Catecheses of St Cyril 051 | 26-11-1984

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Beloved, we are now in the eighth catechetical lecture, paragraph six.

“Neither wealth nor gold nor silver belongs to the devil, as some people think. For the believer, the whole world of possessions is his; but for the unbeliever, not even a single obol is his. And no one is more unbelieving than the devil. God plainly says through the prophet, ‘The gold is Mine, and the silver is Mine.’ Only use it rightly, and silver is not to blame.” Remember, we are interpreting and examining the attribute of God by which He is called Pantokrator, the Ruler of all: “I believe in one God, the Father Almighty.” We are now at the word “Almighty.” God truly is the Ruler of all, and since He rules over all, money also belongs to Him.

Silver and gold belong to Him as well, as the Prophet Haggai says. This is a very important teaching, because, after all, there is a strange notion among our Christians—a notion that varies from person to person—about whether money belongs to the devil, whether it does not, and how we ought to regard it. Here we find a beautiful position on money, firmly grounded in Holy Scripture. Both the Old Testament and the New Testament bear witness that this teaching is entirely in harmony with the spirit of Holy Scripture. Abraham, for example, was wealthy, yet this did not prevent him from entering Paradise, as we see in that

wonderful parable of the rich man and poor Lazarus, which shows us two rich men in the world beyond this one. The rich man is in Hades, while Abraham is in Paradise, and there we hear a conversation between two rich men. Did the one end up in Hell because of his wealth? Did the other enter Paradise because of his wealth? No. Wealth is morally neutral. It is morally neutral. It is a person’s attitude toward wealth that gives it its moral character and places one man in Hell and the other in the Kingdom of God. That is the correct understanding. And this is precisely the sound teaching that Saint Cyril of Jerusalem now presents

in a thoroughly scriptural and Orthodox way. He sets before Christians this great question: the use of money, wealth, and material goods in general. He analyzes it so that his catechumens then—and the catechumens of every age today—may understand it well. We need only pay careful attention. I would also mention here the Lord’s words: “Take heed how you hear.” Pay attention to how you understand and how you listen. Please, let no one hear only what he wants to hear and twist it into something else. For example, this recently came to my attention: a woman complained to her husband about something, and he replied, “Well, Father Athanasios says that we ought to beat our wives twice a day.”

Yes, but I do not say that; the Quran says it. Apparently this brother, who is present and is even laughing, did not hear that it was not Father Athanasios who said this, but the Quran. It is just like the words of Holy Scripture: “The fool has said in his heart, ‘There is no God.’” If you claim that Holy Scripture says, “There is no God,” of course Holy Scripture itself is not saying this. The fool says it, and the fool says it in his heart. So I earnestly, very earnestly, ask you: take heed how you hear. Let us now return to our subject. “Neither wealth nor gold nor silver belongs to the devil, as some people think.” Wealth, he says—wealth, wealth, wealth—

does not consist only of gold and silver. You know that gold and silver are valuable by convention; they are metals to which we have assigned value. I do not think you would dispute that. Their value is not intrinsic but conventional. “Conventional” means that we agree to regard silver and gold as precious metals, partly because they do not rust and partly because they are not abundant. They are not like iron. Iron, of course, is not considered a precious metal.

There are other examples as well. The talent, for instance, in ancient times—five thousand years before Christ—consisted of whole slabs of copper. Today a slab of copper might sell for, let us say, three or five thousand drachmas. But then it was a talent, something of great value. If you possessed one, you were wealthy. This is why I say that such values are conventional. In Defoe’s wonderful novel Robinson Crusoe, the young man is shipwrecked and finds himself alone on a deserted island. The day after the shipwreck, he returned to the sunken ship and salvaged whatever he could. Among the things he recovered was a lump of gold

and a copy of Holy Scripture, which he found in the captain’s cabin, in the shipmaster’s quarters; the captain himself had drowned. It is striking to see this young man on a deserted island with a lump of gold and Holy Scripture. He had also saved a little wheat, which he sowed. Looking at all these things, he reflects and asks, “Which of them is useful to me?” The gold? Completely useless. What could he do with gold on a deserted island? Nothing, nothing at all. The seed of wheat was useful to him, and the word of God was useful to him. You see, then, that the value of gold is conventional. We cannot say that gold possesses value in and of itself. That is why a person is foolish when he gives his heart to gold.

Thus wealth, gold, and silver do not belong to the devil, as some imagine. Wealth, then, is not merely gold; it includes other goods as well. Having a house is a good. Having produce and fields is wealth—not merely having gold and silver. But notice that these goods are represented by gold and silver. They are represented by them. When I pay you, for example, or go into a shop to buy something, what I pay represents my labor, while what you give me represents your labor. In reality, material means such as gold and silver simply pass from hand to hand. Notice: they circulate. Let us suppose for a moment that currency is indestructible

and unchanging. The gold itself remains stored somewhere. What actually circulates? Something representing the gold—let us say a banknote—or perhaps the gold itself. But in either case, it represents each person’s labor. That is all. Thus the currency remains intact and unchanged; it simply passes from one pocket to another. Nothing more. This arrangement is useful, because how else could I pay you for your labor? I must give you something corresponding to my own labor. I have earned money, and I pay you so that you may give me what you also labored to obtain. This is a very good thing—a proper use of money. That is why he says a little further on that all these things are

ordered in this way and are useful. We shall see this shortly, when Saint Cyril says it. Yet despite all this, he tells us, none of these things belongs to the devil. I know what you will say: “Did Christ not tell us to make friends for ourselves by means of the mammon of unrighteousness?”

The correct interpretation is this: money is called “the mammon of unrighteousness,” and the Lord told us to make friends for ourselves by means of it, so that when we fail—when we depart from this world—they may receive us into the eternal dwellings. These friends, my beloved, are the good works we perform with our money. Our good works will receive us into the Kingdom of God. Why, then, does He call money “the mammon of unrighteousness”? Not because money in itself is unjust, but because of the way people use it and the attitude they take toward it. This is what the Lord calls “the mammon of unrighteousness.” The fault, then, is not in money itself, but in our attitude toward it.

In many passages of Holy Scripture, things are described not according to what they are in themselves, but according to what they are called or how they are used. The Lord characterizes money according to the way it is used. Because money so often becomes an instrument of injustice, He calls it “the mammon of unrighteousness.” Incidentally, Mammon was the name of a pagan deity, rather like Hermes among the Greeks, who was associated with trade and money. Among the pagan peoples in the regions of Palestine, Mammon was a deity. And so the Lord calls money “the mammon of unrighteousness.” Therefore, none of these goods belongs to the devil—not gold, not silver,

nor wealth in general. “For the believer, the whole world of possessions is his; but for the unbeliever, not even a single obol is his.” The entire world of possessions belongs to the believer. Even the Greek word for possessions comes from the word “use,” and its very etymology reveals this. My beloved, we see here the purpose of currency, money, and wealth: it is meant to be used. Money is not given so that I may lock it away, fill jars with gold, and guard them. What purpose would that serve? Rather, money is meant for exactly what its name implies: what I possess must be put to use. Money is for use.

You know that in ancient Greek the word for “money” can also mean “things,” precisely because a thing is something used: possessions, things. Thus he says, “The whole world of things belongs to the believer.” Let us understand and interpret it this way, because it is clearer: “things” or “possessions.” But if you prefer the word that fits our present subject more closely, you may say “money.” “But for the unbeliever, not even a single obol is his.” The obol was the smallest coin, one hundredth of a drachma. What does he mean here? As we shall see shortly, the Prophet Haggai says that everything belongs to God. Silver and gold belong to God. If I belong to God,

then silver and gold also belong to me. Why? Because they belong to God, and God is my Father. It is as though someone were to say, “My father is rich.” Then you too are rich, because if your father is rich, what belongs to him belongs to you as well. But when you do not have God as your Father—when you do not accept Him or desire Him, but remain an unbeliever—then not even an obol belongs to you; nothing is truly yours. We must therefore say that money, possessions, and goods naturally belong to the faithful, since their Father, God, is the One who gives them. But you may ask me, “Then why do unbelievers also possess money?”

God is good. God, the Lord tells us, makes His sun rise on good and evil people, and sends His rain upon the righteous and the unrighteous. What does this mean? By God’s permission—and because God loves all people and desires them all to come to the knowledge of the truth—He bestows His blessings upon believers and unbelievers alike. Yet in the ultimate sense, not even an obol belongs to the unbeliever. One day everything will be set in its proper place. When? Certainly not when some global government comes into being. No; things will never be set right in this world. As long as people remain far from God, things will never be set right. We should understand this, my beloved.

We shall pretend to uphold justice, and everyone will speak about justice. But since we do not have the God of justice, our talk about justice will be nothing but empty words. When no one is looking, I will seize what I can. When no one sees me, I will act unjustly, provided I am not caught, because I only speak about justice. Or, if you prefer, I speak of a kind of justice that says, “What is yours is mine, and what is mine remains mine.” Something like that. In any case, when we enter the Kingdom of God, the whole world of possessions—the whole Kingdom of God—will truly belong to the faithful. But the unbeliever, and all unbelievers, will have not even an obol—nothing. What will they have in Hell? Not even a cup of water. “And no one is more unbelieving than the devil.”

And God plainly says through the prophet, “The gold is Mine, and the silver is Mine.” There is no one more unbelieving than the devil. Saint Cyril will explain this a little further on. Do not forget that this is a brief text. When Saint Cyril delivered this teaching, he would introduce such a sentence because he intended to explain it soon afterward, and his listeners, hearing the whole discourse within a short time, understood what he meant. But as we analyze it, I may not reach the explanation until next week. How, then, would you understand it now? That is why some phrases are analyzed a little later. We shall therefore examine this phrase further on. What does God say through the prophet? It is the Prophet Haggai, chapter two, verse eight. This is a very important saying: “The gold is Mine, and”

“The silver is Mine.” The gold is Mine, says God, and the silver is Mine as well. Therefore, wealth certainly belongs to God. But again you may ask me, “Why did God make some people poor and others rich?” You see, ours is the age of social systems, the age of socialism. Every age has its own distinctive features, and ours has this socialist element. It is so pronounced that even when we read Holy Scripture, we try to view it through a socialist lens. This, after all, is the interpretive error of every age: each age views the Gospel through its own lens. That is the mistake. I will say it once more: that is the mistake.

The correct interpretation is one that enables you to see the Gospel beyond the lens of the age in which you live. Only then will you understand the messages of heaven. This is why it is so difficult to speak to people who understand and see things only through the spectacles of their own age. If today we preach a sermon without spectacles—if neither the preacher nor the listeners wear such spectacles, so to speak—but proclaim what the message of the Gospel truly means, then the many who do wear them will say, “That sermon is outdated.” It is not outdated. We are simply confined to our own age and cannot embrace any other age. We are slaves and...

prisoners of our age, just as the people of every age are prisoners of their own time. We call certain writings classics. When we say that the Fathers are classical, what does that mean? It means that the way they interpreted Holy Scripture has endured. And why has it endured? Because they interpreted Scripture without the spectacles of their age. That is the secret. This is why their interpretation is immortal. A work is called classical when it outlives a single age and endures forever. Please understand how very important this point is. Returning, then, to our text, could we say that God makes the poor and the rich? We might reason that way, because if silver and gold belong to God, then He gives them wherever He wills.

But He does not give them at random. My dear friends, remember the parable of the Prodigal Son. Pay attention. Here is yet another aspect of that parable. The two sons of that man live with their father and are happy. Whatever belongs to the father also belongs to the children. Would you like to see this? Later, when the elder son complains, he says, “You never gave me even a young goat to eat with my friends.” And what did the father answer? “My child, all that is mine is yours as well.” Therefore, if all people were like those two children living with their father, we would say: whatever belongs to the Father belongs to His children.

