Catecheses of St Cyril 053 | 10-12-1984

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Beloved, we are now in paragraph 10 of Saint Cyril’s Ninth Catechesis. The main theme of this catechesis, as I remind you, is that God is the Maker of heaven and earth, and of all things visible and invisible. And I remind those who are here for the first time that Saint Cyril uses the Creed as the framework guiding his catecheses. For, as the late Saint Justin Popovich says, “If you want to test whether you are truly Orthodox...”

Just look at how you regard the Creed and where you stand in relation to it. There you will see whether or not you are Orthodox. This is why Saint Cyril’s catecheses, as I told you, use the Creed as their guiding line in instructing those who were preparing to become Christians and to be baptized. He uses this Creed—not, strictly speaking, the Nicene Creed, but the Jerusalem Creed. Yet they are the same in substance. They are the same. The wording differs slightly, but in reality they are the same. I would also like to tell you something further about this whole subject concerning God the Creator...

God is, first, Creator; second, Provider; and third, Governor. Saint Cyril may not speak explicitly here, or devote separate paragraphs to God as Provider and Governor, as he does to God as Creator. Yet if we look at how he develops his subject, he implies that God is also Provider and Governor. Pay attention: these are three distinct things. I will say it once more. He is Creator, Provider, and Governor. Creator means that He creates all things. From what? Out of nothing.

This creation “out of nothing” is a dogma of the faith. Here again we see the limits of the human nous, the spiritual intellect. Man will never be able to comprehend how something can come forth from nothing. Aristotle said, “From nothing, nothing comes.” But because philosophy always proceeds on the basis of logic, philosophy could never grasp that something can be brought forth from nothing. For this reason, philosophy accepted that the universe, matter, and spirits are eternal—that creation itself is eternal. This shows that the human intellect cannot comprehend creation out of nothing...

Creation out of nothing. Therefore, when we say that God is Creator, we mean that He creates out of nothing. For if matter is eternal, then God is not the Creator. If God is eternal and the universe is also eternal, then the universe has no beginning alongside God; that is, it is coeternal with God. For the universe to have been created, God must have existed before creation. But if the universe is eternal just as God is eternal, and the two have always coexisted, then God could never be the Creator of the universe. For this reason, none of the philosophical systems accept that God is the Creator of all things, for the reason I have just explained. What did we say? Plato does not accept that God is the Creator of all things.

He sees Him as an arranger or decorator. This is also the meaning behind the Greek word kosmos: it means an adornment. You know the related words—to adorn, to decorate, kosmos, decoration, ornament, and so forth. A kosmema, a piece of jewelry, is an ornament. According to Plato, then, God is an arranger. He takes preexistent matter and adorns it; that is, He gives order and form to what He arranges. The saying, “God is always doing geometry,” means that He takes what already exists and gives it geometric order, just as an architect takes stones and bricks. The architect does not bring these things into being out of nothing. He finds the materials here on earth and makes works of art from them—buildings, bridges, and so forth. According to Plato, God acts in the same way. Please understand, then, how very far Plato is...

From Christianity—immeasurably far, my beloved. I say this because some people believe that Platonism and Plato are very, very close to Christianity. My beloved, they are worlds apart. Indeed, Platonism even entered Christianity through the person of Origen. We must never forget that. Never forget it. We made a grave mistake in thinking that the two are closely related. We think so because Plato spoke of one God and also of a spiritual world. Yes, but these are only fragments—fragments of truth. The Platonic system as a whole is very far from Christianity. We know this.

Plato did not conceive of God as Creator, but as an arranger. Only in Christianity is God seen as the true Creator, in the fullest meaning of the word: He creates out of nothing and, of course, also gives order and beauty to what He creates. When God said, “Let there be light,” this means that all things came forth from light. We have emphasized before this majestic truth, something whose grandeur would never have occurred to me: that the material universe came forth from light, from energy. This is astonishing. It is a truth that science has only now discovered—only now. Science itself says it: the material world came forth from energy, and indeed from the highest form of energy, which is light, since there are also other forms of energy.

There is electricity, heat, and so forth. This, then, is truly magnificent. God said, “Let there be light,” and afterward the firmament came into being. Then, as we continue through the days of creation, we see God differentiating and giving form to what had been made. Since the account concerns the earth—it need not tell us anything more, for the earth is man’s dwelling—it says that God shapes the surface of the earth with waters, mountains, lakes, and rivers. He then places life in the waters, makes the plants, afterward makes the land animals, and finally creates man. These acts are the ordering and adornment of already existing materials.

“Let the earth bring forth,” God said, “let the earth bring forth grass and vegetation,” and so forth. “Let the earth bring forth” means that the earth is the foundation from which plants arise. As I told you, God also made the earth out of nothing. Now He brings forth vegetation from existing matter, adorning the earth. God, therefore, is both Creator and the One who orders and adorns creation. Then God cares for the things He has created. It is unthinkable that God would not care for what He has made. Many philosophical systems do not accept that God provides for creation. Deism, for example, says that God made the world as it is, established the laws of nature, set them in motion, and then withdrew far away. He has no concern for creation. No, my beloved. God is...

“My Father has been working until now, and I am working,” says Jesus Christ. “My Father has been working until now, and I am working.” What work does the Father perform? The work of God is manifold. It includes providential care for the whole universe, the governance of the whole universe, and the salvation of rational beings—human beings. “My Father has been working until now.” Of course, when Holy Scripture says that “God rested from His work,” it is referring to God as Creator. God ceases creating out of nothing. He stops. From then on, He cares for and governs the things He has made.

This is what is meant by the words, “My Father has been working until now.” It does not mean that He is creating something new, but that He sustains and governs creation. Thus God is Creator and Provider. As I told you, He cares for all these things. And what does it mean that He is Governor? Are Provider and Governor not the same thing? No, they are not. To help you understand the difference, I will give you an example. Consider a ship carrying a captain, sailors, and passengers. On board, the captain sees that everyone is cared for and gives the sailors orders about attending to the passengers. The cook, for example, takes food from the storeroom and prepares it, while the stewards make the passengers’ beds.

And so forth—whatever needs may arise aboard the ship. This is called providence, or care. But the entire ship is also sailing toward a harbor. This is called governance. The whole ship is going somewhere. In the same way, the whole universe is going somewhere. This “going somewhere” means that it has a purpose, a destination it must reach. This is governance. And what is that purpose? It is that human beings should attain theosis, divinisation, and that the whole universe should be made new and renewed, so that it too may receive the glory of God.

In that renewed universe, “new heavens and a new earth,” righteousness will dwell, as the Apostle Peter says—that is, holiness will dwell there; it will be the Kingdom of God. This is where the universe is being led. God governs history without hindering human freedom and will. He governs history. The final move, so to speak—if you will permit the expression—always belongs to God, whatever human beings may do and however badly they may entangle things. We say that one nation went to war against another, one party complicated matters, then a third did the same, until everything became hopelessly confused. The human intellect could never disentangle all these things. Yet in the final analysis, everything serves God’s purpose, however confused it may appear.

However confused, unfathomable, and inexplicable things may be, in the final analysis they serve the governance of God. Everything ultimately leads to God’s plan and His governance—without, I repeat once more, obstructing human will and freedom. These are majestic truths. They belong solely to the knowledge and wisdom of God. This is why the Wisdom of God is called manifold Wisdom. Thus God is Creator, Provider, and Governor. We shall now see this truth running throughout everything I discuss. As I have told you, I will emphasize these three aspects somewhat more clearly and separately, so that we may understand them. If someone believes that God is Creator but does not believe that He is Provider, he is in error. Let us make that clear.

Many people believe that God is Creator, but not Provider. A person does not believe that God will care for him personally. He says, “I believe that God exists.” Very well. Then he takes another step: “I believe that God is Creator.” Yet he does not believe in God’s providence. He does not believe. Many go further and do not believe in God’s governance. To have the true faith, we must believe and accept all these things. And now we read from the text: “In view of all this, what ought one to do?” What is meant by “all this”? It means the things we discussed last time. Saint Cyril had spoken about the heavenly bodies—the sun, the moon, the stars, the whole universe—and about water, concerning which we also said a few things. “In view of all this, what ought one to do?”

“Should the Creator be blasphemed, or rather worshiped?” What should one do? Blaspheme the Creator or worship Him? You may say that this is a strange phrase—a very strange phrase. Why would he even raise the question of whether one should blaspheme God or worship Him? Yes, my beloved, and I will resolve your difficulty. Remember that Saint Cyril has in mind the philosophical systems of his day, which were dualistic, just as such systems are today. Consider Gnosticism. What was it? We have explained it many times. The Gnostics accepted one good god and one evil god. The god of spirits was the good god, while the god who created matter was the evil god.

Since, then, the god of matter was believed to be an evil and inferior god, the enemy of the good god of spirits, one should not worship the god of matter. One should instead insult and blaspheme him. This is why Saint Cyril uses this phrase. After all these beautiful and wondrous things I have described to you, he asks, what do you say?

What a wondrous creation! What, then, should a person do: blaspheme God or worship Him?

If you accept that God is one—the God of spirits and of all flesh, as we say in the relevant prayer, “the God of spirits and of all flesh”—then you can now see the full weight of this statement. God is the Creator both of spirits and of matter.

So how could anyone blaspheme God? If he accepts that there is one God, the Creator, then he will worship Him. “And so far I have not yet spoken of the unseen works of His wisdom.” Indeed, Saint Cyril says, how could I even begin to speak of those things that are not seen? Until now I have spoken to you about visible things. How could I speak of the unseen works of God’s wisdom? Please note that, since this catechesis is rather long, I shall omit some sentences to shorten it a little and shall take up the main points I have underlined. “For from one rain and one earth, who is it that makes the distinctions? Who is the Creator? Consider this carefully. From the single substance of the tree...”

There is distinction among created things. There is differentiation. How can anyone explain it? Look at the precision found in these things. Earlier he spoke to us of a deep-red rose—“the reddest rose.”

And of a white lily—“the whitest lily.” What do I have here? One earth and one rain. The earth contains certain elements, and the rain falls upon it and waters it. How does one plant become a red rose, while another becomes a white lily? You may say, “Is that really so difficult to understand?” And yet, my dear friends, it is not so simple. It is not so simple. To understand it, I shall also take the passage a little further on: “from one vine.” Then you will immediately see how important this matter is. “From one vine, one part is for burning”; part of its whole structure is wood, which we burn.

Another part of its structure consists of shoots, another of leaves, another of tendrils, and another of grapes. Do you know what this means? Let me put it, more or less, in modern terms.

How does one thing become red and another white? How does this same plant produce a bud that will open? There are buds that will produce only leaves, and there are buds that will produce the blossoms in which the fruit is already contained. You see, it is winter now. Let us go to a tree—to a fig tree. There are buds that contain only leaves. Of course, if there is an agronomist among the brethren here, I ask his forgiveness if...

I say something inaccurate. I am not an agronomist; I can only say what little we know.

There are buds that will produce only leaves and buds that will produce figs. Within them, my dear friends, is the future fruit. It is astonishing! And not only the future fig, but also the future seed within that fig—and within that seed is the future fig tree. Astonishing! This means that we have what today we call chromosomes. And you see, my dear friends, that in every living thing, both plants and animals, what we call heredity is passed down. My father may have a mole here on his cheek, and I may have the same mole in exactly the same place. One can only say, “Astonishing!”

My father contributed a single sperm cell. What did that sperm cell contain, so that an organism could begin to develop? For nine months, my mother did nothing more than provide me with nourishment. Apart from the ovum she contributed, she added nothing but nourishment. From that point onward, the organism is something complete in itself. Nothing new needs to be added, except nourishment. Take a hen’s egg as an example. Once it has left the hen, that is all. The egg is filled with nourishment. The embryo is located at one point within it. As it grows, it feeds; it eats and grows, while the nourishment diminishes. It eats and eats; the nourishment decreases, and the chick grows.

At last the little bird fills the entire space formerly occupied by the nourishment. It breaks the shell and comes out. It has consumed all its food, and out it comes. Thus it received nothing more from the hen, apart from the food stored, so to speak, within the egg. What is it that says, “You, cell alpha, will become a nose; you, cell beta, will become an ear; and you, cell gamma, will become an eye”? My dear friends, it is astonishing! And if we consider the organs of the human body—and, of course, those of every organism, even an animal—what complexity we find! Consider the eye: what complexity! Yet every cell knows what it must do. And today we say...

