Catecheses of St Cyril 048 | 05-11-1984

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Beloved, we are in the fifth paragraph of the Seventh Catechesis. “God, then, is called Father of many in an improper or derivative sense, but by nature and in truth He is the Father of one alone: His Only-Begotten Son, our Lord Jesus Christ. He did not become Father at some point in time, but is eternally the Father of the Only-Begotten.” Let us remain with that phrase of the Creed: “I believe in one God, the Father”—that God is Father. You will see that this attribute is of the utmost importance to us, and not merely because it is an attribute of God. It is so important that only when we have truly taken it to heart will we understand what it means to say, “God is Father.” Then, if you will, we shall no longer feel estranged from everything around us. A little child feels completely secure when he knows that his father is there, whatever adversity may surround him. Thus, that God is Father is both a foundational doctrine of the faith and a profoundly practical and important truth for us human beings.

So I ask you to pay close attention to everything we say—or rather, to everything Saint Cyril tells us in his catechesis. And let us not merely pay attention to it, but make it our own. Let each of us say within himself that God is our Father. This is a very great thing. Of course, it goes without saying that someone who does not believe can never accept God as Father. He accepts God merely as some being, perhaps even as a person, but one estranged from His creation. This is the familiar doctrine of deism—deismus—as God is presented in the philosophical systems of our age, by which I mean the modern era.

They present God as having created the world and as being a personal God who possesses wisdom and will and knows all things, yet takes no interest in the world. Deism removes God from His creation. This is often illustrated by a characteristic example: the whole of creation is said to resemble a clock that has been wound up to operate according to natural laws. Natural laws take the place of God’s presence, and that is all. God supposedly does not deign to have anything to do with the world. He made it and left it. Nothing more. If you will, deep down, it is precisely this position—

this deistic position—that ultimately leads many thoughtful people to reject the Incarnation of the Son of God. They cannot conceive that God could become man and come—where? Into this wretched world of ours. And to do what? Their minds cannot contain it, and because they cannot contain it, they ultimately reject the person of Jesus Christ. You see, this is a very serious matter. But once we say that God—God—is Father, we understand that He is not outside the universe in His presence. He is outside the universe with respect to His essence: the essence of the universe has nothing whatsoever to do with the essence of God. Yet in His presence, God is everywhere present. And He not only established the laws of creation, but is Himself personally—

the overseer of His creation. For example, Jesus Christ says, “My Father has been working until now, and I am working.” What does this mean? We know that on the seventh day God rested from His works. This means that God no longer creates anything new. How, then, does He work, since it says that He rested? The seventh day is none other than the day—the span of time—from the creation of our first parents onward. Even today we are passing through the seventh day; we are within it. Therefore, God creates nothing new. Nothing, nothing, nothing. How, then, does the Lord say here, “My Father has been working until now”? In what way does He work? Does He work in order to create?

He works to sustain and govern creation. It is not the laws that govern. Rather, in a manner of speaking, the laws are God’s hands and fingers. In fact, what we call laws do not really exist as entities in themselves. Since the subject has come up, let me say this. Of course, if there is a physicist here, he may ask, “What are you saying? There are no laws?” Do you know what these laws are, which we have made into gods? Listen to what laws are.

They are idealized experience. That description is not mine at all; it comes from the field of physics. The laws of nature are idealized experience. We observe something happening repeatedly and without interruption, and then we idealize that experience.

Finally, we call it a natural law. If I let go of my watch, it will fall. There is the law of gravity. A law means that I observe a phenomenon being repeated, idealize it, and say that I have a natural law. Such laws do not exist as independent things. We still do not know what the essence of natural laws is. Ask any sound physicist, and he will tell you the same thing. We do not know the essence of natural laws. In any case, I would put it this way: they are the fingers of God.

Just as I make something with my fingers, so God sustains creation through the laws of nature. He also appoints the angels to watch over creation. He does this not because God is unable to watch over creation by Himself, but because He desires the angels to share in His blessedness and to become His fellow workers in this task of sustaining creation.

Yet God alone sustains all things. As I told you, He employs the angels so that they may share in His joy and His blessedness. God, then, sustains and governs because He loves. And love does not create distance; it brings the person who loves close to the one who is loved. Let us never forget this. It is therefore deeply meaningful and important to say that God is Father. This is the answer to deism. And do not imagine that certain philosophical systems existed only in the past and no longer exist today. All these ideas remain in circulation. Keep in mind that there is nothing new under the sun. They are ideas and positions—

from the most ancient times, merely chewed over again by human beings and then presented as though they were something new. No, beloved. Even in antiquity, there were peoples who believed that God—or the gods, however you wish to put it—took no interest in creation. Consider even the twelve gods of Olympus. Where did we ancient Greeks place our gods? On Mount Olympus—that is, on the earth. We did not make them transcendent, you see; we did not make them transcendent. And these gods had no love for human beings. They ate, drank, became drunk, committed adultery, acted violently, and carried people off. Zeus carried Europa away—

after becoming a bull. He was an adulterer, and there were many other such things—human weaknesses that we made into gods, and nothing more. But those gods had no love. God has love. The true God has love. He is present within His creation and watches over everything. A person need only become aware of this love of God, but he will perceive it only if he gives himself to the struggle to purify his heart. All the empty talk that circulates, and has ever circulated, among humanity exists because the human heart was unclean and could not see the true God, His work, and His love. This is why Christ came: to reveal the true God to us—

the true God—and to set us right, so that we might be able to see. Having given you this brief introduction, we now come to the great value of this teaching: that God is Father. Let us see precisely how God is presented here as Father and what distinctions are involved, as you will see in what follows. Saint Cyril says that God is Father of many, but in an improper or derivative sense. Yet He is Father of one alone—His Only-Begotten Son—by nature and in truth; that is, He is the Father of our Lord Jesus Christ. What is the distinction here? God is Father by nature of the Son, the One who later became incarnate—that is, Jesus Christ. He is Father “in truth and by nature.” In the Greek, the ending of the word “by nature” is in the dative case. The Father is Father by nature, and the Son belongs to the Father by nature. Therefore, since the Father is God and the Son is by nature begotten of the Father, the Son also is God. Good news. God is also called the Father of human beings. But when He is called the Father of human beings, this is said in an improper or derivative sense, as we shall see further on. First, of course, Saint Cyril will speak about the Son by nature, Jesus Christ. We must pay very close attention to this, because it constitutes—

what we might call the chief object of true knowledge and worship: that God is Triune. Saint Cyril then says something wonderful. Listen carefully: “He did not become Father at some point in time, but is eternally the Father of the Only-Begotten. For He was not formerly without a child and then later became Father after changing His mind.” God the Father is not a father who acquired the title of Father at some point in time, even if that moment is imagined as some peculiar kind of time. This is what Arius used to say: “There was once when He was not”—

a time when the Son did not exist, even if it was before creation and was some peculiar kind of time. No. God the Father is always Father and was never childless—that is, He was never without the Son. Never. This means that the Son is without beginning and therefore shares the same beginninglessness as the Father. Of course, I will offer an explanation here. Our minds cannot contain this. Not that our minds necessarily ought to contain it, but once we make the matter clear, you will see that there is no reason they should be able to contain it.

When we say that God is Father and—if you will permit the expression—that the Father is the same “age” as the Son, the Millenarians object to this. They use the following argument: “How can the Father be equal with the Son, when a father comes before his son?” Here lies their error. This is the trap into which they fall. The issue is this, and I ask you to pay close attention. When we speak of a father and a son, it is entirely natural for us human beings to think of the whole process by which a man becomes the father of children. Of course the father comes first; of course the children follow. Of course the mother carries the child; of course there is pregnancy; and certainly the parents precede the children in time.

The first thing, John Chrysostom says, is this: take care that when you hear that the Father begets the Son, you introduce none of those processes into your thinking. There is no mother, no womb, and no pregnancy. If you ask me what it means that the Son is begotten of the Father, I shall answer with another question: what does it mean that the Holy Spirit proceeds from the Father? Do you know? I do not know. Neither do we know what it means that the Son is begotten of the Father. We know only this: the statement “the Son is begotten of the Father” means that He is equal in honor and consubstantial—of one essence with the Father. That alone I know. Nothing—

else. Our mistake, then, is that we take an image from human reality and apply it to God. As you know, this is why the Fathers of our Church emphasized the matter so strongly. Indeed, in one of his theological orations, Saint Gregory the Theologian says, “There is no example.” He gives two, three, or four examples, only to conclude that no example can provide an image of the Triune God: that the Son is begotten, that the Holy Spirit proceeds, and that there are three persons possessing one essence. Nothing can do this. There is nothing. To use a modern expression, there is no mechanical analogy—

no thermal analogy, no chemical analogy, and no moral analogy. There is nothing at all. We accept this truth as it is given and revealed to us, and that is enough for us. We cannot penetrate any further into the Mystery of the Godhead. It is true glorification of God when we repeat and accept what He Himself reveals to us. And what is that? That the Father begets the Son. If you will, consider that astonishing verse from the second Psalm, which the Apostle Paul also uses in the Epistle to the Hebrews: “You are My Son; today I—

have begotten You.” Pay attention to this verse. “You are My Son; today I have begotten You.” You know that the perfect tense, with respect to time, often resembles the present tense. This happens frequently. In Holy Scripture, the perfect tense is often used in place of the present: “Today I have begotten You.” The emphasis on “today” shows that it is today; it is now. Some Fathers say that this refers to the human nature of Christ. Pay attention: to the human nature of Christ. In other words, they understand it as referring to the Father begetting the Son as man.

Yet this interpretation may not be entirely precise—or, at least, there are two views. According to the other view, held by other Fathers, the verse refers to the divine nature of the Son: “Today I have begotten You.” When is this “today”? Was it yesterday or will it be tomorrow? It is today. And you know that in God there is no threefold division of time. There is no time, and therefore no past, present, and future. We speak of yesterday, today, and tomorrow. But here “today” means that which is always present, that which is eternal. So when was the Son begotten? Today. In other words, He is without beginning together with the Father and co-eternal with Him.

Therefore, we cannot draw analogies and say that whatever happens among human beings can also happen in God. “But before every essence and before all perception, before time and before all the ages, God possesses the dignity of Fatherhood.” God possesses the dignity of Fatherhood; and, as I told you last time, this dignity of Fatherhood is the highest of all God’s titles. In the same way, I told you that the highest dignity of the Most Holy Theotokos is precisely that she is Theotokos, the God-bearer. It is not that she is called the All-Holy, nor the All-Immaculate, nor any of her other titles. Every title given to the Most Holy Theotokos pales before that unfathomable title: Theotokos.

That is why our Church certainly uses all her titles and honors, but above all calls her Theotokos. A troparion says, “It is chiefly as Theotokos that we call you.” Those of you involved in Church music will know the phrase: “chiefly Theotokos”—above all, Theotokos. We could say the same thing here. She is therefore a mother because she gave birth to the Son of God—that is, she gave His human nature to God Himself. This is why she is Theotokos, not Christotokos, as Nestorius claimed. That teaching is a heresy. She is Theotokos. In the same way, God’s chief dignity is the dignity of Fatherhood. It is the first and highest dignity. We shall see more of this further on.

“In one God, the Father Almighty.” Saint Cyril will explain “Almighty,” and he will tell us that God is the Maker of heaven and earth. Yet all these titles are beneath the dignity of “Father.” And God, he says, has always possessed this title, this dignity of Fatherhood: “before every essence.” Here, in Saint Cyril, the word “hypostasis” has the meaning I explained to you previously: for Saint Cyril, in this passage, it means essence, not person. Thus, before every essence, before all perception, before time, and before all the ages. This is God’s eternal “today.” “Glorying in this dignity more than in all the others.” That is, He glories in it more than in any other dignity.