Yet those two sons represent two types of people. One says, “I will remain with you.” The other says, “I will leave you. Give me the share of the property that falls to me.” Then he goes away and spends his father’s money on pleasure. What does that mean? He squanders his father’s estate. The father gave him the money. Notice the words: “Give me the share of the property that falls to me.” And the father, it says, “divided his livelihood between them”; he divided the estate. He did not refuse. We may certainly assume that he must have offered some objection, but out of respect for freedom—oh, this mystery of freedom!—he divides the estate and says, “These things are yours, and those are yours.” One of them will go and sell what he has. My dear friends, these two sons of the wealthy father...

represent the two categories of human beings. The father gives his goods to both the one and the other, but each chooses to live differently. These different ways of living give rise to the two categories of people: the poor and the rich. Scripture says in one place—though we cannot use this as a conclusive argument—“I made the poor man, and I also made the rich man,” says God. This corresponds to what God says to Moses: “I made the deaf and the hard of hearing.” In other words, I also made you, Moses, slow of speech. Moses had asked God to send someone else to Egypt to lead the people, because his voice was weak and he was hesitant in speech. The Lord becomes angry with him and says, “Tell Me...”

“Who made the deaf and the hard of hearing? I, God, made them. Therefore, I also made you slow of speech, and you will go.” Of course, the question of why and how would take us far from our subject, so forgive me. The Apostle Paul says, “I was afflicted and entreated the Lord, and He said to me, ‘My grace is sufficient for you, for My strength is made perfect in weakness.’” This is the mystery of God within history. But, my dear friends, this happens by God’s permission. Why is Paul afflicted? So that he will not exalt himself or fall into pride. Why is Moses weak-voiced and slow of speech? So that neither he nor later generations might say, “Moses succeeded in leading a people through his strategy and intelligence.” No! God must be revealed.

What, then, does God do? Why are there poor people and rich people? God permits it. It is not because God desires some to be poor and others rich. Remember—I return once again to the parable of the Prodigal Son. The father wants both his children close to him, and the father’s estate belongs to his children. But people do not wish to remain close to God; and from the moment they refuse to remain close to God, there arise the poor and the rich. You may say to me, “But God said, ‘I made the poor and the rich.’” When Scripture speaks of things that occur by divine permission, it often says that God does them. God does not do them; He permits them. Would you like proof? God says that He makes the deaf and the hard of hearing.

Then why did Christ heal the deaf? Precisely because He had not made people deaf, and He wanted them to have open eyes and open ears so that they might behold His Incarnation. As I told you, Scripture often uses the words, “I made the deaf, the hard of hearing, or the blind.” Remember also the man who was blind from birth. Christ says, “Neither he nor his parents sinned, but this happened for the glory of God.” For reasons known to the Lord alone. God’s designs are mysterious and manifold; such is the richly varied wisdom of God. Only one thing is certain: God is good. And I repeat, when Scripture says, “I make this person...”

“and I make that person,” in reality God is permitting one person to be this way and another to be that way. Could God ever make some people poor and others rich, and then say, “Learn righteousness, you who dwell upon the earth”? The problem, then, does not come from God. It comes from human beings—from their attitude toward money and toward their fellow human beings. That is where the evil comes from. I will say it for the third time and then return to it no more: remember the parable of the Prodigal Son, the father and his two children. “Only use it well, and the silver is not to blame.” You, the catechumen, must simply make good use of money, and then the silver is not blameworthy. It is morally neutral: neither praiseworthy nor blameworthy. It is simply something to be used. Do you see how beautiful this is? Please remember this: only make good use of money, and the money itself is not at fault. Take care to use it well. “But when you misuse what is good, then, unwilling to blame your own administration, you impiously lay the blame upon the Creator.” When you fail to use it well, you misuse it.

Something that ought to be used well, you use badly. Yet you do not want to blame your own administration, your own management. “Unwilling to blame your own administration”—unwilling to blame the way you manage your own household—you impiously cast the blame, the accusation, upon your Creator. You say, “What could I do? I am poor; God made me poor.” God did not make you poor; your own foolishness made you poor. “God made me poor.” No, God did not make you poor.

Yet when we consider the way people live together in society as a whole, it is not merely a matter of one person’s foolishness. It is the system in which people live together that produces the poor and the rich. Someone says, “Glory to God, God made me rich. Glory to God, God made me rich.” Be careful. If you say that God made you rich, or that God made the poor man poor, remember that God makes neither the rich nor the poor; He permits these conditions. And take care: if you glorify God, why are you glorifying Him? What did God see in you that made Him make you rich? Did He see your virtue? Did He see your intelligence? What did God see in you that made you rich? He saw none of these things. Do not boast.

You sit there and say, “I am rich because God saw my virtue and ability.” My dear friends, there are many who believe that God is rewarding their virtue and that this is why they are rich. How dreadful! They go and light their candle—usually without remaining for the Divine Liturgy—merely to say thank you, or to place God under a further obligation to make their business prosper, so that they may always remain rich and never become poor. If God made you rich by permission, just as He allowed the poor man to become poor—and I explained earlier that God makes neither rich nor poor, but allows human freedom to move within the world and people to do as they choose—then take heed: you bear awesome responsibilities.

You bear truly awesome responsibilities,

which we shall hear about shortly. For you are indebted to God. It is as though you possess a storehouse belonging to God, filled with God’s goods, and God appointed you to manage it. Yet you say, “Look, this storehouse does not belong to God; it belongs to me,” and you begin to eat and drink from God’s goods. No, the storehouse is not yours. It belongs to God, and you are simply its steward and manager. Therefore, of course, you will eat and drink. You will eat and drink well, but the money is not yours. You must give to those who have nothing. Why? That is what follows in the passage. As I have said, the wisdom of God is manifold.

And there is also freedom.

There is freedom. Here we protest and ask, “Why are there rich people?” But is there not freedom? If we wished to prevent the rich man from being rich—if he wanted to become rich but was unable to do so—we would reveal the contradictions in our civilization. It would mean that there is no freedom, though we speak so passionately in its defense. These are the contradictions of our systems. Do you not understand? Contradictions. There would be no freedom. The rich man exists. Why does he exist? Because freedom exists. But why do we not speak about that? What is happening here? Very well, there is something more. As we have said, God permits. You know the distinction between God’s good pleasure and His permissive will. His good pleasure is what God desires. His permissive will concerns what He does not desire—does not desire at all—but allows to happen.

Yet something good emerges even from God’s permissive will. What is it? Within an unbalanced and unequal social order, there are two different levels. To use an electrical analogy, where there are two levels, there is a difference in potential. This produces movement from the higher level to the lower, just as a waterfall has two levels: the water flows and falls to the lower level precisely because there is a difference in potential. In the same way, God now appeals to your sense of honor and says, “You are on the higher level; you must share with those on the lower level,”

through acts of mercy. In this way, within the unjust social systems created by human beings—systems that produce the rich and the poor—love can grow. Love can grow. You know that justice without love is the greatest brutality a human society can ever experience. I will say it once more: justice without love is a dreadful brutality. Imagine a judge who acts strictly within the bounds of justice but has no love. There could be no greater injustice. The Latins expressed it this way: “Summum jus, summa injuria”—the strictest justice becomes the greatest injustice. When a person remains within the sphere of justice without mercy, love, or understanding, clinging rigidly to the letter, he ultimately proves himself inhuman. That is inevitable. My brethren, if God were to exercise only His justice toward us, I assure you, no one would remain upon the earth. We would all be destined for Hell. But God possesses not only justice, but also love. Justice by itself, then, is the greatest brutality and the most terrifying specter that could haunt humanity throughout history, if it is deprived of love. Thus, when love is absent, justice becomes a specter and a source of terror.

It terrorizes people. Do you understand what I mean? In a society that seeks to impose justice without love, I must constantly guard myself lest someone see me doing something different, because love is absent. It is a merciless justice, and then I will be brought to trial.

What a terrible thing! Then I will be regarded as an enemy of society, as someone who betrays it. Why? Because in that society there is only justice, and there is no love. What a terrible thing that is! Do you understand me?

“A person can also be justified through money.” A person can be justified through money—that is, be saved. “I was hungry and you gave Me food”—certainly by means of money. “I was naked and you clothed Me”—again, certainly by means of money. How beautifully Saint Cyril explains this! When Christ sets forth the criterion and says, “I was hungry and you gave Me food,” the person who gives you food when you are hungry obviously has money. So yes, it is done by means of money. If you have no money, how can you clothe someone who is naked? To clothe him, you plainly must have money. Therefore, you can be saved while possessing money. But when? Just as Christ says here: “I was naked,”

“and you gave Me clothing. I was hungry and you fed Me.” You may say, “No, we do not need this philanthropy. I want justice. Philanthropy is repugnant and burdensome to us—disgusting and oppressive. I do not want it.” No. You say this because the one who shows mercy appears to be in the superior position, while the other seems to be at a disadvantage. “Am I to hold out my hand?” But that misses the point. This objection is often heard in our age. Philanthropy always has its place. If it did not, Christ would not have included it in the image of the judgment. And if you wish to see that image of the judgment, look at Matthew, chapter 25.

There He says: “I was hungry, I was thirsty, I was sick, I was…” and you visited Me, fed Me, and gave Me drink—or, conversely, you did not. He takes this as the sole visible criterion of judgment. Of course, other things lie behind it, but in the image itself, on its surface, this is what one first sees. We cannot abolish this; it is impossible. By its very nature, life is such that I will help you. And “show mercy to your neighbor” does not refer only to money. Who told you it means only money? I may give another person my chair so that he can sit down, show him how to find an address, or take a blind man by the hand and help him cross the street. “Show mercy to your neighbor.” When the Lord said, “I was in prison and you visited Me,” what does that mean?

He did not say, “Whether you had money or not, you had to free Me from prison—to pay the ransom, the required sum, the compensation, or whatever it might be.” He says nothing of the kind, because someone may be poor. This means that the image is not only for the rich; it is for everyone, poor and rich alike. What does this mean? Does it mean that, if I have no money to free someone from prison, I will not have the privilege of looking the Lord in the face and hearing Him acknowledge me as one who recognized Him? He does not say, “You came or did not come,” or, “You came to the prison and paid or did not pay.” He says, “You visited Me.” It is simply companionship, fellowship, humanity. Likewise, when you go to the hospital, He says, “I was sick, and you visited Me.” He does not say, “You healed Me.”

I may have no gift of healing, nor any money to pay doctors to cure the other person. What does Christ ask for? Simply fellowship and compassion. You see how profound this is. So He says, “Show mercy.” Let us understand that this is not only about money. I can give a copy of Holy Scripture to a very rich man, because he is poor spiritually. I give him Holy Scripture; I show him mercy and offer him alms. As you can see, therefore, almsgiving is never abolished—never. Someone might say—and this is said out of pride—“No, there will be no almsgiving. There will be none. There will be social justice.” Take care; pay attention, my brethren.

So-called social justice is heartless, cold, and lifeless. Why? Because the other person will supposedly feel inferior. But if the matter is understood rightly, he will not feel inferior. What gives rise to a sense of inferiority? The thought: “You are what you are, and I am what I am.” In other words, egoism. Egoism. Read even the most ordinary book on psychology. What is a sense of inferiority? It is nothing other than—

egoism. Egoism gives rise to the sense of inferiority. If you simply say with humility, “Why should I not accept another person’s help? Why should I not accept the clothes his children have outgrown for my own younger children, for example?” Or should I turn up my nose and say, “No, I will not stoop to that”? If the other person gives to you because you are in need, then yes, you feel inferior—but that feeling is produced by egoism. Yet when you humble yourself and simply say, “It does not matter that the children of another family have worn these clothes; my children will wear them too,” then there is spiritual gain. Behind this giving and receiving between the two levels, then, there is gain—spiritual gain. Those who are shortsighted regarding spiritual gain cannot see it; only spiritual people can, without question. What does the Apostle Paul say? Listen to what the Apostle Paul says concerning the collection. The collection was a fund, a gathering of money. He collected money in Greece.

He made a collection in Macedonia and also in Corinth, gathering this money for the brethren, the faithful in Palestine. And what does he say there? Please read it; it is mentioned in both the First and the Second Epistles to the Corinthians. He says: “Now concerning the collection,” and so forth. They will receive your money, and you will receive their prayers. There he speaks of a marvelous communion. In this way the faithful brethren become like communicating vessels: I give you material things, and you give me spiritual things. Behold the gain! Behold the gain! How beautiful! Today, three times—

people invited me to their homes for a meal. Three brethren met me on the road. It was midday, about one o’clock, and the shops had closed. I met the first, and he said, “Come to our house and let us offer you a meal.” “Ah, thank you very much.” A little farther on—you know, before I could even reach home—I met the second, and he said the same thing. The third may even be here now, listening to me. I said to him, “I glorify God because the brethren have love.” I would never say, “I will not stoop to coming to your house to eat.” Of course, I did not go, because I had food waiting at home. But I might not have had any. What would I have done then? I would have said, “I will come to your house for a meal. Thank you very much.”

By evening, those grapes had come back to the first man, because no one knew where they had originally come from. Then he glorified God because the brethren had love, and he ate them. That is how it is. A communion of love comes into being, and this is a great thing. In a society based on justice alone, there is no life and no spirit. Although we speak of justice, there is no spirit. There is deadness and suspicion: “Let me watch you in case you violate even the smallest detail of justice, so that I can go and report you.”

Terrible! My beloved, almsgiving will always remain relevant, in every age and in every society, however much we may wish to banish it.

“Do you wish to know that money can become a door into the Kingdom of Heaven?” Do you wish to know that money can become the door of the Kingdom of Heaven? “Sell what you possess,” He says, “and give to the poor, and you will have treasure in heaven.” What did the Lord say to the rich young man? “Sell what you possess, give it to the poor, follow Me, and you will have treasure in heaven.” And how will you have that treasure in heaven? By giving away your money. Therefore, through my money I can enter the Kingdom of God. The word of the Lord is the proof. Money itself, then, is not evil; our attitude toward it makes its use good or evil. It is our attitude.

It is our relationship with money, our relationship with God, and our relationship with other people. I believe that what Saint Cyril has told us is important—very important—and I ask you to remember it. But let us proceed to the seventh paragraph so that, God willing, we may conclude the eighth catechetical lecture today. “Let these things be said because of the heretics who anathematize property, money, and bodies. For we wish you neither to be a slave of money nor to regard as enemies those things given by God for our service.” We say these things because of the heretics who anathematize property, money, and the rest. I do not want you to be a slave, but neither do I want you to regard material things as enemies. That is—

with regard to money.

I want you neither to be a slave of money nor to regard material things as enemies. Neither slavery nor hostility, but the golden mean—the royal road, as we might say. “Never say that money belongs to the devil. For even if he says, ‘I will give You all these things, for they have been delivered to me,’ rebuke him and reject his words, for no one should believe a liar. Yet perhaps, compelled by the power of the One before him, he spoke the truth. For he did not say, ‘I will give You all these things because they are mine,’ but, ‘because they have been delivered to me.’ He did not claim lordship over them, but acknowledged that they had been entrusted to him and that he was their steward. Let the interpreters examine at the proper time whether he was lying or speaking the truth.” In a few words:

Never say that money belongs to the devil. Even if the devil says, “I will give You all these things, because they have been delivered to me.” Do you remember what the devil said to Christ? “If You fall down and worship me, I will give You all of them, because they have been delivered to me.” Very well, Saint Cyril says: without the devil realizing it, God causes him to speak the truth. He does not always speak the truth, but he does when God compels him. He does not say, “The money is mine,” but, “It has been delivered to me.” Notice this subtle observation of Saint Cyril: “All the kingdoms, all the glory, and all the riches of the earth have been delivered to me.” Therefore, they are not his. Of course, the devil did not create them. Everything belongs to God. And so—

they were delivered to him. But, my beloved, when people delivered themselves to Satan—and did so by their own choice, when they obeyed the devil’s will in Paradise—then all the more were their possessions and goods delivered with them. Since the people themselves were delivered, their goods were delivered as well. Therefore, the devil is not the owner of money. Rather, by God’s permission, the devil merely has possession of money and material things, because those people delivered themselves to him. This is a very important teaching, which we must remember. “There is, then, one God”—Saint Cyril says as he concludes the eighth and final paragraph of his catechetical lecture—“one God, the Father, the Pantokrator.”

“He whom the children of the heretics dared to slander. For they dared to slander the Lord Sabaoth, who sits above the Cherubim. They dared to slander the Lord Adonai. They dared to blaspheme God the Pantokrator, who spoke through the prophets. But you, worship the one God, the Pantokrator, the Father of our Lord Jesus Christ, fleeing polytheism and every heresy, and saying with Job: ‘I will call upon the Lord, the Pantokrator, who does great and unsearchable, glorious and extraordinary things without number’; and again, ‘For all these things, honor comes from the Pantokrator.’ To Him be glory unto the ages of ages. Amen.” In other words, as Saint Cyril brings his catechetical lecture to its conclusion, he wishes to emphasize that God is the Pantokrator, the Ruler of all.

This is what he has explained in this catechetical lecture: God holds all things—money, the universe above, and the universe below. Everything belongs to God, because God is the Creator of all, as we shall see in the next catechetical lecture: “Maker of heaven and earth, and of all things visible and invisible.” Since He is the Maker of all things, He is also the Pantokrator. He holds everything in His hands. There is nothing that God does not hold. If we ever truly realize that God is the Father, then we should feel a very great joy: God holds all things, God governs all things, and God knows all things. And if God should ever permit us, my brethren—pay attention to what I am about to tell you—to become poor,

If we should have to beg for bread, or even sleep—as I told you—on the benches in Alcazar Park because we have no home, then, if God permits this while we remain faithful, let us know that He has permitted it for our spiritual training. Let no one who has entered the spiritual life and, for a time, receives many good things from God imagine that it will always be this way. No! In Africa, when the Orthodox baptize the native people, they give them a wooden cross to wear, not one of silver or gold. These people can easily be swayed by the smallest inducement, so this ensures that their choice is genuine—that they became Orthodox even though the Protestants, the Roman Catholics, and the other heretics offer them a cross of gold or silver.

The Orthodox give them a wooden one. If you have chosen to become a Christian, it must not be because you expect some gain—at least, no material gain. That must not be your criterion. Let us take heed. At the beginning, when we repent and return to God, He gives us many good things. This is the first stage, the first phase. But let us not be afraid of what follows. We might wish to remain forever in the first grade, as we say—the first year of primary school. No! We must advance. We go on to the second grade, and then to the third. In the stages that follow, my dear ones, God begins to take away some of the things He gave us. This is what He did with Job. He gave him good things again and again; then He took them away, and afterward He gave them back. For us, that final restoration—when He gives them back—is the Kingdom of God.

We must become more spiritual people, because we can become attached to material things while claiming that we worship God. This is what the devil said to God about Job: “He worships You because You have given him so many good things.” No; we must also accept it when God begins to take good things away. Let us not be scandalized. This is God’s spiritual training, by which He advances us to the higher grades of spiritual growth. Let us always be ready. This will also be the test of our faithfulness and our love. “Who shall separate us from the love of Christ?” What can separate us from the love of Christ? Height or depth? Whether I am raised high and glorified, or possess wealth; or whether I am brought low into poverty and contempt? Nothing can separate us from the love of Christ. Let us be ready, beloved; let us be ready. That is where the genuineness of the

true Christian is tested.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί, στην ογδόην κατήχηση, στην παράγραφον 6.

Ούτε εστίν ο πλούτος και το χρυσίον και το αργύριον του διαβόλου, καθώς νομίζουν οι τινές. Του γαρ πιστού όλος ο κόσμος των χρημάτων, του δε απίστου ουδέ ο οβολός. Διαβόλου δε ουδέν απιστότερον. Και φανερώς δια του προφήτου λέγει ο Θεός: «Εμόν το χρυσίον και εμόν το αργύριον». Συ μόνον χρήσαι καλώς και ουκ έστι μεμπτόν το αργύριον. Ενθυμείσθε, βρισκόμεθα εις την ερμηνεία, στην ανάλυση της ιδιότητας του Θεού ότι είναι Παντοκράτωρ. «Πιστεύω εις ένα Θεόν, Πατέρα, Παντοκράτορα». Στο σημείο «Παντοκράτωρ» ευρισκόμεθα. Πράγματι ο Θεός είναι Παντοκράτωρ και, αφού είναι Παντοκράτωρ, τότε Του ανήκουν και τα χρήματα.

Του ανήκουν και το αργύριον και το χρυσίον, όπως λέγει ο προφήτης Αγγαίος. Και είναι μια πάρα πολύ σημαντική θέση, γιατί, πώς να το κάνουμε, υπάρχει μια αντίληψη περίεργη εδώ στους χριστιανούς μας, μια αντίληψη που διαφοροποιείται από πρόσωπο σε πρόσωπο, το εάν τα χρήματα είναι του διαβόλου, δεν είναι του διαβόλου και πώς πρέπει να είναι και δεν ξέρω τι. Εδώ βλέπει κανείς μια πολύ ωραία, αγιογραφικώς κατοχυρωμένη θέση περί του θέματος των χρημάτων. Ότι δε αυτή η θέση είναι συμφωνοτάτη με το πνεύμα της Αγίας Γραφής, μάρτυς και η Παλαιά και η Καινή Διαθήκη. Ο Αβραάμ, επί παραδείγματι, ήτο πλούσιος· δεν τον εμπόδισε αυτό να βρεθεί στον Παράδεισο, όπως ακριβώς η

θαυμασία εκείνη η παραβολή του πλουσίου και του φτωχού Λαζάρου, που δείχνει τους δύο πλουσίους εις τον πέραν του κόσμου τούτου κόσμον. Ο πλούσιος είναι στον Άδη και ο Αβραάμ είναι στον Παράδεισο. Και έχουμε τον διάλογο δύο πλουσίων. Διαλέγονται εκεί. Και ο ένας βρέθηκε στην κόλαση για τον πλούτο του; Ο άλλος βρέθηκε στον Παράδεισο για τον πλούτο του; Όχι. Ο πλούτος είναι αδιάφορον στοιχείον. Είναι αδιάφορον στοιχείον. Η στάση του ανθρώπου απέναντι στον πλούτο διαφοροποιεί τον πλούτο και τοποθετεί τον μεν ένα στην κόλαση, τον δε άλλον στην Βασιλεία του Θεού. Αυτή είναι η σωστή θέση. Και αυτή ακριβώς τη σωστή θέση έρχεται τώρα ο Άγιος Κύριλλος

γραφικότατα, ορθοδοξότατα, να τοποθετήσει αυτό το μέγα θέμα, το θέμα της χρήσεως των χρημάτων, του πλούτου, των υλικών αγαθών γενικά· να το θέσει υπόψη των χριστιανών, να το αναλύσει, να το καταλάβουν καλά τότε οι κατηχούμενοί του και σήμερα οι κατηχούμενοι της κάθε εποχής. Μόνο ας το προσέξουμε. Και θα έλεγα ακόμη εδώ ένα σημείο: εκείνο που λέει ο Κύριος, «Προσέχετε πώς ακούετε». Προσέχετε πώς καταλαβαίνετε, πώς ακούτε. Όχι, παρακαλώ, κάποιος εκείνο που θέλουμε να τ' ακούσει διαφορετικά. Επί παραδείγματι, τελευταία μου ήρθε στη γνώση το εξής: μία γυναίκα, μία κυρία, παραπονέθηκε στον άνδρα της για κάτι και λέει εκείνος: «Καλά, λέει ο πατήρ Αθανάσιος ότι πρέπει να δέρνουμε τη γυναίκα μας δύο φορές την ημέρα».

Ναι, αλλά αυτό δεν το λέγω εγώ, το λέει το Κοράνιον. Φαίνεται, λοιπόν, ότι δεν άκουσε ο αδελφός αυτός, ο οποίος είναι παρών και γελάει μάλιστα. Δεν άκουσε ότι αυτό δεν το είπε ο πατήρ Αθανάσιος, αλλά το λέει το Κοράνιον. Είναι όπως ακριβώς λέει η Αγία Γραφή: «Είπεν άφρων εν καρδία αυτού· ουκ έστι Θεός». Αν πεις ότι η Αγία Γραφή λέει «ουκ έστι Θεός», βέβαια δεν το λέει η Αγία Γραφή· το λέει ο άφρων και το λέει εν καρδία αυτού ο άφρων. Γι' αυτό θα σας παρακαλέσω θερμότατα, θερμότατα: προσέξτε πώς ακούτε. Ερχόμεθα, λοιπόν, στο θέμα μας. «Ούτε εστίν ο πλούτος και το χρυσίον και το αργύριον του διαβόλου, καθώς νομίζουν οι τινές». Δεν είναι, λέει, ο πλούτος, ο πλούτος, ο πλούτος,

πλούτος δεν είναι μόνο, ξέρετε, το χρυσάφι και το ασήμι. Είναι γνωστό ότι το χρυσάφι και το ασήμι είναι συμβατικά στοιχεία, είναι μέταλλα συμβατικά. Δεν νομίζω να έχετε αντίρρηση σ' αυτό το πράγμα. Δεν είναι πραγματική η αξία τους, είναι συμβατική. Συμβατική θα πει συμφωνούμε να είναι ο άργυρος και ο χρυσός πολύτιμα μέταλλα, τόσο διότι είναι μέταλλα τα οποία δεν σκουριάζουν, και γιατί δεν είναι σε ποσότητα πολλά. Δεν είναι όπως ο σίδερος. Ο σίδερος δεν γίνεται, βέβαια, ένα· δεν είναι πολύτιμο μέταλλο.

