Catecheses of St Cyril 047 | 29-10-1984

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Beloved, we are now in the Seventh Catechesis of Saint Cyril, Archbishop of Jerusalem. As you know, these catechetical lectures were delivered in AD 350. They were, of course, written down by skilled shorthand writers, and it appears that Saint Cyril later edited the texts himself. In this way, these catecheses have been preserved through history as a complete and accomplished work. Nothing is missing—not a single word—and it is considered outstanding of its kind, both in content and, we might say, in its form and teaching method.

We are in the Seventh Catechesis. Its title is: “A Catechesis for Those Preparing for Illumination in Jerusalem, Outlining the Teaching on the Father, with a Reading from the Epistle to the Ephesians: ‘For this reason I bow my knees before the Father, from whom every family in heaven and on earth is named,’ and what follows.” In other words, this catechesis is addressed to those preparing to receive illumination—that is, those preparing for Baptism, who were called “those being illumined”—in the city of Jerusalem. As you see, it was outlined, meaning that this address, this catechesis, was prepared with the Father as its theme, as I was telling you.

Because we always have new brethren among us, I give these explanations. Essentially, throughout his catecheses Saint Cyril does nothing other than interpret the Creed. He first gives a summary of what he will say throughout his analysis of the Creed, because, as he explains, you must first have a complete picture. That is why he begins with this summary. We have, of course, examined these matters in the past. He then gives a detailed analysis in the remaining catecheses, while the last five—there are twenty-four in all—deal

with the Mysteries of the Church and are intended for those who have already been baptized. They are called Mystagogical Catecheses because they concern the Mysteries. He has already spoken to us about faith, because the verb “I believe” stands at the beginning of every article of the Creed. The Creed used here is the Jerusalem Creed, which is almost identical to the Nicene Creed, the familiar one we hear in the Church: “I believe in one God,” and so forth. The verb “I believe” is understood as being repeated in each article, though for literary and stylistic reasons it is not actually repeated. In other words: “I believe in one God.” Then: “I believe in the Lord Jesus Christ.” “I believe in the Holy Spirit.” “I believe in one Holy, Catholic, and Apostolic Church.” And so forth. The verb “I believe” is implied and understood. Thus, after speaking at length about faith, Saint Cyril enters into the Creed itself. In his previous catechesis, the sixth, he spoke to us about God: “I believe in one God.” He spoke about this one God, and all God’s attributes and divine uncreated energies were examined in the four preceding talks.

The fundamental attribute of God—the first and most important, as we shall see—is not merely that God is without beginning, eternal, present everywhere, holy, righteous, wise, and so forth. His first and chief attribute is that God is Father. Of course, in the Old Testament the Holy Trinity had not yet been revealed; the three persons of the Holy Trinity had not been revealed. They had only been foretold through many signs that remained unexplained. We shall see this in certain prophecies of the Old Testament. The full revelation comes in the person of Jesus Christ, and then we learn that God is Trinity. Yet in the Old Testament God is presented not only as God, but also as Father. Since only one person is being spoken of there—the person of God—He is Father along with all His other attributes, and Father above all. But when God is revealed as Trinity, and the Son is also revealed, then God is certainly the Father of this Son, and He is the Father of the Son according to essence. Yet, as God Himself taught in the Old Testament, the Israelites are also His children.

God says: “Separate yourselves from everything filthy, from everything unclean; touch nothing unclean.” Do not touch anything filthy—meaning morally or spiritually filthy. Do not touch things that are impure, immoral, and contrary to My law. “And I,” He says, “will receive you.” I will welcome you. You shall be My people, and I shall be your God. You shall be My sons and daughters, and I shall be your Father. Thus, in the Old Testament, the secondary meaning of fatherhood—the meaning related to creation—is that God is also the Father of mankind. Even the pagans understood it in this way, if you will. For the concept of the Father

—the element of fatherhood within the deity—is inherent there. The ancient Greeks, though pagans, said that Zeus was the father of gods and men, the father both of gods and of men. You see, then, that the concept of the Father is exceedingly important. But in these few introductory words I have told you what we are going to discuss. Now let us proceed to the analysis of this catechesis. At the beginning, in the first paragraph, Saint Cyril says that we have spoken about God. We mentioned the heretics, whom Saint Cyril calls godless heretics,

and their many-sided delusion and deviations. “We passed through them,” he says literally, “and kept ourselves from their mire and soul-destroying teachings,” and so forth. Now let us come to our subject. Let us leave behind everything we said about the heretics, including what we discussed last time. “Let us therefore return to ourselves.” Let us return to ourselves, Saint Cyril says—that is, let us return to our subject: what concerns us as catechumens, who must learn what we need to know, “and let us receive the saving truths of the true faith, joining the dignity of fatherhood to the confession of the one divine Monarchy,”

“believing in one God, the Father.” Let us join, he says—let us attach—as the first attribute of God that He is not only one, but also Father. It is no accident that the Fathers of our Church placed this attribute of God first. They did not include all those other attributes we have mentioned. God’s attributes are unimaginably numerous, because His divine uncreated energies are numerous. The Fathers include none of these divine uncreated energies except three or four—for example, that He is Almighty, Maker of all things visible and invisible, and so forth. But the first attribute they set down is that of the Father. Is that accidental? As you will see, it is not.

“And let us reverently receive the truth that this Father is the Father of the Only-begotten, our Lord Jesus Christ.” We now come to the second paragraph, since the first is introductory. “In this way we shall think more nobly than the Jews, who receive in their doctrines the teaching that God is one—although what advantage is this, since through idolatry they often denied even that?—but do not accept that He is also the Father of our Lord Jesus Christ. Thus they contradict their own prophecies, which say in the divine Scriptures: ‘The Lord said to Me: You are My Son; today I have begotten You,’” and so forth. He calls Him Son

because God is one. They accepted that this God is Father, but they did not accept that Jesus Christ has God as His Father. You may remember something from the Gospel according to John. When they picked up stones to stone the Lord as He spoke to them—this happened in Jerusalem—He asked them, “For which good work are you stoning Me?” The Jews answered Him, “We are not stoning You for any good work, but because You have made Yourself equal to God by calling Him Your Father.” For Christ had said:

“I and the Father are one.” He said “the Father,” but He also said, “We are one,” thus making Himself equal to God. You see, my beloved, the Jews understood the matter perfectly. I think that if we could present this passage to the Jehovah’s Witnesses, it would be a very powerful point. What point? The Jews wanted to stone Christ for this reason, and later crucified Him because they understood that Jesus was making this claim. He did not always state it with complete openness, for reasons of divine economy, because He knew that otherwise they would not listen to His preaching. It would be revealed with perfect clarity at Pentecost.

This was a matter of divine economy. They had to hear Him, but they also had to receive Him. If they would not receive Him, He kept veiled what they would reject and would reveal it to them on the day of Pentecost. The Holy Spirit would come to complete what the Lord could speak only in a veiled manner. And what did the Lord say? “I and the Father are one.” Did the Jews understand this? Yes. But He did not merely say that He had God as His Father, for the Jews themselves could say, “We have God as our Father.” That too is written in the Gospel according to John. Here, however, they understood a different attribute: that the Son—Jesus, whom they saw standing before them—

is of the same essence as the Father. That is the awesome truth. They understood it, but did not accept it. And Christ did not deny it. He did not say, “Forgive Me, you have misunderstood Me. There has been a mistake. I did not mean what you understood; I meant something else.” Did Christ say anything of the kind? Nothing. Did He correct anything? Nothing. Did He clarify it differently? Not at all. What He said was precisely what He meant. The Jews clearly understood, then, that the Son is consubstantial—homoousios—with the Father. Completely so. This passage alone would be sufficient to show us how far the Jehovah’s Witnesses have strayed, to say nothing of the countless passages in Holy Scripture that demonstrate the divinity of Jesus Christ and show that the Son has God as His Father by nature. Thus, Saint Cyril says, the Jews accept that God is Father, but not that He is the Father of Jesus Christ according to essence. Saint Cyril now points out that in doing so they oppose the prophets. Here, my beloved, I too would like to use the prophets, though no more than those cited by Saint Cyril. The first prophecy is this:

“The Lord said to Me: ‘You are My Son; today I have begotten You.’” The Lord said to Me: “You are My Son; today I have begotten You.” This is Psalm 2, verse 7. My beloved, according to the interpretations given by the Jews themselves, this second Psalm is messianic—that is, Christological. Yet how could they now accept Christ, given their distorted interpretation? Two persons appear in this Psalm: the person of the Father and the person of the Son. At the end...

a third person appears: the Psalmist, who speaks on behalf of the other two persons. We hear the words, “Lay hold of instruction, lest the Lord be angry and His wrath be kindled,” and so forth. “Lay hold of instruction.” There, as I told you, the Psalmist speaks on behalf of both the Father and the Son. For, as we explained at the monastery during the summer, if you remember, this “instruction” is none other than wisdom. Wisdom has many names: instruction, prudence, understanding. All these names refer to the Wisdom who exists as a person—the second person of the Holy Trinity. It is as though the Psalmist were saying: “Lay hold of Him”—take Him firmly, seize Him with your hands—

“Lay hold of instruction”—that is, lay hold of Jesus Christ—“lest the Lord be angry.” My beloved, we certainly provoke God to anger through our sins. But do you know what the greatest sin is? It is refusing to receive the Son, and thereby denying that God is Father. This is the gravest sin. This is why the Jews were punished through the destruction of Jerusalem, a destruction of a city without parallel in history. I repeat: this is the gravest sin. I may commit fornication or adultery; I may steal or murder. These are sins, and undoubtedly I provoke the wrath of God.

But do they provoke it as greatly as when I deny the Son? For then, according to the words of Christ Himself, I do not have the Father. Whoever does not have the Son does not have the Father either. This is the meaning of atheism according to Holy Scripture, and particularly according to the New Testament. This is what atheism means in the New Testament—not merely that someone does not believe even in some higher power. I have said this before, so forgive me for repeating myself. I repeat points from our earlier subjects and discussions. Those who listen regularly are not harmed by it; they become more firmly established in what they hear. But those who have not heard these things before must also learn something. These repetitions, then, are made for everyone’s sake. I knowingly tell you this again.

Our purpose here is not simply to deliver a talk so that we may say a talk was given, nor to use elegant figures of speech so that you may say the speaker was impressive. No! These are lessons. They are catecheses, so that we may be catechized. And I am the first to be catechized. I am the first, because I sit down, examine these things, and read them in order to speak about them to you. I am the first catechumen, and then you follow. Now, “The Lord said to Me.” Who is this “Me”? The second person. Who is the first Lord? The first Lord is the Father. Thus the Lord, the Father, said to Me, the Son. What did He say to Me? “You are My Son.” You are My Son. “Today I have begotten You.” Today I have begotten You. The word “today” contains

tremendous depth, but I shall not analyze it further now. We shall examine it when we reach the Christological subjects. For the moment I remain only with this point: God the Father is Father because He calls the Son “My Son”; He calls Him Son. The same truth appears in Psalm 110, which Saint Cyril cites a little farther on: “The Lord said to my Lord.” This Psalm is the devastating argument that the Lord presented to the Jews. “Explain this to Me,” He says. “Explain it. How did David, in the Spirit—in the Holy Spirit—say, ‘The Lord said to my Lord: Sit at My right hand...’”