God glories in being the Father. And what I told you earlier—that you must not imagine a womb, pregnancy, birth, labor, or gestation—Saint Cyril will now tell us directly: “He did not become Father through passion, nor through sexual union, nor unknowingly, nor by emanation, nor by being diminished, nor by undergoing change.” What does “not through passion” mean? We know that every human birth involves suffering; one undergoes something. God the Father begets without passion. There is no suffering or passion in Him.

Moreover, He is not the Father through the begetting of the Son by sexual union—that is what the word “union” means here. Nothing of that kind exists in God. “Nor unknowingly”: nothing occurred of which God the Father was unaware, as though something happened to Him without His knowledge. Nor was the Son begotten by emanation. The Stoic philosophers believed that created beings emanate from God and are therefore consubstantial with Him. But there is no emanation here, because an emanation is something lesser. To speak of emanation would mean that a portion of God’s essence is taken and becomes something else. Here, however, the Father and the Son possess one common essence.

One common essence. Therefore, there is no emanation. That which emanates would go forth, as created things supposedly do, and stand apart, while at the same time being identical with God in essence, as pantheism claimed. No. “Nor was He diminished.” If we suppose that the Son receives essence from the Father in such a way that the Father is diminished by some amount, then the Father would become less. When a human child is conceived, the father and mother give something of themselves; they are diminished in some respect, through the seed. The human father unquestionably gives something of himself. But God the Father is diminished in nothing. This is why it is a Mystery. “Nor did He undergo change”: He was not altered in any way. There is no change whatsoever. “The perfect Father, begetting the perfect Son.” The Father is perfect, and the Son is perfect.

Mysteries! “Having given all things to Him who was begotten.” He has given everything to the One whom He begot. Christ Himself says, “All things have been delivered to Me by My Father.” Everything has been given to Me. This means that whatever is in the Father is also in the Son. And this does not refer only to authority over creation—both the intelligible and the visible creation—even though the passage itself refers chiefly to that authority. Saint Cyril gives the passage a broader interpretation here. He means that everything belonging to the Father is held in common with the Son. Take note of only one exception: the personal properties of each divine hypostasis.

Yet this does not imply any deficiency. I shall explain it a little further on. The Father, the Son, and the Holy Spirit have one common divine uncreated energy, one common essence, and one common will. All these are common to Them; none belongs separately to only one. What, then, are Their distinct hypostatic properties? Here the word “hypostatic” refers to the person.

That is, the Father is the Father and is not the Son. The Father begets; He is not begotten. The Son is the Son and is not the Father. He does not beget; He is begotten. The Holy Spirit is neither the Father nor the Son, but proceeds—not from the Son, but from the Father. The Holy Spirit

is sent by the Father and is also sent by the Son; yet He also comes of His own accord, showing that He is God. The Lord says, “When the Comforter comes.” Elsewhere He says, “I will send you the Comforter.” Elsewhere He says, “The Father will send you the Comforter.” And again, “When the Comforter comes.” What does this mean? He is sent by the Father and sent by the Son—but He does not proceed from the Son. As for what “proceeds” means, we know nothing; to begin with, we do not even fully comprehend the Greek word itself. But the Holy Spirit also comes of His own accord: “When the Comforter comes.” Thus He comes of His own accord, just as the Father raises the Son, yet the Son also rises. What does this mean? It means that each person possesses

distinct—distinct properties, while God is one. How much we must learn about our God, even though we cannot enter into this Mystery! We must learn everything that the word of God reveals to us. Let no one say that these things are too difficult and ask how we could possibly know them. My dear friends, we must learn as much as we can about everything that concerns God. And be assured of this: when difficult days come, when Christians are in danger of being overwhelmed by various heresies, philosophical systems, or anything else, they are not endangered by these things if they possess a deep and full knowledge of the Holy Trinity. For they know who it is in whom they believe,

who it is whom they worship, and they remain faithful even unto death. Saint Cyril continues: “For I honor”—forgive me—“and am honored by the Only-Begotten.” The Father is honored by the Only-Begotten. “For I honor the Father.” Who says this? The Son. The Son says, “I honor the Father.” And again: “Just as I have kept My Father’s commandments and abide in His love.” Therefore, let us also speak in a way similar to the Apostle Paul in his Epistle to the Ephesians: “Blessed be the God and Father of our Lord Jesus Christ, the Father of mercies and God of all comfort.”

“We bow our knees before the Father, from whom every family in heaven and on earth is named,” glorifying Him together with the Only-Begotten. “For he who denies the Father and the Son denies God.” And again: “He who confesses the Son has the Father also,” knowing that “the Lord Jesus Christ is to the glory of God the Father.” And now we enter the next paragraph, paragraph six.

“Did you not know that I must be about My Father’s business?” And again: “Take these things away from here, and do not make My Father’s house a house of trade.” Through these words He declares most clearly that the former Temple in Jerusalem was the house of His own Father. Saint Cyril therefore says that we worship the Father of Christ, the Maker and Creator of heaven and earth. And who is He? He is the God of Abraham, the God of Isaac, and the God of Jacob. You know that many deities have appeared throughout human history.

We might therefore ask: in which God do we believe? My dear friends, God Himself gave Moses a name by which to know Him. Moses, of course, had some knowledge of God from his ancestors. But consider four hundred years of oppression and slavery endured by the Hebrews in Egypt: there was complete lack of education, complete lack of education. This people had been isolated and therefore had received no education. Moses alone was educated—perhaps a very few other Hebrews were as well, but only a tiny number. Moses was educated because of that wondrous providence by which he became the adopted son of Pharaoh’s daughter.

He was instructed in all the wisdom of Egypt, and this took place through divine providence. For forty years Moses studied human wisdom; for forty years, while living in self-imposed exile in the wilderness, he studied the wisdom of God; and for forty years he governed the people of God. Altogether, one hundred and twenty years: forty, forty, and forty. Forty years in the university of men, forty years in the university of God—the wilderness—and forty years giving back what he had received. But pay attention: when God revealed Himself to Moses there, in the bush that burned but was not consumed, God said:

“I am the Lord God, the God of your father, the God of Abraham, the God of Isaac, and the God of Jacob.” Notice that He does not say merely, “the God of Abraham, Isaac, and Jacob.” He says, “the God of Abraham, the God of Isaac, and the God of Jacob.” He repeats the word “God” three times. First of all, God identifies Himself. Who is He? Could this be some Osiris appearing to Moses? Some Egyptian god? Some god of the Canaanites? What God is this who comes and identifies Himself? “I am the God of Abraham, the God of Isaac, and the God of Jacob.”

If someone were to ask us, my dear friends, “In which God do you believe?” we would answer, “We believe in the God of Abraham, the God of Isaac, and the God of Jacob.” The example of Pascal is deeply moving. He says, “I do not believe in the God of the philosophers.” The philosophers! Who is the God of the philosophers? He is like those human constructions I mentioned earlier—for example, the god of deism, who is indifferent to his creation—and other such empty notions. These ideas about God are products of human invention and imagination, fashioned according to the human intellect, and therefore they do not correspond to reality. And so Pascal—the philosopher, mathematician, and physicist—says, “I do not believe in the God of the philosophers.”

“I believe in the God of Abraham, the God of Isaac, and the God of Jacob.” In this way Pascal declared what he believed. This is something truly great and important. Ask contemporary philosophers what they believe, and you will be horrified. Ask philosophers and great scientists, those whom we often hold up as examples, saying, “Einstein believed.” Did Einstein believe? If you examine what he actually believed, you will be alarmed. If he called the prophets of the Old Testament impostors who deceived the people and prevented them from advancing toward progress, and so forth, then you can understand from that alone. Yet it was the prophets who made known the true God. Who else made known the true God? These chosen vessels of the Holy Spirit. Who made God known?

So he insults the prophets. What kind of God, then, did Einstein believe in? How can we appeal to the testimony of wise and great men and scientists, and make grand claims about it? My dear friends, consider this simple declaration of Pascal: “I believe in the God of Abraham, the God of Isaac, and the God of Jacob.” But why does he say “God” three times? And consider, my dear friends, that the Lord Jesus Christ Himself, in order to show that souls continue to exist—that no one ceases to exist or is lost after death—answered the Sadducees when they put before Him that familiar story: a woman had a husband; her husband died; she married the second, then the third, and finally the seventh.

They asked Him, “Whose wife will she be, since You teach and uphold the resurrection of the dead?” In His answer, He showed that souls continue to exist and that, in the Kingdom of God, people do not marry as they do in this world. His argument was this: “Moses mentioned it there at the bush.” And God, He says, is not the God of the dead, but of the living. When He says, “I am the God of Abraham,” this means that Abraham exists. He does not say, “I was the God of Abraham.” He says, “I am the God of Abraham.” And why does He repeat three times, “the God, the God, the God”? Because the Father is God, the Son is God, and the Holy Spirit is God. In other words, we could say that Abraham

had as his God the Father, the Son, and the Holy Spirit. Isaac, his son, had as his God the Father, the Son, and the Holy Spirit. And the same was true of his grandson Jacob. Here, then, we have an allusion to God the Holy Trinity: the Father, the Son, and the Holy Spirit. Saint Cyril then continues: This God of Abraham, Isaac, and Jacob—this God who appears as Father in the Old Testament—is He “in whose honor the former temple, here opposite us, was built.” This temple—and here we have a detail that may be useful to us—was built in honor of this God

of Abraham, Isaac, and Jacob. Saint Cyril says that this Temple of Solomon stood opposite us, directly across from us. From another passage in Saint Cyril, therefore, we know that his catechetical lectures were given in the Church of the Resurrection. When he speaks about the Antichrist, in which church is he speaking? “This very church where we are now, this Church of the Resurrection.” And here he says, “That temple which is opposite us,” that is, across from the Temple of Solomon. This is a fine piece of topographical information, we might say. Of course, we do not know exactly where the Temple of Solomon stood. It was on Mount Zion, but we do not know its precise location. In any case, I mention this merely in passing.

These little remarks are meant to give you a moment’s rest. Saint Cyril says that we will not tolerate what the heretics teach when they sever the Old Testament from the New Testament. There certainly are people who reject the Old Testament. The Jews, for example, do not accept the New Testament. But there are also Christians who do not accept the Old Testament and accept only the New. You need not look far or search back through the centuries to find such things. It was only one, two, or three years ago, when strange things were being published in the newspapers—I will not mention names—even by clergy and theologians. They wrote

—and I wonder in amazement how they dared to write it—that the Old Testament is a collection, a gathering, of obscenities. They claimed it uses indecent words. Of course, they did not hesitate to say that the New Testament also contains indecent words. And do you know what they meant by “indecent words”? They meant, for example, that it speaks about marriage. Such words may sound offensive today, but when they were written, they were not offensive—certainly not in Greek. They also asked: Could the God of the Old Testament possibly be the God of the New Testament? Could God love bloodshed and wars, and command people to wage war? That was the extent of their understanding then, and it remains so now. These things were written in the newspapers; you may have read them. And I earnestly ask you:

keep them in your memory. You know, people—and perhaps we Greeks more than others—have no memory. This is true not only in religious matters, but in general. It is not that we cannot remember; we do not want to remember, and so we forget. There are other reasons as well. But take heed: we must have a memory, not so that we bear grudges—not so that we bear grudges, I say once again—but because we must remember. For if a person does not remember, he is foolish. Forgive me, he is stupid, because he will fall into the same trap again and again, precisely because he refuses to remember.

We must remember. So I now call these things back to your memory, and I emphasize that we must remember what I have just told you. These things were published in the newspapers.

