Catecheses of St Cyril 045 | 15-10-1984

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are now in paragraph 8 of Saint Cyril’s sixth catechetical lecture.

You will remember that, up to this point, Saint Cyril has spoken to his catechumens about certain attributes of God, or divine uncreated energies, and has said that God remains incomprehensible. The only thing we can comprehend is His incomprehensibility. As he says here word for word, “For in this lies great knowledge concerning God: to confess our ignorance.” In other words, it is great knowledge of God when a person confesses his ignorance concerning God. And, as I told you, Saint Cyril has spoken to us about certain attributes of God, or divine uncreated energies. He continues: “Many have imagined many things.”

“All of them have failed. Some thought that God was fire, while others thought Him to be a winged man, because they misunderstood what had been rightly written: ‘Under the shelter of Your wings You will cover me.’ They forgot our Lord Jesus Christ, the Only-Begotten, who likewise said of Himself to Jerusalem: ‘How often I desired to gather your children together, as a hen gathers her chicks under her wings, but you were unwilling.’ His protective power was represented by wings; but they failed to understand this, fell into human ways of thinking, and supposed that the Unsearchable One had human form.”

He says that they imagined God. The word “imagined” is exactly right, because this was a product of their imagination. But on what, in truth, did Saint Cyril base everything he has told us so far? I have already told you: on the Apocalypse. If we wished to provide notes for every divine uncreated energy and every attribute of God, we would refer to one or more passages of Holy Scripture. The divine uncreated energies are not inventions; they are not products of human invention. The Word of God reveals the divine uncreated energies. Of course, the precise two words may not always appear, but the meaning is there.

Without question, then, anything someone says beyond what Holy Scripture reveals is imagination. It is rightly called imagination. Saint Cyril is therefore correct in saying that many people imagined many things—and, of course, all of them failed. You know, the question of authority is a serious matter. You may say that something is so, but another person will ask you, “And how do you know?” Here we have the authority and trustworthiness of Holy Scripture. Yet Holy Scripture was written by people who had attained theosis, by Spirit-bearing people, as the Apostle Peter says.

Therefore, those Spirit-bearing people—the Saints who had attained theosis, who received God’s revelations and recorded them—were not mistaken. There is not a single contradiction in Holy Scripture. I will repeat something I have told you before: everything in Holy Scripture forms a chain. Each link is joined to the next, and together they establish the firmness of the truth. