high priesthood surpassing that of man.” He is also called Christ, that is, the One who has been anointed. This is not because He was anointed with oil, as anointing was practiced among the Jews, when the high priest and the king were anointed. The Son was not anointed by human hands, but by the Father Himself. Where do we find this anointing? In these words: “This is My beloved Son.” See how the Father anoints the Son: “This is My beloved Son, in whom I am well pleased.” He anoints Him and reveals Him, just as in ancient times an anointed king or anointed high priest was publicly appointed. And this anointing is eternal, without beginning. He is also called dead.

Another name given to Christ is “the dead One.” He Himself says in the Apocalypse: “I was dead, and behold, I am alive.” Behold, I live; I exist. “I became dead.” You see? This too is a name applied to Him. Truly, how many names Jesus Christ has! Speaking of the Holy Spirit, Saint Gregory the Theologian lists more than fifty names. There are many more. The names of the Son are beyond counting—an astonishing multitude of names and titles throughout the New Testament and the Old Testament. He is even called a serpent; do not be surprised. I am stepping aside from Saint Cyril for a moment. We know that the devil is called a serpent, yet even Christ is called a serpent. I will not explain this further; I mention it only to show you how many names Jesus Christ has. A great multitude. All these names are nothing other than the distinguishing marks of His person. It is like trying to describe someone whose photograph we do not possess, so that afterward we can reconstruct his likeness. Suppose a criminal causes a disturbance or commits a crime. Ten people saw him, but we have no photograph of him. So they describe him to the police.

They describe his distinguishing features. One person noticed his eyebrows, another his eyes, another his build or height. A description is formed. And from that description, using a particular method—at least, this was done in the past; I do not know what methods they use now—they would show the witnesses various faces. For however many patterns we may have, they are not infinite, even though there are always small details that fall outside them. We often say, “Ah, you look like that person.” In what way do you look alike? Human appearances can be grouped into a certain number of types—fifty, a hundred, five hundred, however many you please. So they would prepare five hundred faces and ask the witnesses who had seen the man, “Did he look something like this? Or like this? Was he like this? Or like this?” Eventually they would say, “There—that is what he looked like, like that face.” In the same way, these are the distinguishing marks of Jesus Christ. We find them within Holy Scripture.

The Apostles studied the distinguishing marks of Christ, and that is why they followed Him. “We have found Him of whom Moses and the prophets wrote,” Philip says to Nathanael. “We have found Him.” Later Andrew goes to Peter—to his brother Simon—and says, “We have found the Messiah.” How had they found Him? Where, and in what way, does one find Him? Until then, they had not known Him. John himself says, “I did not know Him. The One who told me to baptize also told me that He is the Messiah.” So how did the disciples find Him? They found Him because they already possessed His distinguishing marks from Holy Scripture, from the Old Testament. And what are those marks? They are the very ones Saint Cyril is now setting before us. If we too truly know them, my dear friends, we will never depart from the right faith. Let us continue. He is therefore called dead,

“not because He remained among the dead, as all others remain in Hades, but because He alone among the dead is free.” He is indeed called dead, but He did not remain among the dead as all others do in Hades. He alone is free among the dead, for He rose from the dead. But since the hour is late, my dear friends, we shall stop here and continue, God willing, next Monday.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί μου, στην δεκάτη κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου Ιεροσολύμων.

Τίτλος της κατηχήσεως αυτής είναι «Φωτιζομένων εν Ιεροσολύμοις κατήχησις δεκάτη, εις το “Και εις ένα Κύριον Ιησούν Χριστόν”» και ανάγνωσις κλπ. Ώστε, λοιπόν, το θέμα αυτής της κατηχήσεως, που φυσικά αφορά εις τους φωτιζομένους, δηλαδή εις εκείνους τους κατηχουμένους που επρόκειτο να βαπτιστούν πολύ κοντά, στο θέμα «Και εις έναν Κύριον Ιησούν Χριστόν».

Υπενθυμίζω, και όσοι για πρώτη φορά έρχεστε σας λέγω, ότι οι κατηχήσεις του Αγίου Κυρίλλου αναφέρονται στο Σύμβολο της Πίστεως. Δηλαδή, «Πιστεύω εις έναν Θεόν, Πατέρα Παντοκράτορα» και το καθεξής, και παίρνει ένα σημείο του Συμβόλου της Πίστεως, ένα άρθρον.

Ιακώβη. Ένα άρθρο μπορεί να απασχολήσει δύο κατηχήσεις ή τρεις κατηχήσεις, αναλόγως, ώστε με τον τρόπον αυτόν κάνει κατήχηση στους μέλλοντας να βαπτιστούν. Δεν φαντάζεστε τη χαρά μου που διάβαζα προχθές ότι στην Αθήνα κάπου γίνεται μια σχολή κατηχήσεως κάπως υψηλού επιπέδου, κάπως. Όταν λέω κάπως, ας πούμε να είναι άνθρωποι που καταλαβαίνουν μερικά πράγματα, ιδίως ως στελέχη αυτοί, και να υπάρχει και απολογητικό στοιχείο μέσα σε αυτήν την κατήχηση και αντιαιρετικό στοιχείο. Βεβαίως, σε μια κατήχηση υπάρχουν τα στοιχεία αυτά. Αν έχετε προσέξει, όταν επί παραδείγματι πούμε δια τον Ιησού Χριστό,

τι θα πούμε σήμερα με τη βοήθεια του Θεού; Αναμφισβητήτως υπάρχουν στοιχεία αντιαιρετικά. Αν το θέλετε, όταν κανείς κρατάει την λυδία λίθο στην τσέπη του, μπορεί να ελέγξει κάθε νόμισμα σε ποια καράτια είναι το χρυσάφι του. Έτσι, βέβαια, μπορούμε να μάθουμε μερικά περί αιρέσεων. Αλλά όταν κρατάμε όμως το αληθές, και να μην γνωρίζουμε μίαν αίρεση, όταν θα την πρωτακούσουμε θα πούμε «αυτό είναι αίρεση», διότι κρατούμε το αληθές. Το δυστύχημα είναι ότι δεν κρατούμε ούτε το αληθές και δεν το κρατούμε διότι δεν υπάρχει κατήχηση. Όπως και το απολογητικό στοιχείο υπάρχει στον Άγιο Κύριλλο, και το αντιαιρετικό και το απολογητικό στοιχείο είναι πλούσιο, είναι άφθονο. Και, αν το θέλετε, είναι η σωστή μέθοδος.

Μπορεί να προσφερθεί όλο αυτό το υλικό και όχι να λέμε ότι απλώς τώρα έχω ένα φροντιστήριο που κάνουμε μία αντιαιρετική προσπάθεια ή μία προσπάθεια να πάρουμε στοιχεία απολογητικά. Όχι, αυτά θα προσφέρονται όλα μέσα σε μία γενική κατήχηση. Είναι, ξαναλέγω, είναι ο καλύτερος τρόπος. Δηλαδή, η μέθοδος του Αγίου Κυρίλλου είναι κλασική, είναι τυπική, είναι σημαντική. Γι' αυτό ακριβώς θα διαβάσετε στην εισαγωγή που γίνεται από πατρολόγο καθηγητή για τις κατηχήσεις του Αγίου Κυρίλλου, θεωρείται πρότυπον ποιμαντικής εργασίας.

Πρώτο.

Έχουμε ένα στοιχείο εμείς, είναι αμαρτημένο αυτό, να ξεχωρίζουμε. Είναι η εποχή των ειδικεύσεων. Λέμε λειτουργικά θέματα.

Λέμε απολογητικά θέματα. Γιατί τα ξεχωρίζουμε; Γιατί όλα τα στοιχεία θα είναι μέσα, όπως ακριβώς θα τρώγαμε ένα φαγητό και το φαγητό αυτό δεν θα είχε μόνο ένα στοιχείο θρεπτικό αλλά πολλά στοιχεία, και ένας οργανισμός έχει ανάγκη από πολλά στοιχεία, και προσφέρονται τα στοιχεία αυτά με τον ωραιότερον και απλούστερον τρόπον, τον φυσικότερον τρόπον. Όλα αυτά τα στοιχεία τα βρίσκουμε εδώ στις κατηχήσεις του Αγίου Κυρίλλου. Χαίρω όμως πάρα πολύ για την προσπάθεια που γίνεται, που κατενοήθη, αρχίζει να κατανοείται ότι ο λαός μας πρέπει να επανακατηχηθεί. Είναι γνωστό ότι ο θεσμός του κατηχητικού σχολείου έχει υποτιμηθεί και έχει προσβληθεί. Κακώς. Τώρα, βέβαια, ίσως μερικά πράγματα να μην έγιναν σωστά στην κατήχηση των παιδιών.