“...until I make Your enemies a footstool for Your feet.” If, then, “the Lord said to my Lord,” and if the Messiah is a descendant of David, as you Jews believe—and rightly so, for He is a descendant of David—but if He is only David’s descendant and is not also God, then how does David call his own descendant “Lord”? Never in the Old Testament does an ancestor call one of his descendants “Lord.” On the contrary, descendants call their ancestors lords. Therefore, although He is indeed a descendant of David, He is also something more. When we say “a descendant of David,” we mean a man from the seed of David. But when David, in the Holy Spirit, calls Him “Lord,” this means that He is not only a descendant according to the flesh, but is also God—that is, the God-Man. “Explain this to Me,” the Lord says to the Jews. They were silenced. They had nothing to say. My dear friends, this psalm is an atomic bomb. It truly shatters and demolishes every objection to the divine-human nature of Jesus Christ. “The Lord said to the Lord”—“The Lord said to my Lord,” David says. One Lord speaks to the other Lord: the Father is Lord, the Son is Lord, and the Holy Spirit is Lord.

Yet we do not have three Lords, because one plus one plus one equals one. There is one Lord—the Lord.

Thank you. “And to this day they rage and gather together against the Lord and against His Christ.” This continues the same psalm. It speaks of those who oppose Him, who rage and turn against Christ—that is, against the One anointed by God. And they continue to do so to this day, Saint Cyril says, from the time this was written. Moreover, Christ Himself said that David wrote the psalm in the Spirit, and this also reveals who authored the psalm.

It is well known that not all 150 Psalms were written by David. David wrote about seventy or eighty—I cannot tell you the exact number at this moment; I do not remember. The rest were written by various people. But take note: all 150 Psalms are divinely inspired. Divinely inspired. Here, however, there is a special significance in the fact that this psalm is authored by David and was therefore written around 1100 BC. I mean Psalm 109, which says, “The Lord said to my Lord.” Psalm 2, meanwhile, says the following.

All the Psalms were written later, with perhaps one or two exceptions that appear to be earlier. One psalm is by Moses, and perhaps another by someone contemporary with Moses. Others are attributed to various figures, such as a certain chief musician, and so on. But take note: they were all written in an age when the tribe of Aaron had already been established as the priestly tribe from which the high priest came. Yet Psalm 109 says, “You are a priest forever according to the order of Melchizedek.” It does not say, “according to the order of Aaron.”

So when the Jews read this psalm, or when the rabbis interpreted it, how could they have understood it? This Christ—the Messiah, the Son of God—would possess a new priesthood. This is later interpreted clearly in the New Testament. The Apostle Paul, in Hebrews and elsewhere, explains plainly that the Son of God would not be a priest according to the order of Aaron, because that priesthood served the Old Testament. Now we have the New Testament, a new priesthood, which is not according to the order of Aaron but according to the order of Melchizedek. And do you know what is so striking? Historically speaking, Melchizedek...

...belongs—what I am about to say is not quite correct, but allow it for a moment—he does not belong to the people of God, meaning the descendants of Abraham. That is what I mean when I say he does not belong to the people of God. In every other sense, of course, he does belong to the people of God; he is part of the remnant of the righteous upon the earth. Certainly he belongs to the people of God, for how could it be otherwise when he becomes a type of Jesus Christ? But he does not belong to the people of Abraham. Is it not strange, then, that the Jews accept a psalm which speaks of a priesthood other than the priesthood of Aaron, the priesthood appointed by God on Sinai through Moses? Very strange indeed. Yet the Jews, the custodians of the truth, did not believe.

They preserved the truth for us. And we Christians, illumined by the Holy Spirit, draw out all these things and say, “How astonishing! Why do the Jews not understand?” The Apostle Paul told us: they have a veil before them, he says, and they cannot see. How does this veil remain? When Moses came down from Sinai, his face shone with divine glory, and they asked him to put on a veil because they could not bear to look at him. Paul says that this veil remains over their eyes to this very day. To put it in plain language, it is a blindfold. They have a blindfold and cannot see. My dear friends, a publication called The Jewish Chronicles is in circulation. It is a magazine that comes out every month, I believe. Some of you have supplied me with copies.

I keep informed; I glance through it and see how they interpret the Old Testament. It is remarkable. They interpret it just as they did two thousand years ago, in the time of Christ—or rather, just as they have always interpreted the prophets. And how is that? They understand the Messiah in material, worldly terms. They see that the Messiah has not come—two thousand years have passed. The Messiah did come, but He did not conform to their expectations. Do you know what they say now? That the Messiah is not a person. Unfortunately, even some theologians say this. They claim He is not a person, but a people, and that this people is Israel. Now, at this point, and at other times...

...we examine rather more theological subjects, and this may give the impression that they are not the practical subjects we would prefer for our everyday lives, as we usually call them. My dear friends, allow me to say this: let us move beyond this worn-out habit of wanting only to be taught that we must not steal and must not tell lies. Once we learn who our Lord and our God is, believe me, we will neither steal nor lie. And what we suffer from today, what we truly need, is to learn who our God is.

For even Buddhism tells us not to lie. But if I learn who my God is, I will not deny Him, no matter how many currents flood into our homeland. So do not think that these things are of little use to us. No, they are supremely useful and supremely important. After all, they constitute the very content of the Church’s catechesis. This is what shows us what the Church’s catechesis truly is. Let us not seek mere moral instruction. Of course we must live a spiritual and moral life; there is no question about that. But it is not right to stop at moral instruction. For morality, if you will allow me to use that term, is nourished by nothing other than theology. In other words, we must learn who God is.

I return again to God. “How will you be counted worthy to enter into God’s presence?” What did Christ say? “I am the way.” What way? The way that leads to the Father. What did Christ say? “I am the door.” What door? Where does this door lead? It leads to the Father. Therefore, if...

...I do not follow the way, which is Christ, and do not enter through the door, which is Christ, how will I reach the Father? It is inconceivable. For this reason, we cannot know God the Father unless we accept Jesus Christ. Indeed, there is a mutual order of knowledge among the three persons of the Holy Trinity, and this also reveals the equality of the persons. It is as follows: the New Testament, in the Gospel according to John, says that unless the Father draws you to the Son, you cannot come to Him.

In simple terms, I come to know the Son through the Father. Conversely, no one comes to the Father except through the Son. How will I know the Father? Through the Son. And again, the Apostle Paul says, “No one can say that Jesus is Lord except by the Holy Spirit.” No one can call Jesus “Lord”—that is, God—unless he has the Holy Spirit. Conversely, no one receives the Holy Spirit, as we see at Pentecost, unless he has first accepted Christ. Is this not clear? It reveals the equality of the persons of the Holy Trinity. Let me sum it up. I cannot reach the Father except through the Son. I cannot reach and receive the Son...

...unless the Father draws me. I cannot reach the Holy Spirit except through the Son. I cannot reach the Son except through the Holy Spirit. Is this not astonishing? Either you accept all three persons, or you have no God. This is why our Church—and I stress this: you have no God—fought against the heresies, not out of barren fanaticism, but against both the Christological and the Pneumatological heresies, those who opposed Christ and those who opposed the Holy Spirit. Why did the Church fight them? Precisely so that the Church and the faithful might have God. For if they do not have God, they have nothing.

Saint Cyril draws four points from Psalm 88. Let us look at Psalm 88. The psalm speaks of the Father calling the Son His Son and therefore being the Father of the Son. I turn, as I said, to Psalm 88, verse 27, and read: “He shall call upon Me.” Who is “he”? The Messiah...

...who will appear among men in human form. Yet He cannot possess only a human nature. You will see below descriptions which, as Saint Cyril rightly observes, cannot be applied either to Solomon or to David, those glorious kings. “He shall call upon Me: ‘You are my Father, my God, and the protector of my salvation.’” “You are my Father and my God.” Here, however, the Son is speaking according to His human nature. And you know that the prophecies concerning Christ, the Christological prophecies...

...sometimes speak of His human nature and at other times of His divine nature. They alternate. The passage continues: “And I will make Him My firstborn, higher than the kings of the earth.” I will make Him the firstborn, it says, and His exaltation will be above all the kings of the earth. “And I will establish His seed forever and ever, and His throne as the days of heaven.” And I will make His seed—that is, I will establish...

...His seed eternally, forever and ever. What is His seed? It is the faithful; it is the Church. Do not forget that the Church sprang from the side of Christ. The blood and the water—Baptism and the Holy Eucharist—unite human beings to the body of Christ and make them His body, that is, the Church. The Church sprang from the side of Christ while He slept the sleep of the Cross, just as God caused Adam to sleep...

...so that He might bring Eve forth from his side. That event—the creation of Eve from Adam’s side—was a type pointing to its prototype: Christ and the Church. “And His throne as the days of heaven.” Do you know what “the days of heaven” means? It means the age of the universe, millions of years. What king lives for millions of years? This goes beyond not merely human history, but is compared with the history of creation itself. How does the passage continue?

“I have sworn by My holiness; I will not lie to David.”

I have sworn. I have sworn that I will never lie to David, because David is the one who writes the psalm and becomes the guardian of these great revelations. “His seed shall remain forever, and his throne shall be like the sun before Me, and like the moon established forever, and the witness in heaven is faithful.” Whose seed is this? David’s. My dear friends, today the Jews can no longer speak of the seed of David. It reached its fulfillment in the person of Jesus Christ. The Jews passed through many historical trials...

especially the worst of them, the Babylonian captivity. Yet despite all their historical and national trials, they preserved their genealogical records. The Northern Kingdom had come to an end with its ten tribes. There had been twelve tribes, but in the end the tribe of Judah came to prominence. The ten disappeared, and two remained: Benjamin and Judah, with Jerusalem as their capital. Finally, because the tribe of Benjamin was very small, it was absorbed, so to speak, into the tribe of Judah. So to speak. Thus, only the tribe of Judah is mentioned, with Jerusalem as its capital.

This populous tribe went to Babylon. It passed through all these trials, returned after seventy years, and rebuilt the Temple that Nebuchadnezzar had destroyed. They kept their genealogical records. Matthew and Luke would later set them forth: so many generations down to the Babylonian captivity, and so many generations from there onward, as Luke and Matthew record. No Jew ever disputed the genealogy of Jesus Christ. The blind man of Jericho would cry out, “Son of David, have mercy on me.” The title “Son of David” meant, “You are the Messiah,” although, of course, the Jews did not understand much more than that.

He was the Messiah. No one corrected him; no one said, “What is he saying about this man, calling Him a descendant of David?” The genealogical records were there. When Christ cited Psalm 109 and said, “The Lord said to my Lord,” and that David had said this in the Holy Spirit, no one said to Christ, “What are You trying to say—that these words refer to You?” No one said that, because it was never disputed that Jesus descended from the tribe of Judah, and more specifically from the line of David. No one disputed it. My dear friends, the Jews disputed only the divinity of Jesus Christ...

which they could not comprehend. And so here, in a wondrous way, we see it said that “his seed shall remain forever.” Whose seed? David’s. The line of David was scattered to the four corners of the earth when Jerusalem was destroyed in AD 70. Today the Jews no longer have tribes—and not merely today; this has been so ever since that time. They no longer have tribes. A Jew cannot say, “I belong to this tribe or that tribe.” What does this mean? David’s line came to an end because it was no longer needed. It had brought forth the Messiah. Yet what does the prophecy say here? It says that “his seed shall remain forever.” For as long as history endures—that is what “forever” means here.