They tell us that it is due to the chromosomes and to I do not know what else; we use all sorts of terms. My dear friends, it is astonishing. This is what Saint Cyril means here. What is it that makes this become one thing and that become another, although the earth is one—that is, the nourishment is the same—and the water is one? This can only presuppose God the Creator, who acts to bring all these things about. It truly is astonishing. I think biologists ought to stand open-mouthed before this reality.

A tenth example: “This great and spacious sea; there are creeping things without number.” This is taken from Psalm 103, one of what are called the introductory psalms. This is the great and spacious sea. Within it are creeping things. I should tell you that Holy Scripture often calls fish “creeping things.” “There are creeping things without number”—countless fish. “Who can describe the varied beauty of the fish? Who can describe the immense size of the sea creatures, the waves, and the nature of amphibious animals—how they live both on dry land and in the water?” These are amphibians that can live in water with their gills and also on land.

With their lungs, as frogs do, for example. “Who can describe the depth of the sea?” Who, he asks, can describe the depth of the sea? If you have ever had the opportunity to watch a film or documentary, especially one in color, you will have seen the wealth that exists in the depths. It is the kingdom of the ocean floor, another world, like a world from a fairy tale to us. “Who can describe the violence of its immense waves?”—the force of those enormous waves. “But You have set its boundaries: thus far shall you come, and you shall go no farther.”

“Within yourself your waves shall be broken.” “You set a boundary that it shall not pass.” God set the shoreline as its boundary and said, “Sea, you shall not cross this boundary; you shall remain there.” Just imagine the vast masses of water that exist, my dear friends. Think of it. There are places on earth where the sea is ten or eleven thousand meters deep. And, my dear friends, consider that fish live at those depths. It is well known that sunlight does not reach them. Sunlight penetrates only to a certain point; beyond that there is profound darkness in those fathomless depths of the ocean, as in the Pacific Ocean. You know, here near Cape Malea, if you are familiar with the place...

This location, together with one or two others, is among the deepest points in the Mediterranean. The depth reaches four thousand meters—an immense depth, a thousand meters greater than the height of Mount Olympus. Imagine such a depth of sea. Yet down there, in those fathomless, sunless depths, there are fish; there is life. And that life is so constituted that it is not crushed. We have atmospheric air above us, but a sea creature, a fish, has the entire mass of water above its back. Imagine having a weight above you extending for eleven kilometers. How could you live there? If a human being descended in a diving suit, he would be completely crushed. And yet, my dear friends, life exists down there. Indeed, there are fish that communicate—that “see” one another, in quotation marks—by means of electrical discharges. One produces a light, a flash; it sees the other, then the flash goes out, and it continues on its way. What a marvelous thing! When one considers the conditions required for life to exist wherever it is found, it is astonishing. Truly astonishing. This, in very few words, is the sea: the surface of its waters, its fathomless depths, the beauty within it...

Its marine plants, its sea creatures, and every other wonder it contains—things truly hidden from us who live on the surface of the earth. But if someone descends into those depths, he sees these marvelous underwater worlds. Who made all these things? Do you know? Did they all come about by chance? Did they make themselves? Yes, yes, my dear friends, they made themselves! Believe that they made themselves, that they came about by chance! But can you explain to me what “chance” means? I shall give you an example from the mathematics of probability. Listen. Suppose I take a name—the name Athanasios.

How many letters does it have? About ten. Let us say ten, to use a round number. The probability of drawing the letter A is one in ten. These are probabilities: you may draw it at once, or after five attempts, or after ten. In any case, the probability is one in ten. Then I put the alpha back where it was. Now what is the probability that, after drawing alpha the first time, I shall draw theta the second time—the second letter in Athanasios? The probability of drawing the first two letters consecutively is...

Ten squared, that is, one hundred. What is the probability that, in one consecutive sequence, I shall draw A, then TH, and then the second A, the third letter? Ten to the third power, that is, one thousand: one chance in a thousand. What is the probability that, in a single attempt, I shall draw all ten letters in succession and form the name Athanasios? What is the probability? Ten to the tenth power. Calculate how much ten to the tenth is. Ten to the sixth is one million, and ten to the ninth is one billion. So please calculate the probability for the name Athanasios alone.

Now consider the complexity of created things, in which every cell knows where it must go and what it must do. Can this possibly be a matter of probability? How? How could it be? Yet incurable unbelief exists. It does. They say, “Grant us a few billion years, and you will see that it is possible.” How many do you want? Billions, trillions, quadrillions? We shall grant you all the time you ask. You still cannot make it work. It does not work, simply because the world is so immensely complex. There is such complexity and such intricate order that it is impossible, even mathematically—on the basis, as I said, of the mathematics of probability...

For the world to have been made by chance, through mere accident. Someone might ask, “Then why do we struggle so hard, devising theories and claiming that the world came about by chance and that we too exist by chance?” My dear friends, what is easier, and what is more complicated—indeed, what is more irrational? To accept God the Creator, or to accept chance? Which is it? To accept God is very simple. If I accept chance, I meet obstacles at every step. Why, then, do I cling to chance? Ah, but there is the point! This God who created the universe makes certain demands of us. He spoke of Hell and the Kingdom of God. That is what troubles us. My dear friends, that is what troubles us. How shall we give an account of our...

Deeds? Therefore, unbelief, and atheism more generally, is not a product of the intellect but a product of the way we live. See how John the Evangelist expresses it: “The light has come into the world, but people did not receive the light.” Why? “For their works were evil.” He did not say that their minds had become confused. He did not say that they followed some different kind of logic. “For their works were evil.” He explains: “For everyone who does evil hates the light and does not come to the light, lest his works should be exposed.” That is the truth. You do not want God to exist because you want to be answerable to no one, to bear no responsibility, and not to give an account of your deeds.

This, at bottom, is what lies behind unbelief and atheism. My dear friends, if Christ had not spoken about the Kingdom of God and Hell, there would not be a single person who would refuse to accept Him. But people reject Christ because He spoke about these two things. That is the reason. And that is why I once told you in the lecture upstairs that atheism is a form of mental illness; that is, it takes an inner psychological effort—it requires a kind of inner... Atheism is not the product of a well-balanced person. We should know this. Now let me return to the subject. Paragraph twelve.

“Who can examine the nature of the birds of the air?” By “of the air,” he means those that fly—the birds. “How is it that some carry music upon their tongues, while others are adorned with every kind of painted pattern upon their wings?” Who can contemplate or describe the birds? Some of them, he says, have exceedingly musical voices. During the summer, I heard a recording on a broadcast of a nightingale and another exotic bird, recorded just as they sound in nature. When we stretch out the recording in time—that is, when the tape is played more slowly—we discover astonishing things, my dear friends. When we speak, as I am speaking to you now, our speech has a certain tempo. That tempo is such that you can understand me. If it were shortened—excuse me, if my speech became extremely fast—you would understand nothing. In the same way, the voices of birds, such as the nightingale, are so rapid that their song contains modulations, notes, and other such features. Although they do not possess articulate speech—and they do not—they communicate wonderfully with other nightingales. Of course, each bird wants to express what it has to express. We are not speaking of concepts, naturally, but of the language animals possess. What do you think? Do they not have a language? Take the cat.

Listen to how many different things a cat does with its voice. It uses one voice to call the male cat, if you will pardon me; another to call its kittens; another to show that it is hungry; and still another to show that it wants to be stroked. Many times I say to the cat, “Cat,” and “Meow.” It has its own voice for every circumstance. Its expression, then—its tone, its intensity, and all the rest—conveys what the cat wants. Again, it does not possess articulate speech. Yet among nightingales too, we observe astonishing things. They utter them so rapidly that, in order for us to perceive this whole pattern of modulations, as we might call it, we need to stretch out the recording in time so that we can hear it.

And then there are the birds that possess music—the songbirds. It is astonishing how beautiful they are. Other birds have brilliant colors. They may not have beautiful voices, but they have beautiful plumage. One looks at the parrot or the pheasants. The tail of the so-called royal pheasant, in fact, is five times longer than its body. Stretching out behind it, the tail gives the bird great majesty. And you say, “What beautiful things these are!” It is marvelous to behold. “Likewise, how the eagle soars in midheaven and remains suspended in the air,” and so on. But I shall pass over these things. Paragraph thirteen. “Who among men knows even the names of all the wild animals?”

He asks: Who among men has managed to learn even the names of the animals? “Or who can examine the nature of each one?” Who has been able to study the physiology of every animal? My dear friends, I believe there are eight hundred thousand species of insects—eight hundred thousand species of insects alone, if I am not mistaken. What can you study, and how can you remember all their names? Adam, Scripture says, was called to give names to the animals as they passed before him. God did this, my dear friends. Why do you think He did it? So that Adam might see that among the animals he had found nothing like himself, and thus a certain sadness and a certain...

desire would arise within him: “If only I too had someone, as these animals have others like themselves.” And when this desire had been born, God came and made the woman. But the fact that Adam gave the animals names is a detail of tremendous importance. The Spirit of God recorded it in order to answer those who say that Adam descended from the ape and therefore that there was a time when Adam was an animal. The fact that Adam could give names to the animals means that he possessed the ability to form concepts, because a name exists only when I have the ability to conceive of the thing it names. Just now I spoke to you about a cat, a pheasant, and a nightingale.

I did not bring before you a cat, a pheasant, or a nightingale. How, then, can you know what I was speaking about? A cat is frightened when it sees a dog. But if I tell it that the dog is on the other side, the cat is not frightened, because a cat does not possess the ability to form concepts, whereas man does. This is man’s great privilege: because he is rational and has the ability to form and possess concepts, he gives things names. I said, “the cat.” “Cat” is a word, and behind that word stands its concept—the familiar animal we all know as a cat. Do you see? Adam, therefore, was a human being from the beginning. He was human and intelligent from the beginning, not an ape.

“If we do not know even the names of the wild animals alone, how shall we comprehend their Maker?” If, he says, we cannot know even the names of the animals that exist within creation, how much less can we comprehend God the Creator? “There was one command of God, which said: ‘Let the earth bring forth wild animals and cattle and creeping things according to their kind.’ And by one command, diverse natures came forth from the one earth: the most gentle sheep and the flesh-eating lion, and the various irrational impulses of the animals,” and so on. God gave one command, and all this vast diversity came into being. Of course, what “God” and “command” mean here is beyond our comprehension. The same is true of the words, “Let Us make man,” which indicate His particular care and nothing else.

How God creates, God alone knows. The way in which God made all these things remains a mystery to us—His wisdom in all its rich variety. And let me tell you in passing—we shall come to the person of Jesus Christ in the very next catechesis, the tenth—that the Creator of all these things, my dear friends, is Jesus Christ, who is God the Word (Logos). God the Word made them all. “All things were made through Him, and without Him nothing was made that was made.” Of all that came into being, nothing came into being without Him, God the Word. This same God the Word took on human nature and came among us as Jesus Christ. It is astonishing!

At this point, I would like to dwell on a beautiful paragraph—a very beautiful one—or rather, on a passage from this same thirteenth paragraph. I shall read it to you.

“The various irrational impulses of animals imitate the different choices made by human beings. Thus the fox may reveal the deceitful man, the snake the venomous friend, the neighing horse the licentious youth, and the swift-moving ant may rouse the idle and slothful. For when someone spends his youth in idleness, he is then taught by the irrational animals and reproved by Holy Scripture, which says: ‘Go to the ant, O sluggard; observe its ways and become wiser than it.’ For when you see how it stores up its food in due season, imitate it...”

“Store up for yourself the fruits of good works for the ages to come. And again: ‘Go to the bee and learn how industrious she is, how she flies among every kind of flower and fashions the honeycomb, producing honey for our benefit.’ In the same way, you too should range through the divine Scriptures and take hold of your own salvation; and when you have been filled with them, you will say: ‘How sweet are Your words to my throat, sweeter than honey to my mouth.’” In his Hexaemeron, Basil the Great says that God made animals with various—let me put it in simple terms—temperaments: fixed traits particular to each animal. The camel, for example, bears grudges; the fox is cunning; the wolf is bloodthirsty; and so on. The raven does not care for its young, while the dove is faithful to its family, and so forth. One sees that the ant is industrious, and so is the bee. The cicada sings—it has every good quality; it is a minstrel, my dear friends! Basil the Great says that animals are not morally responsible for whatever traits they display, simply because they do not possess reason. God made them that way. In other words, God made one animal industrious and another not; one bloodthirsty and another affectionate.

My dear friends, creation was made for us, Basil the Great says, in order to teach us what we must avoid and what we must do. In one of his homilies—I do not remember which—John Chrysostom has an unsparing passage. He says: “You kick like a donkey; you bear grudges like a camel; you harbor hatred and malice within yourself; you howl like a wolf; you are cunning like a fox.”