Δεν είναι της ώρας να πει κανείς τυχόν λάθη. Αλλά ακόμη και λάθη να έχουν γίνει και μέθοδοι να μην ακολουθήθηκαν σωστές, ωστόσο όμως για την εργασία δεν μπορεί κανείς να πει τίποτε. Αλλά, δεν ξέρω, ο θεσμός αυτός έχει στην εποχή μας πάρα πολύ ατονήσει. Σε βαθμό που, όταν βγάζουμε ειδοποιητήρια κάθε χρόνο για το κατηχητικό μας σχολείο, ούτε καν βάζουμε τη λέξη «κατηχητικό», γιατί, προσέξτε, σοκάρει. Ακόμα και οι λέξεις σοκάρουν. Ακούστε τι άσχημη λέξη είναι. Θα πει κλωτσάει, δημιουργεί αντίδραση. Δηλαδή είναι μια έννοια που σήμερα ο άλλος δεν τη δέχεται εύκολα. Κακώς, κακώς. Πρέπει να βρούμε τρόπο να κατηχηθεί ο λαός μας, να επανακατηχηθεί σε οποιαδήποτε ηλικία.

Είναι ένα μεγάλο κατηχητικό σχολείο, σας το έχω πει πολλές φορές, και είμαστε όλοι μαθητές του Χριστού, και εγώ μαθητής. Θα πιστεύατε δηλαδή ότι εγώ είμαι δάσκαλος; Δεν είμαι δάσκαλος, και εγώ μαθητεύω. Πρώτα θα διαβάσω εγώ εδώ, πρώτα θα μελετήσω εγώ εδώ, πρώτα θα μάθω εγώ εδώ και μετά θα σας τα πω και εσάς. Όλοι, λοιπόν, μαθητεύομε εις τον Λόγο του Θεού και πρέπει να μαθητεύομε έως ότου πεθάνουμε. Να σημειώσετε, γιατί κάποιος μπορεί να πει ότι, όπως πάμε στο σχολείο και μαθαίνουμε γράμματα, μετά έρχεται κάποια φορά που παίρνουμε και το απολυτήριο. Μήπως κάπως έτσι, λοιπόν, και εδώ θα πρέπει κάποτε να ολοκληρώσουμε την κατήχησή μας και να απέλθουμε; Γιατί ίσως κάποιοι αδελφοί να πούνε: «Πήγα δύο, τρία, πέντε χρόνια, τα ίδια και τα ίδια». Ας πούμε ότι δεν λέμε τα ίδια και τα ίδια, αλλά και να λέγαμε τα ίδια και τα ίδια, πέραν της πληροφορίας,

να μάθουμε το περιεχόμενο της πίστης μας, είναι και ένα άλλο στοιχείο το οποίο έχουμε υποτιμήσει. Ούτε καν έχουμε αντιληφθεί ότι υπάρχει το στοιχείο της συντηρήσεως. Μπορεί, αγαπητοί μου, να τα ξέρω όλα —αν είναι δυνατό να τα μάθουμε όλα· είναι ατελεύθετα τα της θεολογίας, πιστέψτε με, είναι ατελεύθετα— και άλλη φορά σας έχω πει: θα φτάσω να πεθάνω και δεν έχω κάνει ακόμα ανάγνωση της Αγίας Γραφής. Ανάγνωση δεν έχω κάνει, το ομολογώ. Ανάγνωση, το πιστεύετε, δεν έχω κάνει ακόμα. Πού να πει κανείς να βαθύνεις, να αναλύσεις· ατελεύτητο το βάθος της θεολογίας. Λοιπόν, μπορείς να πεις «τα 'μαθες, έστω, τα 'μαθες». Αλλά δεν θέλει συντήρηση;

«Επανάληψις μήτηρ πασών των επιστημών», λέει ένα λόγιο. Ναι, διότι όταν ακούμε συνεχώς τον Λόγο του Θεού, έστω κι αν δεν μαθαίνουμε τίποτα —αδύνατον αυτό—, όμως μας συντηρεί ο Λόγος του Θεού. Ποιος βαρέθηκε το ψωμί; Ποιος βαρέθηκε το νερό; Ποιος βαρέθηκε το αλάτι; Ίδια πράγματα δεν είναι; Μπορεί να αλλάζουμε το φαΐ μας, αλλά νερό πάντα πίνουμε και είναι το ίδιο, αλάτι πάντα βάζουμε στο φαΐ και είναι το ίδιο, και ψωμί, πάντα το ίδιο ψωμί τρώμε στο τραπέζι μας. Ποιος λέγει ότι το βαρέθηκε ή το ξέρει πια τι είναι αυτό; Αυτό συντηρεί, συντηρεί στη ζωή. Γι' αυτό θα παρακαλέσω πάρα πολύ, πάρα πολύ.

Να ερχόμαστε πάντα να ακούμε τον Λόγο του Θεού. Λέγεται ότι ο Αμπέρ, ο πολύς, ο μεγάλος Αμπέρ, ο γνωστός που προς τιμήν του δόθηκε μονάδα μετρήσεως ρεύματος,

αυτός... Αυτός επήγαινε εκεί στο κατηχητικό σχολείο της γειτονιάς του, που ήταν το κατηχητικό των μικρών παιδιών. Ο κατηχητής, νεαρός φοιτητής που τον είχε καθηγητή στο πανεπιστήμιο τον Αμπέρ, «Χαίρε, καθηγητά», λέει, «έρχεστε και ακούτε εμένα;» «Παιδί μου», του λέγει, «ναι, εσένα έρχομαι και ακούω. Πρώτα πρώτα μ' αρέσει όπως κάνεις το μάθημα και ύστερα δεν μπορώ να πω ότι όλα τα πράγματα τα γνωρίζω, και αν κάτι γνωρίζω, μου ξεσκονίζεται αυτό ή το ξαναθυμάμαι πάλι».

Πήγαινε ο κύριος Αμπέρ και εκάθισε σε μια τελευταία καρέκλα, που ήταν όλα τα παιδιά και άκουγαν κατηχητικό σχολείο. Αν το θέλετε, αγαπητοί μου, αυτή είναι η ταπείνωση της διανοίας, αυτή είναι η ταπείνωση: να μην λέει κάποιος πως τα ξέρει όλα και ότι «θα είμαι πάντα ένας μαθητής, μέχρι που να πεθάνω θα είμαι ένας μαθητής». Και να το ξέρετε, όπως ο Σοκράτης έλεγε «ένα ξέρω, ότι τίποτα δεν ξέρω», ήταν ο σοφότατος, έτσι και εκείνος που λέει «τίποτα δεν ξέρω, πάντα θα είμαι μαθητής», αυτός θα είναι ο σοφότατος. Αυτό το γνωρίζουμε. Κατά τα άλλα, ο εγωιστής ποτέ δεν είναι σοφός, εκείνος που λέει «τα ξέρω, τα ξέρω», όπως έλεγε κάποια γυναίκα: «Ναι», λέει, «το ξέρω το Ευαγγέλιο, το ξέρω, το ξέρω». Ναι, αλλά δεν είπε αν το ξέρει από μέσα ή απ' έξω. Δηλαδή, αν το ξέρει στο ξώφυλλό του το Ευαγγέλιο.

Απ' έξω, στο ξώφυλλο, το ξέρουμε το Ευαγγέλιο, και ο παπάς το βγάζει κάθε Κυριακή, το Ευαγγέλιο, και το διαβάζει τώρα επί λέξει. Το ξέρουμε απ' έξω, το ξέρουμε. Μέσα τι γίνεται; Το διαβάζουμε, το μελετούμε, το ξέρουμε; Είναι, λοιπόν, εγωισμός, είναι αφροσύνη το να πούμε ότι ξέρουμε τον Λόγο του Θεού. Σκέτη αφροσύνη. Αλλά θα πω άλλη μια φορά: και να τον ξέρουμε τον Λόγο του Θεού, αγνοούμε την ιδιότητά του ως ιδιότητα συντηρήσεως της υπάρξεώς μας. Πρέπει, λοιπόν, να έχουμε πάντα μια επαφή με τον Λόγο του Θεού. Ας δούμε, λοιπόν, τι λέει η κατήχηση αυτή του Αγίου Κυρίλλου, η δεκάτη.

«Πιστεύειν εις ένα Θεόν Πατέρα Παντοκράτορα δεδιδαγμένοι,

εις Υιόν Μονογενή πιστεύειν οφείλουσιν. Ο γαρ αρνούμενος τον Υιόν ουδέ τον Πατέρα έχει. “Εγώ ειμί η θύρα”, φησίν ο Ιησούς, “ουδείς έρχεται προς τον Πατέρα ει μη δι' εμού”. Εάν γαρ αρνήση την θύραν, αποκέκλεισται η προς τον Πατέρα γνώσις».

Που λέγουν ότι πιστεύουν εις έναν Θεόν Πατέρα Παντοκράτορα, που έχουν διδαχθεί να πιστεύουν σε έναν Θεόν Πατέρα Παντοκράτορα, αυτοί πρέπει να πιστεύουν και να δέχονται, οφείλουν να δέχονται, ότι πιστεύουν και εις Υιόν Μονογενή. Διότι δεν είναι δυνατόν ποτέ κανείς να λέγει ότι πιστεύει στον Πατέρα και να μην αποδέχεται τον Υιόν του Θεού, τον Μονογενή. Και εκ προοιμίων στην κατήχησή του ο Άγιος Κύριλλος μας λέγει ότι εκείνος που αρνείται τον Υιόν ούτε τον Πατέρα έχει, όπως ακριβώς λέγει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης στην πρώτη του επιστολή, στο δεύτερο κεφάλαιο, στίχος 23. Σας το έλεγα...