My dear friends, this is an old issue. Saint Cyril himself mentions it. And to confront it, listen to what he says: “But let us believe Christ when He speaks about the Temple.” We will believe Christ, he says, who speaks about the Temple of Solomon, and we will not listen to what the heretics say. Do you not know what Christ said to the Theotokos and Joseph? “Did you not know that I must be in My Father’s house?” What, then, does Jesus Christ call the God who was worshiped in the Temple of Solomon? He calls Him Father. So how could I now separate the Father from the Son, if I separate the Old Testament from the New Testament,

and thus separate the Father from the Son? Do you see Saint Cyril’s argument? Let us continue. The Lord also said, “Take these things away from here.” When He spoke to the money changers, the dealers in silver, and saw the sheep and all the merchandise there, He said, “Take them away. Remove them from here. And do not make My Father’s house a house of trade”—or, as another Evangelist says, “a den of thieves.” What did He call it? “My Father’s house.” Do you see what He calls the One who was worshiped in the Old Testament? His Father. “Through these words,” these very words of the Lord, He most clearly refers to “the former Temple in Jerusalem”

—the Lord Jesus Christ acknowledges it and calls it the house of His own Father. “But if anyone, because of unbelief, still wishes to receive further proof” that “the Father of Christ is also the Creator of the world,” then “let him hear Christ Himself speaking again.” Do you want to know that the One who made the world is the Father of Jesus Christ? Then listen to what Christ says: “Are not two sparrows sold for an assarion?”

Two—are not two sparrows sold for a small coin? That coin was called an assarion. Yet not one of them “will fall to the ground apart from My Father who is in Heaven.” Therefore, the Father of Jesus Christ is the Creator of the world. And again: “Look at the birds of the air: they neither sow nor reap nor gather into barns, and your heavenly Father feeds them.” And again: “My Father has been working until now, and I am working.” This is what I explained to you earlier. It shows most clearly that the One who made the world is the Father of Jesus Christ. Go ahead, then, and try to separate the Old Testament from the New Testament. Take heed, my dear friends. Take heed, take heed. There are insidious teachings at work, and those who wrote such things were theologians.

They were priests, and indeed both lay theologians and priest-theologians. Take heed!

Let us proceed to the seventh paragraph.

“So that no one, through simplicity or through the malice of heretical men, should suppose Christ to be merely one among the righteous because He says, ‘I ascend to My Father and your Father,’ it is good first to make this distinction: the name ‘Father’ is one, but the power of His divine uncreated energies is manifested in different ways.” But so that no one might suppose...

whether through simplicity or through the malice of heretical people, that when Christ spoke as the Son of God, He could be placed on the same level as the righteous men of either the Old Testament or the New Testament—so that no one would place Jesus Christ among the righteous...

listen to what Christ said when He ascended. Remember this, Saint Cyril says: “The name ‘Father’ is one, but the power of His divine uncreated energies is manifested in different ways.” We have one name, Father, but His divine uncreated energies work in different ways. Just as God is the Father of Jesus Christ, He is also my Father. Yet although the same name, Father, is used, this does not mean that the manner of fatherhood is the same. One is of one kind, and the other is of another. This distinction prevents anyone from saying that Jesus Christ is merely a righteous or a great man. That is precisely what people say even today: that Jesus Christ is a great man.

Jesus Christ is the Son of God; He is God. He is not merely a great man, a righteous man, a philosopher, a sociologist, a reformer, or anything of that sort. He is the Son of God. He is the Creator of all things. Listen, then, says Saint Cyril, to what Christ Himself says.

He spoke to the myrrh-bearing women on the day of the Resurrection. He said, “I am going to My Father and your Father.” I am going to My Father and your Father. How beautiful! He did not say, “to our Father,” using the pronoun “our,” meaning the Father of us all. He did not say, “I am going to our Father.” Instead, He said, “I am going to My Father and your Father.” Having distinguished the two, He spoke first of what was His own: “to My Father,” which refers to the Father as His by nature. Then He added, “and your Father,” which refers to the Father as theirs by adoption.

He makes a distinction and says, “I am going to My Father and your Father.” The first part, “I am going to My Father,” means that He is My Father by nature. He is also your Father, but by appointment—that is, by adoption. It is the same distinction as that between a natural child and an adopted child. In other words, you are God’s adopted children. You are His children by adoption, not by nature. Do you see, then, how the Word of God puts it here? “I ascend to My Father and your Father.” Saint Cyril says, “For even though we have been counted worthy to say in our prayers, ‘Our Father, who art in heaven,’ this title is granted through God’s loving-kindness.” And although we have been counted worthy—because God grants us the grace—to call God Father...

...and to say in our prayer, “Our Father, who art in heaven,” we say this because of God’s loving-kindness. It is not because we are God’s children by nature, but because we have been appointed as His children. If you wish, I would add an argument here. Saint Cyril does not write it here, but I take it from Saint Augustine, who uses it when he later confronts the Manichaeans. He says that if we suppose God to be contained within creation, then whenever anything sins, some part of the divine nature itself would have to be sinning. Or again, he says, an elephant would have to possess more divinity than a mouse.

After all, an elephant takes up more space than a mouse. Saint Augustine is mocking their idea, of course, but it is a genuine argument. If, then, I as a human being am a child of God by nature—or if that foolish expression so often heard in ceremonial speeches were true, that man is a “divine spark” or “divine breath,” as though I had received a piece of God, as though my soul were part of the divine nature—then whenever I sin, the divine nature would be sinning, since I had received a part of it. But away with such blasphemy! Can the divine nature sin? Therefore, I am not a part of the divine nature. So I, who sin, cannot claim to be a child of God by nature.

Would my sinfulness then pass into the essence of the Father, because I came from the Father? No. I am His child by appointment—that is, by grace, by adoption. I am an adopted child of God. And if I abide by His commandments, as Saint Cyril will tell us shortly, then I shall be His child. If I do not abide by His commandments, then unquestionably I am not His child. Now we come to section eight: “If anyone wishes to learn how we call God Father, let him hear the good teacher Moses saying: ‘Is He not your Father Himself, who acquired you, made you, and created you?’ And let him hear Isaiah the Prophet: ‘And now, O Lord, You are our Father...’”

“‘We are clay, and we are all the works of Your hands.’ For prophetic grace has declared most clearly that we call Him Father not by nature, but by God’s grace and by appointment.” Saint Cyril gives two examples from the Old Testament: one from Moses and one from the Prophet Isaiah. What does Moses say? He says, “You are our Father, who acquired us, made us, and created us.” Do you see? “He acquired, made, and created us,” which means that I exist outside the essence of God. And what does the Prophet Isaiah say? He says, “You are our Father, O Lord, but we are clay; we are all the works of Your hands.” We are all clay.

Saint Cyril says that this makes it perfectly clear: we are not children of God by nature, but by grace and by appointment. This is how we call God Father. But, my dear friends, this chapter—this catechesis on the subject of the Father—still contains several more profound meanings. If we ever make them our own, as I said at the beginning of our talk, and truly experience God as Father, then we experience them in a very beautiful way. I remember once traveling on a bus. I was sitting in the back seat. There was a woman holding a tiny child in her arms, and the child had fallen asleep.

At one point, I do not know what the driver saw ahead of us, but the bus was in danger of crashing and braked suddenly. Well, you know what happens: we were all thrown forward. Everyone on the bus was frightened. Only one person was not frightened—the little child in its mother’s arms. Why? Do not tell me it was simply because it was a baby. It was in its mother’s arms. In the same way, my dear friends, no matter what happens—even if the whole universe is turned upside down—the believer fears nothing when he feels that he is held in the arms of God. For he knows God as such a Father.

Βρισκόμεθα, αγαπητοί, στην Εβδόμη Κατήχηση, στην πέμπτη παράγραφο. Εις τοίνυν ο Θεός, πολλών μεν καταχρηστικώς Πατήρ, ενός δε μόνου φύσει και αληθεία, του Μονογενούς Κυρίου ημών Ιησού Χριστού Πατήρ. Ου χρόνω το Πατήρ είναι κτησάμενος, αλλά αεί Πατήρ του Μονογενούς τυγχάνων. Μένωμε σε εκείνο το σημείο του Συμβόλου της Πίστεως: «Πιστεύω εις ένα Θεόν, Πατέρα», ότι ο Θεός είναι Πατήρ. Θα δείτε ότι αυτή η ιδιότητα, όχι μόνο γιατί είναι ιδιότητα του Θεού, για εμάς είναι σπουδαιοτάτη. Είναι τόσο σπουδαία για εμάς αυτή η ιδιότητα, που μόνο εάν τη χωνέψουμε θα καταλάβουμε τι θα πει «ο Θεός είναι Πατήρ» και, στη συνέχεια, αν θέλετε, δεν θα αισθανόμεθα αποξενωμένοι από όλα εκείνα τα οποία μας περιστοιχίζουν. Όπως ακριβώς ένα παιδί μικρό αισθάνεται όλη την ασφάλεια όταν ξέρει ότι υπάρχει ο πατέρας του, ό,τι αντιξοότητα και αν υπάρχει γύρω του. Είναι, συνεπώς, θεμελιώδες δόγμα πίστεως ότι ο Θεός είναι Πατήρ, αλλά και εξαιρετικά πρακτικό και μεγάλο θέμα για μας τους ανθρώπους.

Αυτό θα παρακαλέσω, ό,τι πούμε, ό,τι δηλαδή μας πει ο Άγιος Κύριλος στην κατήχησή του, ας το προσέξουμε. Όχι απλώς να το προσέξουμε, αλλά να το οικειωθούμε. Μόνοι μας να πούμε ότι ο Θεός είναι Πατέρας μας. Είναι πολύ μεγάλο πράγμα αυτό. Βέβαια, περιττό να σας πω ότι ένας ο οποίος δεν πιστεύει δεν μπορεί ποτέ να δεχτεί τον Θεόν Πατέρα. Τον Θεόν τον δέχεται απλώς, μία έστω και πρόσωπο, αλλά αποξενωμένον όμως από τη δημιουργία του. Είναι ο γνωστός δεϊσμός, deismus, όπως ακριβώς παρουσιάζεται ο Θεός στα φιλοσοφικά συστήματα της εποχής μας, δηλαδή των νεωτέρων χρόνων, αυτό εννοώ.

Παρουσιάζουν τον Θεό ότι δημιούργησε μεν τον κόσμο, είναι προσωπικός Θεός, έχει σοφίαν, έχει βούλησιν, τα πάντα γνωρίζει, αλλά δεν ενδιαφέρεται για τον κόσμο. Τον απομακρύνει ο δεϊσμός, τον Θεόν, από τη δημιουργία του. Λέγεται μάλιστα με το εξής χαρακτηριστικό παράδειγμα: ότι η ολόκληρη δημιουργία μοιάζει με ένα ρολόι που έχει κουρδιστεί να λειτουργεί με τους φυσικούς νόμους. Οι φυσικοί νόμοι αντικαθιστούν την παρουσία του Θεού και τίποτε άλλο. Ο Θεός δεν καταδέχεται ότι έχει καμία σχέση με τον κόσμο. Τον έκανε και τον άφησε. Τίποτε άλλο. Αν το θέλετε, στο βάθος ακριβώς αυτή η θέση

η δεϊστική κάνει πολλούς που σκέπτονται να μη δεχθούν τελικά την ενανθρώπηση του Υιού του Θεού. Δεν χωράει το μυαλό τους ότι είναι δυνατόν ο Θεός να γίνει άνθρωπος και να έρθει πού; Σε αυτόν τον άθλιο κόσμο μας, να κάνει τι; Δεν χωράει το μυαλό τους και, επειδή δεν το χωρά, τελικά απορρίπτουν το πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Βλέπετε, είναι πολύ μεγάλο πράγμα. Αυτή τη στιγμή όμως που θα πούμε ότι ο Θεός, ο Θεός είναι Πατήρ, δεν είναι έξω από το σύμπαν σαν παρουσία. Είναι έξω από το σύμπαν, δηλαδή, σαν ουσία. Η ουσία του σύμπαντος δεν έχει καμία σχέση με την ουσία του Θεού. Αλλά σαν παρουσία είναι πανταχού παρών ο Θεός. Και όχι μόνο έβαλε τους νόμους, αλλά και ο ίδιος προσωπικά

επιστάτης της δημιουργίας Του. Όταν, επί παραδείγματι, λέγει ο Ιησούς Χριστός: «Ο Πατήρ μου έως άρτι εργάζεται, καγώ εργάζομαι». Τι σημαίνει αυτό; Είναι γνωστό ότι ο Θεός την εβδόμη ημέρα κατέπαυσε από των έργων Αυτού. Σημαίνει ότι ο Θεός δεν δημιουργεί πια τίποτα καινούριο. Τότε πώς εργάζεται, αφού λέγει ότι κατέπαυσε; Και η εβδόμη ημέρα δεν είναι παρά η ημέρα, δηλαδή το χρονικό εκείνο διάστημα, από τη δημιουργία των πρωτοπλάστων και εντεύθεν. Ήδη σήμερα περνάμε, είμεθα μέσα στην εβδόμη ημέρα. Ο Θεός λοιπόν δεν δημιουργεί τίποτα καινούριο. Τίποτα, τίποτα, τίποτα. Πώς λέγει εδώ ο Κύριος ότι «ο Πατήρ μου έως άρτι εργάζεται», έως τώρα εργάζεται; Τι εργάζεται; Εργάζεται για να δημιουργεί;

Εργάζεται για να συντηρεί και να κυβερνά. Δεν είναι οι νόμοι που κυβερνούν, αλλά είναι, τρόπον τινά, τα χέρια, τα δάχτυλα του Θεού οι νόμοι. Αυτό που λέμε νόμους, δεν υπάρχουν, ξέρετε, νόμοι, μια που το ανέφερα έτσι με την ευκαιρία. Βέβαια, κάποιος αν είναι φυσικός εδώ θα πει: «Τι λέτε, δεν υπάρχουν νόμοι;» Ξέρετε τι είναι οι νόμοι, που τους έχουμε θεοποιήσει; Ακούστε τι είναι οι νόμοι.