Well then... Is that what you ought to be like? This is precisely why I made these animals: to show you what you must not be and what you must be. Do you have disordered desires? It would be better for me to read the passage itself. “The various irrational impulses of animals.” Their impulses are irrational; animals do not possess reason, and this is how they were made. “They imitate the different choices made by human beings.” They imitate what a human being can choose to do through his free will, while in them these traits belong to their very nature. And why, he asks, is this so? So that the fox may reveal deceitfulness among men, and the snake may reveal the venomous friend. Sometimes a person pretends to be your friend, yet he is poison—he is a snake through and through. “And the neighing horse reveals the licentious among the young”—those licentious young people who resemble a neighing horse, as a horse neighs under such circumstances. And the ant...

shows its industry and says to the idle and lazy man, “Come here; come and look.” Pascal says—and I have probably told you this many times—that it is a humiliation for man when God must summon the animals in order to correct him and say, “Come here, you lazy man; see what the ant does.” Saint Cyril says: You see what the ant stores up. But what are you storing in the treasury, in the storehouse of Heaven? Go, then. Look at the bee. You see how it flies from flower to flower gathering honey. What honey are you gathering from Holy Scripture? Listen: “So that you too, ranging through the Holy Scriptures, may take hold of your own salvation.”

Have you taken hold of your own salvation? “And when you have been filled with these things, you will say: ‘How sweet are Your words to my throat’”—how sweet are Your words, everything contained in Holy Scripture—“sweeter than honey to my mouth.” Come, then, and learn from the example of the animals. My dear friends, animals show us how we ought to conduct ourselves. This is tremendously important. Are you unfaithful in your married life? Go and look at the doves; go and look at the swans. When one of the pair dies, the other dies of sorrow and never mates again. This means: do not rush to leave your husband or your wife and go off to make another nest, and then another, and another. How deeply I grieved recently over a man...

who had divorced and was now preparing to marry another woman. He came to receive Holy Communion in connection with his second marriage. I told him, “I will not take responsibility for you.” For Scripture says it, the Lord says it, and the Apostle Paul says it. It is written two or three times in Holy Scripture—three times. The man who leaves his wife and marries another is an adulterer, and the second woman who marries him is an adulteress. He persists in it, of course. If I fall into adultery, I may repent, receive forgiveness, and eventually receive Holy Communion again. But here I persist in it; I continue along that path, because I shall spend my whole life in adultery. This is no small matter, my dear friends. You cannot simply say, “Well, things are not going well, so I shall get a divorce.” No. Not so easily.

You may tell me that the state permits it. But even the Church has come to go along with it. Yes, yes—just as we now see civil marriage, which perhaps one day the Church too will adopt. How should I know? In certain bygone periods, the Church adopted other arrangements of the state as well. I have told you this before, and I repeat it. John Chrysostom says: “You will not be judged according to the laws of the state, but according to the laws of the Gospel.” Someone may object: “Then why does the Church marry these people afterward? A man gets a divorce, finds another woman, and marries her. Why does the Church perform their wedding?” For the reasons I have explained to you. But woe to us, my dear friends, if in the end we come to set aside the commandments of God and obey the concessions of the state—concessions which, unfortunately, the Church also makes in many cases.

In certain cases of this kind, the Church goes along with the state. This is very wrong. The Church is becoming secularized, and that is a dreadful thing. Now, would you desire something like this within yourself? Go and look at the corresponding animals. Do you want to see what a pig is like? That is what a drunken man resembles. When you drink wine and become drunk, my brother, you stumble about, embrace telegraph poles and kiss them; you cannot find the keyhole, and when a cockroach crawls across the door, you try to put your key into it because you think it is the keyhole, and so on. Whom do you resemble, brother? Whom do you resemble? That is why I told you: animals were made this way without choosing it. They are irrational animals; they do not possess reason. They come to help us understand...

what we must not be and what we must be. This is why God made the animals; this is why He made them. Alongside what Basil the Great says about their instruction, they also serve us—as beasts of burden and in other ways—or they give us pleasure. He says that God made some animals for our recreation, so that we might look at them and rejoice, listen to their voices, or watch them leap and play, and so forth. All these things are for man. Everything is for man—poor, wretched man. “Man, though he was held in honor, did not understand; he was compared to the senseless beasts and became like them.” Man, says Holy Scripture...

Though man was held in honor, he did not understand it. “He became like the beasts.” He descended to the level of the animals—and even lower than the animals—and “was compared” with them. Once, when a group of people were about to drink wine, someone asked, “Friends, how shall we drink: like human beings or like animals?” “Not like animals,” they replied. “Let us drink like human beings.” “No,” he said. “When animals are thirsty, they drink as much as they need, and then they stop. You may put the muzzle of a goat or a sheep into the water as much as you please, but it will drink no more. Man, however, drinks wine not because he is still thirsty, but goes on drinking more and more and more. So no,” he said, “let us not drink like human beings. Let us drink like animals, because then we shall drink reasonably.” Strange, is it not? Paragraph fourteen.

“Will you not rather glorify the Craftsman? For what angel—or even you, tell me—knows the hypostasis of all things? Even created things lie beyond our grasp. Can you know the power of every herb? Or can you learn every benefit that comes from every animal?” And so forth. “Even from venomous snakes, antidotes have been produced for the saving of human beings. But you will say to me, ‘The serpent is dangerous,’” and so forth. He is speaking of the power of herbs. Solomon the Wise says that God, in His wisdom, taught him to know the power of herbs. Their power is very great. And again he says, “The serpent is dangerous.” Yet even from the venom of snakes we produce antidotes, medicines, and other remedies.

But you will say to me, “It is a dreadful serpent, a deadly snake.”

Here is a beautiful teaching: “Fear the Lord, and it will not be able to harm you.” “The scorpion strikes.” The scorpion stings and bites. “Fear the Lord, and it will not strike you.” “The lion is bloodthirsty,” you will say. The lion is bloodthirsty; it devours people. “Fear the Lord, and it will sit beside you, as it did beside Daniel.” The lions will sit beside you, just as they sat beside Daniel. Why do the animals turn against man? Because man turned against God. Fear the Lord. This is a firm teaching of the Saints, my dear friends. Fear the Lord, and the animals will be like gentle lambs toward you, whether it is a scorpion or a snake. Every animal will stand in awe of you and respect you, provided that you respect and fear the Lord.

The animals did not harm Adam. From the moment Adam’s relationship with God was broken, the relationship between man and the animals was also broken. The animals turned against man from the moment man turned against God. This is called the disorder of creation, and man is responsible for it. How, then, will nature return to its natural state, as God created it? It will happen when man returns to God, my dear friends. Here lies the great secret: we must return to God, and then everything will serve humanity. We need only return to God. Then the whole creation will become our great servant.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί, στην ενάτη κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου, παράγραφος 10. Το κύριο θέμα αυτής της κατηχήσεως, σας υπενθυμίζω, είναι ότι ο Θεός είναι ποιητής ουρανού και γης, ορατών τε πάντων και αοράτων. Και πάλι υπενθυμίζω σε εκείνους οι οποίοι έρχονται διά πρώτη φορά ότι ο Άγιος Κύριλλος χρησιμοποιεί ως σκελετό πορείας των κατηχήσεών του το Σύμβολο της Πίστεως, διότι, όπως λέει και ο αείμνηστος πατήρ Ιουστίνος Πόποβιτς, «Εάν, λέει, θες να δοκιμάσεις την Ορθοδοξότητά σου...»

Μια ματιά πώς βλέπεις το Σύμβολο της Πίστεως, πώς έχεις έναντι του Συμβόλου της Πίστεως. Εκεί θα αντιληφθείς κατά πόσον είσαι ή δεν είσαι Ορθόδοξος. Γι' αυτό, λοιπόν, και οι κατηχήσεις του Αγίου Κυρίλλου χρησιμοποιούν, όπως σας είπα, σαν πορεία, δίκην γραμμής, προκειμένου να κατηχηθούν οι μέλλοντες Χριστιανοί και να βαπτιστούν, χρησιμοποιεί αυτό το Σύμβολο της Νικαίας, το Σύμβολο της Πίστεως. Καλύτερα, το Ιεροσολυμιτικό, όχι της Νικαίας· είναι όμως το ίδιο. Είναι το ίδιο. Αλλάζουν λίγο οι εκφράσεις, αλλά είναι το ίδιο στην πραγματικότητα. Θα ήθελα να σας έλεγα ακόμη ότι στο όλο θέμα που αναφέρεται στον δημιουργόν Θεόν...

Ο Θεός είναι πρώτον Δημιουργός, είναι δεύτερον Προνοητής και τρίτον Κυβερνήτης. Βέβαια, εδώ δεν αναφέρει ίσως ρητά ή να έχει ειδικά παραγράφους ο Άγιος Κύριλλος στο θέμα Προνοητής και Κυβερνήτης, όπως στο θέμα Δημιουργός. Αλλά, όμως, αν κανείς θα ήθελε να ιδεί πώς αναπτύσσει το θέμα του, υπονοεί ότι ο Θεός είναι και προνοητής, είναι και κυβερνήτης. Προσέξτε, είναι τρία πράγματα. Θα το ξαναπώ άλλη μια φορά. Είναι δημιουργός, είναι προνοητής και κυβερνήτης. Δημιουργός θα πει ότι δημιουργεί τα πάντα. Από πού; Εκ του μηδενός.

Δόγμα πίστεως αυτό το «εκ του μηδενός». Είναι κάτι που και εδώ βλέπει κανείς την οριακότητα του ανθρωπίνου νου. Ποτέ δεν θα συλλάβει ο άνθρωπος ότι εκ του μηδενός παράγεται κάτι. Έλεγε ο Αριστοτέλης: «Εκ του μηδενός, μηδέν». Αλλά επειδή ακριβώς η φιλοσοφία κινείται πάντοτε με βάση τη λογική, γι' αυτό ποτέ η φιλοσοφία δεν αντελήφθη ότι είναι δυνατόν εκ του μηδενός κάτι να παράγεται. Γι' αυτό η φιλοσοφία δέχτηκε την αιωνιότητα του σύμπαντος, της ύλης, των πνευμάτων, την αιωνιότητα της δημιουργίας, που δείχνει ότι δεν μπορεί να συλληφθεί από ανθρώπινο μυαλό...

Εκ του μηδενός δημιουργία. Όταν, λοιπόν, λέμε ότι ο Θεός είναι δημιουργός, σημαίνει ότι δημιουργεί εκ του μηδενός, διότι, αν η ύλη είναι αιωνία, τότε ο Θεός δεν είναι δημιουργός. Διότι, αν ο Θεός είναι αιώνιος και το σύμπαν είναι αιώνιο, τότε το σύμπαν είναι συνάναρχο με τον Θεό, δηλαδή συναιώνιο με τον Θεό. Για να γίνει, πρέπει να υπήρξε πιο μπροστά ο Θεός από τη δημιουργία. Μα εάν το σύμπαν είναι αιώνιο, όπως είναι και ο Θεός αιώνιος, και συνυπάρχουν, δεν είναι δυνατόν ποτέ ο Θεός να είναι δημιουργός του σύμπαντος. Γι' αυτόν τον λόγο όλα τα φιλοσοφικά συστήματα δεν δέχονται ότι ο Θεός είναι δημιουργός του παντός, για τον λόγο που σας εξήγησα τώρα. Αλλά, τι είπαμε; Ο Πλάτων δεν δέχεται ότι ο Θεός είναι δημιουργός του παντός.

Είναι διακοσμητής. Γι' αυτό και η λέξις κόσμος· κόσμος θα πει στολίδι, όπως τα ξέρετε: στολίζω, κοσμώ, κόσμος, στολίζω, στολισμός, στόλισμα κ.λπ. Κόσμημα, λέμε κόσμημα, θα πει στολίδι. Ο Θεός, λοιπόν, είναι διακοσμητής. Παίρνει από την υπάρχουσα ύλη και στολίζει, δηλαδή διακοσμεί ό,τι διακοσμεί. «Ο Θεός αεί γεωμετρεί» σημαίνει παίρνει και γεωμετρεί, όπως ακριβώς ο αρχιτέκτων παίρνει πέτρες, τούβλα. Αλλά αυτά δεν τα βγάζει εκ του μηδενός ο αρχιτέκτων· θα βρει στη γη επάνω τα υλικά και φτιάχνει καλλιτεχνήματα. Φτιάχνει κτίσματα, γέφυρες κ.λπ. Έτσι, λοιπόν, και ο Θεός κατά τον Πλάτωνα. Για να καταλάβετε, σας παρακαλώ, πόσο απέχει ο Πλάτων...