Ευαγγελισμός, Άλλα πράγματα έχουν. Το τάλαντο, μάλιστα, το τάλαντο στην αρχαιότητα, στους παλαιό... παλαιούς χρόνους, πέντε χιλιάδες προ Χριστού, ήταν πλάκες ολόκληρες από χαλκό. Αυτό που σήμερα, μια πλάκα χαλκού, θα μπορούσε να πουληθεί, ξέρω εγώ, πέντε χιλιάδες δραχμές, τρεις χιλιάδες δραχμές μια πλάκα χαλκού, τότε ήταν τάλαντο, σπουδαίο. Ήσουν πλούσιος άμα το είχες αυτό. Αυτό. Λέω ότι είναι συμβατικά. Εκείνο το θαυμάσιο μυθιστόρημα του Ντεφόε, «Ρόμπινσον Κρούζο», «Ροβινσών Κρούσος» επί το ελληνικότερον, που βρέθηκε σε ένα νησί, αφού το πλοίο που ταξίδευε ναυάγησε, βρέθηκε σε ένα νησί, ερημονήσι, μόνος του πια, είχε περισώσει από το βυθισθέν πλοίο, δηλαδή την άλλη μέρα του ναυαγίου πήγε και ό,τι μπόρεσε έβγαλε από το πλοίο. Μεταξύ αυτών έβγαλε μία μπάλα χρυσού

μια Αγία Γραφή, που τα βρήκε στο καμαρίνι, στο γραφείο του πλοιάρχου, ο οποίος είχε πνιγεί. Είναι πολύ ωραίο να βλέπει κανένας να έχει αυτός ο νέος τώρα, στο νησί το ερημονήσι, μια μπάλα χρυσού και μια Αγία Γραφή. Είχε δε περισώσει και λίγο σιτάρι, το οποίο έσπειρε. Από όλα αυτά η φιλοσοφία κρίνει και λέει: «Ποιο μου είναι χρήσιμο;» Το χρυσάφι; Τελείως άχρηστο. Τι μπορούσε να το κάνει το χρυσάφι στο ερημονήσι; Τίποτα, τίποτα, τίποτα. Του ήταν χρήσιμος ο σπόρος του σιταριού, του ήταν χρήσιμος ο λόγος του Θεού. Βλέπετε, λοιπόν, ότι η αξία του χρυσού είναι συμβατική. Δεν μπορούμε να πούμε, δηλαδή, ότι ο χρυσός από μόνος του, καθεαυτόν δηλαδή, έχει αξία. Γι' αυτό είναι ανόητος ο άνθρωπος όταν δίνει την καρδιά του στον χρυσό.

Έτσι, δεν είναι ο πλούτος και το χρυσάφι και το αργύριο του διαβόλου, καθώς νομίζουν μερικοί. Πλούτος δεν είναι, λοιπόν, το χρυσάφι· είναι και τα άλλα αγαθά. Αγαθά είναι να έχεις σπίτι. Πλούτος είναι να έχεις καρπούς, τα χωράφια σου, όχι μόνο το χρυσάφι και το ασήμι. Προσέξτε, άλλο ότι αυτά τα αγαθά αντιπροσωπεύονται από το χρυσάφι και το ασήμι. Αντιπροσωπεύονται. Όπως όταν εγώ θα σε πληρώσω, θα πάω στο κατάστημα να πληρώσω, να πάρω κάτι. Στην πραγματικότητα, αυτό που σε πληρώνω αντιπροσωπεύει τον κόπο μου. Και αυτό που μου δίνεις αντιπροσωπεύει τον κόπο σου. Στην πραγματικότητα, τα υλικά αγαθά, όπως ο χρυσός και ο άργυρος, απλώς κυκλοφορούν από χέρι σε χέρι. Κοιτάξτε, κυκλοφορούν. Ας θεωρήσουμε ότι για μια στιγμή το νόμισμα είναι άφθαρτο

αναλύωτο για μια στιγμή. Ο χρυσός ο κατά τέτοιου μέρους είναι μια πράθοδος. Υπάρχει εκεί. Τι κυκλοφορεί; Κυκλοφορεί το αντιπροσωπευτικό στοιχείο του χρυσού, ας πούμε το χαρτονόμισμα ή και ο χρυσός ο ίδιος, αλλά αυτό αντιπροσωπεύει τον κόπο του καθενός. Αυτό, τίποτε άλλο. Έτσι το νόμισμα μένει άφθαρτο και αναλλοίωτο. Απλώς κυκλοφορεί από τσέπη σε τσέπη. Τίποτε άλλο. Είναι, λοιπόν, κάτι που είναι χρήσιμο να γίνει έτσι, διότι πώς αλλιώτικα θα έπρεπε να σε πληρώσω εγώ τον κόπο σου; Θα πρέπει, λοιπόν, να σου δώσω κάτι που αντιστοιχεί στο δικό μου τον κόπο. Έβγαλα χρήματα, θα σε πληρώσω για να μου δώσεις εκείνο που κι εσύ κοπίασες να το αποκτήσεις. Είναι πολύ καλό. Έτσι, μια σωστή χρήση. Γι' αυτό λέει παρακάτω ότι όλα αυτά είναι...

έτσι τοποθετημένα, είναι χρήσιμα. Θα το δούμε λίγο πιο κάτω, το λέγει ο Άγιος Κύριλλος. Αλλά, παρ' όλα αυτά, όλα αυτά, λέγει, δεν είναι του διαβόλου. Ξέρω, θα μου πείτε: «Ο Χριστός δεν είπε να κάνετε φίλους εκ του μαμωνά της αδικίας;»

Η ορθή ερμηνεία είναι η εξής: ο μαμωνάς της αδικίας λέγεται το χρήμα και ο Κύριος είπε να κάνουμε φίλους εκ του μαμωνά της αδικίας, οι οποίοι, λέει, όταν θα εκλείπετε, όταν θα φύγετε από τον κόσμο αυτόν, θα σας υποδεχθούν στις αιωνίους μονάς. Είναι οι καλές πράξεις, αγαπητοί μου, που θα κάνουμε με τα χρήματα. Οι καλές μας πράξεις θα μας υποδεχθούν στη Βασιλεία του Θεού. Γιατί όμως αποκαλεί το χρήμα «μαμωνά της αδικίας»; Όχι διότι το χρήμα καθεαυτό είναι θέμα αδικίας, αλλά η χρήση, η στάση του ανθρώπου απέναντι στο χρήμα, είναι εκείνο που τώρα ο Κύριος το ονομάζει «μαμωνά της αδικίας». Δεν είναι, λοιπόν, αυτό το χρήμα, αλλά η στάση.

Πάρα πολλά σημεία στην Αγία Γραφή δεν είναι όπως είναι, αλλά όπως λέγονται ή όπως χρησιμοποιούνται. Και ο Κύριος χρησιμοποιεί χαρακτηρισμόν από το πώς χρησιμοποιείται το χρήμα και, επειδή είναι το στοιχείο της αδικίας το χρήμα, γι' αυτό αποκαλεί το χρήμα «μαμωνά της αδικίας». Και, με την ευκαιρία, ο Μαμωνάς δεν είναι παρά μία θεότητα των ειδωλολατρών, όπως θα λέγαμε αντίστοιχα ελληνικά ο Ερμής, ο οποίος είναι του εμπορίου και του χρήματος. Έτσι ήταν εκεί, στις περιοχές της Παλαιστίνης, οι ειδωλολατρικοί λαοί που είχαν τον Μαμωνά. Ήταν θεότητα, δηλαδή. Και αποκαλεί το χρήμα «μαμωνά της αδικίας». Ώστε δεν είναι του διαβόλου, λοιπόν, όλα τα αγαθά, ούτε το χρυσάφι, ούτε το χρυσάφι.

Το ασήμι, ούτε γενικά ο πλούτος, δεν είναι του διαβόλου. «Του γαρ πιστού όλος ο κόσμος των χρημάτων, του δε απίστου ουδέ ο οβολός». Του πιστού ανθρώπου όλος ο κόσμος των χρημάτων. Χρήμα από το χρήσις, κι αυτό ακόμη φανερώνει από την ετυμολογία της λέξεως. Αγαπητοί μου, βλέπουμε ποιος είναι ο σκοπός των νομισμάτων, των χρημάτων, του πλούτου. Χρήμα από το χρήσις, από το χρησιμοποιώ. Δεν είναι να βάλω τα χρήματα στη θήκη, να βάζω πιθάρια με χρυσά μέσα και να τα φυλάω, να τα κάνω τι; Αλλά είναι ό,τι λέει ακριβώς η ονομασία τους. Πρέπει αυτά που έχω να χρησιμοποιηθούν. Χρήμα, χρήσις.

Ξέρετε, στην αρχαία ελληνική χρήμα θα πει και πράγμα, επειδή ακριβώς το πράγμα χρησιμοποιείται. Χρήματα, πράγματα. Έτσι, «του πιστού», λέγει, «όλος ο κόσμος των πραγμάτων». Ας το χρησιμοποιήσουμε, ας το ερμηνεύσουμε έτσι καλύτερα: πραγμάτων. Αν θέλετε όμως πιο πολύ να προσιδιάζει στο θέμα ό,τι λέει η λέξη «χρήματα», πάρτε το και χρήματα. «Του δε απίστου ούτε ο οβολός». Ο οβολός είναι το ένα λεπτόν, το ένα εκατοστό της δραχμής είναι ο οβολός. Εδώ τι θέλει να πει; Ότι στην πραγματικότητα, όπως θα δούμε λίγο πιο κάτω, λέει ο προφήτης Αγγαίος: στον Θεό ανήκει. Στον Θεό ανήκει και ο άργυρος και ο χρυσός. Αν ανήκω εγώ στον Θεό...

μου ανήκει και ο άργυρος και ο χρυσός. Γιατί; Γιατί στον Θεό ανήκουν αυτά, ο Θεός είναι ο Πατέρας μου. Σαν να έλεγε, δηλαδή, κάποιος: «Ο πατέρας μου είναι πλούσιος». Μα τότε είσαι κι εσύ πλούσιος, γιατί ο πατέρας, αφού είναι πλούσιος, τα του πατρός είναι και δικά σου. Όταν όμως εσύ δεν έχεις τον Θεόν Πατέρα, δεν Τον δέχεσαι, δεν Τον θέλεις, άπιστος είσαι, τότε, αφού είσαι άπιστος, ουδέ οβολόν, δεν σου ανήκει τίποτα. Θα πρέπει, λοιπόν, να λέγει κανένας ότι ουσιαστικά τα χρήματα, τα πράγματα, τα αγαθά ανήκουν στους πιστούς, κατά φυσικότατο τρόπο, αφού ο Πατέρας τους, ο Θεός, είναι εκείνος που τα δίνει. Αν μου πείτε όμως ότι τότε γιατί και οι άπιστοι έχουν χρήματα;

Ο Θεός είναι αγαθός. Ο Θεός, λέγει, βγάζει τον ήλιο Του σε καλούς και κακούς ανθρώπους και βρέχει και δίνει την βροχή Του σε δικαίους και αδίκους. Τι σημαίνει αυτό; Κατά παραχώρηση Θεού, ο Θεός αγαπά και θέλει να έρθουν όλοι σε επίγνωση αληθείας. Γι' αυτόν τον λόγο ευεργετεί, δίδει τα αγαθά Του και εις τους πιστούς και εις τους απίστους. Στην πραγματικότητα όμως, ουδέ οβολόν. Όταν κάποτε τα πράγματα θα μπουν στη θέση τους. Πότε; Όχι, βεβαίως, άμα γίνει καμιά παγκόσμια κυβέρνηση. Όχι, ποτέ δεν θα μπουν τα πράγματα στη θέση τους. Όσο οι άνθρωποι μένουν μακράν του Θεού, ποτέ δεν θα μπουν στη θέση τους τα πράγματα. Να το ξέρουμε αυτό, αγαπητοί μου.