“It shall remain forever.” What, then, is now the seed of David? My dear friends, it is the Church. It is Christ and, from Christ, the faithful. It is the Church. Then it continues, “And his throne.” Whose throne? David’s? Solomon’s? “Like the sun before Me.” In other words, the throne is enduring—not merely radiant, but enduring. “And like the moon established forever.” Just as the moon was created to remain, so too does the throne of the Messiah remain: His throne, the throne of the Messiah, of Christ. So you see how this psalm speaks of the Son: at one moment it refers to His divine nature, and at another to His human nature.

Let us continue.

Saint Cyril refers to Psalm 109, which, of course, I mentioned to you earlier. Here is another point: “For if they maintain that these things were spoken of David, or Solomon, or any of their successors, let them show how the throne of the one foretold is like the days of heaven, like the sun before God, and like the moon established forever.” If they wished, he says, to force the interpretation—to offer what we call a far-fetched interpretation—then however far they might stretch it, let them show us to whom this prophecy could refer. To David? To Solomon? Impossible. They died, and their line disappeared. To whom, then, could it refer except...

There was still something else I wanted to tell you. If you ask precisely why...

In the fifth paragraph he says—I am jumping ahead a little and not following the text line by line, because if we had to take every single point one at a time, my dear friends, we would not finish Saint Cyril in fifty years, though I sincerely wish we could—“For He takes greater glory in this than in all His other dignities.” God takes greater glory in the title of Father than in the titles of Ruler of all, almighty, impassible, and so forth. Why is that? I will give you an example, and you will understand. But before I give you the example, let me ask: how great would it be if God the Father were not Father, but only Ruler of all?

However great that dignity might be, the fact that another person is beside Him, a person whose Father He is, means that God exists in communion; and this is far greater than being Ruler of all. That is why God takes greater glory in the title of Father. Now for the example. Have you noticed that at every feast of the Theotokos, and even in the services dedicated to her, prophecies are read which serve as types of the Theotokos—prophecies concerning the Tabernacle of Witness, and so forth? Yet one prophecy in particular is always read. It is from Ezekiel.

It is the prophecy that says, “And the Lord showed me a gate,” and this gate, it says, was shut. God would pass through this gate, and it would remain shut. Pay attention: God would pass through this gate, and the gate would remain shut. No one else would pass through it—only God. This reveals the Ever-Virginity of the Theotokos. God passed through the Theotokos. Now, that expression is a little dangerous. Do not accuse me of falling into the heresy of Nestorius because I said “through the Theotokos.” It was simply a passing expression.

Through the gate of the Theotokos, I mean. No one else passed through it, and He left the gate shut. In other words, the Theotokos remained a virgin. Strictly speaking, of course, God did not merely pass through the Theotokos; He took up His dwelling in her and received flesh from her. That is the correct expression. He did not pass through the Theotokos as though she were a pipe through which the Son of God passed. No. He received flesh from the Theotokos. Now pay attention: why is this prophecy always read? My dear friends, we can ascribe countless attributes to the Theotokos. We can call her all-holy—that is, entirely holy. Super-holy, you might say!

Thank you. Forgive the expression: super-holy! Call her whatever you wish: all-holy, all-immaculate—use any title you like. Yet every title pales before this great title of the Theotokos. The Latins speak of Mariology; we speak of Theotokology, not Mariology. We focus less on the other attributes of the Most Holy Theotokos than on the fact that she is Theotokos, the God-bearer: that she gave birth to God after giving Him human flesh, human nature. This is the Great Title, before which all the heavenly powers...

bow down and pale by comparison. When our troparia say that the Theotokos is more spacious than the heavens, more glorious than the Cherubim, and more honorable than the Seraphim, these are not merely poetic expressions. They express reality, because the whole created spiritual order pales before this fact: that a human being—the Theotokos, Mary—became the Theotokos, the God-bearer. This, then, is the Great Title. The Theotokos, Mary, takes glory in this title: that she is the Theotokos, the Mother of God, the Mother of God. For this same reason, the Father takes glory in being the Father of the Son. This is something exceedingly great. Would you like me to explain it with an example?

Admittedly, it may not be a perfect example, but it will serve in this case. Suppose one of you succeeds in his profession, receives high honors, builds houses, buys fields, and, in the end, also has a child. In which of these could he take the greatest pride? In buying a house, building a house, buying fields, or having a child? Where does his greatest dignity lie? In having a child. That is his greatest dignity. This is how I want you to understand it. Saint Cyril himself explains here why God the Father takes glory in being Father—the Father of the Son.

In the fourth paragraph he says: “For the Father is necessarily Father because He is the Father of the Son; for if He is Father, He is certainly the Father of a Son. And the Son is necessarily Son because He is the Son of the Father; for if there is a Son, He is surely the Son of a Father. Therefore, lest by saying, ‘And in one God, the Father Almighty...’”

“Maker of heaven and earth, and of all things visible and invisible,’ and then adding, ‘And in one Lord Jesus Christ,’ someone should irreverently suppose that the Only-Begotten is second in rank to heaven and earth, we therefore named God as Father before naming those created things, so that as soon as we think of the Father, we may also think of the Son. For among all existing things, nothing comes between the Son and the Father.” Let me put this in my own words, since we have only five minutes left. You know that there is always a danger in how something is worded. How imperfect we human beings are—how imperfect! There can be danger in the wording of certain articles, such as articles in a constitution. What arguments can arise over them! Thank you.

Previously, the first article referred to the Holy Trinity. Not now. We place it third—or wherever they have placed it; I do not know—fifth, tenth; eventually they will remove it altogether. Its placement is decisive if it comes first. If it comes second or third, the Holy Trinity begins to cease being the guiding principle. Now pay attention to the wording of the articles of the Creed. Because it says, “In one God, the Father Almighty, Maker of heaven and earth, and of all things visible and invisible,” someone might notice that the name of Jesus Christ is mentioned only after the creation of heaven and earth and conclude...

someone might conclude that Jesus Christ—that is, the Son—came after the creation of the world and is therefore second, not first. Saint Cyril says that it was right to state at the very beginning that God is Father. This prepares us to understand that God is the Father of the Son, of whom the Creed will speak a little later, simply because of the order in which it is worded. This is a subtle observation by Saint Cyril. It is subtle, but lawyers know how much a single word can matter in court, even determining whether a case is won or lost. And since there are always enemies of the faith who may say, “Look, He is mentioned after heaven and earth,” this is precisely how heretics twist such things. Do you understand?

So, to silence such objections, the Synod of Nicaea—or here, at least, the Jerusalem Creed—makes clear that the Son did not come after the creation of heaven and earth. Rather, Father and Son are together, and the Creed will speak more fully about the Son later. But as you can see, my dear ones, this matter is extremely important. For if we ever truly understand it, then we shall say what the Apostle Paul says: “I bow my knees before the Father of Jesus Christ.” I bow my knees. This is a great thing. He says this in the Epistle to the Ephesians as well.

My knees. And then we too shall understand, as far as we are able to enter into the mystery of the Godhead, and we shall love the Holy Trinity with all our heart. We will continue.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί, στην εβδόμη κατήχηση του Αγίου Κυρίλου, Αρχιεπισκόπου Ιεροσολύμων. Όπως τα γνωρίζετε, οι κατηχήσεις αυτές εξεφωνήθησαν το 350 μετά Χριστόν. Βέβαια εγράφοντο από ταχυγράφους, οξυγράφους, και φαίνεται ότι εκ των υστέρων ο Άγιος Κύριλος επεμελήθη αυτών των κειμένων και έτσι μέσα στην ιστορία διασώθησαν αυτές οι κατηχήσεις, που είναι ένα άρτιο έργο. Δεν λείπει τίποτε, ούτε μία λέξη από το έργο αυτό δεν λείπει, και θεωρείται άριστον εις το είδος του, τόσον από πλευράς περιεχομένου όσο και από πλευράς μορφής, θα λέγαμε, διδακτικής.

Ευρισκόμεθα εις την Εβδόμη Κατήχηση. Ο τίτλος: «Φωτιζομένων εν Ιεροσολύμοις, σχεδιασθείσα εις τον Πατέρα, και ανάγνωσις εκ της προς Εφεσίους, του “Τούτου χάριν κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα, εξ ου πάσα πατριά εν ουρανοίς και επί γης ονομάζεται”, και τα εξής». Δηλαδή ότι αυτή η κατήχηση αναφέρεται στους φωτιζομένους, στους προετοιμαζομένους δια το βάπτισμα, οι οποίοι ελέγοντο φωτιζόμενοι, εις την πόλιν Ιερουσαλήμ. Είδατε, σχεδιασθείσα, δηλαδή ετοιμασθείσα αυτή η ομιλία, αυτή η κατήχηση, με θέμα εις τον Πατέρα, σας έλεγα.

Επειδή έχουμε πάντοτε νέους αδελφούς, γι' αυτό ακριβώς κάνω αυτές τις εξηγήσεις, ότι βασικά ο Άγιος Κύριλος, καθ' όλο το μήκος των κατηχήσεών του, δεν κάνει τίποτε άλλο παρά να ερμηνεύει το Σύμβολο της Πίστεως. Προηγείται βεβαίως, σε μία περίληψη, ό,τι θα πει καθ' όλο το μήκος της αναλύσεως του Συμβόλου της Πίστεως, και αφού, γιατί λέγει, πρέπει να έχετε μία ολοκληρωμένη εικόνα, γι' αυτό παίρνει αυτή την περίληψη. Τα έχουμε αναλύσει βεβαίως αυτά στο παρελθόν. Κατόπιν κάνει λεπτομερή ανάλυση στις υπόλοιπες κατηχήσεις και μένουν βεβαίως άλλες πέντε στο τέλος, όλες 24, οι οποίες αναφέρονται

στα μυστήρια της Εκκλησίας και είναι για εκείνους πια που έχουν βαπτιστεί. Και λέγονται κατηχήσεις μυσταγωγικές, διότι αναφέρονται στα μυστήρια. Έτσι, αφού βέβαια μας μίλησε περί πίστεως, διότι στο κάθε άρθρο του Συμβόλου της Πίστεως — ακολουθείται δε το Σύμβολο των Ιεροσολυμιτικών, το οποίο είναι σχεδόν το ίδιο με το Σύμβολο της Νικαίας, το γνωστό αυτό που ακούμε και στην Εκκλησία, το «Πιστεύω εις έναν Θεό» και τα λοιπά — και ακόμη, αφού μίλησε περί πίστεως και προϋποτίθεται το ρήμα «πιστεύω», επαναλαμβανόμενο, αλλά για λόγους τεχνικούς, φιλολογικούς, δεν επαναλαμβάνεται, επαναλαμβανόμενο σε κάθε άρθρο του Συμβόλου της Πίστεως. Δηλαδή: «Πιστεύω εις έναν Θεό». Μετά: «Πιστεύω εις τον Κύριον Ιησού Χριστό». «Πιστεύω εις το Πνεύμα το Άγιον». «Πιστεύω εις μίαν Αγίαν, Καθολικήν και Αποστολικήν Εκκλησίαν». Και το καθεξής. Υπονοείται, εννοείται, το ρήμα «πιστεύω». Έτσι, αφού μας μίλησε για το θέμα της πίστεως και μας είπε πολλά, κατόπιν μπαίνει στο Σύμβολο και μας μίλησε στην προηγουμένη κατήχησή του, στην έκτη, περί Θεού. «Πιστεύω εις έναν Θεόν», και μας μίλησε για τον έναν Θεόν. Ο Θεός αυτός, με όλες εκείνες τις ιδιότητές Του, ενέργειες του Θεού, αναλύθηκαν αυτά όλα σε τέσσερα προηγούμενα θέματα.