Τον Χριστιανισμό. Παρασάγγες, αγαπητοί μου. Το λέγω γιατί μερικοί νομίζουν ότι ο πλατωνισμός, ο Πλάτων, με τον Χριστιανισμό είναι πολύ, πολύ κοντά. Αγαπητοί μου, παρασάγγες. Για να μην πω ότι ο πλατωνισμός κατέβηκε στον Χριστιανισμό στο πρόσωπο του Ωριγένους. Μην το ξεχνάμε αυτό ποτέ. Ποτέ μην το ξεχνάμε. Κάναμε μεγάλο λάθος να νομίζουμε ότι αυτά συγγενεύουν, και νομίζουμε ότι συγγενεύουν επειδή ο Πλάτων μίλησε για έναν Θεό ή ακόμη μίλησε για έναν κόσμο πνευματικό. Ναι, ψήγματα όμως είναι αυτά, ψήγματα αληθείας, αλλά ολόκληρο το σύστημα το πλατωνικό πόρρω απέχει από τον Χριστιανισμό. Το ξέρουμε αυτό.

Δεν φαντάστηκε ο Πλάτων τον Θεόν δημιουργόν, αλλά διακοσμητήν. Μόνον εις τον Χριστιανισμό θεάται ο Θεός αληθινός δημιουργός, με όλη τη σημασία της λέξεως, εκ του μηδενός και φυσικά και διακοσμητής. Όταν ο Θεός είπε να γίνει το φως, σημαίνει εκ του φωτός έγιναν όλα. Επίσης, το έχουμε και άλλοτε τονίσει αυτό το μεγαλειώδες, το οποίο δεν θα μου πήγαινε ως μεγαλείο ποτέ από το μυαλό: ότι από το φως, από την ενέργεια, έγινε το υλικό σύμπαν. Είναι καταπληκτικό αυτό. Είναι μια αλήθεια που μόλις τώρα τη βρήκε η επιστήμη. Μόλις τώρα. Μόλις τώρα. Το λέει η επιστήμη. Και μάλιστα ότι ο υλικός κόσμος έγινε εκ της ενεργείας και μάλιστα από την αρίστη μορφή της ενεργείας, που είναι το φως, γιατί έχουμε και άλλες μορφές ενεργείας.

Ο ηλεκτρισμός, είναι η θερμότης και λοιπά. Λοιπόν, συνεπώς, είναι μεγαλειώδες. Είπε, λοιπόν, ο Θεός να γίνει φως, αλλά παρακάτω έγινε το στερέωμα. Μετά, παρακάτω, βλέπουμε εκεί στις ημέρες τις δημιουργικές ο Θεός να διαφοροποιεί αυτό που κατασκευάζεται, που φτιάχθηκε. Έκανε, λέγει, επειδή η αναφορά είναι στη γη, δεν ενδιαφέρει κάτι περισσότερο, η κατοικία του ανθρώπου είναι η γη, και λέγει ότι ο Θεός διαμορφώνει την επιφάνεια της γης με τα νερά, τα βουνά, λίμνες, ποτάμια. Βάζει μετά τη ζωή μέσα στα ποτάμια, κάνει τα φυτά, κάνει μετά τα χερσαία ζώα και τελευταίον θα είναι τον άνθρωπο. Αυτά τώρα είναι οι διακοσμήσεις από τα υπάρχοντα υλικά.

«Βλαστησάτω», είπε ο Θεός, «βλαστησάτω η γη, βοτάνην χόρτου» και το καθεξής. Θα πει «βλαστησάτω η γη»· η γη είναι το υπόβαθρο της υπάρξεως των φυτών. Ο Θεός έκανε και τη γη εκ του μηδενός, σας είπα· κάνει τώρα και τη βλάστηση εκ της υπαρχούσης ύλης, που είναι η διακόσμηση της γης. Ο Θεός, λοιπόν, είναι και δημιουργός και είναι και διακοσμητής. Κατόπιν, ο Θεός εκείνα που εδημιούργησε τα φροντίζει. Είναι αδιανόητο πράγμα να μην φροντίζει ο Θεός εκείνα τα οποία έχει κάνει. Υπάρχουν πολλά φιλοσοφικά συστήματα που δεν δέχονται ότι ο Θεός είναι προνοητής. Ο Θεός έκανε τον κόσμο όπως είναι, φέρ' ειπείν, ο δεϊσμός. Δεϊσμός. Ο Θεός έβαλε τους φυσικούς νόμους και λειτουργούν και φεύγει μακριά. Δεν έχει κανένα ενδιαφέρον για τη δημιουργία. Όχι, αγαπητοί μου, ο Θεός είναι...

«Ὁ πατήρ μου ἕως ἄρτι ἐργάζεται, κἀγὼ ἐργάζομαι», λέγει ο Ιησούς Χριστός. Ο πατέρας μου έως τώρα εργάζεται και εγώ εργάζομαι. Τι εργάζεται ο Πατήρ; Το έργο του Θεού είναι πολλαπλούν. Είναι η πρόνοια του σύμπαντος κόσμου, είναι η κυβέρνηση του σύμπαντος κόσμου και η σωτηρία των όντων, των λογικών όντων, των ανθρώπων. «Ὁ Πατήρ μου ἕως ἄρτι ἐργάζεται». Βέβαια, εκεί που λέγει η Γραφή «Ο Θεός κατέπαυσε από το έργον αυτού», αναφέρεται στον Θεόν δημιουργόν. Ο Θεός καταπαύει να δημιουργεί εκ του μηδενός. Σταματάει. Παρακάτω, αυτά που ο Θεός έκανε τώρα θα φροντίζει και θα τα κυβερνά.

Αναφέρεται ο Θεός: «Ὁ Πατήρ μου ἕως ἄρτι ἐργάζεται». Όχι με την έννοια να δημιουργήσει κάτι καινούριο, αλλά με την έννοια να συντηρήσει και να κυβερνήσει. Έτσι, λοιπόν, ο Θεός είναι δημιουργός, είναι προνοητής. Σας είπα, φροντίζει για όλα αυτά. Και κυβερνήτης τι σημαίνει; Δεν είναι το ίδιο προνοητής και κυβερνήτης; Όχι, δεν είναι το ίδιο. Για να καταλάβετε τη διαφορά, θα σας πω ένα παράδειγμα. Έχουμε ένα καράβι και μέσα στο καράβι αυτό υπάρχει ο πλοίαρχος, οι ναύτες και οι επιβάτες. Ο πλοίαρχος μέσα στο καράβι φροντίζει, δίνει εντολές στους ναύτες πώς να περιποιηθούν τους επιβάτες. Ας πούμε, ο μάγειρος θα πάρει από την αποθήκη τρόφιμα να μαγειρέψει ή άλλοι καμαρότοι να τακτοποιήσουν τα κρεβάτια των επιβατών.

Επιβατών και ούτω καθεξής. Ό,τι ανάγκες υπάρχουν μέσα στο καράβι. Αυτό λέγεται πρόνοια, φροντίδα. Το καράβι όμως ολόκληρο ταξιδεύει και κατευθύνεται σε ένα λιμάνι. Αυτό λέγεται κυβέρνηση. Ολόκληρο το καράβι κάπου πηγαίνει. Έτσι το σύμπαν ολόκληρο κάπου πηγαίνει. Το «κάπου πηγαίνει» έχει έναν σκοπό, δηλαδή, στον οποίο πρέπει να φτάσει. Αυτό λέγεται κυβέρνηση. Ποιος είναι ο σκοπός αυτός; Είναι οι μεν άνθρωποι να θεωθούν, εννοείται η θέωση, το δε σύμπαν ολόκληρο να φτάσει στο να γίνει καινούριο, ανακαινισμένο, και αυτό να δεχθεί τη δόξα του Θεού.

Στο οποίο σύμπαν θα κατοικεί πια, «καινοί ουρανοί, καινή γη», θα κατοικεί δικαιοσύνη, όπως λέγει ο Απόστολος Πέτρος, δηλαδή αγιότης, δηλαδή θα είναι η Βασιλεία του Θεού. Εκεί κατευθύνεται το σύμπαν. Ο Θεός κυβερνά την ιστορία χωρίς να εμποδίζει την ανθρωπίνη ελευθερία και βούληση, κυβερνά την ιστορία. Το τελευταίο, θα λέγαμε, ατού, ας μου επιτραπεί αυτή η φράση, ανήκει πάντα στον Θεό. Ό,τι και να κάνουν οι άνθρωποι, όπως να τα μπερδέψουν τα πράγματα. Λέμε, αυτός ο λαός έκανε πόλεμο με εκείνον τον άλλον λαό, ο ένας μπέρδεψε και ο τρίτος, ο παρακάτω· έγινε έτσι μπέρδεμα του μπερδέματος. Κάτι που το ανθρώπινο μυαλό, για να τα ξεχωρίσει αυτά τα πράγματα, δεν θα μπορούσε. Στην τελευταία ανάλυση όλα υπηρετούν, όσο μπερδεμένα και να είναι.

Όσο Και να είναι, όσο ανεξερεύνητα και ανεξήγητα να είναι, στην τελευταία ανάλυση υπηρετούν την κυβέρνηση του Θεού. Όλα τελικά, χωρίς, ξαναλέγω για δεύτερη φορά, να εμποδιστεί η ανθρωπίνη βούληση και ελευθερία, τελικά καταλήγουν στο σχέδιο του Θεού, στην κυβέρνησή του. Είναι μεγαλειώδη. Ανήκουν μόνο στη γνώση και τη σοφία του Θεού όλα αυτά. Γι' αυτό και η Σοφία του Θεού λέγεται πολυποίκιλος Σοφία. Ώστε, λοιπόν, ο Θεός είναι δημιουργός, είναι προνοητής, είναι κυβερνήτης. Αυτό θα το δούμε τώρα εδώ, έτσι διάχυτο μέσα σε αυτά τα οποία θα αναφέρομαι και που, σας ξαναλέγω, θα είναι πιο λιγάκι τονισμένα και χωριστά, για να τα γνωρίζουμε. Όπως εδώ, αν πιστεύει κανείς ότι ο Θεός είναι δημιουργός, αλλά δεν πιστεύει ότι είναι προνοητής, σφάλλεται. Να το ξεκαθαρίσουμε αυτό.

Πολλοί άνθρωποι πιστεύουν ότι ο Θεός είναι δημιουργός, αλλά όχι προνοητής. Όταν δεν πιστεύει ο άλλος ότι ο Θεός γι' αυτόν θα φροντίσει. Λέει: πιστεύω στην ύπαρξη του Θεού. Μάλιστα. Ένα βήμα παρακάτω: πιστεύω ότι ο Θεός είναι δημιουργός. Δεν πιστεύει όμως στην πρόνοια του Θεού. Δεν πιστεύει. Πολλοί, παραπάνω, δεν πιστεύουν στην κυβέρνηση του Θεού. Για να έχουμε σωστή πίστη, πρέπει να τα πιστεύουμε όλα αυτά, να τα δεχόμεθα όλα αυτά. Και τώρα διαβάζουμε από το κείμενο: «Ἐπὶ τούτοις τί ἔδει;» Όλα αυτά που είπαμε. Και ποια είναι όλα αυτά; Εκείνα που είχαμε πει και την περασμένη φορά. Αναφερόμενος ο Άγιος Κύριλλος στα ουράνια σώματα, δηλαδή στον ήλιο, το φεγγάρι, τους αστέρες, στο σύμπαν όλο, στο νερό, που είχαμε μερικά πράγματα. «Καὶ ἐπὶ τούτοις τί ἔδει;»

«Βλασφημεῖσθαι τὸν δημιουργὸν ἢ προσκυνεῖσθαι μᾶλλον;» Τι έπρεπε να γίνει; Να βλασφημεί κανείς τον δημιουργόν ή να τον προσκυνεί; Θα μου πείτε, περίεργος φράσις αυτή. Πολύ περίεργη φράση. Δηλαδή τι, θέτει θέμα να βλασφημεί κανείς ή να προσκυνεί τον Θεό; Ναι, αγαπητοί μου, θα σας λύσω την απορία. Αν λάβετε υπόψη ότι ο Άγιος Κύριλλος έχει υπόψη του τα τότε φιλοσοφικά συστήματα της εποχής του, που ήταν, όπως και σήμερα, δυαρχικά. Ο γνωστικισμός. Τι ήταν αυτό; Είναι κάτι που πολλές φορές το έχουμε πει. Οι άνθρωποι δέχονται έναν αγαθό, εννοείται οι γνωστικοί, έναν θεόν αγαθόν και έναν θεόν κακόν. Ο Θεός των πνευμάτων είναι ο αγαθός Θεός. Ο Θεός της δημιουργίας, της ύλης, είναι ο κακός Θεός.