Εξιδανικευμένη εμπειρία. Ο χαρακτηρισμός δεν είναι καθόλου δικός μου. Προέρχεται από τον χώρο της φυσικής. Οι φυσικοί νόμοι είναι εξιδανικευμένη εμπειρία. Αυτό το οποίο παρατηρούμε να γίνεται συνεχώς επαναλαμβανόμενο, το εξιδανικεύομαι, αυτή την εμπειρία.

Λέμε, τέλος, ότι είναι ένας φυσικός νόμος. Αν αφήσω το ρολόι μου, θα πέσει. Να ο νόμος της βαρύτητας. Θα πει νόμος το φαινόμενο αυτό το οποίο επαναλαμβάνεται, το εξιδανικεύω και λέγω ότι έχω ένα φυσικό νόμο. Δεν υπάρχουν. Δεν ξέρουμε ακόμη ποια είναι η ουσία των φυσικών νόμων. Όποιο φυσικό σωστό να ρωτήσετε, θα σας το πει αυτό. Δεν ξέρουμε ποια είναι η ουσία των φυσικών νόμων. Τέλος πάντων, θα το έλεγα κάπως έτσι, ότι είναι τα δάκτυλα του Θεού.

Όπως Όπως εγώ με τα δάκτυλά μου φτιάχνω κάτι, έτσι και ο Θεός με τους φυσικούς νόμους συντηρεί. Έχει και τους αγγέλους να προσέχουν τη δημιουργία. Τους έχει όχι γιατί ο Θεός μόνος του δεν μπορεί να προσέξει τη δημιουργία, αλλά γιατί θέλει να γίνονται μέτοχοι της μακαριότητός Του, να γίνονται συνεργάτες Του σε αυτό το έργο της συντηρήσεως της δημιουργίας.

Μόνος ο Θεός όμως συντηρεί τα πάντα. Τους αγγέλους τούς έχει, σας είπα, για να είναι μέτοχοι της δικής Του χαράς και της δικής Του μακαριότητας. Ο Θεός λοιπόν συντηρεί, κυβερνά, γιατί αγαπά, και η αγάπη δεν δημιουργεί αποστάσεις, αλλά φέρνει κοντά το αγαπών πρόσωπο με το αγαπώμενο. Αυτό μην το ξεχνάμε ποτέ. Συνεπώς, έχει πολύ αξία και πολύ σημασία να λέμε ότι ο Θεός είναι Πατήρ. Είναι απάντησις εις τον δεϊσμόν. Και μην νομίσετε ότι κάποτε κάποια φιλοσοφικά συστήματα υπήρξαν και τώρα δεν υπάρχουν. Όλα αυτά κινούνται. Ουδέν καινόν υπό τον ήλιον, να το έχετε υπόψη. Είναι ιδέες και θέσεις

πανάρχαιες, που απλώς αναμασώνται από τους ανθρώπους, αυτές οι ιδέες, και βγαίνουνε τάχα σαν καινούργια πράγματα κτλ. Όχι, αγαπητοί. Υπήρχαν και αρχαίοι λαοί που πίστευαν ότι ο Θεός ή οι θεοί, όπως θέλετε πάρτε το, δεν ενδιαφέρονται για τη δημιουργία. Ακόμα και το δωδεκάθεο του Ολύμπου. Παρότι τοποθετούμε, πού τους τοποθετούμε τους θεούς μας εμείς οι αρχαίοι Έλληνες; Πάνω στον Όλυμπο, δηλαδή πάνω στη γη. Δεν τους κάνουμε υπερβατικούς, βλέπετε, δεν τους κάνουμε υπερβατικούς. Και δεν έχουν αγάπη οι θεοί για τους ανθρώπους. Τρώνε, πίνουν, μεθούν, μοιχεύουν, κάνουν βιαιότητες, αρπαγές. Ο Ζευς αρπάζει την Ευρώπη,

γενόμενος ταύρος. Είναι μοιχός και άλλα πολλά πράγματα, ανθρώπινες αδυναμίες που τις θεοποιήσαμε και τίποτε άλλο. Αλλά δεν έχουν αγάπη όμως οι θεοί. Ο Θεός έχει αγάπη. Ο αληθινός Θεός έχει αγάπη και είναι μες στη δημιουργία Του και τα προσέχει όλα. Δεν έχει κανείς παρά να αντιληφθεί αυτή την αγάπη του Θεού, και θα την αντιληφθεί μόνο εάν αποδυθεί στον αγώνα της καθάρσεως της καρδιάς του. Όλες αυτές οι φλυαρίες που κυκλοφορούν και κυκλοφόρησαν ποτέ στην ανθρωπότητα είναι γιατί η ανθρώπινη καρδιά ήταν βρώμικη και δεν μπορούσε να ιδεί τον αληθινό Θεό και το έργο Του και την αγάπη Του. Γι' αυτό ήρθε ο Χριστός, να μας δείξει τον σωστό Θεό,

τον αληθινό Θεό, και να μας τοποθετήσει σωστά, να μπορούμε να βλέπουμε. Ερχόμεθα λοιπόν τώρα, αφού σας έκανα αυτή τη μικρή εισαγωγή, να σας πω πόση αξία έχει αυτό το κεφάλαιο, ότι ο Θεός είναι Πατήρ. Να δούμε πώς ακριβώς εδώ ο Θεός παρουσιάζεται Πατήρ και τι διαφοροποιήσεις υπάρχουν, όπως θα δείτε στη συνέχεια. Ο Θεός λοιπόν, λέγει ο Άγιος Κύριος, είναι Πατήρ πολλών, αλλά καταχρηστικώς. Ενός όμως είναι Πατήρ, του Μονογενούς Υιού, φύσει και αληθεία, δηλαδή του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. Ποια είναι αυτή εδώ η διαφοροποίηση; Ο Θεός είναι Πατήρ κατά φύσιν του Υιού, Αυτού που κατόπιν ενηνθρώπησε, δηλαδή του Ιησού Χριστού. Αλλά είναι αληθεία και φύσει, το ήτα, έψιλον, γιώτα, δηλαδή δοτική. Φύσει Πατήρ, ο Υιός είναι του Πατρός φύσει. Συνεπώς, ο Πατήρ Θεός, και αφού ο Υιός είναι φύσει γέννημα του Πατρός, άρα λοιπόν και ο Υιός είναι Θεός. Ευαγγελισμός. Αλλά λέγεται όμως και Πατήρ των ανθρώπων. Αλλά όταν λέγεται Πατήρ των ανθρώπων, τούτο λέγεται καταχρηστικώς, όπως θα δούμε στη συνέχεια, αφού βεβαίως πρώτα θα μιλήσει διά τον κατά φύσιν Υιόν, τον Ιησούν Χριστόν. Και αυτό πρέπει να το προσέξουμε πολύ, γιατί αποτελεί το

κυριότατο, θα λέγαμε, αντικείμενο αληθούς γνώσεως και λατρείας, ότι ο Θεός δηλαδή είναι Τριαδικός. Και λέγει το εξής υπέροχο ο Άγιος Κύριος, προσέξατέ το: «Ου χρόνω το Πατήρ είναι κτησάμενος, αλλά αεί Πατήρ του Μονογενούς τυγχάνων. Ου γαρ άπαις ων προ τούτου, Πατήρ γέγονεν ύστερον μεταβουλευσάμενος». Ότι ο Θεός Πατήρ δεν είναι Πατήρ που απέκτησε τον τίτλο του Πατρός κάποια χρονική στιγμή, έστω και αν αυτή η χρονική στιγμή είναι ιδιότυπος. Είναι εκείνο που έλεγε ο Άρειος: «Ήν ποτε ότε ουκ ήν»,

κάποτε που δεν ήταν. Έστω και προ της δημιουργίας, ένας ιδιότυπος χρόνος. Όχι. Ο Θεός Πατήρ είναι πάντοτε Πατήρ και ουδέποτε υπήρξε άπαις, χωρίς Υιόν δηλαδή. Ουδέποτε. Που σημαίνει ότι ο Υιός είναι άναρχος και, συνεπώς, συνάναρχος με τον Πατέρα. Βέβαια, εδώ θα σας κάνω μια εξήγηση. Αυτό το μυαλό μας δεν το χωράει. Όχι βεβαίως γιατί θα έπρεπε οπωσδήποτε να το χωρέσει, αλλά άμα κάναμε τη διευκρίνηση, θα δείτε ότι δεν υπάρχει λόγος να το χωρέσει το μυαλό μας.

Όταν μιλάμε ότι ο Θεός είναι Πατήρ και ότι, ας μου επιτραπεί να πω την έκφραση, ότι η ηλικία του Πατρός είναι η ίδια με την ηλικία του Υιού. Γιατί, ας μου επιτραπεί, το λένε οι Χιλιασταί αυτό. Και το λέγουν σαν ένα επιχείρημα, ότι πώς είναι δυνατόν, λέγει, ο Πατήρ να είναι ίσος με τον Υιόν, τη στιγμή που ο πατέρας προηγείται του υιού. Εδώ είναι το λάθος τους. Εδώ είναι η πεπονόφλουδά τους. Είναι το εξής, και το οποίο παρακαλώ προσέξατέ το. Όταν μιλάμε για πατέρα και για υιόν, είναι πάρα πολύ φυσικό σε εμάς τους ανθρώπους να τοποθετηθούμε σε όλη εκείνη τη διαδικασία ενός πατέρα με τα παιδιά του. Βεβαίως προηγείται ο πατέρας, βεβαίως ακολουθούν τα παιδιά, βεβαίως εγκυμονεί η μητέρα, βεβαίως έχουμε κύηση και ασφαλώς προηγούνται χρονικά οι γονείς.