Βασική ιδιότητα του Θεού, και μάλιστα η πρώτη και η κυριότατη, θα το δούμε στη συνέχεια, είναι ότι ο Θεός δεν είναι μόνο ο Άναρχος, ο Αΐδιος, ο Πανταχού παρών, ο Άγιος, ο Δίκαιος, ο Σοφός κλπ., αλλά η πρώτη κυριότατη ιδιότητά Του είναι ότι ο Θεός είναι Πατήρ. Φυσικά, στην Παλαιά Διαθήκη, που δεν έχει αποκαλυφθεί ο Άγιος Τριαδικός Θεός, τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδος δεν έχουν αποκαλυφθεί, παρά μόνο έχουν πολλά σημεία προφητευθεί, τα οποία μένουν ανεξήγητα. Θα το ιδούμε δε από κάποιες προφητείες της Παλαιάς Διαθήκης, ότου έρχεται η πλήρης αποκάλυψη στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού και εκεί πια μαθαίνουμε ότι ο Θεός είναι Τριαδικός. Ο Θεός όμως στην Παλαιά Διαθήκη δεν φέρεται μόνο ως Θεός, φέρεται και ως Πατήρ. Και φυσικά, εφόσον ένα μόνο πρόσωπο αναφέρεται, το πρόσωπο του Θεού, είναι μαζί με όλα τα άλλα και Πατήρ, και πρωτίστως Πατήρ. Όταν όμως αποκαλύπτεται ότι ο Θεός είναι Τριαδικός, ότι έχουμε και τον Υιόν, τότε βεβαίως ο Θεός είναι Πατήρ αυτού του Υιού και Πατήρ αυτού του Υιού κατ' ουσίαν. Αλλά, όπως εξάλλου ο ίδιος ο Θεός σε δίδαξε στην Παλαιά Διαθήκη, ότι τα παιδιά Του είναι οι Ισραηλίτες.

Λέγει: «Χωριστείτε από κάθε βρώμικο, από κάθε... ρυπαρόν, παντός ακαθάρτου μη άπτεσθε», λέγει ο Θεός. Μην εγγίσετε τίποτα το βρώμικο, εννοείται εν εννοία ηθική, εν εννοία πνευματική. Μην εγγίσετε πράγματα βρώμικα, ανήθικα, έξω από τον νόμο μου. «Και εγώ», λέει, «εισδέξομαι υμάς», και εγώ θα σας δεχθώ. Και εσείς θα είστε λαός μου και εγώ Θεός σας. Εσείς οι υιοί μου και θυγατέρες μου και εγώ Πατέρας σας. Η έννοια λοιπόν του Πατρός στην Παλαιά Διαθήκη, κατά δεύτερον λόγο, ως προς την κτίση κατά δεύτερον, είναι ότι ο Θεός είναι και Πατήρ των ανθρώπων. Έτσι εξάλλου, αν το θέλετε, το ενόησαν ακόμη και οι ειδωλολάτρες. Διότι η έννοια του Πατρός

το στοιχείο του Πατρός στη θεότητα, είναι ενυπάρχον. Οι αρχαίοι Έλληνες, οι ειδωλολάτρες όντες, έλεγαν ότι ο Ζεύς είναι πατήρ θεών τε και ανθρώπων. Και θεών και ανθρώπων Πατήρ. Βλέπετε λοιπόν, η έννοια του Πατρός είναι πάρα πολύ σπουδαία. Αλλά σας είπα με πολύ λίγα λόγια, εν προοιμίω, τι θα πούμε. Και τώρα ας προχωρήσουμε στην ανάλυση της κατηχήσεως αυτής. Βέβαια, στην αρχή, στην πρώτη παράγραφο, λέει ότι μιλήσαμε περί Θεού. Αναφέραμε τους αιρεσιώτας, τους οποίους αποκαλεί αθέους αιρεσιώτας ο Άγιος Κύριλος,

περί της πολυσχιδούς πλάνης και τας εκτροπάς των, τας οποίας, λέει, διεξήγομεν, διήλθομεν, «διήλθομεν» κατά λέξη, «των βορβόρων και των ψυχοφθόρων απεσχάμεθα» και τα λοιπά. Τώρα ας έρθουμε στο θέμα μας. Διότι όλα εκείνα τα οποία είπαμε και που αναφέρονται στους αιρετικούς και που λέγαμε εμείς την περασμένη φορά, ας τους αφήσουμε τώρα αυτούς. «Προς εαυτούς λοιπόν επανέλθωμεν». Ας γυρίσουμε λοιπόν εις τους εαυτούς μας, λέει ο Άγιος Κύριλος, να γυρίσουμε στο θέμα μας δηλαδή. Αυτό που μας ενδιαφέρει εμάς ως κατηχουμένους, που πρέπει να μάθουμε εκείνα τα οποία πρέπει να μάθουμε, «και τα σωτήρια της αληθούς πίστεως καταδεξώμεθα, τω της μοναρχίας αξιώματι το πατρικόν συνάπτοντες»,

«πιστεύοντες εις έναν Θεόν Πατέρα». Και να συνάψουμε, λέει, να κολλήσουμε ως πρώτη ιδιότητα εις τον Θεόν ότι δεν είναι μόνο ένας, αλλά είναι και Πατήρ. Δεν είναι τυχαίο το ότι οι Πατέρες της Εκκλησίας μας έβαλαν αυτή την ιδιότητα του Θεού. Δεν έβαλαν όλες εκείνες, πόσες ιδιότητες είπαμε. Είναι αφαντάστως πολλές οι ιδιότητες του Θεού, γιατί είναι πολλές οι ενέργειες του Θεού. Οι Πατέρες δεν βάζουν τίποτα από αυτές τις ενέργειες του Θεού, παρά δύο, τρεις, τέσσερις, όπως ότι είναι Παντοκράτωρ, ποιητής ορατών τε και αοράτων κλπ. Αλλά πρώτη ιδιότητα βάζουν την ιδιότητα του Πατρός. Είναι τυχαίο; Θα ιδείτε, όχι.

«Και τον Πατέρα τούτον είναι του Μονογενούς, Κυρίου δε ημών Ιησού Χριστού, μετ' ευσεβείας καταδεχώμεθα». Και πηγαίνουμε στη δευτέρα παράγραφο, η οποία — η πρώτη είναι εισαγωγική. «Ταύτη γαρ αν των Ιουδαίων ανώτερα φρονοίημεν, οι οποίοι το μεν ένα Θεόν καταδέχονται τοις δόγμασι· τι γαρ, ει και τούτο διά της ειδωλολατρίας πολλάκις ηρνήσαντο; Το δε και Πατέρα είναι του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού τούτον ου παραδέχονται, ταις οικείαις προφητείαις εναντία φρονούντες, αι οποίαι φασί», λέγουν, «εν ταις θείαις Γραφαίς· Κύριος είπε προς με· Υιός μου ει συ, εγώ σήμερον γεγέννηκά σε», κλπ. Υιόν δε λέγει

ότι ο Θεός είναι ένας. Εδέχονται ότι ο Θεός αυτός είναι Πατήρ, αλλά δεν δέχονται ότι ο Ιησούς Χριστός έχει τον Θεόν Πατέρα. Μάλιστα, ενθυμείστε κάτι από το κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο. Όταν εσήκωσαν πέτρες να λιθοβολήσουν τον Κύριον, όταν τους ομίλει — στα Ιεροσόλυμα συνέβη αυτό — και λέγει, τους ερωτά: «Για ποιο καλό έργο με λιθοβολείτε;» Και του απήντησαν οι Εβραίοι: «Δεν σε λιθοβολούμε για κανένα καλό έργο, αλλά γιατί έκανες τον εαυτό σου ίσο με τον Θεό, αποκαλώντας Τον ότι είναι Πατέρας». Διότι ο Χριστός είπε ότι...

«Εγώ και ο Πατήρ είμεθα ένα». Είπε ο Πατήρ, αλλά «είμεθα ένα», και έκανε τον εαυτόν του ίσον με τον Θεό. Βλέπετε, αγαπητοί μου, οι Εβραίοι κατενόησαν θαυμάσια το θέμα. Νομίζω ότι αυτό το σημείο, αν μπορούσαμε να το πούμε στους Χιλιαστές, θα ήταν ένα πολύ σοβαρό σημείο. Ποιο; Ποιο; Ότι οι Εβραίοι γι' αυτό ήθελαν να λιθοβολήσουν τον Χριστό τότε και αργότερα που τον σταύρωσαν, γιατί αντελήφθησαν ότι ο Ιησούς, έστω κι αν δεν το έλεγε πολύ πολύ καθαρά πάντοτε για λόγους σκοπιμότητος, διότι ξέρει ότι δεν θα ακούσουν το κήρυγμά Του. Αυτό θα απεκάλυπτε καθαρά καθαρά στην Πεντηκοστή πια.

πετικοστήπια Είναι λόγοι σκοπιμότητος. Έπρεπε να Τον ακούσουν, αλλά θα έπρεπε να Τον δεχθούν. Εάν δεν Τον εδέχοντο, θα απέκρυπτε εκείνο που δεν θα εδέχοντο και θα τους το απεκάλυπτε την ημέρα της Πεντηκοστής. Το Πνεύμα το Άγιον θα έρθει να συμπληρώσει ό,τι ακριβώς ο Κύριος συγκεκαλυμμένα μπορούσε να λέγει. Και τι είπε ο Κύριος; Ότι «Εγώ και ο Πατήρ είμεθα ένα». Το κατενόησαν οι Εβραίοι αυτό; Ναι. Αλλά δεν είπε ότι έχω τον Θεόν Πατέρα, διότι θα μπορούσαν και οι Εβραίοι να πούνε «έχουμε τον Θεόν Πατέρα». Υπάρχει και αυτό γραμμένο στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο. Αλλά όμως εδώ με άλλην ιδιότητα, αυτή που κατενόησαν οι Εβραίοι, ιδιότητα ότι ο Υιός, ο Ιησούς δηλαδή που τον έχουν μπροστά τους,

της ιδίας ουσίας με τον Πατέρα. Αυτό είναι το φοβερό. Το κατενόησαν, δεν το δέχτηκαν. Και ο Χριστός δεν το αρνείται. Δεν λέγει ότι «Με συγχωρείτε, εδώ με παρεξηγήσατε, κάτι λάθος έγινε. Δεν εννοούσα αυτό το οποίο εσείς εννοήσατε, αλλά εννοούσα κάτι άλλο». Είπε τέτοιο πράγμα ο Χριστός; Τίποτα. Διόρθωσε τίποτα; Τίποτα. Διεσάφησε τίποτα; Τίποτα. Ήταν αυτό που είπε. Σαφώς λοιπόν οι Εβραίοι κατενόησαν ότι ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα. Τελείως. Και μόνο αυτό το χωρίο θα ήταν ικανό να μας δώσει το μέτρο να καταλάβουμε πόσο μακριά είναι οι Χιλιαστές, για να μην πω μύρια χωρία στην Αγία Γραφή, που καταδεικνύουν τη Θεότητα του Ιησού Χριστού και ότι ο Υιός έχει Πατέρα τον Θεόν κατά φύσιν. Έτσι λοιπόν οι Εβραίοι, λέει ο Άγιος Κύριλος, δέχονται μεν ότι ο Θεός είναι Πατήρ, αλλά όχι όμως ότι είναι Πατήρ του Ιησού Χριστού με την έννοια της ουσίας. Και εδώ τώρα αναφέρει ο Άγιος Κύριλος και λέγει ότι, παρότι εναντιώνονται στους προφήτες. Εδώ, αγαπητοί μου, θα ήθελα και εγώ να χρησιμοποιήσω τους προφήτες, όχι παραπάνω από αυτούς που αναφέρει ο Άγιος Κύριλος. Πρώτη προφητεία.