Αφού, λοιπόν, ο Θεός της ύλης είναι κακός Θεός, κατώτερος και κακός Θεός, αντίπαλος του Θεού του αγαθού των πνευμάτων, τότε δεν θα έπρεπε να προσκυνήσει τον Θεό της ύλης· μάλλον θα έπρεπε να υβρίζει και να βλασφημά τον Θεό της ύλης. Γι' αυτό λέγεται αυτή η φράση: τι λες με όλα αυτά τα ωραία που σας διηγήθηκα, σας ανέφερα, λέγει ο Άγιος Κύριλλος;

Θαυμαστή δημιουργία. Τι πρέπει κανείς, να βλασφημεί ή να προσκυνεί τον Θεό;

Αν δεχθείς ότι ο Θεός είναι ένας, ο Θεός των πνευμάτων και πάσης σαρκός, που λέμε και στη σχετική ευχή. «Ο Θεός των πνευμάτων και πάσης σαρκός». Εδώ τώρα βλέπετε όλο το βάρος αυτής της προτάσεως. Ο Θεός είναι δημιουργός και των πνευμάτων και της ύλης.

Λοιπόν, πώς είναι δυνατόν να βλασφημήσει κανείς τον Θεό; Αν δεχθεί ότι ένας είναι ο Θεός Δημιουργός, τότε, συνεπώς, θα τον προσκυνήσει. «Καὶ τέως οὔπω λέγω τῆς σοφίας αὐτοῦ τὰ μὴ φαινόμενα». Βέβαια, δεν αναφέρεται· πού να αναφερθώ, λέει, σε εκείνα τα οποία δεν φαίνονται; Μέχρι τώρα σας ανέφερα πράγματα που φαίνονται. Πού να αναφερθώ σε εκείνα που δεν φαίνονται, της σοφίας του Θεού πράγματα. Σημειώσατε ότι, όπως είναι το κείμενο, επειδή είναι λίγο μακρά αυτή η κατήχηση, θα παραλείπω προτάσεις για να συντομεύσω λίγο και θα πάρω, έχω υπογραμμίσει, τις κυριότερες θέσεις. «Ἐξ ἑνὸς γὰρ ὑετοῦ καὶ μιᾶς τῆς γῆς, τίς ὁ διακρίνων; Τίς ὁ δημιουργῶν; Θεώρησον μετὰ ἀκριβείας. Ἐκ μιᾶς ὑποστάσεως τοῦ δένδρου τὸ...»

Δευτέρα Παρουσία, Διάδοχος Φωτικής, Ευαγγέλιο, Ευαγγέλιο Ουρανών, των Γέννησις της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο, Ανάσταση, Αντίχριστος, Αποκάλυψη, Αντίχιο των Ουρανών, Γέννησις της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο Ουρανών, των Γέννησις Θεοτόκου, της Ευαγγέλιο των Ουρανών, Γέννησις της Θεοτόκου, Έχουμε διάκριση στα δημιουργήματα. Έχουμε διαφοροποίηση. Πώς εξελεγεί να ειδήσει την ακρίβεια των πραγμάτων. Πιο πάνω μας λέγει, έχουμε ένα κόκκιλο τυριαντάφυλλα. Ρώδουμε το αιρηθρότατο.

Έναν άσπρο κρίνο, «κρίνου δὲ τὸ λευκότατον». Εδώ τι έχω; Μία η γη και μία η βροχή. Να είναι κάτι, τα στοιχεία που έχει, και η βροχή πέφτει από πάνω και ποτίζει τη γη. Πώς το ένα γίνεται κόκκινο τριαντάφυλλο, πώς το άλλο γίνεται άσπρος κρίνος; Θα μου πείτε, είναι τόσο δύσκολο να το καταλάβει; Και όμως, αγαπητοί μου, δεν είναι τόσο απλό, δεν είναι τόσο απλό. Για να το καταλάβουμε, θα πάρω και το λίγο παρακάτω: «μιᾶς ἀμπέλου». Και θα δείτε αμέσως τι σπουδαίο είναι το θέμα αυτό. «Μιᾶς ἀμπέλου τὸ μὲν εἰς καῦσιν»· μέρος της όλης κατασκευής της είναι ξύλο που το καίμε.

Μέρος της κατασκευής της είναι τα βλαστάρια, ένα μέρος είναι τα φύλλα, ένα μέρος είναι οι έλικες και ένα μέρος είναι το σταφύλι. Ξέρετε τι θα πει αυτό; Το σχεδόν να σας λέγω, να το θέσουμε με σύγχρονες εκφράσεις.

Πώς το ένα γίνεται κόκκινο, το άλλο γίνεται άσπρο; Πώς το ίδιο το φυτό τούτο γίνεται μάτι που θα πετάξει; Έχουμε μάτια που θα βγάλουν μόνο φύλλα και έχουμε μάτια που θα βγάλουνε τους ανθούς, οι οποίοι περιέχονται, και οι καρποί εκεί. Βλέπετε, τώρα είναι χειμώνας. Πάμε σε ένα δέντρο, πάμε σε μια συκιά. Υπάρχουν μάτια τα οποία είναι μόνο φύλλα. Τώρα, βέβαια, να με συγχωρήσει κανείς άμα είναι κανένας αδελφός γεωπόνος εδώ και...

Λέω και κανένα στραβό πράγμα. Δεν είμαι γεωπόνος· ό,τι μπορούμε να πούμε.

Υπάρχουν μάτια που θα βγάλουνε μόνο τα φύλλα και μάτια που θα βγάλουνε τα σύκα. Εκεί μέσα, αγαπητοί μου, είναι ο μελλοντικός καρπός. Ξέρετε, καταπληκτικό! Δεν είναι το μελλοντικό σύκο, αλλά και ο μελλοντικός σπόρος που είναι μέσα στο σύκο, και σε εκείνον τον σπόρο θα είναι η μελλοντική συκιά. Καταπληκτικό! Που σημαίνει, έχουμε αυτό που λέμε σήμερα χρωμοσώματα. Και βλέπετε, αγαπητοί, σε όλα τα ζωντανά πράγματα, και στα φυτά και στα ζώα, να κληροδοτείται εκείνο που λέμε. Να έχει μια ελιά ο πατέρας μου εδώ στο μάγουλό του και να αποκτώ κι εγώ την ίδια ελιά στο ίδιο σημείο. Για να λέει κανείς: καταπληκτικό!

Έδωσε ο πατέρας μου ένα σπερματοζωάριο. Τι είχε εκείνο το σπερματοζωάριο μέσα; Ώστε, όταν θα αρχίσει ένας οργανισμός να αναπλάσσεται, διότι πια η μάνα μου δεν μου έκανε τίποτα άλλο εννιά μήνες παρά μου δίνει μόνο τροφή. Η μάνα μου δεν προσέθεσε τίποτα από το ωάριο που διέθεσε, παρά μόνο τροφή. Από εκεί και πέρα το θέμα είναι κάτι αυτοτελές. Δεν έχει να προστεθεί κάτι καινούργιο, παρά μόνο τροφή. Πάρτε παράδειγμα το αυγό της κότας. Έφυγε από την κότα, τελείωσε. Όλο μέσα τροφή είναι το αυγό. Το σπέρμα είναι κάπου σε ένα σημείο. Θα τρώει αυτό που μεγαλώνει, θα τρώει φαΐ, θα μεγαλώνει, λιγοστεύει η τροφή. Τρώει, λοιπόν, τρώει, τρώει· λιγοστεύει η τροφή, λιγοστεύει η τροφή, μεγαλώνει αυτό.

Τον χώρο της τροφής τον πιάνει μετά ολόκληρο το πουλάκι. Σπάζει το φλούδι και βγαίνει απ' έξω. Έφαγε όλο το φαΐ και βγαίνει απ' έξω. Δεν πήρε, λοιπόν, τίποτε άλλο από την κότα, παρά μόνο το φαΐ που αποθηκεύτηκε, ούτως ειπείν, μέσα στο αυγό. Τι είναι εκείνο που λέγει: εσύ κύτταρο, άλφα κύτταρο, θα γίνεις μύτη· εσύ βήτα κύτταρο θα γίνεις αυτί· εσύ γάμα κύτταρο θα γίνεις μάτι; Αγαπητοί μου, είναι καταπληκτικό! Κι αν λάβει κανείς υπόψη τα όργανα του ανθρωπίνου σώματος και φυσικά κάθε οργανισμού, ενός ζώου ακόμα, τι πολυπλοκότης υπάρχει! Το μάτι, τι πολυπλοκότης! Που το κάθε κύτταρο ξέρει τι θα κάνει. Και λέμε εμείς σήμερα...

Λέει, οφείλεται στα χρωμοσώματα και δεν ξέρω ποια πράγματα, άλλα πράγματα λέμε. Αγαπητοί μου, είναι καταπληκτικό. Αυτό θέλει να πει εδώ ο Άγιος Κύριλος. Τι είναι εκείνο που κάνει αυτό τέτοιο, ενώ η γη είναι μία, η τροφή δηλαδή είναι μία, το νερό είναι ένα, και αυτό γίνεται τούτο και εκείνο γίνεται εκείνο; Αυτό δεν μπορεί παρά να προϋποθέσει Θεό δημιουργό. Εκείνος που θα επέμβει για να κάνει αυτά. Είναι καταπληκτικό πραγματικά. Εγώ νομίζω ότι οι βιολόγοι πρέπει να στέκονται με το στόμα ανοιχτό μπροστά στο γεγονός αυτό.

Δέκατο παράδειγμα. «Αὕτη ἡ θάλασσα ἡ μεγάλη καὶ εὐρύχωρος· ἐκεῖ ἑρπετὰ ὧν οὐκ ἔστιν ἀριθμός». Αυτό είναι παρμένο από τον Ψαλμόν 103, των προοιμιακών των λεγόμενων. Αυτή είναι η θάλασσα η μεγάλη και η ευρύχωρη. Εκεί είναι ερπετά. Πρέπει να σας πω ότι η Αγία Γραφή πολλές φορές τα ψάρια τα λέγει ερπετά. «Ἐκεῖ ἑρπετὰ ὧν οὐκ ἔστιν ἀριθμός». Αναρίθμητα ψάρια. «Τίς δύναται διηγήσασθαι τῶν ἰχθύων τὸ ἐναλλὰξ κάλλος; Τίς δύναται διηγήσασθαι κητῶν τὰ μεγέθη, τὰ κύματα, καὶ τῶν ἀμφιβίων ζώων τὴν ὑπόστασιν, πῶς καὶ ἐν χέρσῳ γῇ καὶ ἐν ὕδασι διαιτᾶται;» Τα αμφίβια που μπορούν να ζουν και στη θάλασσα, με τα βράγχια, και στην ξηρά.

Τους πνεύμονες, όπως είναι οι βάτραχοι, επί παραδείγματος. «Τίς δύναται τῆς θαλάσσης διηγήσασθαι τὸ βάθος;» Ποιος, λέει, μπορεί να διηγηθεί το βάθος της θαλάσσης; Αν ποτέ σας δόθηκε ευκαιρία να δείτε καμία ταινία, ντοκιμαντέρ, και μάλιστα κάποτε έγχρωμη, να δει κανείς τι πλούτος υπάρχει εις τους βυθούς. Είναι το βασίλειο του βυθού της θαλάσσης. Ένας άλλος κόσμος, για μας σαν παραμυθένιος κόσμος. «Τίς δύναται τῶν ὑπερμέτρων κυμάτων τὰς ὁρμάς;» Τις ορμές των υπερμέτρων, των μεγάλων κυμάτων. «Ἀλλ᾽ ἔστησας ὅρους αὐτῆς· ἄχρι τούτου ἐλεύσῃ καὶ οὐχ ὑπερβήσῃ».