Το πρώτο που θα γυρίσουν, λέει ο Ιερός Χρυσόστομος, πρόσεξε, λέει, όταν θα ακούσεις ότι ο Πατήρ γεννά τον Υιόν, δεν θα βάλεις τίποτα από όλες αυτές τις διαδικασίες. Ούτε μητέρα υπάρχει, ούτε κοιλία υπάρχει, ούτε κύησις υπάρχει. Αν με ρωτήσεις τι σημαίνει ότι ο Υιός γεννάται από τον Πατέρα, θα σου απαντήσω: Τι σημαίνει ότι το Πνεύμα το Άγιον εκπορεύεται εκ του Πατρός; Το ξέρεις; Δεν το ξέρω. Άλλο τόσο δεν ξέρουμε τι σημαίνει ότι γεννάται ο Υιός από τον Πατέρα. Τούτο μόνο ξέρουμε, ότι η έκφρασις «γεννάται ο Υιός από τον Πατέρα» σημαίνει ότι είναι ομότιμος και ομοούσιος. Αυτό μόνο ξέρω. Τίποτα

άλλο. Το λάθος μας λοιπόν είναι ότι παίρνουμε την εικόνα της ανθρωπίνης πραγματικότητας για να την αποδώσουμε στον Θεό. Μα, όπως ξέρετε, γι' αυτό οι Πατέρες της Εκκλησίας μας ιδιαιτέρως το έχουν τονίσει. Μάλιστα, σε έναν του λόγο, σε έναν θεολογικό του λόγο, ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος λέγει: «Δεν υπάρχει κανένα παράδειγμα». Αναφέρει δύο, τρία, τέσσερα παραδείγματα, για να πει στο τέλος ότι δεν υπάρχει κανένα παράδειγμα που θα μπορούσε να δώσει την εικόνα του Τριαδικού Θεού. Ότι ο Υιός γεννάται, ότι το Πνεύμα το Άγιον εκπορεύεται και πώς είναι τρία τα πρόσωπα έχοντας μίαν ουσία. Τίποτα. Δεν υπάρχει τίποτα. Δεν υπάρχει, να το πω με μια σύγχρονη έκφραση, δεν υπάρχει ούτε μηχανικόν ανάλογον...

θερμικόν ανάλογον, ούτε χημικόν ανάλογον, ούτε ηθικόν ανάλογον. Δεν υπάρχει τίποτα. Τίποτα. Το δεχόμεθα αυτό όπως προσφέρεται και αποκαλύπτεται. Και αυτό μας είναι αρκετό. Δεν μπορούμε να μπούμε περισσότερο στο μυστήριον της Θεότητος. Και είναι αληθινή δοξολογία προς τον Θεό όταν επαναλαμβάνουμε και δεχόμεθα εκείνο που μας αποκαλύπτει ο ίδιος. Τι δηλαδή; Ότι ο Πατήρ γεννά τον Υιόν. Αν το θέλετε, αν το θέλετε, εκείνο το χωρίο, το καταπληκτικό χωρίο του Δευτέρου Ψαλμού, που λέγει και το χρησιμοποιεί ο Απόστολος Παύλος στην προς Εβραίους επιστολή του: «Υιός μου ει συ, εγώ σήμερον

γεγέννηκά σε». Προσέξτε αυτό το χωρίο. «Είσαι Υιός μου συ, εγώ σήμερα σε έχω γεννήσει». Ξέρετε ότι ο παρακείμενος έχει, από πλευράς χρόνου, πολλές φορές την ομοιότητα με τον ενεστώτα. Πολλές φορές. Στην Αγία Γραφή πολλές φορές χρησιμοποιείται ο παρακείμενος στη θέση ενός ενεστώτος. «Εγώ σήμερον γεγέννηκά σε», σε έχω γεννήσει. Ο τονισμός δε του «σήμερον» δείχνει ότι είναι σήμερα, είναι τώρα. Υπάρχουν Πατέρες που λέγουν ότι αναφέρεται στην ανθρωπίνη φύση του Χριστού. Προσέξτε, στην ανθρωπίνη φύση του Χριστού. Ότι δηλαδή αναφέρεται στο ότι ο Πατήρ γεννά τον Υιόν ως άνθρωπο.

Αυτό όμως ίσως δεν είναι πάρα πολύ ακριβές ή, τουλάχιστον, έχουμε δύο θέσεις. Η άλλη θέσις είναι, άλλοι Πατέρες λέγουν, ότι αναφέρεται εις την θείαν φύσιν του Υιού. Ότι «εγώ σήμερα σε έχω γεννήσει». Αυτό το σήμερα πότε είναι; Ήτανε χθες ή αύριο; Σήμερα. Και ξέρετε ότι στον Θεό δεν υπάρχει ο τριμερής χρόνος. Δεν υπάρχει χρόνος και, συνεπώς, δεν υπάρχει το τριμερές του χρόνου. Εμείς λέμε χθες, λέμε σήμερα, λέμε αύριο. Όταν λέμε σήμερα, εννοούμε πάντοτε αυτό που είναι πάντοτε. Συνεπώς, πότε γεννήθηκε ο Υιός; Σήμερα. Δηλαδή είναι συνάναρχος, είναι συναΐδιος με τον Πατέρα.

Λοιπόν, δεν μπορούμε να κάνουμε αναλογίες και να λέμε ό,τι συμβαίνει στους ανθρώπους μπορεί να συμβαίνει εις τον Θεό. «Αλλά προ πάσης υποστάσεως και προ πάσης αισθήσεως, προ χρόνων και προ πάντων των αιώνων το πατρικό αξίωμα έχει ο Θεός». Ο Θεός έχει το πατρικό αξίωμα, και σας είχα πει την περασμένη φορά τι θα πει πατρικό αξίωμα, ότι είναι το κορυφαίον εκ των αξιωμάτων του Θεού. Όπως και στην Παναγία, σας είχα πει, ότι το κορυφαίον αξίωμά της είναι ότι είναι Θεοτόκος. Ούτε ως Παναγία, ούτε ως Πανάμωμος, ούτε τίποτε από όλα αυτά. Όλοι οι τίτλοι που απεδόθησαν στην Παναγία ωχριούν μπροστά σε εκείνον τον απύθμενον τίτλον, ότι είναι Θεοτόκος.

Γι' αυτό και η Εκκλησία μας βεβαίως χρησιμοποιεί όλους τους τίτλους της και όλα τα αξιώματά της, αλλά κυρίως όμως την αποκαλεί Θεοτόκον. Γι' αυτό και λέει ένα τροπάριο ότι «Σε αποκαλούμεν κυρίως». Όσοι είναι που ασχολούνται με τη μουσική, «κυρίως» λέμε «Θεοτόκον». Κυρίως Θεοτόκον. Έτσι θα λέγαμε και εδώ. Συνεπώς είναι μητέρα, αφού εγέννησε τον Υιόν του Θεού, εννοείται Του έδωσε την ανθρωπίνη φύση, Αυτόν τον ίδιο τον Θεόν. Γι' αυτό είναι Θεοτόκος, δεν είναι Χριστοτόκος, που έλεγε ο Νεστόριος. Κι είναι αίρεσις. Είναι Θεοτόκος. Γι' αυτό και στον Θεό είναι το κυριότατο αξίωμα, το πατρικό αξίωμα. Το πρώτο και το κυριότατο. Θα δούμε παρακάτω.

«Εις ένα Θεόν, Πατέρα, Παντοκράτορα». Θα μας αναλύσει το «Παντοκράτορα». Θα μας πει ότι είναι ποιητής ουρανού και γης. Όλα είναι κατώτερα του αξιώματος «Πατήρ». Και αυτόν, λέει, τον τίτλο, αυτό το αξίωμα του Πατρός, ο Θεός πάντα το είχε. «Προ πάσης δε υποστάσεως». Εδώ «υπόσταση», στον Άγιο Κύριλλο, τα άλλα που σας είχα εξηγήσει, στον Άγιο Κύριλλο η λέξη «υπόστασις» έχει την έννοια της ουσίας, όχι του προσώπου. Προ πάσης δηλαδή ουσίας, προ πάσης αισθήσεως, προ χρόνων και προ πάντων των αιώνων. Δηλαδή είναι αυτό το σήμερα του Θεού. «Τούτω μάλλον ή τοις λοιποίς αξιώμασι σεμνυνόμενος». Γι' αυτό περισσότερο από κάθε άλλο αξίωμα.

Σεμνύνεται ο Θεός, ότι είναι δηλαδή Πατήρ. Και αυτά που σας είπα προηγουμένως, ότι μην πηγαίνει το μυαλό σας ότι υπάρχει κοιλία, γαστήρ, γέννησις, τοκετός, κύησις, θα μας τα πει τώρα αμέσως ο Άγιος Κύριλλος. Καὶ οὐ πάθει Πατὴρ γενόμενος, οὐκ ἐκ συμπλοκῆς, οὐ κατ’ ἄγνοιαν, οὐκ ἀπορρεύσας, οὐ μειωθείς, οὐκ ἀλλοιωθείς. Τι θα πει «οὐ πάθει»; Είναι γνωστό ότι κάθε τοκετός έχει ένα πάθος, δηλαδή πάσχω. Είναι ένα πάθος. Ο Θεός Πατήρ γεννά χωρίς πάθος. Δεν υπάρχει πάθος.

Ακόμη, δεν είναι Πατήρ για τη γέννα του Υιού εκ συμπλοκής, δηλαδή από γενετήσια συνεύρεση — αυτό θα πει συμπλοκή. Δεν υπάρχουν τέτοια πράγματα. Οὐ κατ’ ἄγνοιαν· δεν έγινε κάτι που ο Θεός Πατήρ το αγνοεί, αυτό που του γίνεται, ή ακόμη από απορροή, αυτό που πίστευαν και οι Στωικοί φιλόσοφοι, ότι οι κτίσεις είναι απορροή του Θεού και, συνεπώς, είναι οι κτίσεις ομοούσιες με τον Θεό. Δεν έχουμε καμία απορροή εδώ πέρα, γιατί η απορροή είναι κάτι κατώτερο πράγμα. Όταν λέμε απορροή, σημαίνει μια ουσία του Θεού παίρνεται και γίνεται κάτι άλλο. Εδώ έχουμε όμως κοινή ουσία στον Πατέρα και στον Υιόν.

Κοινή ουσία. Δεν έχουμε, συνεπώς, απορροή. Θα πάει πιο πέρα αυτό το οποίο απορρέει, όπως ακριβώς και οι κτίσεις, πάει πιο πέρα και στέκεται κάτι πιο πέρα και ταυτόχρονα ταυτίζεται με τον Θεό σαν ουσία, που έλεγε ο πανθεϊσμός. Όχι. Οὐ μειωθείς. Εάν υποτεθεί ότι ο Υιός παίρνει ουσία από τον Πατέρα, μειώνει τον Πατέρα κατά τι. Όταν γεννιέται ένα παιδί, άνθρωπος δηλαδή, ο πατέρας και η μητέρα μειώνονται. Μειώνονται κατά τι. Μειώνονται κατά το σπέρμα. Αναμφισβήτητα μειώνεται ο πατέρας. Εδώ ο Πατήρ Θεός δεν μειώνεται σε τίποτε. Γι’ αυτό είναι μυστήριο. Οὐκ ἀλλοιωθείς· ακόμη ούτε αλλοιώθηκε σε τίποτε. Δεν υπάρχει καμία αλλοίωση. Πατὴρ τέλειος, τέλειον Υἱὸν γεννήσας. Τέλειος ο Πατήρ, τέλειος ο Υιός.

Μυστήρια! Πάντα παραδοὺς τῷ γεγεννημένῳ. Όλα τα έχει παραδώσει εις Εκείνον που εγέννησε. Το λέει ο ίδιος ο Χριστός: «Πάντα γάρ μοι παρεδόθη ὑπὸ τοῦ Πατρός μου». Όλα μου έχουν παραδοθεί. Δηλαδή, ό,τι υπάρχει στον Πατέρα υπάρχει και στον Υιόν. Λοιπόν, όχι μόνο σε εξουσία στη δημιουργία, γιατί το χωρίο αναφέρεται στην εξουσία στη δημιουργία, και τη νοητή και την αισθητή· όχι μόνο εκεί. Αν και, σας είπα, το χωρίο εκεί κυρίως αναφέρεται, αλλά εδώ ο Άγιος Κύριλλος κάνει μια ευρυτέρα ερμηνεία του χωρίου και θέλει να πει ότι ό,τι υπάρχει στον Πατέρα υπάρχει και στον Υιόν κοινό. Προσέξτε μόνο: εκτός από τις υποστατικές

ιδιότητες. Αυτό δεν μειώνει όμως τίποτε. Θα σας το εξηγήσω λίγο πιο κάτω. Δηλαδή, ο Πατήρ με τον Υιόν και το Πνεύμα το Άγιον έχουν κοινή ενέργεια, κοινή ουσία, κοινή ενέργεια, κοινή θέληση. Όλα είναι κοινά αυτά. Δεν είναι κάτι ξεχωριστό. Αλλά ποιες είναι οι ξεχωριστές τώρα υποστατικές ιδιότητες; Εδώ τώρα «υποστατικός» θα πει πρόσωπο.