«Κύριος είπε προς με· Υιός μου ει συ, εγώ σήμερον γεγέννηκά σε». Ο Κύριος είπε προς εμένα: «Είσαι Υιός μου, εγώ σήμερα σε έχω γεννήσει». Είναι ο δεύτερος ψαλμός, στίχος 7. Αυτός ο δεύτερος ψαλμός, αγαπητοί μου, είναι, κατά τις ερμηνείες που κάνουν οι ίδιοι οι Εβραίοι, μεσσιανικός, δηλαδή χριστολογικός. Αλλά τώρα πώς θα μπορούσαν να δεχθούν τον Χριστό, σε μία διαστραμμένη ερμηνεία τους; Στον ψαλμόν αυτόν εμφανίζονται δύο πρόσωπα. Είναι το πρόσωπο του Πατρός και το πρόσωπο του Υιού. Στο τέλος...

ένα τρίτο πρόσωπο είναι ο Ψαλμωδός, ο οποίος μιλάει για λογαριασμό των δύο προσώπων. Εκείνο το «Δράξασθε παιδείας, μήποτε οργισθή Κύριος και εκκαυθή ο θυμός αυτού» και τα λοιπά. «Δράξασθε παιδείας». Και εκεί μιλάει ο Ψαλμωδός, σας είπα, για λογαριασμό και του Πατρός και του Υιού. Διότι, όπως ερμηνεύαμε το καλοκαίρι, ενθυμείστε, στο μοναστήρι, ότι η παιδεία δεν είναι παρά η σοφία. Η σοφία έχει πολλά ονόματα: παιδεία, φρόνηση, σύνεση, και αναφέρονται όλα αυτά τα ονόματα στην ενυπόστατη σοφία, το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος. Δηλαδή, σαν να λέει και ο Ψαλμωδός: «Δράξασθε», χουφτιάξατε, αρπάξατε με τη χούφτα σας

«Δράξασθε παιδείας», δηλαδή τον Ιησούν Χριστόν, «μήποτε οργισθή Κύριος». Αγαπητοί μου, βέβαια παροργίζουμε τον Θεό με τα αμαρτήματά μας. Ξέρετε όμως ποιο είναι το μεγαλύτερο αμάρτημα; Όταν δεν αποδεχθούμε τον Υιόν, αρνούμενοι την ιδιότητα του Πατρός εις τον Θεό. Είναι η βαρυτέρα αμαρτία. Γι' αυτό και οι Εβραίοι ετιμωρήθησαν με την καταστροφή της Ιερουσαλήμ, που το όμοιό της ως καταστροφή πόλεως δεν είχε στην ιστορία. Ξαναλέγω, είναι η βαρυτέρα αμαρτία. Μπορώ να πορνεύσω, να μοιχεύσω, να κλέψω, να σκοτώσω. Αμαρτίες είναι αυτά. Αναμφισβήτητα προκαλώ την οργή του Θεού.

Όμως τόσο όσο εάν αρνηθώ τον Υιόν; Γιατί τότε φυσικά δεν έχω, κατά τους λόγους του ιδίου του Χριστού. Αυτός που δεν έχει τον Υιόν δεν έχει ούτε τον Πατέρα. Και είναι η έννοια της αθεΐας κατά την Αγία Γραφή, ειδικότερα κατά την Καινή Διαθήκη. Αυτή είναι η έννοια της αθεΐας κατά την Καινή Διαθήκη και όχι απλώς γιατί δεν πιστεύω ούτε σε μια ανώτερη δύναμη. Σε αυτό έχω κι άλλοτε πει, αλλά με συγχωρείτε που κάνω επαναλήψεις. Κάνω επαναλήψεις των προηγουμένων θεμάτων κτλ. Εκείνοι μεν που ακούν συχνά, δεν πειράζει, δεν βλάπτονται, εδραιώνονται σε αυτά που ακούν. Εκείνοι όμως που δεν άκουσαν άλλοτε πρέπει να μάθουν και μερικά πράγματα. Χάριν πάντων λοιπόν γίνονται αυτές οι επαναλήψεις. Σας το ξαναλέγω εν γνώσει μου.

Τα θέματά μας εδώ δεν είναι βεβαίως να κάνουμε μια ομιλία για να πούμε ότι κάναμε μια ομιλία ή να χρησιμοποιήσουμε, ξέρω εγώ, όμορφα σχήματα για να πείτε ότι ο ομιλητής ήταν ωραίος. Όχι! Είναι μαθήματα αυτά. Είναι κατηχήσεις, να κατηχηθούμε. Και πρώτος εγώ κατηχούμαι. Πρώτος εγώ, που κάθομαι και τα κοιτάζω και τα διαβάζω αυτά για να σας τα πω, και σας. Πρώτος κατηχούμενος είμαι εγώ και είσαστε μετά εσείς. Λοιπόν, «Κύριος είπε προς με». Ποιος είναι αυτός ο «προς με»; Το δεύτερο πρόσωπο. Ποιος είναι ο πρώτος Κύριος; Ο πρώτος Κύριος είναι ο Πατήρ. Ο Πατήρ λοιπόν, ο Κύριος, είπε σε εμένα, τον Υιόν. Τι μου είπε; «Υιός μου ει συ». Είσαι Υιός μου Συ. «Εγώ σήμερον γεγέννηκά σε». Εγώ σήμερα σε έχω γεννήσει. Από το «σήμερον»

πάρα πολύ βάθος, αλλά δεν θα κάνω πιο πολλή ανάλυση. Όταν θα φτάσουμε σε χριστολογικά θέματα, θα το δούμε αυτό. Μένω μόνο σε τούτο τώρα, ότι ο Θεός Πατήρ είναι Πατήρ, γιατί αποκαλεί τον Θεόν Υιόν, τον αποκαλεί Υιόν. Είναι εκείνο που θα βγει στον 109ο Ψαλμό, το λέει λίγο πιο κάτω. «Είπεν ο Κύριος τω Κυρίω μου». Είναι ο ψαλμός, επιχείρημα-βόμβα, που πρόβαλε ο Κύριος στους Εβραίους. «Για εξηγήστε μου», λέει, «για εξηγήστε μου. Πώς ο Δαβίδ εν Πνεύματι, εν Πνεύματι Αγίω, είπε: “Είπεν ο Κύριος τω Κυρίω μου· κάθου εκ δεξιών μου...”»

«...έως αν θω τους εχθρούς σου υποπόδιον των ποδών σου». Εάν λοιπόν ο Κύριος εις τον Κύριό μου, εάν είναι απόγονος του Δαβίδ ο Μεσσίας, όπως πιστεύετε εσείς οι Εβραίοι, και ορθώς το πιστεύετε γιατί είναι απόγονος του Δαβίδ, αλλά εάν είναι μόνον απόγονος του Δαβίδ και δεν είναι και Θεός, τότε πώς ο Δαβίδ τον αποκαλεί Κύριον, τον απόγονό του; Ποτέ πρόγονος στην Παλαιά Διαθήκη δεν αποκαλεί Κύριον έναν απόγονό του. Αντιθέτως, οι απόγονοι αποκαλούν κυρίους τους προγόνους. Άρα λοιπόν σημαίνει ότι είναι μεν απόγονος του Δαβίδ, ορθώς, είναι και κάτι ακόμα. Και όταν λέμε απόγονος του Δαβίδ, θα πει άνθρωπος, εκ σπέρματος Δαβίδ. Αλλά όταν ο Δαβίδ, εν Πνεύματι Αγίω, τον αποκαλεί Κύριον, πάει να πει λοιπόν ότι δεν είναι μόνο απόγονος κατά σάρκα, αλλά ότι είναι και Θεός, δηλαδή Θεάνθρωπος. «Για εξηγήστε μου», λέγει ο Κύριος εις τους Εβραίους. Εφιμώθησαν. Δεν είχαν τίποτα να πουν. Αγαπητοί μου, αυτός ο ψαλμός είναι ατομική βόμβα. Συντρίβει πραγματικά και καταλύει κάθε αντιτιθέμενον περί της θεανθρωπίνης φύσεως του Ιησού Χριστού. «Είπε ο Κύριος στον Κύριο», «Είπε ο Κύριος εις τον Κύριό μου», λέγει ο Δαβίδ. Ο ένας Κύριος στον άλλον Κύριον. Κύριος ο Πατήρ, Κύριος ο Υιός, Κύριον το Πνεύμα το Άγιον.

Δεν έχουμε όμως τρεις Κυρίους, γιατί ένα συν ένα συν ένα ίσον ένα. Ένας Κύριος, ο Κύριος.

Ευχαριστώ. «Και μέχρι σήμερον φρυαττόμενοι και συναγόμενοι κατά του Κυρίου, κατά του Χριστού αυτού». Είναι συνέχεια του ιδίου ψαλμού. Λέει, λένε εκεί οι αντιτιθέμενοι, οι οποίοι φρυάττονται και στρέφονται κατά του Χριστού, δηλαδή κατά του κεχρισμένου υπό του Θεού. Και μέχρι σήμερα, λέει ο Άγιος Κύριλος, από τον καιρό που γράφτηκε αυτό. Και μάλιστα το ότι ο ίδιος ο Χριστός είπε ότι εν Πνεύματι ο Δαβίδ έγραψε τον ψαλμό, και κάτι ακόμη φανερώνει την πατρότητα του ψαλμού.

Γνωστό ότι οι 150 ψαλμοί δεν είναι γραμμένοι όλοι από τον Δαβίδ. Ο Δαβίδ έγραψε καμιά 70-80, αυτή τη στιγμή δεν μπορώ να σας πω, δεν θυμούμαι, ψαλμούς. Οι υπόλοιποι είναι γραμμένοι από διαφορετικά πρόσωπα. Προσέξτε όμως, προσέξτε όμως, και οι 150 ψαλμοί είναι θεόπνευστοι. Θεόπνευστοι. Εδώ όμως έχει μια πιο ξεχωριστή σημασία, ότι ο ψαλμός αυτός έχει πατρότητα τον Δαβίδ και, συνεπώς, ο ψαλμός αυτός γράφηκε γύρω στα 1100 προ Χριστού. Ο 109ος ψαλμός εννοώ, που «Εἶπεν ὁ Κύριος τῷ Κυρίῳ μου». Ο δε δεύτερος ψαλμός λέει το εξής.

Όλοι οι ψαλμοί γράφτηκαν, πλην ενός, δύο, ενωρίτερα φαίνεται. Είναι του Μωυσέως ένας ψαλμός ή ένας συνδυνατός με... Είναι του Μωυσέως. Μερικοί ακόμη άλλοι είναι από πρόσωπα που είναι σύγχρονα του Μωυσέως, και ο αρχιμουσικός τάδε και τα λοιπά. Αλλά, προσέξτε, όλοι είναι γραμμένοι φυσικά σε μια εποχή που έχει αναδειχθεί η φυλή του Ααρών ως φυλή ιερατική, από την οποία υπάρχει ο αρχιερεύς. Και ο 109ος ψαλμός λέγει: «Σὺ ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ». Δεν λέει κατά την τάξη του Ααρών.