εχθές, και θα σας το λέγω πολύ συχνά αυτό, γιατί ίσως είναι πολύ επίκαιρο, που πολλοί νομίζουν ότι μπορούν να πιστεύουν εις τον Θεόν αλλά να αρνούνται τον Ιησού Χριστόν. Εδώ αιτιολογεί και λέει ότι ο Χριστός είπε: «Εγώ είμαι η πόρτα, εγώ είμαι η θύρα, και κανείς, ουδείς, έρχεται προς τον Πατέρα ει μη δι' εμού». Όπως γράφει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης στο 14ο κεφάλαιο, στίχος 6. Δηλαδή, τι σημαίνει αυτό; Όταν ο Χριστός είπε «εγώ είμαι η θύρα», σημαίνει η θύρα του Πατρός. Το σκεφτήκατε αυτό; Όταν ο Χριστός λέγει «εγώ είμαι η οδός», εννοεί «εγώ είμαι η οδός προς τον Πατέρα». Διότι, στην τελευταία ανάλυση,

μου πείτε ότι είναι η θύρα της σωτηρίας ή η οδός της σωτηρίας, απλώς, ή η οδός της πνευματικής ζωής, ή ό,τι άλλο, ή ακόμη το μέσον, ο τρόπος, γιατί ο Υιός φέρεται και ως μέσον και ως τέρμα.

Δρόμος είναι πάντα ένα μέσο να φτάσουμε κάπου. Δύο σημεία τα ενώνει πάντα ένας δρόμος. Φεύγω από το σπίτι μου και πηγαίνω στο σχολείο. Σημαίνει, λοιπόν, ότι τα δύο αυτά σημεία, σπιτιού και σχολείου, τα συνδέει ένας δρόμος. Ο Χριστός, λοιπόν, είναι και ο δρόμος, το μέσο, αλλά και ο τελικός σκοπός, το σχολείο, να το πούμε για το παράδειγμα που αναφέραμε. Τι σημαίνει, λέει ο Χριστός, «εγώ είμαι η οδός»; Σας...

«Εγώ είμαι η αλήθεια και η ζωή». Συνεπώς, η αλήθεια και η ζωή είναι το τέρμα, είναι ο Χριστός. Πρέπει να φτάσω στη ζωή, πρέπει να φτάσω στην αλήθεια. Πώς θα φτάσω, που είναι ο Χριστός η ζωή και η αλήθεια; Πώς θα φτάσω; Πάλι με τον Χριστό, που είναι η οδός. Όλα αυτά είναι σωστά, είναι σωστές ερμηνείες, σωστές θέσεις, αλλά η κυριοτάτη, αγαπητοί μου, θέση είναι τούτη που σας λέγω και που λέει ο Άγιος Κύριλλος. Είναι ότι ο Υιός είναι η οδός προς τον Πατέρα. Εάν δεν βαδίσεις την οδόν, τον Υιόν, στον Πατέρα δεν φτάνεις ποτέ. Εάν δεν διέλθεις την θύρα, τον Υιόν, ουδέποτε γνωρίζεις και συναντάς τον Πατέρα. Με άλλα λόγια, εικόνες είναι και η θύρα και η οδός.

Πρέπει, πρέπει να δεχθείς, να αποδεχθείς, να πιστέψεις το θεανθρώπινο πρόσωπο του Ιησού Χριστού, ότι είναι ο Υιός ο Μονογενής, έχων την υιότητα κατά εξαίρετον και ειδικόν τρόπον. Θα το δούμε λίγο πιο κάτω αυτό, δηλαδή όχι όπως εμείς είμαστε τα παιδιά του Θεού κατά χάριν ή κατά υιοθεσία, αλλά είναι ο κατά φύσιν Υιός του Θεού. Ούτω, τότε αναμφισβητήτως γνωρίζεις και τον Πατέρα. Το αρνείσαι αυτό; Τότε δεν έχεις ούτε τον Υιόν ούτε τον Πατέρα. Και τότε είσαι άθεος. Το έχω πει δύο-τρεις φορές μέχρι τώρα στις ομιλίες μας αυτές, και χθες το έλεγα, αλλά θα σας το πω άλλη μια φορά. Η έννοια της αθεΐας είναι αυτή, κατά την Αγία Γραφή. Η έννοια της αθεΐας που υπάρχει έξω, στους πολλούς, δεν είναι αυτή. Όταν ο άλλος σου λέγει ότι «πιστεύω σε μια ανωτέρα δύναμη».

Δεν είμαι άθεος, σου το λέγει, δεν είμαι άθεος. Αυτός, κατά την Αγία Γραφή, είναι άθεος. Μάλιστα, σήμερα προσπαθούμε να βρούμε κάτι ψίχουλα πίστεως σε μεγάλα πρόσωπα της συγχρόνου ιστορίας, σε κάποιους επιστήμονες, σε κάποιους μεγάλους καλλιτέχνες, σε μεγάλους πολιτικούς. Δεν ξέρω, τέλος πάντων, επιφανή ονόματα της συγχρόνου εποχής. Και λέμε, είδες ο τάδε, γράφουμε και άρθρα, τα δημοσιεύουμε, τα προβάλλουμε, είδες ο τάδε, πιστεύει. Σε ένα βιβλίο που κάποτε γράφονταν εκεί γνώμες επιστημόνων ήταν και ο Αϊνστάιν. Νεότερος εγώ, θυμούμαι, διάβαζα, ο Αϊνστάιν είναι πιστός κτλ. Σε τι πιστός; Αργότερα, όταν έμαθα τι πιστεύει ο Αϊνστάιν, έμενα έκπληκτος. Δεν δέχεται τους προφήτες.

Ήταν Εβραίος, συνεπώς δεν εδέχετο τον Ιησού Χριστό. Και τον Ιησού Χριστό είπε ότι είναι μεγάλο πρόσωπο, απλώς ένας μεγάλος άνθρωπος, μεγάλο πρόσωπο. Αλλά έζησε και πέθανε Εβραίος, με την έννοια δεν πίστεψε στον Χριστό. Τους δε προφήτες τούς θεωρούσε ανθρώπους που διέστρεφαν την ιστορία και τον λαό. Τους προφήτες! Εάν έτσι εδέχετο τους προφήτες, οι οποίοι μίλησαν για τον Χριστό, επόμενο ήταν λοιπόν, εφόσον δεν είχε την οδόν που λέγονται προφήται, να μην έφτανε ποτέ εις τον Υιόν, που ήταν το τέρμα της οδού αυτής, δηλαδή των προφητειών. Δεν ήταν επόμενο; Τώρα πώς τον προβάλλουμε εμείς τον Αϊνστάιν και λέμε ότι είναι σοφός και πιστός; Ουσιαστικά άπιστος. Αγαπητοί μου, όλους αυτούς που προβάλλομε ως πιστούς, δεν ξέρω.

Δεν ξέρω αν ήμουν υπερβολικός, αλλά έλεγα, ίσως ο ένας στους εκατόν είναι αληθινός πιστός. Με ποιαν έννοια; Την Ευαγγελική, ναι, Αγία Γραφή, την Ευαγγελική. Αλλά επειδή σήμερα υπάρχει ένα κλίμα ψυχρότητας της πίστεως, ένα κλίμα αθεΐας, και αυτά τα ψίχουλα, έστω κι αν είναι μαζεμένα από βρωμιές και από σκουπίδια, τα προβάλλομε. Ο τάδε τραγουδιστής, λέμε, πιστός, ο τάδε ή η τάδε αθλητής, αθλήτρια, πιστός. Έτσι εύκολα δεν είναι άθεος. Αγαπητοί, το κριτήριο του να είσαι ένθεος ή άθεος είναι κατά πόσο δέχεσαι το πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Αυτό είναι το κριτήριο.

Αυτό και μόνον αυτό, τίποτε άλλο. Δεν λέω για τη ζωή, διότι πέραν της πίστεως μετά είναι δεύτερο βήμα, είναι η ζωή που θα κάνεις, αλλά στον τομέα της πίστεως είναι αυτό. Συνεπώς, καταλαβαίνετε σήμερα πόσοι μπορεί να είναι οι άθεοι, όταν έχουν εσφαλμένη αντίληψη περί του προσώπου του Ιησού Χριστού. Θα παρακαλέσω θερμά από σας, ακούτε τον Λόγο του Θεού. Κανείς μη φτάσει να δέχεται τον Ιησού Χριστόν ότι είναι κοινωνιολόγος, είναι σοφός, είναι... Όχι, προς Θεού, όχι. Είναι το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος που ενανθρώπησε. Αυτή είναι η σωστή πίστη. Αλλιώτικα, οτιδήποτε άλλο πούμε, είμεθα στον χώρο της αθεΐας. Ρητώς και κατηγορηματικώς. Δεν τα λέγω εγώ. Είδατε πώς τα αποκαλύπτει εδώ ο Λόγος του Θεού, πώς ο Άγιος Κύριλος μας τα παρουσιάζει.