Θα καμωνόμαστε για δικαιοσύνη, όλοι θα μιλάμε για δικαιοσύνη, αλλά, αφού δεν έχουμε τον Θεό της δικαιοσύνης, θα μιλάμε βερμπαλισμούς σκέτα μόνο για δικαιοσύνη. Και όταν δεν με βλέπει ο άλλος, θα αρπάζω· όταν δεν με βλέπει ο άλλος, θα είμαι ο άδικος, αρκεί να μη με δει ο άλλος, γιατί τότε θα μιλώ μόνο για δικαιοσύνη. Ή, αν θέλετε, θα μιλώ μόνο για μια δικαιοσύνη που «τα σα εμά και τα εμά εμά». Α, κάπως έτσι. Πάντως, όπως και να έχει το πράγμα, όταν θα βρεθούμε στη Βασιλεία του Θεού, πράγματι όλος ο κόσμος των χρημάτων, όλη η Βασιλεία του Θεού, θα είναι των πιστών. Του απίστου, των απίστων, ουδέ ο οβολός, τίποτα. Τι θα έχει στην κόλαση; Ούτε ένα ποτήρι νερό. «Διαβόλου δε ουδέν απιστότερον».

Και φανερώς δια του προφήτου λέγει ο Θεός: «Εμόν το χρυσίον και εμόν το αργύριον». Δεν υπάρχει πιο άπιστο πράγμα από τον διάβολο. Θα μας το πει λίγο πιο κάτω. Μην ξεχνάτε δε ότι αυτό είναι ένα μικρό κείμενο, που όταν ο Άγιος Κύριλλος μιλούσε βάζει την πρόταση αυτή, γιατί θα πει παρακάτω μερικά πράγματα, τα οποία δεν απέχουν χρονικά πολύ και οι ακροατές του καταλαβαίνουν περί τίνος πρόκειται. Όταν εμείς όμως κάνουμε ανάλυση, αυτά μπορεί και την ερχομένη βδομάδα να σας πω το παρακάτω. Πώς εσείς θα το καταλάβετε; Γι' αυτό είναι μερικές φράσεις που αναλύονται λίγο πιο κάτω. Αυτή, λοιπόν, τη φράση θα την αναλύσουμε λίγο πιο κάτω. Τι λέγει ο Θεός δια του προφήτου; Είναι ο προφήτης Αγγαίος, 2,8. Είναι μια σπουδαία φράση: «Εμόν το χρυσίον και

εμόν το αργύριον». Δικό μου είναι το χρυσίον, λέγει ο Θεός, δικό μου είναι και το αργύριον. Ως εκ τούτου, λοιπόν, βεβαίως, στον Θεό ανήκει ο πλούτος. Αλλά πάλι εδώ θα μου πείτε: «Γιατί ο Θεός έκανε φτωχούς και πλουσίους;» Βλέπετε, η εποχή μας είναι η εποχή των κοινωνικών συστημάτων. Είναι του κοινωνισμού. Κάθε εποχή έχει τα χαρακτηριστικά της. Η εποχή μας έχει, λοιπόν, το κοινωνιστικό στοιχείο. Είναι πολύ έντονο το κοινωνιστικό στοιχείο, τόσο πολύ, ώστε ακόμα και την Αγία Γραφή, όταν τη διαβάζουμε, προσπαθούμε να τη δούμε υπό το κοινωνιστικόν πρίσμα. Εξάλλου, αυτό είναι και το λάθος της ερμηνείας της κάθε εποχής, ότι το Ευαγγέλιο το βλέπει υπό το πρίσμα της εποχής η κάθε εποχή. Αυτό είναι το λάθος. Θα το πω άλλη μια φορά: αυτό είναι το λάθος.

Είναι η σωστή ερμηνεία να μπορείς να δεις το Ευαγγέλιο πέρα από το πρίσμα της εποχής που ζεις. Τότε θα καταλάβεις τα μηνύματα του ουρανού. Γι' αυτό είναι και πολύ δύσκολο να μιλήσουμε σε ανθρώπους που δεν καταλαβαίνουν, δεν βλέπουν παρά μόνο πίσω από τις διόπτρες της εποχής. Αν κάνουμε ένα κήρυγμα σήμερα, ένα κήρυγμα που να μην είναι με διόπτρες, ούτε ο μιλητής να φοράει διόπτρες ούτε οι ακροατές να φορούν διόπτρες, γυαλιά δηλαδή, αλλά μιλήσουμε αυτό που θέλει να πει το μήνυμα του Ευαγγελίου, θα πούνε οι πολλοί, οι διοπτροφόροι, θα πούνε: «Αναχρονισμένο κήρυγμα». Δεν είναι αναχρονισμένο κήρυγμα. Αλλά εμείς είμαστε απλώς της εποχής και δεν μπορούμε να αγκαλιάσουμε καμία εποχή. Είμαστε σκλάβοι και...

δέσμιοι της εποχής, όπως όλοι οι άνθρωποι της κάθε εποχής είναι δέσμιοι της εποχής. Τα λέμε κλασικά κείμενα. Όταν λέμε οι Πατέρες είναι κλασικοί, τι θα πει αυτό; Ότι οι Πατέρες επιζούν στον τρόπο που ερμήνευσαν την Αγία Γραφή. Τι θα πει αυτό; Ερμήνευσαν την Γραφή χωρίς διόπτρες της εποχής. Αυτό είναι το μυστικό. Γι' αυτό είναι αθάνατη. Κλασικό έργο λέγεται κάτι που επιζεί πέρα της μιας εποχής, επιζεί πάντοτε. Προσέξατε ότι αυτό το σημείο είναι πάρα πολύ σημαντικό που σας λέγω. Θα λέγαμε, λοιπόν, ξαναγυρίζοντας στο κείμενό μας: τότε ο Θεός κάνει τους φτωχούς και τους πλουσίους; Κάπως έτσι θα μπορούσαμε να πούμε, διότι, αφού ανήκει το αργύριον και το χρυσίον εις τον Θεό, τότε το δίνει όπου θέλει.

Δεν το δίνει όπου να 'ναι. Σας θυμίζω, αγαπητοί μου, την παραβολή του Ασώτου Υιού. Προσέξτε. Να μία ακόμη πτυχή, θα λέγαμε, μία όψη της παραβολής αυτής. Τα δύο παιδιά του ανθρώπου εκείνου ζουν με τον πατέρα τους και είναι ευτυχισμένα. Ό,τι ανήκει στον πατέρα ανήκει και στα παιδιά. Θέλετε να το δείτε; Όταν ο μεγαλύτερος παραπονείται κατόπιν, «δεν μου έδωσες», λέγει, «ένα ερίφιον, ένα κατσικάκι δεν μου έδωσες να το φάω μαζί με τους φίλους μου». Και τι είπε ο πατέρας; «Παιδί μου», του λέγει, «όλα τα δικά μου είναι και δικά σου». Και, συνεπώς, αν έπρεπε όλοι οι άνθρωποι να είναι τα δύο αυτά παιδιά εκείνου του πατέρα, θα λέγαμε: ό,τι ανήκει στον πατέρα ανήκει στα παιδιά.

Όμως δύο τύπους αντιπροσωπευτικούς, τα δύο αυτά αγόρια. Ο ένας λέγει: «Θα μείνω μαζί σου». Ο άλλος λέγει: «Θα φύγω από κοντά σου. Δος μοι το επιβάλλον μέρος της ουσίας». Και πάει και τώρα διασκεδάζει με τα χρήματα του πατέρα. Δηλαδή τι; Σπαταλά την περιουσία του πατέρα. Ο πατέρας έδωσε τα χρήματα. Κοιτάξτε: «Δος μοι το επιβάλλον μέρος της ουσίας». Και ο πατήρ, λέγει, «διείλεν αυτοίς τον βίον», τους μοίρασε την περιουσία. Δεν έφερε αντίρρηση. Ασφαλώς προϋποθέτει ότι κάποια αντίρρηση πρέπει να έφερε, αλλά, σεβόμενος την ελευθερία, ω, αυτό το μυστήριο της ελευθερίας, διαιρεί, μοιράζει την περιουσία και λέγει: «Εσύ αυτά και εσύ εκείνα». Ο άλλος θα μας πουλάει. Αγαπητοί μου, αυτοί οι δύο υιοί του πλουσίου πατρός

είναι οι δύο κατηγορίες των ανθρώπων. Ο πατέρας δίδει τα αγαθά του και εις τον έναν και εις τον άλλον. Αλλά ο καθένας θέλει να ζήσει διαφορετικά. Και ο καθένας που θέλει να ζήσει διαφορετικά είναι οι δύο κατηγορίες των ανθρώπων, των πτωχών και των πλουσίων. Όταν η Γραφή κάπου λέγει —γιατί δεν μπορούμε να το πούμε αυτό επιχείρημα— ότι «Εγώ έκανα τον πτωχόν, Εγώ έκανα και τον πλούσιο», λέει ο Θεός, κατ' αντιστοιχία που λέει στον Μωυσή ο Θεός: «Εγώ έκανα», λέει, «τον κωφόν και τον δύσκωφον». Εγώ, συνεπώς, έκανα και εσένα τον Μωυσέα, σε έκανα βραδύγλωσσο. Γιατί ζήτησε ο Μωυσής να στείλει κάποιον άλλον στην Αίγυπτο να ηγηθεί του λαού, διότι ο ίδιος δεν είχε φωνή, ήταν ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος. Και οργίζεται, του λέει, ο Κύριος και του λέει: «Δεν μου λες...»

Ποιος έκανε τον κωφόν και τον δύσκοφον; Εγώ, ο Θεός, έκανα. Εγώ λοιπόν έκανα και εσένα βραδύγλωσσο, εσύ θα πας. Βέβαια τραβάει μακριά το σκηνικό, να μου συγχωρείτε, το γιατί και το πώς. Ο Απόστολος Παύλος λέγει: «Ήμουν ασθενής και παρακάλεσα τον Κύριο, και μου είπε: Ἀρκεῖ σοι ἡ χάρις μου· ἡ γὰρ δύναμίς μου ἐν ἀσθενείᾳ τελειοῦται». Είναι το μυστήριο του Θεού μέσα στην ιστορία. Αλλά, αγαπητοί μου, αυτό γίνεται κατά παραχώρηση. Γιατί ο Παύλος είναι ασθενής; Για να μην υπερκαυχηθεί, να μην υπερηφανευτεί. Γιατί ο Μωυσής είναι ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος; Για να μην φανεί ούτε να πούνε οι μεταγενέστεροι: «Από τη στρατηγική του και την εξυπνάδα του ο Μωυσής κατάφερε να ηγηθεί ενός λαού». Όχι! Ο Θεός πρέπει να φανεί.

Τι κάνει ο Θεός; Γιατί υπάρχουν λοιπόν πτωχοί και πλούσιοι; Παραχωρεί ο Θεός. Όχι διότι ο Θεός θα ήθελε να είναι πτωχοί και πλούσιοι. Θυμηθείτε, πάλι ξαναγυρίζω στην παραβολή του Ασώτου Υιού. Τα δυο του παιδιά τα θέλει κοντά του και η περιουσία του πατέρα είναι των παιδιών του. Αλλά οι άνθρωποι δεν θέλουν να είναι κοντά στον Θεό και, από τη στιγμή που οι άνθρωποι δεν θέλουν να είναι κοντά στον Θεό, τότε υπάρχουν οι πτωχοί και οι πλούσιοι. Θα μου πείτε: «Μα ο Θεός είπε: “Εγώ έκανα τον φτωχό και τον πλούσιο”». Συνηθίζει η Γραφή στα θέματα της παραχωρήσεως να μιλάει και να λέγει ότι ο Θεός το κάνει. Δεν το κάνει ο Θεός, το παραχωρεί. Θέλετε απόδειξη; Ο Θεός κάνει, λέει, τον κωφόν και τον δύσκοφον.