Βελαδί Δηλαδή, ο Πατήρ είναι Πατήρ και δεν είναι Υιός. Ο Πατήρ γεννά, δεν γεννάται. Ο Υιός είναι Υιός και δεν είναι Πατήρ. Δεν γεννά, γεννάται. Το Πνεύμα το Άγιον δεν είναι ούτε Πατήρ ούτε Υιός, αλλά εκπορεύεται. Όχι από τον Υιόν, αλλά από τον Πατέρα. Το Πνεύμα το Άγιον

αποστέλλεται από τον Πατέρα, αποστέλλεται και από τον Υιόν, αλλά και το ίδιο έρχεται, για να δείξει ότι είναι Θεός. Λέγει ο Κύριος: «Όταν έλθει ο Παράκλητος». Αλλού λέγει: «Εγώ θα σας στείλω τον Παράκλητο». Αλλού λέγει: «Θα σας στείλει ο Πατήρ τον Παράκλητο». Αλλού λέγει: «Όταν έλθει ο Παράκλητος». Τι σημαίνει; Αποστέλλεται από τον Πατέρα, αποστέλλεται από τον Υιόν — όχι εκπορεύεται. Το «εκπορεύεται» δεν ξέρουμε τίποτα, και πρώτα πρώτα και ελληνικά δεν ξέρουμε τίποτα. Αλλά και έρχεται και μόνο του το Πνεύμα το Άγιον: «Όταν έλθει ο Παράκλητος». Έρχεται, λοιπόν, και μόνο του, όπως ο Πατήρ ανασταίνει τον Υιόν, αλλά και ο Υιός ανασταίνεται. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι υπάρχει στο κάθε πρόσωπο

ξεχωριστή... ξεχωριστές. Ξεχωριστές ιδιότητες, αλλά είναι ο Θεός ένας. Πόσα πρέπει να ξέρουμε για τον Θεό μας, έστω κι αν δεν μπορούμε να μπούμε στο μυστήριο γι’ αυτό! Αλλά πρέπει να μάθουμε όσα μας αποκαλύπτει ο λόγος του Θεού. Και μην πει κανένας ότι αυτά είναι πολύ δύσκολα και ότι πού να τα ξέρουμε. Πρέπει, αγαπητοί μου, ό,τι μπορούμε να μαθαίνουμε, ό,τι αφορά στον Θεό. Και να είστε σίγουροι: όταν έρχονται οι μέρες δύσκολες και οι Χριστιανοί κινδυνεύουν να πνιγούν από αιρέσεις ποικίλες ή από φιλοσοφικά συστήματα ή ό,τι άλλο, όταν έχουν βαθιά και πλήρη γνώση του Αγίου Τριαδικού Θεού, δεν κινδυνεύουν απ’ αυτό. Γιατί ξέρουν ποιος είναι Αυτός τον οποίον πιστεύουν,

είναι Αυτός τον οποίον λατρεύουν, και μένουν πιστοί μέχρι θανάτου. Και συνεχίζει ο Άγιος Κύριλλος: «Ἐγὼ γὰρ τιμῶ» — συγγνώμη — «καὶ τιμώμενος ὑπὸ τοῦ Μονογενοῦς». Τιμάται ο Πατήρ υπό του Μονογενούς. «Ἐγὼ γὰρ τιμῶ τὸν Πατέρα». Ποιος; Είναι ο Υιός. Λέει ο Υιός: «Τον τιμώ τον Πατέρα». Και πάλιν: «Καθὼς ἐγὼ τὰς ἐντολὰς τοῦ Πατρός μου τετήρηκα καὶ μένω αὐτοῦ ἐν τῇ ἀγάπῃ». Λέγομεν τοίνυν και εμείς παραπλησίως τῷ Ἀποστόλῳ. Ας πούμε κι εμείς κάτι κοντινό με εκείνο που είπε ο Απόστολος Παύλος προς Εφεσίους επιστολή του: «Εὐλογητὸς ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὁ Πατὴρ τῶν οἰκτιρμῶν καὶ Θεὸς πάσης παρακλήσεως».

«Κάμπτομεν τὰ γόνατα πρὸς τὸν Πατέρα, ἐξ οὗ πᾶσα πατριὰ ἐν οὐρανοῖς καὶ ἐπὶ γῆς ὀνομάζεται», δοξάζοντες Αυτόν συν τῷ Μονογενεῖ. «Ὁ γὰρ ἀρνούμενος τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν ἀρνεῖται». Και πάλι: «Ὁ ὁμολογῶν τὸν Υἱὸν καὶ τὸν Πατέρα ἔχει», γινώσκοντες ότι «Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς εἰς δόξαν Θεοῦ Πατρός». Και μπαίνουμε στην παρακάτω παράγραφο, την έξι.

«Οὐκ ᾔδειτε ὅτι ἐν τοῖς τοῦ Πατρός μου δεῖ εἶναί με;» Και πάλιν: «Ἄρατε ταῦτα ἐντεῦθεν, καὶ μὴ ποιεῖτε τὸν οἶκον τοῦ Πατρός μου οἶκον ἐμπορίου», δι’ ὧν σαφέστατα τὸν ἐν Ἱεροσολύμοις πρώην ναὸν οἶκον εἶναι τοῦ ἑαυτοῦ Πατρὸς ὁμολογεῖ. Προσκυνούμε, λοιπόν, λέγει ο Άγιος Κύριλλος, τον Πατέρα του Χριστού, του ουρανού και της γης κατασκευαστή, δημιουργό. Ποιος είναι αυτός; Είναι ο Θεός του Αβραάμ, του Ισαάκ και του Ιακώβ. Ξέρετε ότι στην ανθρώπινη ιστορία υπήρξαν πολλές θεότητες.

Θα μπορούσαμε να πούμε: ποιον Θεόν εμείς πιστεύουμε; Ο ίδιος ο Θεός, αγαπητοί μου, έδωσε ένα όνομα στον Μωυσή. Ο Μωυσής βεβαίως είχε κάποια γνώση του Θεού από τους προγόνους του. Αλλά, αν λογαριάσετε τετρακόσια χρόνια καταπιέσεως και δουλείας των Εβραίων στην Αίγυπτο, τελεία αμορφωσιά, τελεία αμορφωσιά. Ο λαός αυτός είχε απομονωθεί και έτσι δεν είχε καμία μόρφωση. Ο μόνος Μωυσής είχε μόρφωση· ίσως και ελάχιστοι Εβραίοι να είχαν, αλλά πολύ ελάχιστοι. Ο Μωυσής είχε μόρφωση ένεκα της θαυμαστής εκείνης περιπτώσεως, που στάθηκε θετό παιδί της θυγατρός του Φαραώ.

Εσπούδασε πάσαν τη σοφία Αιγύπτου, και αυτό κατά θείαν πρόνοια, γιατί σαράντα χρόνια εσπούδασε τη σοφία των ανθρώπων, σαράντα χρόνια ο Μωυσής εσπούδασε τη σοφία του Θεού στην έρημο, αυτοεξόριστος, και σαράντα χρόνια διοίκησε τον λαό του Θεού. Όλα εκατόν είκοσι. Σαράντα, σαράντα, σαράντα. Σαράντα χρόνια στο πανεπιστήμιο των ανθρώπων, σαράντα χρόνια στο πανεπιστήμιο του Θεού, της ερήμου, και σαράντα χρόνια αποδόσεως. Προσέξτε όμως: όταν απεκαλύφθη ο Θεός εις τον Μωυσέα, εκεί, στην βάτο, η οποία εφλέγετο αλλά δεν κατεκαίετο, είπε ο Θεός:

«Είμαι Κύριος ο Θεός, ο Θεός του πατρός σου, ο Θεός του Αβραάμ, ο Θεός του Ισαάκ, ο Θεός του Ιακώβ». Προσέξτε, δεν λέγει «ο Θεός του Αβραάμ, του Ισαάκ και του Ιακώβ», αλλά λέγει «ο Θεός του Αβραάμ, ο Θεός του Ισαάκ, ο Θεός του Ιακώβ». Επαναλαμβάνει τρεις φορές τη λέξη «Θεός». Πρώτα πρώτα, συστήνεται ο Θεός. Ποιος είναι; Μήπως είναι κανένας Όσιρις που ήρθε να του παρουσιαστεί; Κανένας αιγυπτιακός θεός; Κανένας θεός των Χαναναίων; Τι Θεός είναι αυτός που έρχεται και συστήνεται; «Εγώ είμαι ο Θεός του Αβραάμ, ο Θεός του Ισαάκ, ο Θεός του Ιακώβ».

Εάν έπρεπε να μας ερωτήσουν, αγαπητοί μου, «Ποιο Θεό πιστεύετε;», θα απαντούσαμε: «Πιστεύουμε στον Θεό του Αβραάμ, στον Θεό του Ισαάκ, στον Θεό του Ιακώβ». Είναι πολύ συγκινητική η περίπτωση του Πασκάλ, ο οποίος λέγει: «Δεν πιστεύω στον Θεό των φιλοσόφων». Φιλοσόφων. Ποιος είναι ο Θεός των φιλοσόφων; Σαν και εκείνα τα κατασκευάσματα που σας είπα προηγουμένως, ότι ο δεϊσμός, επί παραδείγματι, είναι ένας Θεός αδιάφορος για τη δημιουργία του, και άλλες φλυαρίες. Αυτές οι ιδέες περί Θεού είναι κατ’ επίνοιαν, δηλαδή κατά ανθρωπίνην κατασκευή, κατά ανθρωπίνην φαντασία, σύμφωνα με το ανθρώπινο μυαλό. Και, συνεπώς, δεν ανταποκρίνονται αυτά στην πραγματικότητα. Και λέει τώρα ο Πασκάλ, ο φιλόσοφος και μαθηματικός Πασκάλ και φυσικός Πασκάλ, λέει: «Δεν πιστεύω στον Θεό των φιλοσόφων».