Ο οποίος, βεβαίως, έχει τις κατοχυρώσεις του, την Αγία Γραφή. «Ἐὰν γὰρ ἀρνήσῃ τὴν θύραν, ἀποκέκλεισταί σοι ἡ πρὸς τὸν Πατέρα γνῶσις». Δηλαδή, αν κλείσεις τη θύρα —τι θα πει κλείνω τη θύρα;— δεν δέχομαι το πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Τι είπε ο Χριστός; «Εγώ είμαι η θύρα». Έκλεισες την πόρτα, δεν την περνάς την πόρτα, τότε λοιπόν σου είναι κλεισμένη και η γνώσις περί του Πατρός. Δηλαδή, δεν έχεις θεογνωσία, έχεις Θεού αγνωσία. Ξέρετε, παρ’ όλο αυτό, τι λέει ο Απόστολος Παύλος στους Κορινθίους; Βάζει ένα καθόλου κολακευτικό: «Πρὸς ἐντροπὴν ὑμῖν λέγω». Και το λέγει στους χριστιανούς αυτό της Κορίνθου: «Ἀγνωσίαν Θεοῦ τινες ἔχουσι». Παρότι εκεί έχει...

επιεικέστερο χαρακτήρα το πράγμα. Δηλαδή ηρνούντο οι Κορίνθιοι, χθεσινοί ειδωλολάτραι —είχαν ένα ελαφρυντικό, χθεσινοί ειδωλολάτραι—, ηρνούντο την Ανάσταση των νεκρών. Γιατί ηρνούντο; Αγνοούσαν τουλάχιστον τη δύναμη του Θεού. Και λέει: «Ἀγνωσίαν γὰρ Θεοῦ τινες ἔχουσι· πρὸς ἐντροπὴν ὑμῖν λέγω». Πάντως βλέπετε ότι, αν κλείσουμε την πόρτα, αποκλείσουμε το πρόσωπο του Ιησού Χριστού, είμεθα εις το σκότος της αγνωσίας του Θεού. Δεν ξέρουμε τίποτα. «Οὐδεὶς ἐπιγινώσκει», λέγει ο Ματθαίος 11,27, «οὐδεὶς ἐπιγινώσκει τὸν Πατέρα εἰ μὴ ὁ Υἱὸς καὶ ᾧ ἐὰν ὁ Υἱὸς ἀποκαλύψῃ». Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός.

Και σε ό, όποιον ο Υιός αποκαλύψει τον Πατέρα. Θα μου πείτε, σε όποιον; Μήπως εγώ δεν έχω εδώ κάποιο φταίξιμο; Όχι, δεν είναι το πράγμα εκεί. Ο Υιός αποκαλύπτει στον καθένα τον Πατέρα, εάν συναντά αγαθή προαίρεση. Ο Θεός, ο Χριστός, δεν προσωποληπτεί. Αυτό δεν πρέπει ποτέ να το ξεχνούμε. Ας δείξουμε καλή διάθεση και τότε τα πράγματα έρχονται πολύ καλά σε εμάς. «Ἐὰν γὰρ ἀρνήσῃ τὸν ἀποκαλύπτοντα, μένεις ἐν ἀγνωσίᾳ». Διότι, εάν αρνηθείς εκείνον που αποκαλύπτει, πολύ φυσικό, μένεις σε μια αγνωσία. «Ἀπόφασίς ἐστιν ἐν Εὐαγγελίοις λέγουσα». Απόφασις είναι από το από και φημί. Θα πει λέγω, όχι με τη σύγχρονη έννοια απόφασης που λέμε.

«Ὁ ἀπειθῶν τῷ Υἱῷ οὐκ ὄψεται ζωήν, ἀλλ’ ἡ ὀργὴ τοῦ Θεοῦ μένει ἐπ’ αὐτόν», όπως λέγει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης στο 3,36. Δηλαδή, εκείνος ο οποίος δεν πιστεύει εις τον Υιόν δεν θα δει ζωή, αιώνια ζωή δεν θα δει. Αλλά όχι μόνον αυτό, αλλά και η οργή του Θεού μένει σε αυτόν. «Ἀγανακτεῖ γὰρ Πατήρ, Υἱοῦ τοῦ Μονογενοῦς ἀθετουμένου». Διότι αγανακτεί ο Πατήρ όταν αθετείται ο Μονογενής Του Υιός. Σημειώσατε ότι, όταν ο Ιησούς Χριστός εβαπτίζετο, ηκούσθη η φωνή του Ουρανίου Πατρός: «Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητός, ἐν ᾧ ηὐδόκησα».

Όταν ο Κύριος μετεμορφούτο εις το όρος Θαβώρ, ο ίδιος λόγος: «Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητός, ἐν ᾧ ηὐδόκησα». «Ο Υιός μου ο αγαπητός, ἐν ᾧ ηὐδόκησα». Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο αναπαύομαι, στον οποίο ευδοκώ, ο οποίος με έχει ευαρεστήσει. Βλέπετε λοιπόν, εάν τώρα έρχεται ο άνθρωπος και αθετεί εκείνον που ο Πατήρ ευδοκεί, τότε αναμφισβήτητα ο Πατήρ αγανακτεί εναντίον εκείνου του ανθρώπου, ο οποίος αθετεί τον Υιόν Του. Είναι πάρα πολύ φυσικό. Έχει ένα παράλληλο παράδειγμα. Δεν σας το διαβάζω για να μην αργούμε. Ο Άγιος Κύριλος πιο κάτω. Πηγαίνω στη δευτέρα παράγραφο. «Ὅστις οὖν εὐσεβεῖν Θεὸν βούλεται».

«προσκυνείτω τὸν Υἱόν, ἐπεὶ οὐ παραδέχεται τὴν λατρείαν ὁ Πατήρ». Εάν κανείς, λέγει, επιθυμεί να ευσεβεί στον Θεόν, τότε πρέπει να προσκυνεί τον Υιόν, αφού δεν δέχεται ο Πατήρ μία λατρεία στην οποία απουσιάζει ο Υιός. Αυτό το σημείο ας το προσέξουμε λίγο. Πάμε στη λειτουργία, ανάβουμε το κερί μας, προσφέρομε θυμίαμα, πρόσφορο, λάδι, δώρα, πολυελαίους, στασίδια, προσκυνητάρια. Τι άλλο μπορεί να προσφέρουμε σε έναν ναό; Χρήματα να χτίσει ένας ναός. Αγαπητοί μου, εάν δεν πιστεύουμε στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού,

η προσφορά δεν είναι επιθυμητή από τον Πατέρα. Την απορρίπτει. Είτε λατρεία, εν κυρία εννοία, με την έννοια θα πάω στη Θεία Λειτουργία να παρασταθώ, να μετέχω στο μυστικό τραπέζι, είτε εν ευρεία εννοία να προσφέρω οτιδήποτε για τη λατρεία του Θεού, για τη δόξα του Θεού, εάν δεν δέχομαι τον Υιόν, δεν είναι αποδεκτή η προσφορά μου. Ούτε ακόμα η ίδια μου η στάση. Σημειώσατε ότι εμείς, χωρίς να είναι κακό να καθίσει κανείς στην εκκλησία —είχαμε αρχαία παράδοση που είχαμε έδρανα, καθίσματα δηλαδή, μέσα στον χώρο της λατρείας—, δεν είναι αμαρτία να καθίσει κανείς.

Από μία ευλάβεια πάντοτε ο λαός του Θεού προτιμούσε να είναι όρθιος. Κάθεται κανείς όταν κουραστεί ή είναι ηλικιωμένος ή είναι ασθενής. Αλλά θα το έχετε προσέξει, τουλάχιστον στις Ορθόδοξες Εκκλησίες, υπάρχει αυτό, το ότι ο λαός είναι όρθιος. Γιατί είναι όρθιος; Είναι μια τονισμένη ευλάβεια. Μια ψυχή που θέλει να λατρεύσει τον Θεό θέλει να είναι ορθία, δηλαδή να στέκεται σε μια στάση ορθή, ένας άνθρωπος, ψυχή ολόκληρη ένας άνθρωπος, και αυτό είναι ένα σημαντικό σημείο. Προσέξτε, αυτή η ορθοστασία αποτελεί στοιχείο λατρείας. Ούτε αυτή την ορθοστασία δεν δέχεται ο Πατήρ, εάν αθετεί τον Υιόν Του.