«Ἐν δὲ σεαυτῇ συντριβήσεταί σου τὰ κύματα». «Ὅριον ἔθου ὃ οὐ παρελεύσεται». Έβαλεν όριο την παραλία και είπε: «Θάλασσα, δεν θα περάσεις το όριο αυτό· εκεί θα μένεις». Βέβαια, να φανταστεί κανείς τι όγκοι νερού υπάρχουν, αγαπητοί. Σκεφτείτε. Υπάρχουν σημεία της γης με 10 και 11 χιλιάδες μέτρα βάθος. Αγαπητοί μου, σκεφτείτε ότι υπάρχουν ψάρια που ζουν σε αυτά τα βάθη. Το ηλιακό φως είναι γνωστό ότι δεν φτάνει εκεί. Μέχρι σε ένα σημείο φτάνει το ηλιακόν φως, μετά υπάρχει σκότος βαθύ σε αυτά τα απύθμενα βάθη του ωκεανού, όπως είναι στον Ειρηνικό Ωκεανό. Ξέρετε, εδώ στο ακρωτήριο Μαλέα, αν το γνωρίζετε,

αυτό το σημείο και σε κάποια ακόμη, κανένα δυο άλλα σημεία, είναι τα βαθύτερα της Μεσογείου. Έχουμε τέσσερις χιλιάδες μέτρα βάθος. Πολύ μεγάλο βάθος. Άλλα χίλια μέτρα πιο πάνω από ό,τι είναι ο Όλυμπος. Σκεφτείτε βάθος θαλάσσης. Και εκεί, σε εκείνα τα απύθμενα, ανήλια βάθη, υπάρχουν ψάρια, υπάρχει ζωή. Και αυτή η ζωή έχει τέτοια κατασκευή, ώστε δεν συντρίβεται. Διότι εμείς, λέμε, έχουμε από πάνω μας τον ατμοσφαιρικό αέρα. Ένα ζώο θαλάσσιο, ένα ψάρι, έχει τον όγκο του νερού από πάνω, από τη ράχη του. Για σκεφτείτε να έχεις ένα βάρος από πάνω μήκους 11 χιλιομέτρων. Πώς θα ζήσεις εκεί μέσα; Αν κατέβαινε ο άνθρωπος με ένα σκάφανδρο, θα συνετρίβετο όλος. Και όμως, αγαπητοί μου, υπάρχει η ζωή εκεί κάτω και μάλιστα υπάρχουν ψάρια που επικοινωνούν, «βλέπονται» εντός εισαγωγικών, βλέπονται, επικοινωνούν μεταξύ τους με ηλεκτρικές εκκενώσεις. Κάνουν ένα φως, ένα φλας, βλέπει τον άλλον, ξανασβήνει το φλας και ξανά πάει. Θαυμαστό πράγμα. Αν κανείς λογαριάσει με ποιες προϋποθέσεις μπορεί να υπάρχει η ζωή όπου υπάρχει, είναι καταπληκτικό. Είναι καταπληκτικό πραγματικά. Αυτή είναι η θάλασσα, με πολύ λίγα λόγια. Η όψη του νερού, τα απύθμενα βάθη της, η ομορφιά της μέσα,

τα θαλάσσια φυτά της, τα θαλάσσια ζώα της και ό,τι άλλο θαυμαστό υπάρχει, που πραγματικά είναι αθέατο για εμάς που είμαστε στην επιφάνεια της γης. Αλλά, αν κατεβεί κανείς κάτω εκεί, βλέπει αυτούς τους θαυμαστούς κόσμους του νερού. Ποιος τα έκανε αυτά; Ξέρετε, έγιναν τυχαίως όλα αυτά; Έγιναν μόνα τους όλα αυτά; Ναι, ναι, αγαπητοί μου, έγιναν μόνα τους. Να το πιστεύετε ότι έγιναν μόνα τους, έγιναν από την τύχη. Μπορείτε να μου εξηγήσετε τι θα πει η τύχη; Θα σας πω ένα παράδειγμα με τα μαθηματικά των πιθανοτήτων. Ακούστε. Τι πιθανότητα υπάρχει, αν πάρω ένα όνομα, ένα όνομα, Αθανάσιος;

Γράμματα έχει; Δέκα, κάπου εκεί. Πείτε δέκα για στρογγυλό αριθμό. Το Α, ένα στα δέκα. Τέλος πάντων, πιθανότητες. Μπορείς να το πιάσεις αμέσως, μπορείς στις πέντε φορές, μπορείς στις δέκα. Πάντως η πιθανότητα είναι μία στα δέκα. Ξαναρίχνω πάλι το άλφα εκεί που το έπεσα και τώρα τι πιθανότητα υπάρχει, όταν τραβήξω μια φορά το άλφα και όταν θα τραβήξω για δεύτερη φορά να βγει το θήτα; Αθανάσιος, το θήτα, το δεύτερο γράμμα. Η πιθανότητα να τραβήξω διαδοχικά το πρώτο με το δεύτερο είναι...

δέκα εις το τετράγωνον, δηλαδή 100. Τι πιθανότητα υπάρχει να τραβήξω, μια κι έξω, σε μια διαδοχική σειρά, το Α, το Θ και το Α, το δεύτερον Α, το τρίτο γράμμα; Δέκα εις την τρίτη, δηλαδή 1.000, μία στις 1.000. Τι πιθανότητα υπάρχει να σχηματίσω μια κι έξω, διαδοχικά τραβώντας τα δέκα γράμματα, και να σχηματιστεί το όνομα Αθανάσιος; Τι πιθανότητα υπάρχει; Δέκα εις την δεκάτην. Λογαριάστε πόσο είναι δέκα εις την δεκάτην. Δέκα εις την έκτην είναι το εκατομμύριον και δέκα εις την ενάτην είναι το δισεκατομμύριον. Λογαριάστε λοιπόν, παρακαλώ, για το όνομα μόνο Αθανάσιος.

Αυτή την πολυπλοκότητα των δημιουργημάτων, που το κάθε κύτταρο ξέρει πού θα μπει και τι θα κάνει, υπάρχει περίπτωση πιθανότητος; Πώς, πώς, πώς υπάρχει; Υπάρχει η αθεράπευτη απιστία. Υπάρχει. «Δώστε μας», λέγει, «πίστωση μερικά δισεκατομμύρια χρόνια και θα δείτε ότι υπάρχει». Πόσα θέλετε; Δισεκατομμύρια, τρισεκατομμύρια, τετράκις εκατομμύρια; Θα σας δώσουμε πίστωση. Δεν μπορείτε να τα βγάλετε αυτά, δεν βγαίνουν. Δεν βγαίνουν, γιατί απλούστατα είναι τόσο πολύπλοκος ο κόσμος. Υπάρχει τόση πολυπλοκότητα, συνθετότητα, ώστε αποκλείεται και μαθηματικά ακόμα, με βάση, σας είπα, τα μαθηματικά των πιθανοτήτων,

ο κόσμος να είναι στην τύχη φτιαγμένος, από την τύχη, τυχαίως. Και θα έλεγε κανένας: «Μα γιατί εμποδιζόμαστε και κάνουμε τόσες και χαλκεύουμε θεωρίες και λέμε ότι τυχαίως ο κόσμος, τυχαίως κι εμείς;» Αγαπητοί μου, τι είναι ευκολότερο και τι είναι πιο πολύπλοκο και τι είναι πιο, θα λέγαμε, πιο παράλογο; Να δεχθώ Θεόν δημιουργόν ή τύχη; Τι; Να δεχθώ Θεό είναι πάρα πολύ απλό. Να δεχθώ τύχη, προσκρούω στο κάθε βήμα. Τότε γιατί μένω στο θέμα της τύχης; Αμ δε! Αυτός ο Θεός που δημιούργησε το σύμπαν έχει κάποιες απαιτήσεις. Μίλησε για κόλαση και Βασιλεία Θεού. Αυτό μας ενοχλεί. Αγαπητοί μου, αυτό μας ενοχλεί. Πώς θα δώσουμε λογαριασμό των

πράξεών μας; Συνεπώς, το θέμα της απιστίας και γενικότερα της αθεΐας δεν είναι προϊόν του νου, αλλά προϊόν των βιωμάτων. Να πώς το λέγει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης αυτό: «Τὸ φῶς ἐλήλυθεν εἰς τὸν κόσμον, οἱ ἄνθρωποι δὲν ἐδέχθησαν τὸ φῶς». Γιατί; «Ἦν γὰρ πονηρὰ τὰ ἔργα αὐτῶν». Δεν είπε ότι το μυαλό τους σάλεψε. Δεν είπε ότι είχαν διαθέσει μια άλλου είδους λογική. «Ἦν γὰρ πονηρὰ τὰ ἔργα αὐτῶν». Εξηγεί: «Πᾶς γὰρ ὁ φαῦλα πράσσων μισεῖ τὸ φῶς καὶ οὐκ ἔρχεται πρὸς τὸ φῶς, ἵνα μὴ ἐλεγχθῇ τὰ ἔργα αὐτοῦ». Αυτό είναι. Δεν θέλεις να υπάρχει ο Θεός, για να είσαι ανεύθυνος, να μην έχεις υπευθυνότητα, να μην δώσεις λογαριασμό των πράξεών σου.

Αυτό είναι στο βάθος το φαινόμενο της απιστίας και της αθεΐας. Αγαπητοί, αν ο Χριστός δεν μιλούσε για Βασιλεία Θεού και για κόλαση, δεν θα υπήρχε άνθρωπος που να μην τον εδέχετο. Αλλά δεν τον δέχονται τον Χριστό, επειδή μίλησε για αυτά τα δύο. Αυτό. Και γι’ αυτό σας είπα μια κάποια φορά στην επάνω ομιλία ότι η αθεΐα είναι μια μορφή ψυχασθενείας, δηλαδή χρειάζεται ψυχική προσπάθεια, θέλει ψυχική... Δεν είναι ισορροπημένου ανθρώπου προϊόν η αθεΐα. Αυτό να το ξέρουμε. Ξαναγυρίζω. Παράγραφος 12.

«Τίς δύναται διασκέψασθαι τῶν ἀερίων ὀρνέων τὴν φύσιν;» Των αερίων εννοεί αυτά που πετάνε, τα πουλιά. «Πῶς τὰ μὲν γλώσσῃ περιφέρει μουσικήν, τὰ δὲ παντοίᾳ ζωγραφίᾳ πεποίκιλται διὰ τῶν πτερῶν;» Ποιος μπορεί να σκεφτεί, ποιος μπορεί να περιγράψει τα πουλιά; Άλλα, λέγει, τα οποία έχουν μουσικότατη γλώσσα. Είχα ακούσει από μία εκπομπή το καλοκαίρι ένα αηδόνι και ένα άλλο πουλί εξωτικό, που ηχογραφείται όπως το ακούμε στη φυσικότητά του. Όταν μεγαλώσουμε τον χρόνο, δηλαδή είναι πιο αργά η ταινία του μαγνητοφώνου, βλέπουμε καταπληκτικά πράγματα, αγαπητοί μου. Όπως όταν εμείς μιλάμε τώρα, όπως μιλάω, όπως σας μιλώ, έχουν έναν ρυθμό χρόνου. Αυτός ο χρόνος είναι τόσος που εσείς με καταλαβαίνετε. Αν ο χρόνος αυτός μεγαλώσει, συγγνώμη, μικρύνει, δηλαδή είναι πολύ ταχυτάτη η ομιλία μου, δεν θα βγάλετε τίποτα. Έτσι είναι τόσο ταχυτάτη η φωνή των πτηνών, όπως του αηδονιού, που με αυτά που λέγει έχει διακυμάνσεις στη φωνή, έχει φθόγγους, έχει τέτοια πράγματα, που χωρίς να έχει έναρθρον λόγο —δεν έχει έναρθρον λόγο— συνεννοείται θαυμάσια με τα άλλα αηδόνια. Βέβαια, θέλει να πει αυτό που θέλει, να το εκφράσει. Εννοείται, βέβαια, όχι έννοιες, εξηγούμεθα, όχι έννοιες, αλλά αυτή η γλώσσα των ζώων, ό,τι έχουν. Τι νομίζετε, δεν έχουν μια γλώσσα; Η γάτα.