«Στον Θεό του Αβραάμ, του Ισαάκ και του Ιακώβ». Έτσι, με αυτόν τον τρόπο, ο Πασκάλ είπε τι πιστεύει. Είναι πάρα πολύ μεγάλο και σπουδαίο αυτό. Ρωτήστε συγχρόνους φιλοσόφους να μας πουν τι πιστεύουν και θα φρίξετε. Φιλοσόφους, επιστήμονες μεγάλους, από αυτούς που πολλές φορές τους προβάλλουμε και λέμε ότι πίστευε ο Αϊνστάιν. Πίστευε ο Αϊνστάιν; Αν σκαλίξετε τι πίστευε, θα τρομάξετε. Αν λέει τους προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης αγύρτες, που πλανούσαν τον λαό και δεν άφηναν τον λαό να προχωρήσει στην πρόοδο κτλ., από εκεί θα καταλάβετε. Μα οι προφήτες είναι εκείνοι που παρουσίασαν τον Θεό τον αληθινό. Ποιος άλλος παρουσίασε τον αληθινό Θεό; Αυτά τα εκλεκτά σκεύη του Αγίου Πνεύματος. Ποιος παρουσίασε τον Θεό;

Λοιπόν, εβρίζει τους προφήτες· τότε τι Θεό πιστεύει ο Αϊνστάιν; Πώς μπορούμε, λοιπόν, να επικαλούμεθα μαρτυρίες σοφών και μεγάλων και επιστημόνων και να λέμε μεγάλες κουβέντες κλπ.; Αγαπητοί μου, αυτή η απλή θέση του Πασκάλ: «Πιστεύω στον Θεό του Αβραάμ, στον Θεό του Ισαάκ και στον Θεό του Ιακώβ». Γιατί όμως λέει τρεις φορές «ο Θεός»; Και να φανταστείτε, αγαπητοί μου, ότι ο ίδιος ο Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, για να αποδείξει την ύπαρξη των ψυχών, ότι δεν πεθαίνει κανείς μετά τον θάνατό του, δεν χάνεται μετά τον θάνατό του, απαντώντας στους Σαδδουκαίους με εκείνο το γνωστό μύθευμα που του είχαν πει, ότι μια γυναίκα είχε έναν άνδρα, πέθανε ο άνδρας της, παντρεύτηκε τον δεύτερον, πήρε τον τρίτο, πήρε τον έβδομο,

λέγει: «Τίνος η γυναίκα θα είναι, αφού λες και υποστηρίζεις την ανάσταση των νεκρών;» Αυτό το επιχείρημα είπε, ότι υπάρχουν οι ψυχές και ότι στην Βασιλεία του Θεού δεν παντρεύονται όπως στον κόσμο αυτόν. Το επιχείρημα τούτο: «Εμνήσθη», λέει, «εμνήσθη ο Μωυσής εκεί στην βάτο». Και ο Θεός δεν είναι Θεός, λέει, νεκρών αλλά ζώντων. Όταν λέει ότι «είμαι Θεός του Αβραάμ», σημαίνει ότι ο Αβραάμ υπάρχει. Δεν λέγει «ήμουνα ο Θεός του Αβραάμ». «Είμαι ο Θεός του Αβραάμ». Και γιατί επαναλαμβάνει τρεις φορές «ο Θεός, ο Θεός, ο Θεός»; Γιατί ο Πατήρ είναι Θεός, ο Υιός είναι Θεός, το Πνεύμα το Άγιο είναι Θεός. Δηλαδή, αν το λέγαμε αλλιώτικα, ο Αβραάμ

είχε Θεό τον Πατέρα, τον Υιόν και το Άγιο Πνεύμα. Ο Ισαάκ, το παιδί του, είχε Θεό τον Πατέρα, τον Υιόν και το Άγιο Πνεύμα. Και ο εγγονός, ο Ιακώβ, το ίδιο. Δηλαδή, εδώ υπαινιγμός του Αγίου Τριαδικού Θεού, του Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Λέγει, λοιπόν, στη συνέχεια ο Άγιος Κύριλλος: Αυτός ο Θεός του Αβραάμ, του Ισαάκ, του Ιακώβ, αυτός ο Θεός ως Πατήρ που εμφανίζεται στην Παλαιά Διαθήκη, «τοῦ ὁποίου πρὸς τιμὴν ὁ πρώην ἀντικρὺς ἡμῶν ἐνταῦθα ναὸς ᾠκοδόμητο». Αυτός ο ναός — εδώ μάλιστα έχει και μια λεπτομέρεια που μπορεί να μας είναι χρήσιμη — προς τιμήν αυτού του Θεού

του Αβραάμ, του Ισαάκ, του Ιακώβ, εκτίστηκε αυτός ο ναός, λέει, του Σολομώντος, που είναι απέναντί μας. Αντικρύ. Ώστε, λοιπόν, ξέρουμε από άλλο σημείο που λέει ο Άγιος Κύριλλος ότι οι κατηχήσεις του εγίνοντο στον Ναό της Αναστάσεως. Όταν ομιλεί για τον Αντίχριστο, σε ποιον ναό; «Αυτόν εδώ που είμαστε τώρα, αυτόν τον Ναό της Αναστάσεως». Τώρα λέγει: «Αυτός ο ναός που είναι αντικρύ», απέναντι δηλαδή από τον Ναό του Σολομώντος. Είναι μια ωραία, θα λέγαμε, πληροφορία τοπογραφική. Ο Ναός του Σολομώντος, βεβαίως, πού ακριβώς ήταν δεν γνωρίζουμε. Απάνω στον λόφο Σιών, αλλά πού ακριβώς δεν γνωρίζουμε. Τέλος πάντων, σας το είπα έτσι, εν παρόδω, αυτό.

Λεγόμενα να σας ξεκουράζουν λιγάκι. Δεν θα ανεχθούμε, λέει, εκείνα τα οποία λέγουν οι αιρετικοί, που αποσχίζουν την Παλαιά από την Καινή Διαθήκη. Υπάρχουν άνθρωποι που αποσχίζουν την Παλαιά Διαθήκη. Αναμφισβήτητα. Οι Εβραίοι, επί παραδείγματι, δεν δέχονται την Καινή Διαθήκη. Αλλά και Χριστιανοί δεν δέχονται την Παλαιά Διαθήκη, αλλά μόνο την Καινή. Μην πάτε μακριά, μην ανατρέχετε, παρακαλώ, στους αιώνες να τα βρείτε αυτά. Δεν είναι παρά ένα, δύο, τρία χρόνια. Είναι όταν σε εφημερίδες εδημοσιεύοντο κάτι περίεργα πράγματα — ας μην πω ονόματα — και μάλιστα κληρικών και θεολόγων. Έγραφαν

— πώς τόλμησαν να γράψουν, απορώ και εξίσταμαι — ότι η Παλαιά Διαθήκη, λέγει, είναι μια συναγωγή, μάζεμα, βρωμεροτήτων. Αναφέρει λέξεις βρώμικες. Βέβαια, δεν δίστασαν να πουν ότι και η Καινή Διαθήκη έχει βρώμικες λέξεις. Και ξέρετε ποιες εννοεί βρώμικες λέξεις; Ότι αναφέρεται, επί παραδείγματι, στον γάμο. Και βεβαίως σήμερα μπορεί να είναι κακόηχες αυτές οι λέξεις, αλλά την εποχή που γράφτηκαν δεν ήταν κακόηχες, ελληνικά εννοείται. Ότι ο Θεός, λέγει, της Παλαιάς Διαθήκης είναι δυνατόν να είναι ο Θεός της Καινής Διαθήκης; Είναι δυνατόν ο Θεός να αγαπάει αίματα και πολέμους και προτροπές πολέμων; Τόσο καταλάβαιναν και τόσο καταλαβαίνουν. Αυτά γράφηκαν, θα τα διαβάζατε στις εφημερίδες, και σας παρακαλώ πολύ:

έχετε μνήμη. Ξέρετε, οι άνθρωποι, ίσως περισσότερο εμείς οι Έλληνες, δεν έχουμε μνήμη. Και όχι μόνο επί θρησκευτικών πραγμάτων· εν γένει δεν έχουμε. Όχι γιατί δεν θυμόμαστε· δεν θέλουμε να θυμόμαστε και ξεχνάμε. Αλλά και άλλα πράγματα είναι. Προσέξτε: μνήμη πρέπει να έχουμε, όχι για να μνησικακούμε, όχι για να μνησικακούμε — το ξαναλέω άλλη μια φορά — αλλά γιατί πρέπει να θυμόμαστε. Διότι, αν κανείς δεν θυμάται, είναι ανόητος. Επιτρέψατέ μου, είναι βλάκας, γιατί θα την παθαίνει και πάντα θα την παθαίνει, γιατί δεν θέλει να θυμάται.

Να θυμόμαστε. Έτσι, λοιπόν, ανακαλώ στη μνήμη σας και τονίζω ότι πρέπει να θυμόμαστε αυτά τα οποία σας είπα τώρα. Γράφτηκαν αυτά στις εφημερίδες.

Αγαπητοί μου, παλιό το θέμα. Το αναφέρει ο Άγιος Κύριλλος. Και για να το αντιμετωπίσει αυτό, ακούστε τι λέει: «Ἀλλὰ τῷ Χριστῷ πεισώμεθα τῷ λέγοντι περὶ τοῦ ἱεροῦ». Αλλά θα πιστούμε, λέγει, στον Χριστό, ο οποίος ομιλεί περί του Ναού του Σολομώντος, και δεν θα ακούσουμε τι λέγουν οι αιρετικοί. Ο Χριστός είπε — δεν γνωρίζετε; — είπε τότε στη Θεοτόκο και στον Ιωσήφ: «Οὐκ ᾔδειτε ὅτι ἐν τοῖς τοῦ Πατρός μου δεῖ εἶναί με;» Δεν γνωρίζετε ότι έπρεπε να είμαι στο σπίτι του Πατέρα μου; Ώστε, λοιπόν, ο Θεός που ελατρεύετο εις τον Ναόν του Σολομώντος πώς αποκαλείται από τον Ιησού Χριστόν; Πατέρας. Άρα, ώστε λοιπόν, πώς θα χωρίσω τώρα τον Πατέρα από τον Υιόν, εάν χωρίσω την Παλαιά από την Καινή,

τον Πατέρα από τον Υιόν; Είδατε επιχείρημα του Αγίου Κυρίλλου; Προχωρούμε. Είπε ακόμη ο Κύριος: «Ἄρατε ταῦτα ἐντεῦθεν». Όταν είπε εκεί με τους κολλυβιστάς, τους αργυραμοιβούς, και τα πρόβατα και όλα τα εμπορεύματα που υπήρχαν εκεί: «Σηκώσατέ τα», λέγει, «από εδώ πέρα, πάρτε τα από εδώ. Καὶ μὴ ποιεῖτε τὸν οἶκον τοῦ Πατρός μου οἶκον ἐμπορίου». Και μη καθιστάτε το σπίτι του Πατέρα μου σπίτι εμπορίου ή, άλλος Ευαγγελιστής, «σπήλαιον ληστῶν». Πώς το είπε; «Το σπίτι του Πατέρα μου». Βλέπετε πώς αποκαλεί Εκείνον που ελατρεύετο στην Παλαιά Διαθήκη; Πατέρα του. «Δι’ ὧν σαφέστατα», δια των οποίων αυτών λόγων του Κυρίου, «σαφέστατα τὸν πρώην ναὸν τὸν ἐν Ἱεροσολύμοις» αποκαλεί,

ομολογεί ο Κύριος Ιησούς Χριστός, τον αποκαλεί οίκον του δικού του Πατρός. «Ἀλλ’ εἴ τις ἐξ ἀπιστίας ἀποδείξεως ἔτι πλείονος λαμβάνειν βούλεται», αν όμως κανείς θα ήθελε να μένει στην απιστία και θα ήθελε πιο πολλές αποδείξεις περί του «τὸν Πατέρα τοῦ Χριστοῦ τὸν αὐτὸν εἶναι καὶ κόσμου ποιητήν», «ἀκουέτω πάλιν αὐτοῦ λέγοντος». Θα ήθελες να μάθεις ότι Εκείνος που έκανε τον κόσμο, Αυτός είναι ο Πατήρ του Ιησού Χριστού; Άκου τι λέει, λοιπόν, ο Χριστός: «Οὐχὶ δύο στρουθία ἀσσαρίου πωλεῖται;»

Δυο... Δύο σπουργίτια δεν πουλιούνται ένα εικοσαράκι; Αυτό ήταν ασάριον. Ένα από αυτά δεν πέφτει, οὐ πεσεῖται ἐπὶ τῆς γῆς, ἄνευ τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν οὐρανοῖς. Ώστε, λοιπόν, ο Πατέρας του Ιησού Χριστού είναι ο Δημιουργός του κόσμου. Και το «ἐμβλέψατε εἰς τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ, ὅτι οὐ σπείρουσιν, οὐδὲ θερίζουσιν, οὐδὲ συνάγουσιν εἰς ἀποθήκας, καὶ ὁ Πατὴρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος τρέφει αὐτά». Και το «Ὁ Πατήρ μου ἕως ἄρτι ἐργάζεται, κἀγὼ ἐργάζομαι». Είναι αυτό που σας ερμήνευσα προηγουμένως, που δείχνει σαφέστατα ότι εκείνος που έκανε τον κόσμο είναι ο Πατήρ του Ιησού Χριστού. Χωρίστε, λοιπόν, την Παλαιά από την Καινή Διαθήκη. Προσέξτε, αγαπητοί, προσέξτε, προσέξτε. Ύπουλα πράγματα υπάρχουν, και αυτοί που τα γράφανε ήσαν θεολόγοι.