Γιατί θεράπευε τους κωφούς ο Χριστός; Γιατί ακριβώς δεν έκανε κωφούς τους ανθρώπους και ήθελε να τους κάνει με ανοιχτά μάτια και με ανοιχτά αυτιά, για να ιδούν την ενανθρώπησή Του. Τότε, σας είπα, συνηθίζει η Γραφή να λέγει ότι «εγώ έκανα τον κωφόν και τον δύσκοφον ή τον τυφλόν». Θυμηθείτε ακόμη εκείνον τον τυφλόν, τον εκ γενετής. Λέγει ο Χριστός: «Ούτε οι γονείς του ημάρτησαν ούτε αυτός, αλλά διά τη δόξα του Θεού». Κρίμασιν οἷς Κύριος οἶδεν. Τα σχέδια του Θεού είναι περίεργα, πολλαπλά, η πολυποίκιλος σοφία του Θεού. Ένα μόνο: ο Θεός είναι αγαθός. Και ξαναλέγω, αν μια φορά η Γραφή συνηθίζει να λέγει «εγώ κάνω αυτόν»,

«κάνω εκείνον», στην πραγματικότητα επιτρέπει ο Θεός να γίνεται αυτός έτσι και εκείνος έτσι. Θα ήταν δυνατόν ποτέ να έκανε ο Θεός φτωχούς και πλουσίους και να έλεγε «μάθετε δικαιοσύνη, οι ενοικούντες επί της γης»; Δεν οφείλεται λοιπόν το θέμα στον Θεό, αλλά οφείλεται στους ανθρώπους, στη στάση τους απέναντι στο χρήμα και απέναντι στους συνανθρώπους των. Εκεί οφείλεται το κακό. Θα πω για τρίτη φορά και δεν θα επανέλθω. Θυμηθείτε την παραβολή του Ασώτου, τον πατέρα με τα δυο του παιδιά. «Σὺ μόνον χρῶ καλῶς, καὶ οὐκ ἔστι μεμπτὸν τὸ ἀργύριον». Συ μόνο, συ ο κατηχούμενος, κάνεις καλή χρήση των χρημάτων και «οὐκ ἔστι», δεν υπάρχει, «μεμπτὸν τὸ ἀργύριον». Το αργύριον δεν είναι κατηγορήσιμο. Είναι αδιάφορον, ούτε επαινετόν ούτε κατηγορήσιμον. Απλώς αντικείμενον χρήσεως είναι. Είδατε τι ωραίο αυτό; Σας παρακαλώ, κρατήσατε εδώ στη μνήμη σας: συ μονάχα να κάνεις καλή χρήση και τα λεφτά δεν φταίνε. Μόνο φρόντισε να κάνεις καλή χρήση. «Ὅταν δὲ σὺ τῷ καλῷ χρῇ κακῶς, τότε μὴ θέλων μέμψασθαι τὴν σὴν διοίκησιν, ἀνάγεις τὴν μέμψιν ἐπὶ τὸν Δημιουργὸν ἀσεβῶς». Όταν εσύ δεν κάνεις καλή χρήση, κάνεις κακή χρήση.

Εκείνο που πρέπει καλά να χρησιμοποιηθεί, εσύ κακώς το χρησιμοποιείς, αλλά δεν θες να κατηγορήσεις τη δική σου διοίκηση, το δικό σου κουμάντο. «Μὴ θέλων μέμψασθαι τὴν σὴν διοίκησιν», μη θέλοντας να κατηγορήσεις το δικό σου το κουμάντο, το πώς δηλαδή εσύ κάνεις κουμάντο στο σπίτι σου, επιρρίπτεις τη μέμψη, «ἀνάγεις τὴν μέμψιν», την κατηγορία, με ασέβεια εις τον Δημιουργό σου. Δηλαδή: «Τι; Είμαι φτωχός, ο Θεός μ’ έκανε φτωχό». Δεν σε έκανε ο Θεός φτωχό, το κεφάλι σου σε έκανε φτωχό. «Μ’ έκανε ο Θεός φτωχό». Δεν σε έκανε ο Θεός φτωχό.

Ο τρόπος που ζουν οι άνθρωποι μέσα στην κοινωνία, στο σύνολό τους τώρα, δεν φταίει το κεφάλι τους. Το σύστημα που ζουν οι άνθρωποι μέσα στην κοινωνία: υπάρχουν οι φτωχοί και οι πλούσιοι. «Δόξα τω Θεώ, με έκανε ο Θεός πλούσιο. Δόξα τω Θεώ, ο Θεός με έκανε πλούσιο». Πρόσεξε. Εάν λες ότι σε έκανε πλούσιο ο Θεός ή τον φτωχό τον έκανε φτωχό ο Θεός, ο Θεός δεν κάνει ούτε πλουσίους ούτε πτωχούς, παραχωρεί. Και πρόσεξε, αν δοξάζεις τον Θεό, γιατί τον δοξάζεις; Τι είδε σε σένα ο Θεός και σε έκανε πλούσιο; Είδε την αρετή σου; Είδε την εξυπνάδα σου; Τι είδε ο Θεός και σε έκανε πλούσιο; Δεν είδε τίποτα από όλα αυτά. Μην καυχάσαι.

Κάθεσαι και λες: «Είμαι πλούσιος γιατί ο Θεός είδε την αρετή μου και την ικανότητά μου». Δεν είναι λίγοι εκείνοι οι οποίοι, αγαπητοί μου, πιστεύουν ότι ο Θεός αμείβει την αρετή τους, γι’ αυτό είναι πλούσιοι. Τι φοβερό! Και πάνε και ανάπτουν το κεράκι τους, δεν κάθονται στη λειτουργία συνήθως, αλλά έτσι, για να λένε το ευχαριστώ τους ή για να υποχρεώνουν περαιτέρω τον Θεό να πηγαίνουν καλά οι δουλειές τους, να έχουν έτσι τον τρόπο να είναι πάντοτε πλούσιοι και να μην πτωχύνουν ποτέ. Εάν ο Θεός σε έκανε πλούσιο κατά παραχώρηση, όπως και τον πτωχό τον έκανε πτωχό κατά παραχώρηση, σας εξήγησα προηγουμένως, ο Θεός δεν κάνει ούτε πλούσιους ούτε πτωχούς, αλλά αφήνει την ελευθερία του ανθρώπου να κινηθεί μέσα στον κόσμο, να κάνει ό,τι ο άνθρωπος θέλει, τότε, πρόσεξε, έχεις φοβερές υποχρεώσεις.

Φοβερές έχεις υποχρεώσεις,

τις οποίες θα ακούσουμε λίγο πιο κάτω. Διότι είσαι χρεώστης απέναντι του Θεού. Σαν να έχεις την αποθήκη του Θεού, από τα αγαθά του Θεού, και να σε έβαλε ο Θεός διαχειριστή, και εσύ να λες: «Κοίταξε, αυτή η αποθήκη δεν είναι του Θεού, είναι δική μου», και να αρχίσεις να τρως και να πίνεις από τα αγαθά του Θεού. Όχι, δεν είναι δική σου η αποθήκη. Η αποθήκη είναι του Θεού και εσύ απλώς είσαι οικονόμος, διαχειριστής. Άρα λοιπόν, βέβαια, θα φας και θα πιεις. Θα φας και θα πιεις καλά, αλλά δεν είναι δικά σου τα χρήματα. Θα δώσεις εις εκείνους που δεν έχουν. Γιατί; Να, αυτό παρακάτω ακολουθεί. Σας είπα, είναι πολυποίκιλη η σοφία του Θεού.

Υπάρχει και η ελευθερία.

Υπάρχει ελευθερία. Εδώ διαμαρτυρόμεθα και λέμε: «Γιατί υπάρχουν πλούσιοι;» Μα δεν υπάρχει ελευθερία; Όταν θα θέλαμε τον πλούσιο να μην τον κάνουμε να είναι πλούσιος, και να θέλει και να μην μπορεί να είναι πλούσιος, σημαίνει τα αντιφατικά του πολιτισμού. Σημαίνει δεν υπάρχει ελευθερία, για την οποία κοπτόμεθα. Είναι τα αντιφατικά των συστημάτων μας. Δεν καταλαβαίνετε; Τα αντιφατικά. Δεν υπάρχει ελευθερία. Υπάρχει ο πλούσιος. Γιατί να υπάρχει; Γιατί υπάρχει ελευθερία. Μα γιατί δεν μιλάμε; Τι γίνεται; Ωραία, υπάρχει και κάτι ακόμα. Ο Θεός, είπαμε, παραχωρεί. Ξέρετε το κατ’ ευδοκίαν και το κατά παραχώρησιν θέλημα του Θεού. Το κατ’ ευδοκίαν είναι εκείνο που θέλει ο Θεός. Το κατά παραχώρησιν είναι εκείνο που δεν θέλει, δεν θέλει, δεν θέλει, αλλά το αφήνει να γίνει.

Όμως από το κατά παραχώρησιν θέλημα του Θεού βγαίνει κάτι καλό. Ποιο είναι; Μέσα σε μια κοινωνική κατάσταση ανισόρροπη, ανισοεπίπεδη, δηλαδή έχουμε δύο επίπεδα. Όταν έχουμε δυο επίπεδα, έχουμε μια διαφορά δυναμικού, να μιλήσω ηλεκτρολογικά. Δηλαδή έχω μία κίνηση από το πάνω επίπεδο προς το κάτω επίπεδο, όπως και έχω σε έναν καταρράκτη, έχω δύο επίπεδα. Τρέχει το νερό και πέφτει το νερό στο κάτω επίπεδο, ακριβώς γιατί υπάρχει μία διαφορά δυναμικού. Εδώ τώρα ο Θεός θέλει να σε φιλοτιμήσει και να σου πει: «Είσαι στο πάνω επίπεδο, πρέπει να γίνεις κοινωνός του κάτω επιπέδου»,

με τη φιλανθρωπία, και έτσι να αναπτυχθεί μέσα στα άδικα κοινωνικά συστήματα των ανθρώπων, που φτιάχνουν αυτά πλουσίους και φτωχούς, να αναπτυχθεί η αγάπη. Να αναπτυχθεί η αγάπη. Ξέρετε δε ότι δικαιοσύνη χωρίς αγάπη είναι η μεγαλύτερη βαναυσότητα που μπορεί να γνωρίσει μια κοινωνία ανθρώπων. Θα το πω πάλι μια φορά: δικαιοσύνη χωρίς αγάπη είναι φοβερή βαναυσότης. Λογαριάστε έναν δικαστή ο οποίος κινείται στα πλαίσια της δικαιοσύνης χωρίς την αγάπη. Δεν θα υπήρχε μεγαλύτερη αδικία. Το έλεγαν οι Λατίνοι αυτό: «Summum jus, summa injuria». Όταν μένει στον χώρο της δικαιοσύνης χωρίς οικτιρμούς, αγάπη, χωρίς κατανόηση, κολλημένος στο γράμμα του πράγματος, τότε αποδεικνύεσαι στο τέλος ένας απάνθρωπος άνθρωπος. Είναι επόμενο. Αν έπρεπε, αδελφοί μου, ο Θεός να ασκήσει μόνο σε εμάς τη δικαιοσύνη Του, σας βεβαιώ, ουδείς θα έμενε επί της γης. Θα είμαστε όλοι για την κόλαση. Αλλά ο Θεός δεν διαθέτει μόνο δικαιοσύνη, αλλά και αγάπη. Η δικαιοσύνη μόνη της, λοιπόν, είναι η μεγαλύτερη βαναυσότητα και το μεγαλύτερο μορμολύκειο που θα μπορούσε να τρομάζει τους ανθρώπους μέσα στην ιστορία, αν στερείται την αγάπη. Έτσι η δικαιοσύνη, όταν δεν υπάρχει η αγάπη, γίνεται μορμολύκειον και φόβος.

Φοβερίζει ανθρώπους. Με καταλαβαίνετε τι θέλω να πω; Κοινωνία που θέλει να επιβάλλει τη δικαιοσύνη χωρίς την αγάπη, τότε φυλάγομαι μήπως με δουν να κάνω κάτι διαφορετικό, γιατί λείπει η αγάπη, είναι η ανελεήμων δικαιοσύνη, και τότε θα περάσω από τη δίκη.