Κοιτάξτε την πόσα καμώματα κάνει στη φωνή της. Με άλλη φωνή φωνάζει τον γάτο, με συμπαθάτε. Με άλλη φωνή φωνάζει τα γατάκια. Με άλλη φωνή δείχνει ότι πεινάει. Με άλλη φωνή δείχνει ότι θέλει το χάδι. Πολλές φορές λέω στη γάτα «γάτα» και «μιάου». Έχει, στην κάθε περίπτωση, τη φωνή της. Η έκφραση λοιπόν αυτή, ο τόνος, η ένταση, όλα αυτά εκφράζουν αυτό που θέλει η γάτα. Δεν έχει, ξαναλέγω, έναρθρο λόγο. Αλλά και εδώ στα αηδόνια βλέπει κανείς καταπληκτικά πράγματα, τα οποία λέει πάρα πολύ γρήγορα, που εμείς, για να δούμε αυτό το πλέγμα, θα λέγαμε, των διακυμάνσεων, χρειαζόμαστε να μεγαλώσουμε τον χρόνο για

να το ακούσουμε. Και ακόμα, που έχουν τη μουσική, δηλαδή τα ωδικά πτηνά. Είναι καταπληκτικό τι ωραία που είναι τα ωδικά πτηνά. Άλλα πτηνά έχουν χρώματα. Δεν έχουν βέβαια φωνή, έχουν ομορφιά πτερωμάτων. Βλέπει κανείς τον παπαγάλο, βλέπει κανείς τους φασιανούς. Μάλιστα ο λεγόμενος βασιλικός φασιανός, είναι πέντε φορές μεγαλύτερη η ουρά του από το σώμα του. Πέρα η ουρά δίνει μία μεγαλοπρέπεια στο πουλί αυτό. Και λέει: «Τι ωραία πράγματα είναι!» Θαυμαστό να βλέπετε. «Ὁμοίως δὲ τῶν ἀετῶν πῶς μεσουρανεῖ καὶ πῶς στέκεται ἐπάνω εἰς τὸν ἀέρα» κ.λπ. Αλλά τα παρατρέχω. Δέκατη τρίτη παράγραφος. «Τίς ἐν ἀνθρώποις θηρίων πάντων οἶδε κἂν τὰ ὀνόματα;»

Λέγει, ποιος από τους ανθρώπους μπόρεσε να γνωρίσει μόλις τα ονόματα των ζώων; «Ἢ τίς ἑκάστου δύναται διασκέψασθαι τὴν φυσιολογίαν;» Ή ποιος μπορεί και έχει μελετήσει τη φυσιολογία όλων των ζώων; Αγαπητοί μου, μου φαίνεται πως τα έντομα είναι 800.000 είδη. Μόνο τα έντομα, οκτακόσιες χιλιάδες, αν δεν κάνω λάθος. Τι να μελετήσεις, τι ονόματα να κρατήσεις; Ο Αδάμ, λέγει, εκλήθηκε να δώσει ονόματα στα ζώα που παρήλασαν μπροστά του. Το έκανε αυτό ο Θεός, αγαπητοί μου. Γιατί το έκανε, λέτε; Για να δει ότι ανάμεσα στα ζώα δεν εύρησε κάτι που να του μοιάζει και έτσι θα δημιουργηθεί μια μελαγχολία και μία...

επιθυμία να είχα και εγώ κάτι, όπως είναι τα ζώα αυτά που έχουνε, θα λέγαμε, τα όμοιά τους. Και στη γέννηση αυτής της επιθυμίας ήρθε ο Θεός και έκανε τη γυναίκα. Αλλά το ότι ο Αδάμ έδωσε ονόματα είναι μια λεπτομέρεια, θα μου πείτε, τεραστίας σημασίας. Το Πνεύμα του Θεού κατέγραψε αυτό για να δώσει απάντηση σε εκείνους που λέγουν ότι ο Αδάμ έρχεται από τον πίθηκο και συνεπώς υπήρξε εποχή που ήταν ζώο ο Αδάμ. Το ότι ο Αδάμ μπορούσε να δίδει ονόματα στα ζώα σημαίνει ότι είχε την ικανότητα να δημιουργεί έννοιες, διότι το όνομα μόνο τότε υπάρχει, όταν έχω την ικανότητα μιας εννοίας. Αυτή τη στιγμή σας μίλησα για γάτα, σας μίλησα για φασιανό, σας μίλησα για αηδόνι.

Δεν σας παρουσίασα ούτε γάτα, ούτε φασιανό, ούτε αηδόνι. Πώς μπορείτε εσείς να ξέρετε αυτά τα οποία σας είπα; Η γάτα τρομάζει άμα δει το σκύλο, αλλά αν της πω ότι ο σκύλος είναι από την άλλη μεριά, δεν τρομοκρατήθηκε η γάτα. Γιατί η γάτα δεν έχει την ικανότητα να σχηματίζει έννοιες, ενώ ο άνθρωπος σχηματίζει έννοιες. Και αυτό είναι το μεγάλο προνόμιό του, γιατί είναι λογικός και με την ικανότητα να δημιουργεί έννοιες, να έχει έννοιες, δίδει ονόματα. Είπα «η γάτα». Η γάτα είναι μια λέξη. Αυτή η λέξη έχει από πίσω την έννοιά της. Έχει το ζώο αυτό το γνωστό, που το ξέρουμε όλοι, η γάτα. Βλέπετε λοιπόν; Άρα λοιπόν ο Αδάμ ήταν απ’ αρχής άνθρωπος. Ήτο απ’ αρχής άνθρωπος και συμφυϊκός, όχι μαϊμού.

«Εἰ δὲ τῶν θηρίων μόνων οὐδὲ τὰ ὀνόματα γινώσκομεν, πῶς τὸν ποιητὴν αὐτῶν καταληψόμεθα;» Εάν, λέγει, ούτε τα ονόματα των ζώων που υπάρχουν στη δημιουργία δεν μπορούμε να τα γνωρίζουμε, πόσο περισσότερο μπορούμε να κατανοήσουμε τον Θεόν δημιουργόν; «Ἓν τὸ τοῦ Θεοῦ πρόσταγμα, τὸ λέγον· Ἐξαγαγέτω ἡ γῆ θηρία καὶ κτήνη καὶ ἑρπετὰ κατὰ γένος. Καὶ διάφοροι φύσεις ἐκ μιᾶς τῆς γῆς γεγόνασιν ἑνὶ προστάγματι, πρόβατον ἡμερώτατον καὶ λέων σαρκοβόρος, καὶ διάφοροι ζώων ἄλογοι κινήσεις» κ.λπ. Ο Θεός έδωσε ένα πρόσταγμα και έγινε όλη αυτή η μεγάλη ποικιλία. Βέβαια το τι σημαίνει ο Θεός εδώ και πρόσταγμα είναι ακατανόητο. Όπως θα κατανοήσουμε και το «ποιήσωμεν ἄνθρωπον», που δείχνει την

ιδιαίτερη φροντίδα και τίποτε άλλο. Πώς ο Θεός δημιουργεί, ο Θεός μόνο το ξέρει. Μας μένει μυστηριώδες πώς ο Θεός έκανε όλα αυτά. Η πολυποίκιλη σοφία του. Και μάλιστα, εν παρόδω σας λέγω, αλλά θα φτάσουμε στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού, που είναι ευθύς η επομένη κατήχηση, η δεκάτη κατήχηση, ότι ο δημιουργός όλων αυτών, αγαπητοί μου, είναι ο Ιησούς Χριστός, που είναι ο Θεός Λόγος. Ο Θεός Λόγος τα έκανε αυτά. «Πάντα δι’ αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν, ὃ γέγονεν». Τίποτα δεν έγινε απ’ ό,τι έγινε χωρίς Αυτού, του Θεού Λόγου. Αυτός ο Θεός Λόγος, που πήρε την ανθρωπίνη φύση και ήρθε ανάμεσά μας, ο Ιησούς Χριστός. Είναι καταπληκτικό!

Εδώ θα ήθελα τώρα να μείνω σε μία ωραία παράγραφο, πολύ ωραία, ή μάλλον στην ίδια παράγραφο, την 13η, αλλά σε ένα σημείο. Θα σας το διαβάσω.

διάφοροι ζώων άλογοι κινήσεις, μιμήσεις έχουσε διαφόρων προαιρέτσεων ανθρωπίνων. Ή να αλόπιξ μεν δηλώσει το εν ανθρώπις δολερών, όφης δε των φίλων τους ιωβόλους, ή πως δε χρεμετιστής των νέων τους ακολάσσων, μύρμιξ δε ο γοργότατος ή να διεγείρει των οκτυρών των οθρών. Όταν γάρτης αργήν έχει την νεότητα, τότε υπό των αλόγων ζώων διδάσκεται, διελεγχόμενος υπό της θείας γραφής λεγούσης ήθη προς τον μύρμικα ο όκνηρε και ζήλωσον ειδών τους τα σοδούς αυτού και γεννού εκείνου σοφότερος βλέπων γάρι θυσήν εκείνον εαυτό ευχαίρωθη σαν βρίζοντα την τροφήν μιμού

θησαύρισον σεαυτῷ καρποὺς ἔργων ἀγαθῶν εἰς τοὺς μέλλοντας αἰῶνας. Καὶ πάλιν· Πορεύθητι πρὸς τὴν μέλισσαν καὶ μάθε ὡς ἐργάτις ἐστί, πῶς ἀνθονομίαν περιτρέχουσα συντίθησι κηρίον πρὸς ὠφέλειαν τὸ μέλι. Ἵνα καὶ αὐτός, περιερχόμενος τὰς θείας Γραφάς, τῆς ἑαυτοῦ σωτηρίας περιδράξῃ, καὶ τούτων ἐμφορούμενος εἴπῃς· Ὡς γλυκέα τῷ λάρυγγί μου τὰ λόγιά σου, ὑπὲρ μέλι τῷ στόματί μου». Ο Μέγας Βασίλειος λέγει στην Εξαήμερον ότι ο Θεός έκανε ζώα με ποικίλα, ας το πω απλά ελληνικά, χούγια. Δηλαδή καταστάσεις ψυχικές, μόνιμες για το κάθε ζώο. Φέρ’ ειπείν, η καμήλα μνησίκακος, η αλεπού είναι πονηρή, ο λύκος είναι αιμοβόρος και ούτω καθεξής. Ο κόρακας δεν φροντίζει για τα παιδιά του, το περιστέρι έχει πιστότητα στην οικογένεια και ούτω καθεξής. Βλέπει δηλαδή κανείς, το μυρμήγκι είναι εργατικό, η μέλισσα το ίδιο. Ο τζίτζικας τραγουδάει, όλα τα καλά τα έχει, τροβαδούρος, αγαπητοί. Λέγει ο Μέγας Βασίλειος: τα ζώα, για ό,τι παρουσιάζουν, δεν έχουν υπευθυνότητα, απλούστατα διότι δεν έχουν λογική. Ο Θεός τα έκανε έτσι. Θα πει, ο Θεός έκανε το ένα εργατικό και το άλλο μη εργατικό, το ένα το έκανε να είναι αιμοβόρο και το άλλο να είναι στοργικό.

Αγαπητοί, η κτίση έγινε για μας, έτσι λέει ο Μέγας Βασίλειος, για να μας διδάξει τι πρέπει να αποφύγουμε και τι πρέπει να κάνουμε. Έχει μία αμείλικτη περικοπή σε κάποια ομιλία του, δεν ενθυμούμαι ποια, ο Ιερός Χρυσόστομος. Λέγει: «Κλωτσάς σαν τον γάιδαρο, μνησικακείς σαν την καμήλα, έχεις μέσα σου μίσος, κακία, ουρλιάζεις σαν το λύκο, είσαι πονηρός σαν την αλεπού».

Λοιπόν... Λοιπόν, τέτοιος πρέπει να είσαι; Ακριβώς γι’ αυτό θέλω να σε κατασκευάσω, για να σου δείξει τι δεν πρέπει να είσαι και τι πρέπει να είσαι. Έχεις επιθυμίες; Καλύτερα να τα διαβάσω από εδώ. «Διάφοροι ζώων ἄλογοι κινήσεις». Άλογοι κινήσεις, δεν έχουν λογική τα ζώα, έτσι κατασκευάστηκαν. «Μιμήσεις ἔχουσι διαφόρων προαιρέσεων ἀνθρωπίνων». Έχουν μιμήσεις, μιμούνται εκείνα που ο άνθρωπος μπορεί να κάνει με την προαίρεσή του. Αυτά, ούτως εκ κατασκευής. Και λέει, για λέει πού; Για να δηλώσει η αλώπηξ το δολερόν στους ανθρώπους, το φίδι για να δηλώσει, να φανερώσει, το ιοβόλον των φίλων. Κάποτε ο άλλος σου κάνει τον φίλο και είναι δηλητήριο, είναι φίδι σκέτο. «Ὁ ἵππος δὲ χρεμετιστὴς τῶν νέων τοὺς ἀκολάστους». Από εκείνους τους νέους που είναι ακόλαστοι, που μοιάζουν με τον χρεμετίζοντα ίππον, όπως χρεμετίζει το άλογο σε μια ανάλογη περίπτωση. Το μυρμήγκι...