Με την έννοια ότι δεν πιστεύεις στο πρόσωπο του Υιού Του. Ούτε αυτό θέλει ο Θεός. Δεν θέλει τίποτα. Όλα θα γίνουν δεκτά εκ μέρους σου, εάν πιστεύεις στο πρόσωπο του Υιού Του. «Πατὴρ οὐρανόθεν ἐπεφώνησε λέγων· Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητός, εἰς ὃν ἐγὼ ηὐδόκησα». Ευδόκησεν ο Πατήρ εν τω Υιώ.

μισεί και ευδοκίσεις, ζωήν ούτε έχεις. Λοιπόν, ευδοκεί ο Πατήρ εις τον Υιόν. Εάν και εσύ δεν ευδοκήσεις, τότε δεν έχεις αιωνία ζωή. «Μὴ συμπαραφέρου τῇ Ἰουδαίων πανουργίᾳ, λεγούσῃ ὅτι εἷς Θεὸς μόνος». Προσέξτε αυτό το σημείο, γιατί ξέρετε, αυτό το στοιχείο, αυτή η θέση, κατά πανούργον τρόπον πραγματικά, εισάγεται. Δεν είναι μια παλιά υπόθεση. Κατά καιρούς ανανεώνεται, όπως σήμερα από τους χιλιαστάς, οι οποίοι λέγουν: Όχι, ο Υιός είναι κτίσμα του Πατρός και συνεπώς Υιός κατά χάριν και όχι κατά φύσιν. Ειλικρινά, δεν υπάρχει μεγαλύτερη βλασφημία, με βάση αυτά τα πολύ λίγα που ήδη έχουμε πει μέχρι αυτή τη στιγμή. Το αντιλαμβάνεστε; Αφού δεν δέχονται τον Υιόν ομοούσιον με τον Πατέρα. Αλλά τι προβάλλουν; Αυτό που τότε προέβαλλαν και οι Εβραίοι. Και που φυσικά, αφού ο χιλιασμός έχει Ιουδαϊκές ρίζες, το αντιλαμβάνεστε καλύτερα, είναι πάντοτε οι ίδιες θέσεις. Όπως ακριβώς και ο Ισλαμισμός. Σημειώστε αυτό το πράγμα. Ο Ισλαμισμός, επειδή είναι ένα κράμα Ιουδαϊσμού και Χριστιανισμού, περισσότερο όμως Ιουδαϊσμού...

και ειδωλολατρικών, τα λέγαμε, θέσεων. Αυτό είναι ο Ισλαμισμός, που συνέβη τον 7ο αιώνα, κάπου εκεί, όταν ξεκίνησε ο Μωαμεθανισμός. Μιλάει για έναν Θεό μόνο, αλλά δεν δέχεται τα τρία πρόσωπα. Τι λέγουν λοιπόν οι Εβραίοι; «Εἷς Θεὸς μόνος». «Ἀλλὰ μετὰ τοῦ “εἷς Θεός”, γίνωσκε ὅτι καὶ Υἱὸς ἐστὶ Θεοῦ Μονογενής. Ἐγὼ τοῦτο πρῶτον οὐκ εἶπον, ἀλλ’ ὁ Ψαλμῳδὸς ἐκ προσώπου τοῦ Υἱοῦ λέγει». Βέβαια, όπως τα γνωρίζετε, για να αντιμετωπίσουμε τους Εβραίους, οι οποίοι με πανουργία μας μιλούν έτσι, σήμερα είναι οι χιλιαστές στη θέση τους, πνευματικοί απόγονοι των παλαιών απίστων Εβραίων. Γιατί ο αληθός Εβραίος, ο αληθής Εβραίος,

όταν ο Υιός ήλθε, επίστευσε. Γι’ αυτό και ο Κύριος είπε, όταν είδε τον Ναθαναήλ, «Ιδού ένας αληθινός Ισραηλίτης, που δεν υπάρχει δόλος στο στόμα του». Όπως θα γνωρίζετε, ο δόλος έχει μια ευρεία έννοια. Ένα ψέμα είναι ένας δόλος. Αν πω ένα ψέμα, έχω δόλο στο στόμα μου. Αναμφισβητήτως, θα έλεγε κανείς, ο Ναθαναήλ δεν είπε ποτέ ψέματα στη ζωή του; Δεν εννοούσε αυτό ο Κύριος. Εννοούσε ότι είχε ευθείαν καρδίαν. Όταν δηλαδή μελετούσε τους προφήτες, ήταν έτοιμος να αποδεχθεί εκείνο το οποίο θα συνέβαινε. Ο Μεσσίας ήλθε, είδε ότι ό,τι οι προφήτες είπαν συμφωνούσε με ό,τι έβλεπε.

Τον πνευματικόν χαρακτήρα, εις το πνευματικόν πρόσωπο του Ιησού Χριστού, και είπε αυτό που είπε: «Αληθώς είσαι Υιός του Θεού», είπε ο Ναθαναήλ. Έτσι, τι θα πει δεν υπάρχει δόλος; Είμαι έτοιμος να αποδεχθώ με ειλικρίνεια, γιατί έχω ευθεία ψυχή μέσα μου, τον Υιό του Θεού, τον Ιησού Χριστό. Αν υπάρχει δόλος, τα πράγματα αλλάζουν. Συνεπώς, οι Εβραίοι που δεν πίστεψαν είχαν δόλο στην καρδιά τους. Δεν ήταν ευθεία η καρδιά τους. Και, όπως σας είπα, πνευματικοί απόγονοι εκείνων των απιστησάντων Εβραίων είναι σήμερα οι χιλιαστές. Για να αντιμετωπίσουμε αυτούς, όπως το γνωρίζετε, χρησιμοποιούμε, τουλάχιστον για τους Ιουδαίους, όχι ολιγότερο και για τους χιλιαστές,

την Παλαιά Διαθήκη, σε κάποια σημεία της. Ο Άγιος Κύριλος παίρνει ένα-δυο σημεία από την Παλαιά Διαθήκη. Ακούσατε. Το πρώτο στοιχείο είναι από τον δεύτερο ψαλμό, στίχος 7. Αυτός ο θαυμάσιος ψαλμός, ο οποίος είναι καθαρά μεσσιανικός, μεσιακός όπως λένε. «Κύριος εἶπε πρός με· Υἱός μου εἶ σύ», λέγει ο ψαλμωδός εκ προσώπου του Υιού. Ο Κύριος είπε σε μένα: Είσαι Υιός μου.

Εάν είχαμε τον ψαλμό αυτό και τον αναλύαμε αυτή τη στιγμή —γιατί φυσικά δεν θα αναλύσουμε τον ψαλμό—, θα βλέπαμε καταπληκτικά πράγματα. Θα σας έλεγα μόνο με δύο λόγια το νόημα του ψαλμού αυτού. Ο τρόπος με τον οποίον ομιλεί εδώ γι’ αυτόν τον Χριστό του Κυρίου, ο οποίος Χριστός, ετυμολογικά, θα πει ο κεχρισμένος, ο ορισμένος παρά του Θεού, ομιλεί προς τον Θεό, προς τον Πατέρα, ή ο Πατήρ προς τον Χριστόν Αυτού, προς τον Υιόν Του, είναι στοιχεία που λέγονται τέτοια, τα οποία θα ήταν αδύνατον να αποδοθούν σε άνθρωπο, όσο μεγάλη θέση και αν κατείχε στον κόσμο αυτό, όπως ο Δαβίδ σαν βασιλιάς.

Είναι γνωστό ότι ο δεύτερος αυτός ψαλμός έχει πατρότητα τον Δαβίδ. Ο Δαβίδ συνέθεσε τον ψαλμό αυτόν. Δεν ομιλεί λοιπόν ο Δαβίδ για τον εαυτό του και δεν αναφέρεται ο ψαλμός αυτός εις τον Δαβίδ. Ξεπερνάει τα όρια ενός ανθρωπίνου προσώπου, ο οποίος θα βασιλεύσει εις πάντα τα έθνη. Ο Δαβίδ δεν βασίλεψε σε όλα τα έθνη. Αυτό σημαίνει ότι με ράβδο σιδηρά θα συντρίψει τους αντιτιθεμένους του ως σκεύη κεραμέως κλπ., κλπ. Αυτά δεν ταιριάζουν στο πρόσωπο του Δαβίδ. Συνεπώς, για κάποιο άλλο πρόσωπο μιλεί εδώ ο Δαβίδ, όχι για τον εαυτό του. Είναι δε και η όλη σύνταξις του ψαλμού τέτοια, που το βλέπουμε καθαρά. Τι λέει εδώ λοιπόν; «Εἶπε Κύριος πρός με· Υἱός μου εἶ σύ».