Αυτό άραγε, όταν οι Εβραίοι διάβαζαν τον ψαλμόν ή οι Ραβίνοι ερμήνευαν τον ψαλμόν, άραγε πώς να ερμήνευαν; Ότι αυτός, ποιον; Αυτός ο Χριστός, Χριστού, ο Μεσσίας, ο Υιός του Θεού, αυτός θα έχει νέα ιεροσύνη. Ερμηνεύεται κατόπιν φυσικά από την Καινή Διαθήκη αυτό, με σαφήνεια. Ο Απόστολος Παύλος, στην προς Εβραίους κι όπου αλλού, ερμηνεύει με σαφήνεια ότι ο Υιός του Θεού δεν θα είναι κατά την τάξη του Ααρών, διότι εκείνη η ιεροσύνη υπηρέτησε την Παλαιά Διαθήκη. Τώρα έχουμε Νέα Διαθήκη, νέα ιεροσύνη, και δεν είναι κατά την τάξη του Ααρών, αλλά κατά την τάξη του Μελχισεδέκ. Και το σπουδαίο ξέρετε ποιο είναι; Ότι ο Μελχισεδέκ, ας το πούμε έτσι ιστορικά...

ανήκει — αυτό λέω δεν είναι σωστό, αλλά επιτρέψτε το για μια στιγμή — δεν ανήκει στον λαό του Θεού, δηλαδή στους απογόνους του Αβραάμ. Αυτό εννοώ, δεν ανήκει στον λαό του Θεού. Κατά τα άλλα ανήκει στον λαό του Θεού, είναι το λείμμα επί της γης των δικαίων. Βεβαίως ανήκει στον λαό του Θεού, αφού γίνεται τύπος του Ιησού Χριστού, είναι δυνατόν; Αλλά δεν ανήκει στον λαό του Αβραάμ. Εδώ δεν είναι περίεργο πώς δέχονται οι Εβραίοι έναν ψαλμό που ομιλεί για κάποια ιεροσύνη που δεν είναι η ιεροσύνη του Ααρών, η υποδειχθείσα υπό του Θεού επί του Σινά διά του Μωυσέως; Πολύ περίεργο. Αλλά οι Εβραίοι, θεματοφύλακες της αληθείας, δεν πίστεψαν.

Μας διατήρησαν την αλήθεια. Εμείς, με το Πνεύμα το Άγιο φωτιζόμενοι, οι Χριστιανοί, βγάζαμε όλα αυτά και λέμε: καταπληκτικό! Γιατί οι Εβραίοι δεν κατανοούν; Μας το είπε ο Απόστολος Παύλος. Έχουν ένα κάλυμμα, λέει, μπροστά τους και δεν βλέπουν. Πώς μένει αυτό το κάλυμμα; Όταν ο Μωυσής, λέει, κατέβηκε από το Σινά, ήτανε με θεία δόξα το πρόσωπό του και του εζήτησαν να βάλει ένα κάλυμμα, γιατί δεν μπορούσαν, δεν άντεχαν να βλέπουν. Έλεγε: αυτό το κάλυμμα το έχουν μέχρι σήμερα στα μάτια τους. Να το πω στην απλοελληνική, τυφλοπάνι. Έχουν ένα τυφλοπάνι και δεν βλέπουν. Αγαπητοί, κυκλοφορούν τα λεγόμενα «Χρονικά των Εβραίων». Είναι ένα περιοδικό, βγαίνει κάθε μήνα, μου φαίνεται. Κάποιοι από εσάς με έχουν προμηθεύσει.

Ενημερώνομαι, ρίχνω μια ματιά εκεί σε αυτά και βλέπω πώς ερμηνεύουν την Παλαιά Διαθήκη. Είναι περίεργο. Ερμηνεύουν όπως ερμήνευαν και πριν 2.000 χρόνια, στην εποχή του Χριστού. Ή καλύτερα, ερμηνεύουν όπως ερμήνευαν πάντοτε τους προφήτες. Πώς δηλαδή; Με έναν τρόπο υλιστικό για τον Μεσσία. Επειδή βλέπουν ότι ο Μεσσίας δεν ήρθε — δύο χιλιάδες χρόνια πέρασαν — ο Μεσσίας ήρθε, αλλά δεν ήρθε στα μέτρα τους. Τώρα ξέρετε τι λέγουν; Ότι ο Μεσσίας δεν είναι ένα πρόσωπο. Δυστυχώς, το λέγουν αυτό και μερικοί θεολόγοι. Δεν είναι ένα πρόσωπο, αλλά είναι ένας λαός. Και ο λαός αυτός είναι ο Ισραήλ. Τώρα ή και άλλες φορές...

αναλύομε κάπως τέτοια θεολογικότερα θέματα, να δίδεται η εντύπωση ότι αυτά δεν είναι τα θέματα που θα θέλαμε στην καθημερινότητά μας, δηλαδή θέματα πρακτικά, όπως συνήθως συνηθίζουμε να τα λέμε. Αγαπητοί μου, επιτρέψατε να σας πω: ας βγούμε από αυτήν την τετριμμένη πια κατάσταση, να θέλουμε να μαθαίνουμε ότι δεν πρέπει να κλέψουμε και δεν πρέπει να πούμε ψέματα. Απ' τη στιγμή που θα μάθουμε ποιος είναι ο Κύριός μας και ο Θεός μας, πιστέψτε με, ούτε θα κλέψουμε ούτε θα πούμε ψέματα. Και σήμερα, από εκείνο που πάσχουμε και έχουμε ανάγκη, είναι να μάθουμε ποιος είναι ο Θεός μας.

Γιατί, να μην πω ψέματα, το... λέει και ο Βουδισμός, αλλά εάν μάθω ποιος είναι ο Θεός μου, δεν θα τον αρνηθώ, όσα ρεύματα κι αν ξεχυθούν στον χώρο της πατρίδας μας. Γι' αυτό μην τα θεωρήσετε αυτά ότι δεν θα μας ήταν πάρα πολύ χρήσιμα. Όχι, μας είναι χρησιμότατα και σπουδαιότατα. Εξάλλου, αυτά και αποτελούν το περιεχόμενο κατηχήσεως της Εκκλησίας. Και αυτό είναι, να δείξεις τι ακριβώς είναι η κατήχηση της Εκκλησίας. Μην ζητούμε λοιπόν μία απλή ηθικολογία. Το να ζούμε πνευματική, ηθική ζωή δεν τίθεται θέμα. Αλλά το να μένουμε σε μία ηθικολογία, αυτό δεν είναι σωστό. Διότι η ηθική, αν το θέλετε έτσι να χρησιμοποιώ αυτόν τον όρο, δεν τρέφεται παρά από τη θεολογία. Πρέπει να μάθουμε δηλαδή ποιος είναι ο Θεός.

Ξαναγυρίζω στον Θεό. «Πῶς τῆς πρὸς τὸν Θεὸν εἰσόδου καταξιωθήκατε;» Τι είπε ο Χριστός; «Εγώ είμαι η οδός». Ποια οδός; Που οδηγεί προς τον Πατέρα. Τι είπε ο Χριστός; «Εγώ είμαι η θύρα». Ποια θύρα; Πού πάει αυτή η πόρτα; Που οδηγεί προς τον Πατέρα. Εάν λοιπόν...

ακολουθήσω την οδόν, που είναι ο Χριστός, δεν μπω διά της θύρας, που είναι ο Χριστός, πώς θα φθάσω στον Πατέρα; Είναι αδιανόητο. Γι' αυτό λοιπόν τον λόγο δεν μπορούμε να γνωρίσουμε τον Θεόν Πατέρα, εάν δεν δεχτούμε τον Ιησού Χριστό. Αν θέλετε μάλιστα, υπάρχει μια αλληλουχία γνώσεως ανάμεσα στα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας και που δείχνει και το ισότιμο των προσώπων. Να, ως εξής: λέγει η Καινή Διαθήκη, το κατά Ιωάννην, εάν, λέει ο Υιός, δεν ελκύσει ο Πατήρ εσάς προς εμένα, δεν μπορείτε να έρθετε σε μένα.

Μαλαλόγια. Θα νοήσω τον Υιόν διά του Πατρός. Αντιστρόφως, κανείς δεν έρχεται προς τον Πατέρα παρά διά του Υιού. Πώς θα νοήσω τον Πατέρα; Διά του Υιού. Άλλο: κανείς, λέγει ο Απόστολος Παύλος, «δεν λέγει Κύριον Ιησούν, ει μη εν Πνεύματι Αγίω». Κανείς δεν αποκαλεί τον Ιησούν Κύριον, δηλαδή Θεόν, παρά μόνο εάν έχει το Πνεύμα το Άγιον. Αντιστρόφως, κανείς δεν παίρνει το Πνεύμα το Άγιον, λέει την Πεντηκοστή, εάν δεν εδέχετο και πρώτα τον Χριστό. Δεν είναι αυτά καθαρά; Δείχνει το ομότιμο των προσώπων της Αγίας Τριάδας. Θα τα συνοψίσω. Δεν μπορώ να φτάσω στον Πατέρα παρά διά του Υιού. Δεν μπορώ να φτάσω και να δεχτώ τον Υιόν...

εάν δεν με ελκύσει ο Πατήρ. Δεν μπορώ να φτάσω στο Πνεύμα το Άγιο παρά διά του Υιού. Δεν μπορώ να φτάσω εις τον Υιόν παρά διά του Αγίου Πνεύματος. Δεν είναι καταπληκτικό; Ή θα δεχτείς και τα τρία πρόσωπα ή δεν έχεις Θεόν. Γι' αυτό η Εκκλησία μας — υπογραμμίζω, δεν έχεις Θεόν — γι' αυτό η Εκκλησία μας, όχι από έναν στείρο φανατισμό, επολέμησε τις αιρέσεις, τόσο τις χριστολογικές όσο και τις πνευματολογικές, δηλαδή τους χριστομάχους και τους πνευματομάχους. Γιατί τους πολέμησε; Τους πολέμησε ακριβώς για να έχει η Εκκλησία, να έχουν οι πιστοί Θεό. Διότι αν δεν έχουν τον Θεό, δεν έχουν τίποτα.

Ο Άγιος Κύριλος αποσπά τέσσερα σημεία από τον 88ο ψαλμό. Για να το δούμε τον 88ο ψαλμό. Αναφέρεται ο 88ος ψαλμός στο γεγονός ότι ο Πατήρ αποκαλεί τον Υιόν Υιόν και, συνεπώς, είναι Πατήρ του Υιού. Πηγαίνω στον Ψαλμόν 88, όπως σας είπα, στον στίχον 27 και διαβάζω: «Αὐτὸς ἐπικαλέσεταί με». Αυτός θα με επικαλεστεί. Ποιος αυτός; Ο Μεσσίας...