Ιερείς, και μάλιστα θεολόγοι λαϊκοί και θεολόγοι ιερείς. Προσέξτε!

Πάμε στην εβδόμη παράγραφο.

να μη της εξαφελίας ή κακεντρεχίας ανθρώπης δικαίης εις ό ,τι μον είναι τον Χριστόν υπολάβει, εκ του λέγειν αυτόν αναβαίνω προς τον Πατέρα μου και Πατέρα ημών, καλόν εκείνο προδιαστήλαστε ότι το μεν του Πατρός ένας την όνομα ποι κύλιδε της ενεργίας της δύναμης. Αλλά για να μην κανείς υπονοήσει...

Είτε εξ αφελείας είτε από κακεντρέχεια ανθρώπων αιρετικών, ότι, όταν είπε ο Χριστός ως Υιός του Θεού, ότι μπορεί να μπει ισότιμος με τους δικαίους, ή της Παλαιάς ή της Καινής Διαθήκης, τους δικαίους ανθρώπους. Για να μην βάλει, λοιπόν, στη θέση των δικαίων...

Εαυτόν του ο Ιησούς Χριστός, ακούστε τι είπε ο Χριστός όταν ανελήφθη. Διότι, διότι, λέγει αυτό, να θυμόσαστε, ότι «τὸ μὲν τοῦ Πατρὸς ἕν ἐστιν ὄνομα, ποικίλη δὲ τῆς ἐνεργείας ἡ δύναμις». Έχουμε ένα όνομα, Πατήρ, αλλά οι δυνάμεις της ενεργείας είναι ποικίλες. Όπως είναι Πατήρ του Ιησού Χριστού, είναι Πατήρ και δικός μου ο Θεός. Αλλά δεν σημαίνει με αυτό, ενώ το όνομα είναι το ίδιο, Πατήρ, ότι είναι η ίδια η ενέργεια. Άλλο είναι το ένα, άλλο είναι το άλλο. Για να μην, λοιπόν, πει κανείς ότι ο Ιησούς Χριστός είναι ένας δίκαιος, ένας σπουδαίος. Αυτό που ακριβώς και σήμερα λέγουν, ότι ο Ιησούς Χριστός είναι σπουδαίος.

Ο Ιησούς Χριστός είναι ο Υιός του Θεού, είναι Θεός. Δεν είναι ούτε σπουδαίος, ούτε δίκαιος, ούτε φιλόσοφος, ούτε κοινωνιολόγος, ούτε αναμορφωτής, ούτε τίποτα. Είναι ο Υιός του Θεού, είναι ο Δημιουργός του παντός. Ακούστε, λοιπόν, λέει ο Άγιος Κύριλλος, τι λέει ο ίδιος ο Χριστός.

Μίλησε προς τις μυροφόρες γυναίκες, την ημέρα της Αναστάσεως. Είπε: «Πορεύομαι πρὸς τὸν Πατέρα μου καὶ Πατέρα ὑμῶν». Πηγαίνω στον Πατέρα μου και Πατέρα σας. Τι ωραία! Οὐκ εἶπεν «πρὸς τὸν Πατέρα ἡμῶν», με το «ἡμῶν», δηλαδή προσωπική αντωνυμία που σημαίνει εμείς, ο Πατέρας μας. Δεν είπε «πηγαίνω στον Πατέρα μας», αλλά είπε «πηγαίνω στον Πατέρα μου και Πατέρα σας» και διελών, δηλαδή αφού τα χώρισε αυτά τα πράγματα, εἶπεν πρῶτον τὸ οἰκεῖον, «πρὸς τὸν Πατέρα μου», ὅπερ ἦν κατὰ φύσιν, εἶτα ἐπαγαγών «καὶ Πατέρα ὑμῶν», ὅπερ ἦν κατὰ θέσιν.

Χωρίζει και λέγει «πηγαίνω στον Πατέρα μου και Πατέρα σας», που το πρώτο σημαίνει, αφού τα χώρισε, πηγαίνω στον Πατέρα μου, ο οποίος είναι Πατέρας μου κατά φύση και ο οποίος είναι και δικός σας Πατέρας, αλλά κατά θέση, κατά υιοθεσία. Ό,τι διαφορά υπάρχει ανάμεσα στο φυσικό παιδί και το θετό παιδί, αυτό θα πει κατά θέση. Δηλαδή, εσείς είσαστε θετά παιδιά του Θεού. Είσαστε κατά υιοθεσία και δεν είσαστε κατά φύση. Είδατε, λοιπόν, πώς το λέει εδώ ο Λόγος του Θεού. «Στον Πατέρα μου ανεβαίνω και Πατέρα σας». Εἰ γὰρ καὶ μάλιστα, λέγει, λέγειν ἐν προσευχαῖς κατηξιώθημεν «Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς», ἀλλὰ κατὰ φιλανθρωπίαν ἡ κλῆσις. Και αν έχουμε αξιωθεί, γιατί έτσι μας αξιώνει ο Θεός, να τον αποκαλούμε τον Θεόν Πατέρα...

Να λέμε στην προσευχή μας «Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς». Αυτό το λέμε από τη φιλανθρωπία του Θεού. Όχι διότι είμαστε παιδιά του Θεού κατά φύσιν, αλλά κατά θέσιν. Εγώ θα έλεγα εδώ ένα επιχείρημα, αν το θέλετε. Δεν το γράφει ο Άγιος Κύριλλος εδώ, αλλά το παίρνω από τον Ιερό Αυγουστίνο, που αναφέρεται στους Μανιχαίους όταν αργότερα τους αντιμετωπίζει. Λέει το εξής: ότι, αν υποτεθεί ότι ο Θεός είναι μέσα στην κτίση, τότε κάθε τι που αμαρτάνει, θα πρέπει να αμαρτάνει ένα κομμάτι της θεότητας. Ή ακόμη λέγει ότι ο ελέφας πρέπει να έχει πιο πολλή θεότητα από ό,τι μπορεί να έχει ένας ποντικός.

Καταλαμβάνει πιο πολύ χώρο από ό,τι ο ποντικός. Κοροϊδεύει, δηλαδή, ο Άγιος Αυγουστίνος. Και είναι πραγματικά επιχείρημα. Αν, λοιπόν, εγώ, άνθρωπος, είμαι παιδί του Θεού, ή τυχόν εκείνο το ανόητο που λέγεται πολλές φορές σε πανηγυρικούς λόγους, ότι ο άνθρωπος είναι ο θείος σπινθήρ, η θεία πνοή, σαν να πήρα ένα κομμάτι εγώ από τον Θεό, σαν να πήρα ένα κομμάτι από τον Θεό, σαν η ψυχή μου να είναι ένα μέρος της θεότητας, τότε εγώ, αν αμαρτάνω, τότε αμαρτάνει η θεότητα, αφού πήρα ένα κομμάτι της θεότητας. Αλλά άπαγε της βλασφημίας! Αμαρτάνει η θεότητα; Άρα δεν είμαι κομμάτι της θεότητας. Δεν μπορώ, λοιπόν, να ειπώ ότι εγώ που αμαρτάνω είμαι παιδί του Θεού.

Διαβιβάζω την αμαρτωλότητά μου προς την ουσία του Πατέρα, γιατί είμαι από τον Πατέρα; Όχι, αλλά είμαι κατά θέσιν, δηλαδή κατά χάριν, δηλαδή κατά υιοθεσίαν, είμαι θετό παιδί του Θεού. Και αν μένω στις εντολές Του, όπως θα μου πει λίγο πιο κάτω ο Άγιος Κύριλλος, αν μένω στις εντολές του Θεού, τότε θα είμαι παιδί Του. Αν δεν μένω στις εντολές Του, τότε αναμφισβήτητα δεν είμαι παιδί Του. Οκτώ, η παράγραφος. «Εἰ δέ τις βούλεται μαθεῖν πῶς ἡμεῖς τὸν Θεὸν Πατέρα καλοῦμεν, ἀκουέτω τοῦ καλοῦ παιδαγωγοῦ Μωυσέως λέγοντος· Οὐχ οὗτός σου αὐτὸς Πατὴρ ἐκτήσατό σε, καὶ ἐποίησέ σε, καὶ ἔκτισέ σε; Ἠσαΐου τοῦ Προφήτου· Καὶ νῦν, Κύριε, Πατὴρ ἡμῶν σύ...

Ἡμεῖς δὲ πηλός, ἔργα τῶν χειρῶν σου πάντες. Σαφέστατα γὰρ ἐδήλωσεν ἡ προφητικὴ χάρις, ὅτι μὴ κατὰ φύσιν, ἀλλὰ κατὰ Θεοῦ χάριν καὶ θέσιν Πατέρα καλοῦμεν». Φέρνει δύο παραδείγματα από την Παλαιά Διαθήκη. Ένα του Μωυσέως και ένα του Προφήτου Ησαΐου. Τι λέγει ο Μωυσής; Ότι εσύ, λέγει, είσαι ο Πατήρ μας, που μας απέκτησες και μας εποίησες και μας έκτισες. Είδατε; «Ἐκτήσατο, ἐποίησε καὶ ἔκτισε», που σημαίνει ότι είμαι έξω από την ουσία του Θεού. Τι λέγει ο Ησαΐας ο Προφήτης; Λέγει: «Είσαι Πατήρ μας, Κύριε, αλλά εμείς είμαστε πηλός, ἔργα τῶν χειρῶν σου πάντες». Όλοι είμαστε πηλός.

Εδώ λέει σαφέστατα, λέει ο Άγιος Κύριλλος, ότι δεν είμεθα κατά φύσιν παιδιά του Θεού, αλλά είμαστε κατά χάριν και θέσιν. Έτσι καλούμε τον Θεόν Πατέρα. Αλλά, αγαπητοί μου, έχει ακόμη μερικά νοήματα αυτό το κεφάλαιο, αυτή η κατήχηση γύρω από το θέμα «Πατήρ». Έχει νοήματα τα οποία, αν κάποτε, όπως σας είπα στην αρχή της ομιλίας μας, οικειωθούμε και νιώθουμε τον Θεόν Πατέρα, τα νιώθουμε πολύ ωραία. Κάποτε, θυμάμαι, ταξίδευα σε ένα λεωφορείο. Καθόμουν στο πίσω κάθισμα. Ήταν μία κυρία και είχε ένα μωρό στην αγκαλιά της, ένα παιδάκι πολύ μικρό, και είχε κοιμηθεί.

Σε κάποιο σημείο το λεωφορείο μας, δεν ξέρω τι είδε μπροστά του, κινδύνευσε να τρακάρει και φρενάρισε απότομα. Ε, ξέρετε τι γίνεται. Όλοι πήγαμε να περάσουμε μπροστά. Τρομάξαμε όλοι μέσα στο λεωφορείο. Μόνο μια ύπαρξη δεν τρόμαξε: εκείνο το παιδάκι που ήταν στην αγκαλιά της μάνας. Γιατί; Μη μου πείτε ότι ήταν μωρό. Ήταν στην αγκαλιά της μάνας. Έτσι και ο πιστός, αγαπητοί, ό,τι να γίνεται, το σύμπαν να αναποδογυριστεί, όταν αισθάνεται ότι είναι μέσα στην αγκαλιά του Θεού, τίποτα δεν φοβάται. Γιατί έχει τον Θεό τέτοιο.