Παρακάτω λέει: «Ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε». Θα μπορούσε αυτό να αποδοθεί εις άλλον άνθρωπον; Εγώ σήμερα σε έχω γεννήσει. Ποιος Κύριος στρέφεται σε κάποιον και του λέει: «Είσαι Υιός μου, συ που εγώ σήμερα σε έχω γεννήσει»; Εκείνο το «γεγέννηκά σε σήμερον» έχει πολλές σημασίες. Να σας πω λίγο πιο κάτω. Δεν είναι παρά κάποιο άλλο πρόσωπο, πέρα του Δαβίδ, και το πρόσωπο αυτό, αγαπητοί μου, ξεπερνάει τα ανθρώπινα πρόσωπα και το πρόσωπο αυτό είναι το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος. Είναι ο Υιός του Θεού. Απλούστατα. Γιατί αν πει κάποιος, μπορεί να μιλά σε έναν άγγελο, όπως λέγουν οι χιλιαστές. Ναι, λέει στην προς Εβραίους ο Απόστολος Παύλος, όταν ομιλεί για τους αγγέλους, λέει ο Θεός:

«Ὁ ποιῶν τοὺς ἀγγέλους». Εποίησεν τους αγγέλους. Αμέσως βάζει το ρήμα «ἐποίησε» και η απάντηση τότε: σημαίνει κτίσματα, πνεύματα λειτουργικά. «Εἰς δὲ τὸν Υἱὸν λέγει· ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε», σήμερα σε έχω γεννήσει, και ότι ο Υιός εκληρονόμησε πολύ διαφορετικότερον όνομα από ό,τι οι άγγελοι. Δεν είναι λοιπόν άγγελος ή ο Αρχάγγελος Μιχαήλ, όπως λέγουν οι χιλιαστές, ο Υιός. Άρα λοιπόν τι σημαίνει εδώ; Σημαίνει ότι έχουμε ένα άλλο πρόσωπο και, επειδή λέγει «σε έχω γεννήσει», αυτό δείχνει ότι όλα τα δημιουργήματα είναι πλάσματα του Θεού, είναι έργα των χειρών Του. Τι λέγει για τους αγγέλους; «Ἐποίησε τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα» και τα άλλα. «Ἐποίησε». «Εἰς δὲ τὸν Υἱόν· σήμερον γεγέννηκά σε».

«Σήμερον γεγέννηκά σε». Το ρήμα γεννώ αναφέρεται στο ομοούσιον, συνεπώς ο Υιός είναι Θεός. Αλλά εκείνο το «ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε» που λέγει εδώ ο δεύτερος ψαλμός, η προς Εβραίους επιστολή, στο πρώτο κεφάλαιο, να σας το πω και τούτο, έχει δύο θέσεις. Η μία αναφέρεται στην ανθρωπίνη φύση του Χριστού, ότι δηλαδή αυτό το «σήμερον» αναφέρεται έγχρονα, είναι η μία ερμηνεία, και η άλλη ερμηνεία είναι: το «σήμερον» είναι το αΐδιον, το παντοτινό, το πάντοτε. Όχι χθες, όχι αύριο, σήμερον, δηλαδή πάντοτε, και συνεπώς έξω από τον χρόνο, και συνεπώς το ομοούσιον και το άναρχον του Υιού.

Είναι ομοούσιος με τον Πατέρα και άναρχος, όπως και ο Πατήρ. Είναι αυτές οι δύο ερμηνείες. Η μία αναφέρεται στην ανθρωπίνη Του φύση και η άλλη αναφέρεται στη θεία Του φύση. Και η μία και η άλλη ορθόδοξες ερμηνείες είναι από τους Πατέρες της Εκκλησίας μας. «Μὴ οὖν πρόσεχε τί λέγουσιν οἱ Ἰουδαῖοι, ἀλλὰ τί λέγουσιν οἱ Προφῆται». Είναι πολύ σημαντικό. Μην κοιτάζεις τι λέγουν οι Ιουδαίοι, αλλά τι λέγουν οι προφήτες. «Θαυμάζεις ἢ ἀθετοῦσι τῶν Προφητῶν τὰ ῥήματα, οἱ τοὺς Προφήτας λιθάσαντες καὶ ἀποκτείναντες;» Απορείς αυτοί οι άνθρωποι, οι οποίοι ήρθαν να αθετήσουν τους προφήτες και να τους λιθάσουν, να τους φονεύσουν, να τους σκοτώσουν, εάν αυτοί οι άνθρωποι...

αρνούνται, στο τέλος-τέλος, και εκείνα τα οποία είπαν οι προφήτες; Δηλαδή, δεν είναι μόνον προφητοκτόνοι, αλλά είναι και χριστοκτόνοι. Είναι πολύ φυσικό. Μην λοιπόν κοιτάζεις τι λέγουν αυτοί οι άνθρωποι, αλλά κοίταζε τι λέγει ο Λόγος του Θεού, τι λέγουν οι προφήτες. Παράγραφος 3: «Σὺ πίστευε εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστόν, τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τὸν Μονογενῆ». Συ όμως να πιστεύεις εις έναν Κύριον Ιησού Χριστόν, τον Υιόν του Θεού τον Μονογενή. Θέλετε πόσα είδαμε; Ένα-ένα από αυτά έχουν μια ξεχωριστή σημασία. «Ἕνα δὲ λέγομεν...»

Ο Ιησούς Χριστός είναι μονογενής ως προς την υιότητα. Τον λέγομε έναν, γιατί ακριβώς η υιότητα, του ότι είναι Υιός, είναι ότι είναι μονογενής και, συνεπώς, αφού είναι μονογενής, προφανώς λοιπόν είναι και ένας. «Ἕνα λέγομεν, ἵνα μὴ ὑπονοήσῃς ἄλλον», για να μη νομίσεις ότι υπάρχει και δεύτερος Υιός. Γι’ αυτό λέμε έναν, ότι είναι ο Υιός. «Ἕνα λέγομεν, ἵνα μὴ τὸ πολυώνυμον τῆς ἐνεργείας εἰς πολλοὺς Υἱοὺς ἐκχέῃς δυσσεβῶς». Θα ακολουθήσει ένας κατάλογος με αρκετές προσηγορίες στο πρόσωπο του Υιού. Προσηγορία θα πει ονομασία, δηλαδή πολλές ονομασίες που αναφέρονται εις τον Υιόν.

Συνεπώς, ο Υιός είναι πολυώνυμος, δηλαδή έχει πολλά ονόματα. Πρόσεξε όμως, είναι πολυώνυμος ως προς τις ενέργειες, δηλαδή ως προς τις ιδιότητες, αλλά μην νομίσεις ότι είναι πολλά τα παιδιά του Θεού, άμα ακούς ότι ο Υιός είναι αυτό, είναι εκείνο, λέγεται έτσι, λέγεται έτσι, λέγεται έτσι. Πρόσεξε, αυτό είναι ασέβεια, είναι φοβερό το πράγμα. Αλλά όλα αυτά λέγονται για κάποιον σκοπόν. Ο Υιός λοιπόν είναι ένας, ένας. Γι’ αυτό λέγεται ένας και μονογενής. Και λέγει τώρα αυτά τα ονόματα του Υιού, τις προσηγορίες που τον καθιστούν πολυώνυμον. «Λέγεται δὲ γὰρ θύρα· ἀλλὰ μὴ ξυλίνην νόμιζε τὴν προσηγορίαν, ἀλλὰ θύραν λογικὴν ζῶσαν».

Διακριτική των εισερχομένων. Πώς λέγεται ο Υιός θύρα; Μην νομίζεις όμως ότι πρόκειται για ξύλινη πόρτα και ότι είναι μια πόρτα που μπαίνουν ανοίγοντάς την, ξύλινη. Όχι, είναι θύρα λογική, δηλαδή πνευματική θύρα, ζωντανή, διακριτική εκείνων οι οποίοι εισέρχονται. Θα μου πείτε, θα έφτανε ο Άγιος Κύριλλος να λέγει «μην νομίζεις ότι πρόκειται περί ξύλινης πόρτας»; Αγαπητοί μου, αν διαβάσετε λίγο, λίγο, λίγο, αν διαβάσετε —θα δοθεί ποτέ η ευκαιρία— να διαβάσετε θέσεις αιρετικών των πρώτων αιώνων, ιδίως στον χώρο των γνωστικών —φοβερή αίρεση ο γνωστικισμός, φοβερή— αν διαβάσετε λίγο και δείτε

πώς ερμήνευαν την Αγία Γραφή τότε, θα περνάτε από μία σειρά συναισθημάτων, άλλοτε οργής, άλλοτε γέλιου. Θα λέτε: «Μα τόσο παλαβοί ήσαν; Μα δεν καταλάβαιναν τίποτε;». Είναι πολύ απλό. Δεν είχαν το Πνεύμα του Θεού. Και ένας που δεν έχει το Πνεύμα του Θεού ή θα παίρνει μια κατά γράμμα ερμηνεία και θα βγάζει τερατώδη πράγματα ή θα φτάνει στην αλληγορία και θα βγάζει και εκεί τερατώδη πράγματα, όπως έβγασαν οι γνωστικοί με κάτι αλληγορίες ατελείωτες, απύθμενες αλληγορίες, και έβγασαν τερατώδη συμπεράσματα. Έτσι κάποτε μπορεί να συναντήσετε κάποια αίρεση που να λέγει, από τις αρχαίες αιρέσεις, ο Ιησούς Χριστός ήταν μια ξύλινη πόρτα, την οποία έπρεπε να ανοίξεις. Μην σας κάνει καθόλου εντύπωση. «Μη λοιπόν υπονοείς ότι πρόκειται περί ξύλινης πόρτας. Οδός καλείται, ουχ η υπό ποδών πατουμένη, αλλά η οδηγούσα προς τον επουράνιον Πατέρα». Ο Υιός λέγεται ακόμη και οδός. Αλλά δεν σημαίνει ότι είναι ένας δρόμος στον οποίο περπατούν πόδια, αλλά είναι ο τρόπος με τον οποίο θα φτάσει κανείς στον Ουράνιο Πατέρα. «Πρόβατον καλείται, πρόβατον, αμνός, πρόβατον, ουκ άλογον», όχι άλογον πρόβατον, δηλαδή όπως είναι το πρόβατο το πραγματικό, που είναι ένα ζώο, «αλλά το διά του τιμίου αίματος αυτού καθαίρον την οικουμένην των αμαρτιών, το αγόμενον ενώπιον του κείροντος»