ο οποίος θα εμφανιστεί στους ανθρώπους με την ανθρωπίνη μορφή. Αλλά δεν μπορεί να έχει μόνο την ανθρωπίνη μορφή. Θα ειδείτε χαρακτηρισμούς πιο κάτω που δεν μπορεί να αποδοθούν — οι χαρακτηρισμοί αυτοί, ορθότατα παρατηρεί ο Άγιος Κύριλος — ούτε εις τον Σολομώντα ούτε εις τον Δαβίδ, τους ενδόξους αυτούς βασιλείς. «Αὐτὸς ἐπικαλέσεταί με· Πατήρ μου εἶ σύ, Θεός μου καὶ ἀντιλήπτωρ τῆς σωτηρίας μου». Εσύ είσαι Πατέρας μου και Θεός μου. Αλλά αναφέρεται εδώ στην ανθρωπίνη του φύση, ο Υιός, στην ανθρωπίνη του φύση. Ξέρετε δε ότι οι προφητείες που αναφέρονται στον Χριστό, οι χριστολογικές προφητείες...

άλλοτε μεν μιλούν για την ανθρωπίνη φύση, άλλοτε δε μιλούν για τη θεία φύση. Εναλλάσσονται. Και συνεχίζει παρακάτω: «Κἀγὼ πρωτότοκον θήσομαι αὐτόν, ὑψηλὸν παρὰ τοῖς βασιλεῦσι τῆς γῆς». Θα τον καταστήσω, λέγει, πρωτότοκον και θα είναι το ύψος του πάνω από όλους τους βασιλείς της γης. «Καὶ θήσομαι εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος τὸ σπέρμα αὐτοῦ καὶ τὸν θρόνον αὐτοῦ ὡς τὰς ἡμέρας τοῦ οὐρανοῦ». Και θα βάλω το σπέρμα του, δηλαδή θα καταστήσω...

το σπέρμα του αιώνιον, εις τον αιώνα του αιώνος. Ποιο είναι το σπέρμα αυτού; Είναι οι πιστοί, είναι η Εκκλησία. Μην ξεχνάτε ότι η Εκκλησία εξεπήδησε από την πλευρά του Χριστού. Είναι το αίμα και το νερό, το βάπτισμα και η Θεία Ευχαριστία, που οικειώνει τους ανθρώπους στο σώμα του Χριστού και τους κάνει σώμα Του, δηλαδή η Εκκλησία. Η οποία Εκκλησία ξεπήδησε από την πλευρά του Χριστού, ενώ εκείνος ήτο εις τον ύπνον του σταυρού, όπως ύπνωσε τον Αδάμ ο Θεός...

να βγάλει από την πλευρά του την Εύα. Εκείνο το τότε γεγονός της δημιουργίας της Εύας από την πλευρά του Αδάμ είναι τύπος ενός πρωτοτύπου, Εκκλησίας και Χριστού. «Καὶ τὸν θρόνον αὐτοῦ ὡς τὰς ἡμέρας τοῦ οὐρανοῦ». Ξέρετε ποιες είναι οι ημέρες του Ουρανού; Είναι η ηλικία του σύμπαντος, εκατομμύρια χρόνια. Ποιος βασιλεύς υπάρχει που να ζει εκατομμύρια χρόνια; Εδώ ξεπερνάει όχι απλώς την ανθρώπινη ιστορία, αλλά συγκρίνεται με την ιστορία της δημιουργίας. Πώς συνεχίζει;

όμως ειν το Αγίω μου, ει το Δαβίδ ψέψομαι.

Ορκίστηκα. Ορκίστηκα, ουδέποτε θα πω ψέματα εις τον Δαβίδ, διότι ο Δαβίδ είναι εκείνος ο οποίος γράφει τον ψαλμόν και γίνεται ο θεματοφύλακας αυτών των μεγάλων αποκαλύψεων. «Τὸ σπέρμα αὐτοῦ εἰς τὸν αἰῶνα μενεῖ, καὶ ὁ θρόνος αὐτοῦ ὡς ὁ ἥλιος ἐναντίον μου, καὶ ὡς ἡ σελήνη κατηρτισμένη εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ ὁ μάρτυς ἐν οὐρανῷ πιστός». Ποιο σπέρμα αυτού; Του Δαβίδ. Αγαπητοί μου, σήμερα οι Εβραίοι δεν μπορούν να μιλάνε για το σπέρμα του Δαβίδ. Έκλεισε στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Είχαν πολλές ιστορικές περιπέτειες οι Εβραίοι...

ιδίως η χειροτέρα, η βαβυλωνιακή αιχμαλωσία. Όμως, παρά τις ιστορικές τους και εθνικές τους περιπέτειες, διατήρησαν καταλόγους ληξιαρχικούς. Το Βόρειο Βασίλειο είχε εξοφλήσει με τις δέκα φυλές. Υπήρξαν οι δώδεκα φυλές, για να αναδειχθεί στο τέλος η φυλή του Ιούδα. Οι δέκα εξόφλησαν, έμειναν οι δύο, Βενιαμίν και Ιούδα, με πρωτεύουσα τα Ιεροσόλυμα. Τελικά, επειδή η φυλή του Βενιαμίν ήταν πολύ μικρή, αφομοιώθη, ούτως ειπείν, από τη φυλή του Ιούδα. Ούτως ειπείν. Μνημονεύεται λοιπόν μόνο η φυλή του Ιούδα, με πρωτεύουσα τα Ιεροσόλυμα.

Πολυπληθής αυτή η φυλή πηγαίνει στη Βαβυλώνα. Έχει αυτές τις περιπέτειες, ξαναγυρίζουν πίσω από 70 χρόνια, ξανακτίζουν τον ναό που είχε γκρεμιστεί από τον Ναβουχοδονόσορα. Τους καταλόγους τους κρατούν. Θα τους παραθέσουν ο Ματθαίος και ο Λουκάς: έως με την αιχμαλωσία Βαβυλώνος τόσες γενεές, από εκεί ως εκεί τόσες γενεές, θα σημειώσει ο Λουκάς και ο Ματθαίος. Κανείς Εβραίος δεν αμφισβήτησε τη γενεολογία του Ιησού Χριστού. Εκείνος ο τυφλός της Ιεριχούς θα πει: «Υἱὲ Δαβίδ, ἐλέησόν με». Ο τίτλος «Υἱὲ Δαβίδ» ήταν ένας τίτλος που σήμαινε «Είσαι Μεσσίας», χωρίς βέβαια να ξέρουν οι Εβραίοι πιο πολλά.

Ήταν αυτός ο Μεσσίας. Δεν διόρθωσε κανένας, κανένας δεν διόρθωσε να του πει: «Τι είναι αυτά που λέει για αυτόν τον άνθρωπο, ότι είναι απόγονος του Δαβίδ;» Ήταν τα ληξιαρχικά βιβλία. Όταν ο Χριστός επεκαλέσθη τον 109ο ψαλμό και είπε ότι «Εἶπεν ὁ Κύριος τῷ Κυρίῳ μου» και ο Δαβίδ εν Πνεύματι Αγίω το είπε αυτό, αυτό κανείς δεν το είπε του Χριστού: «Και τι θα ήθελες να ειπείς, ότι αυτά αφορούν σε σένα;» Κανείς δεν το είπε αυτό. Γιατί ουδέποτε αμφισβητήθηκε ότι ο Ιησούς κατάγεται από τη φυλή του Ιούδα, ειδικότερα από τη γενεά του Δαβίδου. Ουδείς το αμφισβήτησε. Αγαπητοί μου, αμφισβήτησαν οι Εβραίοι μόνο τη θεότητα του Ιησού Χριστού...

που δεν μπορούσαν να καταλάβουν. Ώστε λοιπόν εδώ βλέπουμε, κατά έναν θαυμαστό τρόπο, να λέγει ότι «τὸ σπέρμα αὐτοῦ εἰς τὸν αἰῶνα μενεῖ». Ποιο σπέρμα; Του Δαβίδ. Η φυλή του Δαβίδ σκορπίστηκε στα τέσσερα σημεία του ορίζοντος με την καταστροφή της Ιερουσαλήμ, το 70 μετά Χριστόν. Σήμερα οι Εβραίοι δεν έχουν πια φυλές. Όχι σήμερα, ήδη από τότε. Δεν έχουν πια φυλές. Δεν μπορεί να πει ένας Εβραίος ότι εγώ είμαι από τη φυλή του Α ή του Β. Τι σημαίνει αυτό; Ξόφλησε η φυλή του Δαβίδ. Γιατί δεν χρειάζεται παρακάτω. Έδωσε τον Μεσσία. Εδώ όμως τι λέγει; Λέγει η προφητεία το εξής: λέγει ότι «τὸ σπέρμα αὐτοῦ εἰς τὸν αἰῶνα μενεῖ». Όσο κρατάει η ιστορία, αυτός είναι ο αιών.

«Εἰς τὸν αἰῶνα μενεῖ». Ποιο είναι το σπέρμα τώρα του Δαβίδ; Αγαπητοί μου, είναι η Εκκλησία. Είναι ο Χριστός και, εκ του Χριστού, οι πιστοί. Είναι η Εκκλησία. Και θα πει στη συνέχεια: «Καὶ ὁ θρόνος αὐτοῦ». Ποιανού αυτού; Του Δαβίδ, του Σολομώντος; «Ὡς ὁ ἥλιος ἐναντίον μου». Δηλαδή διαρκής, όχι μόνο λαμπερός, αλλά και διαρκής ο θρόνος. «Καὶ ὡς ἡ σελήνη κατηρτισμένη». Και όπως η σελήνη έχει δημιουργηθεί για να παραμένει, έτσι είναι ο θρόνος του Μεσσίου. Αυτού, εκείνου αυτού, του Μεσσίου, του Χριστού. Βλέπετε λοιπόν ότι εδώ ο ψαλμός αυτός πώς αποκαλεί τον Υιόν; Αναφέρεται μια στη θεία του φύση, μια στην ανθρωπίνη του φύση.

Συνέχεια.

Αναφέρει ο Άγιος Κύριλος τον 109ο ψαλμό, τον οποίον βεβαίως σας τον ανέφερα πρωθύστερα. Εδώ και ένα σημείο: «Εἰ γὰρ ταῦτα πρὸς τὸν Δαβὶδ ἢ Σολομῶντα ἤ τινα τῶν καθεξῆς εἰρῆσθαι διατείνονται, δειξάτωσαν πῶς ὁ θρόνος τοῦ προφητευομένου ὡς αἱ ἡμέραι τοῦ οὐρανοῦ καὶ ὡς ὁ ἥλιος ἐναντίον τοῦ Θεοῦ καὶ ὡς ἡ σελήνη κατηρτισμένη εἰς τὸν αἰῶνα». Εάν ήθελαν, λέει, να παραβιάσουν την ερμηνεία, αυτό που λέμε τραβηγμένη ερμηνεία, όσο να την τραβήξουν την ερμηνεία, ας μας δείξουν σε ποιον μπορεί να αναφέρεται αυτή η προφητεία. Στον Δαβίδ; Στον Σολομώντα; Αδύνατον, πέθαναν αυτοί και η φυλή εξαφανίστηκε. Σε ποιον λοιπόν μπορεί να αναφέρεται παρά...

Ήθελα ακόμη κάτι να σας πω. Αν ερωτήσετε γιατί ακριβώς...