Φοβερόπαν Φοβερό πράγμα! Τότε θα είμαι εχθρός του συνόλου, θα είμαι εκείνος ο οποίος προδίδει την κοινωνία. Γιατί; Γιατί σε αυτήν την κοινωνία είναι μόνο η δικαιοσύνη και δεν υπάρχει η αγάπη. Τι φοβερό πράγμα είναι! Με καταλαβαίνετε;

«Δύναταί τις καὶ διὰ χρημάτων δικαιωθῆναι». Μπορεί κανείς και με τα χρήματα να δικαιωθεί, δηλαδή να σωθεί. «Ἐπείνασα, καὶ ἐδώκατέ μοι φαγεῖν», πάντως από χρημάτων. «Γυμνὸς ἤμην, καὶ περιεβάλετέ με», πάντως διά χρημάτων. Τι ωραία ερμηνεύει ο Άγιος Κύριλος! Όταν ο Χριστός παίρνει κριτήριο και λέγει ότι «ήμουν πεινασμένος και μου δώκατε να φάγω», για να σου δώσει ο άλλος να φας, που είσαι πεινασμένος, προφανώς αυτός έχει χρήματα. Άρα λοιπόν, πολύ ωραία, πάντως από χρημάτων, ό,τι από χρημάτων. Δεν έχεις λοιπόν χρήματα; Όταν είσαι γυμνός, για να σε ντύσει, πάντως πρέπει να έχει χρήματα. Συνεπώς, μπορείς να σωθείς έχοντας χρήματα. Πότε όμως; Να, όπως το λέει τώρα εδώ ο Χριστός: «Ήμουν γυμνός»,

«μου δώσατε και με ντύσατε. Ήμουν πεινασμένος και με ταΐσατε». Θα μου πείτε: «Όχι. Δεν έχουμε ανάγκη αυτή τη φιλανθρωπία. Θέλω με τη δικαιοσύνη. Η φιλανθρωπία μας είναι απεχθής και επαχθής, βαριά. Σιχαμένη και βαριά. Δεν την θέλω». Όχι. Γιατί εκείνος ο οποίος σε ελεεί φαίνεται ότι είναι ο υπερέχων και ο άλλος είναι ο βρισκόμενος σε μια κατάσταση μειονεξίας. Να απλώσω το χέρι μου; Όχι, δεν είναι εκεί το πράγμα. Και αυτό λέγεται στην εποχή. Η φιλανθρωπία έχει πάντα τη θέση της. Αν δεν είχε τη θέση της η φιλανθρωπία, δεν θα έβαζε ο Χριστός στην εικόνα του κριτηρίου αυτό το στοιχείο. Και, αν θέλετε, την εικόνα του κριτηρίου, Ματθαίος 25 κεφάλαιο,

λέει εκεί: «Ήμουν πεινασμένος, ήμουν διψασμένος, ήμουν άρρωστος, ήμουν… και με επισκεφθήκατε, με ταΐσατε, με ποτίσατε» ή, αντιστρόφως, όχι. Παίρνει μοναδικό στοιχείο κριτηρίου. Άλλο τώρα ότι πίσω από εκεί κρύβονται κι άλλα στοιχεία, αλλά σαν εικόνα, σε μια πρώτη επιφάνεια, βλέπει κανείς να είναι αυτό. Δεν μπορούμε λοιπόν να το καταργήσουμε αυτό το πράγμα, δεν είναι δυνατόν. Είναι από τη φύση του το πράγμα έτσι, ότι εγώ θα βοηθήσω εσένα. Ύστερα, «ποίει ἔλεος μετὰ τοῦ πλησίον» δεν θα πει μόνο τα χρήματα. Ποιος σας είπε ότι είναι μόνο τα χρήματα; Και τώρα να του δώσω του αλλουνού την καρέκλα μου να καθίσει, και να του δείξω μια διεύθυνση στον δρόμο, και να πάρω έναν τυφλό να τον περάσω από το απέναντι πεζοδρόμιο. «Ποίει ἔλεος μετὰ τοῦ πλησίον». Όταν ο Κύριος είπε «ήμουν στη φυλακή και με επισκεφθήκατε», τι είναι αυτό;

είπε, δεν είπε, «χρήματα είχατε, δεν είχατε, να με ελευθερώσετε από τη φυλακή, να πληρώσετε τα λύτρα, το αντίτιμο, ξέρω εγώ, την αποζημίωση». Δεν λέει τέτοιο πράγμα, γιατί κάποιος μπορεί να είναι φτωχός. Και σημαίνει ότι η εικόνα αυτή δεν είναι για τους πλουσίους, είναι για όλους, φτωχούς και πλουσίους. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι, δηλαδή, αν δεν έχω χρήματα να ελευθερώσω έναν άνθρωπο που είναι στη φυλακή, τότε δεν θα έχω το προνόμιο να δω τον Κύριο κατάματα και να μου πει ότι είμαι εκείνος που με αναγνωρίζει; Δεν λέγει «ήρθατε, δεν ήρθατε» ή «ήρθατε στη φυλακή και πληρώσατε ή δεν πληρώσατε», αλλά «με επισκεφθήκατε». Μια συντροφιά, μια κοινωνία μόνο, μια ανθρωπιά. Όταν πας στο νοσοκομείο, δεν σου είπε «ήμουν ασθενής», λέγει. Τι; «Και με επισκεφθήκατε». Δεν σου είπε «με θεραπεύσατε».

Δεν διέθετα θεραπευτικό χάρισμα, ούτε χρήματα είχα να πληρώσω ιατρούς για να θεραπεύσουν τον άλλον άνθρωπο. Τι θέλει ο Χριστός; Λέει μια απλή κοινωνία, μια συμπάθεια. Βλέπετε, το πράγμα είναι βαθύ. «Ποίει ἔλεος», λοιπόν, λέει. Δεν είναι μόνο στο θέμα των χρημάτων, ας το καταλάβουμε. Εγώ σ’ έναν πολύ πλούσιο μπορώ να του δώσω μια Αγία Γραφή, γιατί είναι φτωχός από πλευράς πνευματικότητας. Θα του δώσω μια Αγία Γραφή, τον ελεώ, του κάνω έλεος, του κάνω ελεημοσύνη. Όπως λοιπόν βλέπετε εδώ πέρα, ουδέποτε είδατε να καταργείται το θέμα της ελεημοσύνης, ποτέ. Αν κάποιος θα έλεγε —και από υπερηφάνεια λέγεται αυτό— «Όχι, δεν θα υπάρχει ελεημοσύνη. Δεν θα υπάρχει. Θα υπάρχει κοινωνική δικαιοσύνη». Πρόσεξε, προσέξτε, αδελφοί μου.

Η λεγομένη κοινωνική δικαιοσύνη είναι άσπλαχνη, άπνοη, άψυχη. Γιατί; Ο άλλος θα νιώσει τάχα αισθήματα μειονεκτικότητας. Γιατί, αν τοποθετηθεί σωστά, αισθήματα μειονεκτικότητας δεν θα νιώσει. Τι γεννάει το αίσθημα μειονεκτικότητας; Ότι εσείς αυτό που είστε και εγώ είμαι αυτό που είμαι. Δηλαδή εγωισμός. Εγωισμός. Ξέρετε, διαβάστε την πιο τυχαία ψυχολογία. Τι είναι αίσθημα μειονεκτικότητας; Ίσον Ίσον.

Εγωισμός. Ο εγωισμός γεννά το αίσθημα μειονεκτικότητας. Αν πεις απλά, με ταπείνωση: «Γιατί να μην δεχτώ τη βοήθεια του αλλουνού; Γιατί να μην δεχτώ τα παλιά ρούχα των παιδιών του αλλουνού στα δικά μου τα παιδιά, που είναι μικρότερα, επί παραδείγματι;» Να έχω την ψηλή μύτη και να πω: «Όχι, εγώ δεν καταδέχομαι». Μα τότε, αν σου δώσει ο άλλος από ανάγκη, τότε βέβαια αισθάνεσαι αισθήματα μειονεκτικότητος, το οποίο γεννάει ο εγωισμός. Όταν όμως ταπεινωθείς και πεις απλά: «Δεν πειράζει, εάν τα ρούχα αυτά τα φόρεσαν και τα παιδιά της άλλης οικογένειας, θα τα βάλω και στα δικά μου τα παιδιά», τότε υπάρχει πνευματικό κέρδος. Πίσω λοιπόν από το δοῦναι και λαβεῖν των δύο αυτών επιπέδων υπάρχει κέρδος, πνευματικό κέρδος. Βέβαια δεν μπορούν να το δουν οι μυωπάζοντες από το πνευματικό κέρδος, παρά μόνο οι πνευματικοί άνθρωποι, αναμφισβητήτως. Τι λέγει ο Απόστολος Παύλος; Ακούστε τι λέγει ο Απόστολος Παύλος μιλώντας περί της λογείας. Λογεία ήταν το ταμείο, θα λέγαμε, η συλλογή χρημάτων. Έκανε συλλογή χρημάτων στην Ελλάδα.

Στη Μακεδονία, έκανε και στην Κόρινθο, και τα χρήματα αυτά μάζεψε για τους αδελφούς, τους πιστούς της Παλαιστίνης. Και τι λέει εκεί; Διαβάστε, παρακαλώ, είναι και στην πρώτη και στη δευτέρα επιστολή προς Κορινθίους. Λέει τα εξής: «Περὶ δὲ τῆς λογείας» κτλ. Ότι εκείνοι θα δεχθούν τα χρήματά σας και εσείς θα δεχτείτε τις προσευχές τους. Και εκεί ομιλεί περί μιας κοινωνίας θαυμαστής. Έτσι γίνονται οι πιστοί αδελφοί συγκοινωνούντα δοχεία. Εγώ σου έδωσα υλικά, εσύ μου δίνεις πνευματικά. Ιδού το κέρδος. Ιδού το κέρδος. Πολύ ωραίο. Σήμερα τρεις φορές

έκαναν πρόταση να πάω σε κάποιο σπίτι να φάω. Ήταν τρεις αδελφοί στον δρόμο, μεσημέρι ήτανε, μία η ώρα, είχαν κλείσει τα καταστήματα. Βρίσκω τον πρώτον, λέει: «Ελάτε σπίτι να σας κάνουμε το τραπέζι». «Α, ευχαριστώ πάρα πολύ». Βρίσκω δεύτερον, και σε μικρή απόσταση, ξέρετε, μέχρι το σπίτι να φτάσω. Μου λέει το ίδιο. Ο τρίτος, ο τρίτος μπορεί να είναι και παρών εδώ και να μ’ ακούει. Του λέγω: «Δοξάζω τον Θεό, γιατί οι αδελφοί έχουν αγάπη». Δεν θα έλεγα: «Δεν καταδέχομαι να έρθω στο σπίτι σου να φάω». Βέβαια δεν πήγα στο σπίτι του, γιατί είχα στο σπίτι μου να φάω. Αλλά μπορούσα όμως να μην είχα. Και τότε τι θα έκανα; Θα έλεγα: «Θα έρθω στο σπίτι σου να φάω. Ευχαριστώ πολύ».

Το βράδυ, λήξαν, κατέληξε στον ίδιο, διότι χάθηκε η προέλευση αυτού του σταφυλιού και κατέληξε πάλι στον πρώτον. Τότε εκείνος εδόξασε τον Θεό ότι οι αδελφοί έχουν αγάπη και το έφαγε. Αυτό είναι. Γίνεται μια κοινωνία αγάπης, είναι σπουδαίο πράγμα αυτό. Σε μια κοινωνία δικαιοσύνης δεν υπάρχει ζωή, δεν υπάρχει πνεύμα. Παρότι μιλάμε για δικαιοσύνη, δεν υπάρχει πνεύμα. Υπάρχει μια νέκρωση, μια υπόβλεψη. Να σε δω, μπας και παραβείς καμιά κεραία δικαιοσύνης, να πάω να σε καταδώσω.

Φοβερό! Αγαπητοί μου, η ελεημοσύνη θα έχει πάντοτε την επικαιρότητά της, σε όλες τις εποχές και σε όλες τις κοινωνίες, όσο και αν θέλουμε να την εξοβελίσουμε.