«και γινώσκον πότε δει σιωπάν». Το οποίον πρόβατον γνωρίζει πότε πρέπει να σιωπά, διότι είναι το θυσιαζόμενο πρόβατον, δηλαδή ο Υιός του Θεού που θυσιάζεται με την ανθρωπίνη του φύση. Λέγεται λοιπόν πρόβατο. «Τούτο το πρόβατον πάλιν καλείται ποιμήν». Το ίδιο πρόσωπο, σε άλλη περίπτωση, λέγεται ποιμένας, τσομπάνης, το ίδιο πρόσωπο. Άλλοτε πρόβατο και άλλοτε τσομπάνης. Τι είπε ο Χριστός; «Εγώ ειμί ο ποιμήν ο καλός». Πρόβατον για την ανθρωπότητα, ποιμήν για τη φιλανθρωπία της Θεότητας. Είναι πρόβατον ως προς την ανθρωπίνη του φύση, που θυσιάζεται, αλλά είναι ποιμήν ως προς τη Θεότητα, που φιλανθρώπως έρχεται να μας βοηθεί,

να μας ποιμάνει. «Και θέλεις γνώναι ότι και πρόβατα είχε λογικά;» Λέγει τοις Αποστόλοις: «Ιδού εγώ αποστέλλω υμάς ως πρόβατα εν μέσω λύκων». Πώς αποκαλεί τους μαθητάς του πρόβατα ανάμεσα στους λύκους; Γιατί μπορούμε να πούμε λοιπόν έναν άνθρωπο πρόβατον, ακριβώς διά το άκακον και άλλες ιδιότητες που μπορεί να έχει ένα πρόβατο. «Λέων πάλιν καλείται». Πρόβατο αλλά και λέων, λεοντάρι καλείται ο Χριστός. «Ουκ ανθρωποβόρος», όχι λεοντάρι που τρώει τους ανθρώπους, «αλλά το βασιλικόν και στερεόν και πεποιθός της υποστάσεως διά της προσηγορίας ώσπερ ενδεικνύμενος. Λέων δε καλείται εναντίος τω λέοντι τω αντιδίκω, τω ωρυομένω και τους ηπατημένους καταπίνοντι». Λέγεται ακόμη λέων

και η φυλή από την οποία γεννήθηκε λέγεται η φυλή του λέοντος. Σημειώσατε δε ότι ως έμβλημα οι Ιουδαίοι είχαν —καταρχάς ήταν τρεις τετράδες όταν ήσαν στην έρημο, όπως ήσαν διατεταγμένοι ανατολικά, δυτικά, βόρεια και νότια της Κιβωτού. Η Κιβωτός στη μέση και κάθε τριάδα φυλών είχε μία σημαία, ένα φλάμπουρο, μία σημαία, και η σημαία του Ιούδα είχε το λέοντα. Αν το θέλετε, αυτά τα τέσσερα σημεία των Ευαγγελιστών, δηλαδή λέων, αετός, βους, άγγελος υπό μορφήν ανθρώπου, ήταν ακριβώς αυτά τα τέσσερα σημεία τα οποία ήσαν τότε στην Παλαιά Διαθήκη. Αυτά αναφέρονται στο βιβλίο Αριθμοί της Παλαιάς Διαθήκης. Συνεπώς λέγεται εδώ ο Ιησούς ως λέων, διότι κατάγεται από τη φυλή του Ιούδα. Έχουμε και την προφητεία την παλιά του Ιακώβ που λέγει: «Σαν λεονταράκι, παιδί μου, θα πέσεις να κοιμηθείς, και ποιος τολμά να σε ξυπνήσει;». Ποιος τολμάει να πει στο λεοντάρι «ξύπνα»; Ενώ τη γίδα μας, το πρόβατό μας και το βόδι μας το σκουντάμε να σηκωθεί. Ποιος τολμάει να πάει να σηκώσει το λεοντάρι που κοιμάται; Και ακόμη γιατί έχει βασιλική την καταγωγή, από τη γενιά του Δαβίδ.

Λέγεται και λέων, ως θα λέγαμε, εκείνος που στέκεται απέναντι σε ένα άλλο λεοντάρι, που είναι ο διάβολος, διότι η ίδια η Αγία Γραφή αποκαλεί τον διάβολο λέοντα. Τι λέει ο Απόστολος Πέτρος, παρακαλώ, στην πρώτη του επιστολή; Ότι ο διάβολος «ως λέων ωρυόμενος», σαν λεοντάρι που ωρύεται, «ζητών τίνα καταπίη», ζητώντας ποιον να καταπιεί. Έτσι ο Χριστός καλείται λέων απέναντι στον άλλον εκείνο λέοντα, τον διάβολο, με την ανθρωποβόρο του πάντως φύση, που είναι και ο αντίδικος. «Ήλθε γαρ ο Κύριος, ου μεταβαλών το πράον της εαυτού φύσεως, αλλ' ως λέων δυνατός εκ φυλής Ιούδα», όπως σας εξήγησα, «σώζων»

«τους πιστεύοντας, καταπατών δε τον αντίδικον». Γι' αυτό λέγεται λέων: να σώζει εκείνους που πιστεύουν και να καταπατεί τον αντίδικό του, τον διάβολον. «Λίθος καλείται». Καλείται ακόμη η πέτρα. «Ουκ άψυχος, υπό χειρών ανθρώπων λατομούμενος, αλλά λίθος ακρογωνιαίος, εις ον ο πιστεύσας ου καταισχυνθήσεται». Ο Χριστός είπε, ο ίδιος το είπε, ότι εκείνος είναι ο λίθος ο ακρογωνιαίος και όποιος προσκόψει σε αυτόν τον λίθον τον ακρογωνιαίον, αυτός ο λίθος, λέγει, σηκώνεται και τον λικνίζει, τον λιώνει εκείνον ο οποίος θα σκοντάψει επάνω σε αυτόν τον λίθον τον ακρογωνιαίον κάποτε. Ακριβώς αυτό ήθελε να πει στους Εβραίους ο Κύριος: «Λίθον, ον απεδοκίμασαν οι οικοδομούντες»

«εγενήθη εις κεφαλήν γωνίας». Το «εγενήθη», με ένα ήτα, θα πει «έγινε». Αυτός ο λίθος, δηλαδή εγώ, ο Χριστός, ο Ιησούς, τον οποίον εσείς, οι οικοδομούντες τον λαό του Θεού στο θέμα της πίστεως στον Θεό, τον αποδοκιμάσατε. Είπατε: «Αυτή η πέτρα δεν είναι κατάλληλη, να την βγάλουμε από την οικοδομή. Ο Ιησούς δεν είναι κατάλληλος». Αυτή ακριβώς η πέτρα εστάθηκε λίθος ακρογωνιαίος. Και κανείς, αν έχει μια εικόνα των παλαιών οικοδομών —σήμερα χτίζουμε πια με τσιμέντα και δεν έχουμε την παλιά εικόνα— οι παλιές οικοδομές έβαζαν αγκωνάρια στις γωνιές, και μάλιστα εκεί που ακριβώς θέλαμε να θεμελιώσουμε καλά το σπίτι, να μην πέσει. Αυτός είναι ο ακρογωνιαίος λίθος. Αυτός λοιπόν έγινε, εκείνο το οποίο εσείς αποδοκιμάζετε, λίθος ακρογωνιαίος,

θεμελιώδης, βασικός, επί του οποίου υπάρχει όλη η οικοδομή της πίστεως. Ο Χριστός λέγεται, αν θέλετε και στη συνέχεια μια επέκταση, λέγεται ομοίως πέτρα, λίθος. Είναι η πέτρα εκείνη που ο Μωυσής χτύπησε και βγήκε νερό. Και λέγει μία παράξενη φράση ο Απόστολος Παύλος που αναφέρεται —γιατί εκείνος εσήμαινε αυτό— που αναφέρεται σε αυτόν τον ζωντανό λίθο, σε αυτή τη ζωντανή πέτρα, και ήταν, λέγει, «η πέτρα η ακολουθούσα» το λαό του Θεού. Είναι γνωστό ότι εκείνος ο βράχος σε ένα σημείο ήταν. Τον εκτύπησε ο Μωυσής, βγήκε νερό, ήπιε ο λαός του Θεού, αλλά ήταν ένας βράχος. Δεν πήρανε μαζί τους το βράχο οι Εβραίοι για να τρέχει ο βράχος αυτός νερό. Ένας βράχος, μια πέτρα.