Λέγει στην πέμπτη παράγραφο, λίγο πηδώ, δεν ακολουθώ ακριβώς τη γραμμή, γιατί αν έπρεπε να παίρνουμε ένα-ένα σημείο, αγαπητοί μου, δεν τελειώνουμε σε 50 χρόνια τον Άγιο Κύριλο. Θα το ήθελα ειλικρινά. «Ότι τούτο μάλλον ή της λοιπής αξιώσεως σεμνυνόμενος». Όμως, ότι ο Θεός σεμνύνεται περισσότερον από το αξίωμα του ότι είναι Πατήρ, παρά από το αξίωμα ή τα αξιώματα ότι είναι παντοκράτωρ, παντοδύναμος, άπαθος κ.λπ. Γιατί άρα; Θα σας πω ένα παράδειγμα, θα το καταλάβετε. Πριν σας πω όμως το παράδειγμα, θα σας έλεγα ότι πόση μεγάλη αξία μπορεί να έχει εάν ο Πατήρ, εάν ο Πατήρ ο Θεός, δεν είναι Πατήρ αλλά είναι παντοκράτωρ.

Μεγάλη αξία και να έχει, το γεγονός ότι πλάι του είναι ένα άλλο πρόσωπο, του οποίου προσώπου είναι Πατήρ, αυτό τον κάνει να έχει κοινωνία ο Θεός και αυτό σημαίνει ότι είναι πολύ μεγαλύτερο από του να είναι παντοκράτωρ. Γι' αυτό σεμνύνεται περισσότερο ο Θεός από το αξίωμα Πατήρ. Λοιπόν, το παράδειγμα. Έχετε προσέξει ότι σε κάθε θεομητορική εορτή, ακόμα και θεομητορικών ακολουθιών, αναφέρονται προφητείες που δείχνουν ως τύποι, οι προφητείες αυτές, την Θεοτόκο, περί της σκηνής του μαρτυρίου κ.λπ. και λοιπά. Μία προφητεία όμως σταθερά λέγεται πάντοτε. Είναι του Ιεζεκιήλ.

Προφητεία που λέγει ότι «και μου έδειξε ο Κύριος μίαν πύλη» και αυτή, λέγει, η πύλη είναι κλεισμένη, είναι κλεισμένη. Από την πύλη αυτή θα περάσει, λέγει, ο Θεός και θα μείνει κλεισμένη. Προσέξτε, από την πύλη αυτή θα περάσει ο Θεός και η πύλη αυτή θα μείνει κλεισμένη. Δεν θα περάσει κανείς άλλος παρά μόνο ο Θεός. Δείχνει την αειπαρθενία της Θεοτόκου. Πέρασε ο Θεός διά της Θεοτόκου. Εδώ η έκφραση λιγάκι είναι επικίνδυνη. Μη μου πείτε ότι βρίσκομαι στην αίρεση του Νεστορίου, εκείνο το «διά της Θεοτόκου». Είναι μια στιγμή, μια έκφραση.

Της Θεοτόκου, διά της πύλης της Θεοτόκου. Αλλά δεν πέρασε κανείς άλλος και την άφησε την πύλη κλειστή. Δηλαδή η Θεοτόκος παρέμεινε παρθενική. Βέβαια ο Θεός δεν πέρασε διά της Θεοτόκου, αλλά εγκαθιδρύθηκε και πήρε σάρκα εκ της Θεοτόκου. Αυτή είναι η σωστή έκφραση. Δεν πέρασε διά της Θεοτόκου. Η Θεοτόκος δεν ήταν ένας σωλήνας και πέρασε ο Υιός του Θεού, όχι, αλλά πήρε σάρκα από την Θεοτόκο. Προσέξτε, γιατί αναφέρεται πάντοτε αυτή η προφητεία; Στην Θεοτόκο μπορούμε να πούμε, αγαπητοί μου, πλείστα χαρακτηριστικά, πλείστα. Να την πούμε παν-αγία, δηλαδή παν-αγία. Σούπερ δηλαδή!

Ευχαριστώ. Συγχωρέστε για τη φράση. Σούπερ Αγία! Πείτε ό,τι θέλετε. Ό,τι ήταν έτσι, ήταν έτσι, πανάμωμος, ό,τι θέλετε πείτε. Όλοι οι τίτλοι ωχριούν μπροστά σε αυτόν τον μεγάλο τίτλο της Θεοτόκου. Οι Λατίνοι λένε Μαριολογία, εμείς λέμε Θεοτοκολογία, δεν λέμε Μαριολογία. Δεν αναφερόμεθα στις ιδιότητες τις άλλες τόσο της Παναγίας, όσο στην ιδιότητα ότι είναι Θεοτόκος. Ότι εγέννησε τον Θεόν, αφού του δάνεισε ανθρωπίνη σάρκα, ανθρωπίνη φύση. Αυτός είναι ο Μέγας Τίτλος, μπροστά στον οποίο όλες οι ουράνιες δυνάμεις

προσκυνούν και ωχριούν. Όταν δηλαδή λέγουν τα τροπάρια μας ότι είναι η Θεοτόκος πλατυτέρα των Ουρανών, ενδοξοτέρα και τιμιωτέρα των Χερουβείμ και των Σεραφείμ, δεν είναι ποιητικές εκφράσεις. Είναι η έκφραση της πραγματικότητας, διότι όλη η κτιστή νοητή δημιουργία ωχριά μπροστά σε αυτό το γεγονός, ότι ένας άνθρωπος, η Θεοτόκος, η Μαρία, εστάθηκε Θεοτόκος. Συνεπώς, είναι ο Μέγας Τίτλος. Η Θεοτόκος, η Μαρία, θα σεμνύνεται δι' αυτόν τον τίτλο, ότι είναι η Θεοτόκος. Μητέρα του Θεού, μητέρα του Θεού. Γι' αυτό το λόγο σεμνύνεται και ο Πατήρ, ότι είναι Πατήρ του Υιού, γι' αυτόν τον λόγο. Είναι πολύ μεγάλο πράγμα. Θέλετε να σας το πω με ένα παράδειγμα;

Και βέβαια ίσως όχι και πάρα πολύ επιτυχές, μάλλον δι' αυτή την περίπτωση είναι ένα παράδειγμα. Κάποιος από εσάς επέτυχε στο επάγγελμά του, επήρε αξιώματα υψηλά, έκτισε σπίτια, αγόρασε χωράφια, ε, και στο τέλος έκανε και ένα παιδί. Για ποιο άραγε θα μπορούσε να επαινέσει περισσότερο; Γιατί αγόρασε σπίτι, έκτισε σπίτι, αγόρασε χωράφια ή γιατί έκανε ένα παιδί; Πού είναι η μεγαλύτερή του αξία; Ότι έκανε ένα παιδί. Εκεί είναι η μεγαλύτερη αξία. Έτσι θέλω να καταλάβετε. Εξάλλου το λέει εδώ ο Άγιος Κύριλος, το γιατί σεμνύνεται ο Θεός Πατήρ ότι είναι Πατήρ, Πατήρ Υιού.

Στην τετάρτη παράγραφο: «Ή γαρ Πατήρ πάντως ότι Πατήρ Υιού, διότι εάν είναι Πατήρ, βέβαια οπωσδήποτε είναι Πατήρ Υιού, και Υιός πάντως ότι Πατρός Υιός, και αν υπάρχει Υιός ασφαλώς είναι Υιός κάποιου Πατέρα. Ίνα ουν μη εκ του λέγειν ούτως εις ένα Θεόν Πατέρα παντοκράτορα».

«Ποιητήν ουρανού και γης, ορατών τε πάντων και αοράτων», είτα επαγόντων ημών το «και εις έναν Κύριον Ιησούν Χριστόν», υπολάβη τις ουχ οσίως ουρανού και γης δευτερεύειν τη τάξει τον Μονογενή. Δια τούτο προ της εκείνων ονομασίας Πατέρα τον Θεόν ονομάσαμεν. Ίνα άμα τω νοείν Πατέρα νοήσωμεν και τον Υιόν. Υιού γαρ και Πατρός ουδέν εστιν μεταξύ των όντων». Με δικά μου λόγια, όση ώρα μας μένουν πέντε λεπτά μόνο. Ξέρετε ότι υπάρχει ένας κίνδυνος πάντα στη διατύπωση. Πόση ατέλεια έχουμε εμείς οι άνθρωποι, πόση ατέλεια! Υπάρχει ένας κίνδυνος στη διατύπωση κάποιων άρθρων, ας πούμε στο Σύνταγμα. Τι καβγάς, να πούμε! Ευχαριστούμε.

Πρώτα το πρώτον άρθρο ήταν αναφερόμενο στον Άγιο Τριαδικό Θεό. Όχι τώρα. Το βάζουμε τρίτο, πού το βάλανε, δεν ξέρω, πέμπτο, δέκατο, θα βγει ολόκληρος. Γιατί αποτελεί κριτήριον, αν μπει πρώτον. Αν μπει δεύτερο, τρίτο, αρχίζει να μην είναι πλέον το κριτήριον ο Άγιος Τριαδικός Θεός. Προσέξτε τώρα, όπως διατυπώθηκαν τα άρθρα του Συμβόλου της Πίστεως, επειδή είπε «Εις ένα Θεόν Πατέρα Παντοκράτορα, ποιητήν ουρανού και γης, ορατών τε πάντων και αοράτων», για να μην πει κάποιος ότι μετά από την δημιουργία του ουρανού και της γης αναφέρεται το όνομα του Ιησού Χριστού και λογαριάσει

μετά από τη δημιουργία του κόσμου είναι ο Ιησούς Χριστός, δηλαδή ο Υιός, και συνεπώς είναι δεύτερος, δεν είναι πρώτος. Ορθά, λέει, μπήκε στην αρχή ότι ο Θεός είναι Πατήρ. Μας προδιαθέτει ότι ο Θεός είναι Πατήρ Υιού, για τον οποίον, για λόγους διατυπώσεως, θα μιλήσει λίγο πιο κάτω. Είναι λεπτή η παρατήρηση αυτή του Αγίου Κυρίλου. Λεπτή, αλλά όσοι είναι δικηγόροι και ξέρουν πώς μπορούν να χειρίζονται κάποτε τα πράγματα στο δικαστήριο για να κερδίσουν ή να χάσουν μια μάχη, από μία λέξη έχει πολύ σημασία. Και επειδή υπάρχουν πάντοτε οι εχθροί της πίστης που μπορούν να πουν «για κοίταξε, μπαίνει μετά τον ουρανό και τη γη», το πάνε οι αιρετικοί αυτά τα πράγματα. Καταλαβαίνετε;

Για να βουλώσει το στόμα λοιπόν η Σύνοδος τώρα της Νικαίας ή εδώ τουλάχιστον το Ιεροσολυμιτικό Σύμβολο, ότι δεν είναι ο Υιός μετά τη δημιουργία της γης και του ουρανού, αλλά είναι Πατήρ και Υιός μαζί, και θα μιλήσει διεξοδικότερα για τον Υιόν παρακάτω. Αλλά, όπως βλέπετε, αγαπητοί μου, το θέμα είναι πάρα πολύ σπουδαίο, γιατί αν κάποτε το καταλάβουμε αυτό, τότε θα πούμε εκείνο που λέγει ο Απόστολος Παύλος, ότι «κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Ιησού Χριστού». Κάμπτω τα γόνατά μου. Είναι μεγάλο πράγμα αυτό. Το λέγει αυτό και στους Εφεσίους.

Τα γόνατά μου. Και τότε κι εμείς θα καταλάβουμε, όσο μπαίνουμε μέσα στον χώρο της Θεότητας, και να αγαπήσουμε με όλη την καρδιά μας τον Άγιο Τριαδικό Θεό. Θα συνεχίσουμε.