δείξει την εργατικότητά του και να πει στον οκνηρό και στον τεμπέλη: «Έλα εδώ, έλα εδώ». Και μάλιστα λέγει ο Πασκάλ, θα σας το έχω πολλές φορές πει, είναι κατάντημα του ανθρώπου, που λέει, να καλεί ο Θεός τα ζώα για να διορθώνει τον άνθρωπο. Και να λέγει: «Έλα εδώ, τεμπέλη, δες τον μύρμηγκα τι κάνει». Εσύ, λέει εδώ ο Άγιος Κύριλος, αναφερόμενος στον μύρμηγκα, βλέπεις τι αποθηκεύει. Εσύ τι αποθηκεύεις στην τράπεζα, στην αποθήκη του ουρανού; Πορεύθητι εσύ. Βλέπεις τη μέλισσα. Βλέπεις ότι περιτρέχει λουλούδια για να μαζέψει το μέλι. Εσύ τι μέλι μαζεύεις από την Αγία Γραφή; Κοιτάξτε: «ἵνα καὶ αὐτός, περιερχόμενος τὰς ἱερὰς γραφάς, τῆς ἑαυτοῦ σωτηρίας περιδράξῃ».

Έχεις πιάσει τη δική σου τη σωτηρία, «καὶ τούτων ἐμφορούμενος εἴπῃς». Όταν θα εμφορηθείς από αυτά, θα πεις: «Ὡς γλυκέα τῷ λάρυγγί μου τὰ λόγιά σου». Πόσο γλυκά είναι τα λόγια σου, ό,τι είναι στην Αγία Γραφή. «Ὑπὲρ μέλι τῷ στόματί μου». Πιο πάνω και από το μέλι. Έλα, λοιπόν, να παραδειγματισθείς από τα ζώα. Αγαπητοί μου, τα ζώα μάς δείχνουν πώς πρέπει να κινούμεθα. Έχει πάρα πολύ σημασία αυτό. Είσαι άπιστος στη συζυγική σου ζωή; Πήγαινε δες τα περιστέρια, πήγαινε δες τους κύκνους. Πεθαίνει το ένα από τα δυο, πεθαίνει και το άλλο από τη λύπη του, δεν ξανακάνει οικογένεια. Που σημαίνει: μην τρέχεις να αφήνεις τον άνδρα σου ή τη γυναίκα σου, να φτιάχνεις άλλη φωλιά, πιο πέρα και πιο πέρα και πιο πέρα. Πόσο λυπήθηκα έναν άνθρωπο

τελευταία, που χώρισε και τώρα ξεκινά να παντρευτεί μια άλλη. Και ήρθε για να κοινωνήσει για τον δεύτερο γάμο. Λέω: «Δεν αναλαμβάνω την ευθύνη σου». Γιατί λέει η Γραφή, λέει ο Κύριος, το λέει και ο Απόστολος Παύλος. Δυο-τρεις φορές είναι γραμμένο στην Αγία Γραφή. Τρεις φορές. Εκείνος που θα αφήσει τη γυναίκα του και παντρευτεί μια άλλη, και αυτός είναι μοιχός και αυτή είναι η μοιχαλίδα, που θα πάρει τη δεύτερη. Επιμένω, βεβαίως, διότι αν πήγα στη μοιχεία, μετανοώ και συγχωρούμαι και κάποια φορά κοινωνώ. Μα εδώ επιμένω, βαδίζω, διότι όλη μου τη ζωή σε μοιχεία. Δεν είναι τυχαίο το πράγμα, αγαπητοί μου, το να λέγω ότι, ε, δεν πάω καλά, θα χωρίσω. Όχι. Όχι με τόση ευκολία.

Η πολιτεία επιτρέπει, θα μου πείτε. Μα έφτασε και να συμπορεύεται η Εκκλησία. Ναι, ναι, όπως τώρα βλέπουμε τον πολιτικό γάμο, τον οποίον ίσως θα υιοθετήσει κάποια μέρα η Εκκλησία. Ξέρω εγώ; Έτσι, σε κάποιες παρωχημένες εποχές, υιοθέτησε κάποια άλλα η Εκκλησία, της πολιτείας καμώματα, σε κάποιες άλλες εποχές. Λοιπόν, σας το έχω πει, το ξαναλέω. Λέει ο Ιερός Χρυσόστομος: «Δεν θα κριθείς με βάση τους νόμους της πολιτείας, αλλά με βάση τους νόμους του Ευαγγελίου». Γιατί κάποιος μπορεί να μου αντιπεί: «Και γιατί η Εκκλησία μετά τους παντρεύει αυτούς; Πήρε διαζύγιο, βρίσκεται μια άλλη και παντρεύεται. Γιατί τους παντρεύει η Εκκλησία;» Για τους λόγους που σας εξήγησα. Αλλά αλλοίμονο, αγαπητοί μου, εάν φτάσουμε στο τέλος να αθετούμε τις εντολές του Θεού και να υπακούμε στις παραχωρήσεις της πολιτείας, που και η Εκκλησία πολλά έχει, δυστυχώς.

Κάτι τέτοιες περιπτώσεις συμπορεύεται. Είναι πολύ κακό. Κοσμικοποιείται πια η Εκκλησία και είναι πολύ φοβερό. Λοιπόν, μέσα σου θα ήθελες κάτι τέτοιο; Πήγαινε δες τα ανάλογα ζώα. Θέλεις να δεις πώς είναι ο χοίρος, το γουρούνι; Έτσι μοιάζει ο μεθυσμένος. Όταν πίνεις, αδελφέ μου, κρασί, μεθάς, σκουντουφλάς, αγκαλιάζεις τα τηλεγραφόξυλα και τα φιλάς, δεν βρίσκεις την κλειδαρότρυπα και περπατάει η κατσαρίδα στην πόρτα και εσύ πας με το κλειδί, γιατί νομίζεις πως είναι εκείνη η κλειδαρότρυπα, και ούτω καθεξής. Με ποιον μοιάζεις, αδελφέ; Με ποιον μοιάζεις, αδελφέ; Γι’ αυτό σας είπα: τα ζώα είναι εκείνα τα οποία εκατασκευάσθησαν άκοντα. Άλογα ζώα είναι, δεν διαθέτουν λογική. Έρχονται να μας βοηθήσουν

τι πρέπει να μην είμαστε και τι πρέπει να είμαστε. Γι’ αυτό ο Θεός έκανε τα ζώα, γι’ αυτό τα έκανε. Πλάι στο ό,τι λέει ο Μέγας Βασίλειος, πλάι στο ότι μας εξυπηρετούν, όσα μας εξυπηρετούν, όπως τα υποζύγια κτλ., ή μας ευχαριστούν. Λέει ότι ο Θεός έκανε ζώα τα οποία τα έκανε προς ψυχαγωγία μας, να τα βλέπουμε και να χαιρόμαστε, να ακούμε τη φωνή τους ή ακόμα τα πηδήματά τους και το καθεξής. Όλα αυτά είναι για τον άνθρωπο. Όλα για τον άνθρωπο, τον ταλαίπωρο άνθρωπο. «Ἄνθρωπος ἐν τιμῇ ὢν οὐ συνῆκεν. Παρασυνεβλήθη τοῖς κτήνεσι τοῖς ἀνοήτοις καὶ ὡμοιώθη αὐτοῖς». Άνθρωπος, λέγει η Αγία Γραφή,

σε τιμή υπάρχων, δεν το κατάλαβε. «Ὡμοιώθη κτήνεσι». Και κατέβηκε στο επίπεδο των ζώων και πιο χαμηλά από τα ζώα και «παρασυνεβλήθη», συγκρίθηκε με τα ζώα. Κάποτε είπαν σε μια παρέα κάποιοι για να πιουν κρασί. «Παιδιά», λέει, «πώς να πιούμε κρασί; Σαν άνθρωποι ή σαν ζώα;» «Ε, όχι σαν ζώα, σαν άνθρωποι να πιούμε». «Όχι», λέει, «τα ζώα, όταν διψούν, πίνουν όσο θέλουν. Μετά δεν πίνουν. Βάλετε όσο θέλετε, θα λέγαμε, το ρύγχος μιας κατσίκας, ενός προβάτου, να πιει νερό, μα δεν πίνουν. Ο άνθρωπος θα πιει κρασί όχι γιατί πια διψάει, αλλά και παραπάνω και παραπάνω και παραπάνω. Συνεπώς, όχι», λέει, «να πιούμε σαν άνθρωποι. Να πιούμε σαν ζώα, γιατί θα πιούμε λογικά». Παράξενο. Δεκάτη τετάρτη παράγραφος.

«Οὐχὶ δοξάσεις μᾶλλον τὸν τεχνίτην; Ἄγγελος τίς γὰρ ἢ καὶ σύ, μοι πάντων γινώσκειν τὴν ὑπόστασιν; Ἤδη ἀργὰ καὶ τὰ γενόμενα. Μὴ γὰρ πασῶν βοτανῶν δύνασαι γνῶναι τὴν ἐνέργειαν; Ἢ τὴν ὠφέλειαν δύνασαι μαθεῖν ἅπασαν, τὴν ἐκ παντὸς ζῴου προχωροῦσαν;» Και τα λοιπά. «Ἤδη καὶ ἐξ ὄφεων ἐχιδνῶν ἀντίδοτοι προῆλθον εἰς σωτηρίαν ἀνθρώποις. Ἀλλ’ ἐρεῖς μοι, δεινὸς ὄφις», και τα λοιπά. Δηλαδή, τη δύναμη των βοτάνων. Λέει ο Σοφός Σολομών ότι με δίδαξε, λέγει, ο Θεός στη σοφία του να γνωρίζω τη δύναμη των βοτάνων. Πολύ μεγάλη δύναμη. Ακόμη, λέει, «δεινὸς ὄφις». Ακόμη και από το δηλητηριασμένο φίδι βγάζουμε αντίδοτα,

με φάρμακα και πράγματα, αλλά θα μου πεις, αλερίσμι, δει νόσο όθος. Ποδερό το φίδι.

Μια ωραία θέση: «Φοβοῦ τὸν Κύριον, καὶ οὐ δυνήσεταί σε βλάψαι». «Σκορπίος πληκτικός». Πλήττει, δαγκώνει ο σκορπιός. «Φοβοῦ τὸν Κύριον, καὶ οὐ πλήξει σε». «Λέων αἱμοβόρος», θα μου πεις. Το λιοντάρι είναι αιμοβόρο, τρώγει τους ανθρώπους. «Φοβοῦ τὸν Κύριον, καὶ παρακαθήσεταί σοι ὡς τῷ Δανιήλ», και θα καθίσει δίπλα σου, όπως κάθισαν τα λιοντάρια δίπλα στον Δανιήλ. Γιατί στρέφονται τα ζώα εναντίον του ανθρώπου; Διότι στράφηκε ο άνθρωπος εναντίον του Θεού. Φοβήσου τον Κύριον. Είναι θέση αυτή σταθερή των Αγίων, αγαπητοί. Φοβήσου τον Κύριον και τα ζώα θα είναι αρνάκια απέναντί σου. Καν σκορπιός λέγεται, καν φίδι λέγεται. Θα σε ντραπεί, θα σε σεβαστεί το ζώο, όποιο και να είναι, αρκεί εσύ να σέβεσαι και να φοβείσαι τον

εγγύριο. Τα ζώα δεν επείραζαν τον Αδάμ. Από τη στιγμή που έσπασαν οι σχέσεις Αδάμ και Θεού, έσπασαν και οι σχέσεις ανθρώπου και ζώων. Και τα ζώα στρέφονται εναντίον του ανθρώπου από τη στιγμή που στράφηκε και ο άνθρωπος εναντίον του Θεού. Αυτή λέγεται ακαταστασία της δημιουργίας και οφείλεται στον άνθρωπο. Γι’ αυτό, πώς θα ξαναγυρίσει η φύση στη φυσική της κατάσταση, όπως ο Θεός την έκανε; Όταν ξαναγυρίσει, αγαπητοί μου, ο άνθρωπος στον Θεό. Εδώ είναι το μεγάλο μυστικό: να γυρίσουμε πίσω στον Θεό και όλα θα υπηρετήσουν μετά την ανθρωπότητα. Αρκεί να γυρίσουμε πίσω στον Θεό. Μεγάλος μας υπηρέτης θα είναι μετά ολόκληρη η δημιουργία.