Λέγει εδώ ο Απόστολος Παύλος ότι εκείνη η πέτρα ήταν η ακολουθούσα. Πώς ακολουθούσε; Εδώ ακριβώς υπονοεί ότι ο Χριστός ακολουθούσε το λαό του με μια άλλη ιδιότητα, με την ιδιότητα της νεφέλης, της φωτεινής το βράδυ, της σκοτεινής την ημέρα, και αυτή η νεφέλη πραγματικά ακολουθούσε το λαό. Βλέπει κανείς εδώ τι; Ότι ο Ιησούς Χριστός ήδη συμπορεύεται με το λαό του μέσα στην έρημο. Θέλετε; Δεν είναι το νερό. Συγκακοπαθεί ο μέλλων να ενανθρωπήσει Υιός του Θεού. Συγκακοπαθεί με το λαό του και στην έρημο σαράντα χρόνια. Βλέπει κανείς δηλαδή την ιστορία, αν επιτρέπεται να το πούμε έτσι, γιατί ο Θεός δεν έχει ιστορία. Η ιστορία έχει συνάρτηση με τον χρόνο. Ο Θεός δεν έχει συνάρτηση με τον χρόνο. Τη στιγμή όμως που ο Υιός του Θεού μπαίνει μέσα στον χρόνο και γίνεται άνθρωπος, αποκτά ιστορία. Έτσι λοιπόν θα λέγαμε την ιστορία του Υιού του Θεού, που είναι μια ιστορία που αφήνει κατάπληκτο τον άνθρωπο, μόνο να τον αναγνωρίσει. Να αναγνωρίσει το πρόσωπό του, τα βήματά του, θα λέγαμε τον παλμό του, τη ζωή του, την αναπνοή του μέσα ακριβώς στην Παλαιά Διαθήκη, και τότε, μα τότε οπωσδήποτε θα τον αναγνωρίσει στην Καινή Διαθήκη, που θα είναι πάντοτε ο ίδιος, ο Ιησούς Χριστός. «Χριστός καλείται, ουχ υπό χειρών ανθρωπίνων κεχρισμένος, αλλ' υπό του Πατρός»

«αϊδίως εις την υπέρ άνθρωπον αρχιερωσύνην χρισθείς». Καλείται ακόμη Χριστός και κεχρισμένος. Όχι διότι εχρίσθη με λάδι, όπως ήταν το χρίσμα στους Εβραίους, που εχρίετο ο αρχιερεύς, εχρίετο ο βασιλεύς. Δεν εχρίσθη ο Υιός από ανθρώπινα χέρια, αλλά εχρίσθη υπό αυτού του Πατρός. Πού βρίσκουμε το χρίσμα αυτό; Αυτό: «Ούτός εστιν ο Υιός μου ο αγαπητός». Να πώς χρίει ο Πατήρ τον Υιόν. «Ούτός εστιν ο Υιός μου ο αγαπητός, εν ω ηυδόκησα». Τον χρίει, τον αναδεικνύει, όπως αναδεικνύετο την παλιά εποχή ο χρισμένος βασιλιάς ή ο χρισμένος αρχιερέας. Αΐδιος, αιώνιος. Νεκρός καλείται.

Και ένα άλλο όνομα ο Χριστός: το όνομα «νεκρός». Το λέγει ο ίδιος, είναι στα εδάφια της Αποκαλύψεως, να λέει: «Εγώ ήμουν νεκρός και ιδού ζω». Ιδού ζω, υπάρχω. «Εγενόμην νεκρός». Είδατε; Όνομα είναι γι' αυτό. Αλήθεια, πόσα είναι τα ονόματα του Ιησού Χριστού! Στο Άγιο Πνεύμα ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος απαριθμεί πλέον των 50 ονομάτων. Είναι πολύ περισσότερα. Τα ονόματα του Υιού είναι αφάνταστα πολλά. Είναι αφάνταστα πολλά ονόματα, προσηγορίες, αφάνταστα, Καινή και Παλαιά Διαθήκη. Μέχρι ακόμη, μη σας φανεί παράξενο, βγαίνω λίγο από τον Άγιο Κύριλλο τώρα, μέχρι λέγεται και όφις. Είναι γνωστό ότι όφις λέγεται ο διάβολος, αλλά φθάνει μέχρι ο Χριστός να ονομαστεί και όφις. Για να δείτε —δεν θα σας εξηγώ πιο πολλά— για να δείτε πόσα ονόματα έχει ο Ιησούς Χριστός. Πλήθος. Όλα τα ονόματα δεν είναι παρά τα χαρακτηριστικά του προσώπου του. Όπως λέμε, όταν θέλουμε να χαρακτηρίσουμε έναν άνθρωπο που δεν έχουμε τη φωτογραφία του, αλλά θέλουμε εκ των υστέρων να τη φτιάξουμε. Λένε, ας πούμε, ξέρω εγώ, ένας κακοποιός για μια στιγμή κάνει μια φασαρία, ένα έγκλημα. Τον είδαν δέκα άνθρωποι, τον άνθρωπο αυτόν, αλλά δεν έχουμε φωτογραφία του. Τώρα αυτήν την ιδέα την περιγράφουν στην αστυνομία.

Τα χαρακτηριστικά του. Άλλος πρόσεξε πώς είναι τα φρύδια του, άλλος τα μάτια του, άλλος το σώμα του, το ανάστημά του. Δίνεται μια περιγραφή. Τελικά, από την περιγραφή —και μάλιστα υπάρχει και μια μέθοδος, τουλάχιστον παλιά, δεν ξέρω τώρα τι μεθόδους έχουν— τελικά να δείχνουν διάφορες... Γιατί ξέρετε, όσα καλούπια και να έχουμε, τελικά όλα αυτά τα καλούπια δεν είναι άπειρα, άσχετα αν έχουμε λεπτομέρειες που ξεφεύγουν. Αυτό που λέμε: «Α, εσείς μοιάζετε με εκείνον τον άνθρωπο». Λέμε, σε τι μοιάζετε; Υπάρχουν κατηγορίες του ανθρώπου, πόσο θέλετε, 50, 100, 500. Έτσι φτιάχναμε λοιπόν 500 πρόσωπα και έτσι λέμε: «Μήπως κάπως έτσι; Μήπως κάπως έτσι;», λέμε στους μάρτυρες που τον είδαν. «Μήπως έτσι; Μήπως έτσι;». Και θα πουν κάποτε: «Να, έτσι, σαν κι αυτό το πρόσωπο». Λοιπόν, αυτά τώρα είναι τα χαρακτηριστικά του Ιησού Χριστού. Τα βρίσκουμε μέσα στην Αγία Γραφή.

Οι Απόστολοι μελετούσαν τα χαρακτηριστικά του Χριστού, γι' αυτό τον ακολούθησαν. «Ον έγραψε Μωυσής και οι προφήται, βρήκαμε», λέει ο Φίλιππος στον Ναθαναήλ, «τον βρήκαμε». Θα πάει να πει κατόπιν ο Ανδρέας στον Πέτρο, τον αδελφό του, τον Σίμωνα: «Τον βρήκαμε τον Μεσσία». Πώς τον βρήκαμε; Πού; Πώς τον βρίσκεται κανείς; Εδώ αγνοούσαν και αγνοούσαν. Ο ίδιος ο Ιωάννης λέει: «Και εγώ δεν τον εγνώριζα. Εκείνος μου είπε να βαπτίζω, εκείνος μου είπε ότι είναι ο Μεσσίας». Πώς τον βρήκαν οι μαθητές; Βρήκαν, είχαν τα χαρακτηριστικά του από την Αγία Γραφή, από την Παλαιά Διαθήκη. Ποια είναι αυτά; Αυτά που τώρα μας καταχωρεί ο Άγιος Κύριλλος. Και αν πραγματικά τα γνωρίζουμε και εμείς, αγαπητοί μου, ουδέποτε θα αποκλίνουμε από την ορθήν πίστη. Συνεχίζουμε. Νεκρός λοιπόν καλείται,

«ουκ απομείνας εν νεκροίς ως πάντες εν Άδη, αλλά μόνος εν νεκροίς ελεύθερος». Αλλά νεκρός μεν καλείται, αλλά δεν έμεινε στους νεκρούς, όπως όλοι στον Άδη. Είναι ο μόνος ελεύθερος νεκρός, ο οποίος δηλαδή ανεστήθη. Επειδή όμως και η ώρα πέρασε, αγαπητοί μου, γι' αυτό σταματούμε εδώ και θα συνεχίσουμε, πρώτα ο Θεός, την ερχομένη Δευτέρα.