Θέλεις γνῶναι ὅτι δύναται θύρα γενέσθαι Βασιλείας Οὐρανῶν τὰ χρήματα; Θέλεις να γνωρίσεις ότι τα χρήματα γίνονται η θύρα της Βασιλείας των Ουρανών; «Πώλησόν σου, φησί, τὰ ὑπάρχοντα καὶ δὸς πτωχοῖς, καὶ ἕξεις θησαυρὸν ἐν οὐρανοῖς». Τι είπε εις τον πλούσιο νεανίσκο ο Κύριος; «Πούλησε τα υπάρχοντά σου, δώσε τα εις τους πτωχούς και ακολούθει μοι, και θα έχεις θησαυρό στον ουρανό». Δηλαδή, πώς θα τον έχεις τον θησαυρό στον ουρανό; Δίνοντας τα χρήματά σου. Ώστε λοιπόν με τα χρήματά μου μπορώ να μπω στη Βασιλεία του Θεού. Απόδειξις ο λόγος του Κυρίου. Ώστε τα χρήματα καθ’ εαυτά δεν είναι κακά, αλλά η στάση μας απέναντί τους τα καθιστά καλά ή κακά. Η στάση μας.

Η σχέση μας μαζί τους, η σχέση μας με τον Θεό και η σχέση μας με τους άλλους ανθρώπους. Νομίζω ότι είναι σπουδαία αυτά που μας είπε ο Άγιος Κύριλος. Είναι πάρα πολύ σπουδαία και θα παρακαλούσα να τα θυμόσαστε. Αλλά πάμε στην 7η παράγραφο, για να κλείσουμε, αν θέλει ο Θεός, σήμερα την 8η κατήχηση. «Ταῦτα δὲ λελέχθω διὰ τοὺς αἱρετικοὺς τοὺς ἀναθεματίζοντας τὰ κτήματα, καὶ τὰ χρήματα, καὶ τὰ σώματα. Οὔτε γὰρ δούλους βουλόμεθά σε χρημάτων εἶναι, οὔτε ὡς ἐχθροῖς προσέχειν τοῖς εἰς ὑπηρεσίαν ὑπὸ Θεοῦ δεδομένοις». Αυτά τα λέγομε για τους αιρετικούς που αναθεματίζουν τα κτήματα και τα χρήματα και τα λοιπά. Δεν θέλω να είσαι ούτε δούλος, ούτε να προσέχεις σαν εχθρικά τα πράγματα. Ε...

βγούμε σε χρήματα.

Δε θέλω ούτε να είσαι δούλος των χρημάτων, αλλά ούτε και εχθρικά να προσέχεις να βλέπεις τα άλλα πράγματα. Ούτε δούλος, ούτε εχθρικά. Αλλά η χρυσή τραμή, το μη, θα λέγαμε η βασιλική οδός. Μη τίνειν, ποτέ είπες του διαβόλου είναι τα χρήματα. Κάν γαρ λέγει, ταύτα πάντα συ δώσω, ότι εμεί παραδέδωτε. Δίνατε μέν της αυτού και αθετήσε το ρήμα, το ψεύστη γάρ ούδη πιστεύειν. Ταχαδέκια αναγκαστής υπότις του παρόντος δυνάμεως, είπε την αλήθεια. Ουγαρ είπε, ταύτα πάντα συ δώσω, ότι εμααιστεί, ότι εμεί παραδέδωτε. Ουγάρτιν δεσποτίαν ήρπασεν, αλλά το έγκαιχηρίζτε και οικονομήν τέος ομολόγησε. Ζητήστοδε κατά καιρόν υπό των εξηγουμένων πότερον ψεύδατε η αληθένη. Με δύο λόγια.

Μην πεις ποτέ ότι τα χρήματα είναι του διαβόλου. Κι αν ακόμη ο διάβολος λέγει: «Όλα αυτά θα σου τα δώσω, γιατί σε μένα παρεδόθησαν». Θυμόσαστε στον Χριστό τι είπε ο διάβολος; «Όταν πέσεις να με προσκυνήσεις, θα σου τα δώσω όλα, γιατί σε μένα παρεδόθησαν». Ωραία, λέει. Τον κάνει ο Θεός, χωρίς να καταλάβει ο διάβολος, να αληθεύει. Δεν αληθεύει πάντοτε, όποτε όμως αναγκαστεί από τον Θεό. Δεν λέγει: «Είναι δικά μου τα χρήματα», αλλά: «Σε μένα παρεδόθησαν». Προσέξτε αυτή τη λεπτή παρατήρηση του Αγίου Κυρίλου. Σε μένα παρεδόθησαν όλες οι βασιλείες και όλη η δόξα και τα πλούτη της γης. Άρα δεν είναι δικά μου. Βέβαια ούτε ο διάβολος τα δημιούργησε. Όλα ανήκουν στον Θεό. Τότε

παρεδόθησαν. Μα, αγαπητοί μου, τη στιγμή που παρεδόθησαν οι άνθρωποι στον Σατανά και παρεδόθησαν ἰδίᾳ βουλήσει, άκουσαν το θέλημα του διαβόλου στον Παράδεισο, πολύ παραπάνω παρεδόθησαν τα υπάρχοντά τους, τα αγαθά τους, αφού παρεδόθησαν οι άνθρωποι. Συνεπώς δεν είναι ιδιοκτήτης ο διάβολος των χρημάτων, αλλά απλώς, κατά παραχώρηση Θεού, κατέχει τα χρήματα και τα πράγματα ο διάβολος, γιατί παρεδόθησαν οι άνθρωποι εκείνοι εις τον διάβολο. Είναι μία πολύ σπουδαία θέση, την οποία πρέπει να θυμόμαστε. «Εἷς τοίνυν ἐστὶν ὁ Θεός», τελειώνοντας την ογδόη παράγραφο και τελευταία στην κατήχησή του ο Άγιος Κύριλος. Ένας λοιπόν είναι ο Θεός, ο Πατήρ, ο Παντοκράτωρ.

«Ὃν αἱρετικῶν παῖδες ἐτόλμησαν δυσφημεῖν», που τόλμησαν αιρετικοί να τον δυσφημήσουν. «Ἐτόλμησαν γὰρ δυσφημῆσαι τὸν Κύριον Σαβαώ, τὸν καθήμενον ἐπάνω τῶν Χερουβίμ. Ἐτόλμησαν δυσφημῆσαι τὸν Ἀδωναΐ Κύριον. Ἐτόλμησαν βλασφημῆσαι τὸν ἐν προφήταις Παντοκράτορα Θεόν. Σὺ δὲ ἕνα προσκύνει Παντοκράτορα Θεόν, τὸν Πατέρα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, φεύγων τὴν πολυθεΐαν καὶ φεύγων πᾶσαν αἵρεσιν, καὶ λέγων κατὰ τὸν Ἰώβ· Τὸν Κύριον δὲ τὸν Παντοκράτορα ἐπικαλέσομαι, τὸν ποιῶν τὰ μεγάλα καὶ ἀνεξιχνίαστα, ἔνδοξά τε καὶ ἐξαίσια, ὧν οὐκ ἔστιν ἀριθμός· καὶ τό· Ἐπὶ τούτοις πᾶσι τιμὴ παρὰ Παντοκράτορος· ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν». Δηλαδή, τελειώνοντας και ολοκληρώνοντας την κατήχησή του, θέλει να τονίσει ότι ο Θεός είναι Παντοκράτωρ.

Αυτό ανέλυσε στην κατήχηση αυτή, ότι όλα τα κρατάει ο Θεός, και τα χρήματα και τα σύμπαντα πάνω, τα σύμπαντα κάτω, είναι όλα, ανήκουν όλα στον Θεό, γιατί ο Θεός ήταν δημιουργός όλων, όπως θα δούμε στην επομένη κατήχηση: «Ποιητὴν καὶ τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς, καὶ τῶν ὁρατῶν καὶ τῶν ἀοράτων». Αφού είναι ποιητής πάντων, είναι και Παντοκράτωρ. Όλα τα κρατά στα χέρια Του. Δεν υπάρχει τίποτε που να μην κρατά ο Θεός. Αν κάποτε συνειδητοποιήσουμε ότι ο Θεός είναι Πατέρας, τότε πρέπει να αισθανόμεθα πολύ μεγάλη ευτυχία, ότι τα πάντα ο Θεός κρατεί, τα πάντα ο Θεός κυβερνά, τα πάντα ο Θεός γνωρίζει. Και αν κάποτε ο Θεός επιτρέψει, αδελφοί μου, προσέξτε αυτό που θα σας πω τώρα, να πτωχύνουμε,

να πάμε να ζητιανεύουμε ψωμί ή να κοιμόμαστε κιόλας, σας το είπα, στα παγκάκια του Άλσους, του Αλκαζάρ, γιατί δεν θα έχουμε σπίτι, αν ο Θεός το επιτρέψει, πιστοί όντες, ας το ξέρουμε, θα το έχει επιτρέψει ο Θεός για να μας παιδαγωγήσει. Μη εκείνος που μπήκε στην πνευματική ζωή και για μια στιγμή τού δίνει ο Θεός πολλά αγαθά πιστέψει ότι έτσι θα γίνεται. Όχι! Στην Αφρική οι Ορθόδοξοι, άμα βαπτίζουν τους ιθαγενείς, τους δίνουν ξύλινο σταυρό να φορέσουν, όχι ασημένιο και χρυσό. Αυτοί οι άνθρωποι με το παραμικρό μπορούν να παρασυρθούν, ώστε να είναι γνησία η εκλογή των, ότι έγινε Ορθόδοξος, διότι οι Προτεστάντες, οι Ρωμαιοκαθολικοί, οι αιρετικοί, τους προσφέρουν χρυσό ή ασημένιο σταυρό.

Ορθόδοξοι, ξύλινο. Αν διάλεξες να γίνεις Χριστιανός, όχι γιατί θα έχεις κάποιο κέρδος, τουλάχιστον υλικό, όχι κέρδος υλικό. Το κριτήριό σου δεν θα είναι αυτό. Ας προσέξουμε. Στην αρχή ο Θεός, όταν μετανοούμε και επιστρέφουμε κοντά Του, μας δίνει πολλά αγαθά. Είναι το πρώτο στάδιο, η πρώτη φάση. Μην φοβηθούμε. Θα θέλαμε να μένουμε πάντα στην πρώτη τάξη, που λέμε, στην πρώτη δημοτικού. Όχι! Πρέπει να έχουμε προαγωγή. Πάμε Δευτέρα, θα πάμε Τρίτη. Λοιπόν, τα επόμενα στάδια είναι, αγαπητοί μου, ο Θεός να αρχίσει να αφαιρεί από εκείνα που έδωσε. Όπως τον Ιώβ. Του έδωσε, του έδωσε, του έδωσε αγαθά. Μετά του τα πήρε. Μετά του τα ξανάδωσε. Για μας αυτό το «θα ξαναδώσει» είναι η Βασιλεία του Θεού.

Πρέπει να γινόμεθα πνευματικότεροι άνθρωποι, διότι μπορούμε να κολλήσουμε στα υλικά πράγματα και να πούμε ότι λατρεύουμε τον Θεό. Το είπε ο διάβολος στον Θεό για τον Ιώβ: «Σε λατρεύει», λέει, «γιατί του έχεις δώσει πολλά αγαθά». Όχι, πρέπει τώρα να αποδεχθούμε και όταν ο Θεός αρχίσει να αφαιρεί αγαθά. Μη σκανδαλιστούμε. Είναι η παιδαγωγία του Θεού, για να μας προβιβάσει στις επόμενες τάξεις πνευματικής προαγωγής. Να είμαστε πάντοτε έτοιμοι. Αυτό θα είναι και το κριτήριο της πιστότητας και της αγάπης. «Τίς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ Χριστοῦ;» Τι μπορεί να μας χωρίσει από την αγάπη του Χριστού; Το ύψος ή το βάθος; Εάν με ανεβάζουν ψηλά και με δοξάσουν ή έχω πλούτο, ή το βάθος, η φτώχεια και η περιφρόνηση; Τίποτα δεν μπορεί να μας χωρίσει από την αγάπη του Χριστού. Ας είμαστε έτοιμοι, αγαπητοί, ας είμαστε έτοιμοι. Εκεί κρίνεται και το κριτήριο του

γνησίου Χριστιανού.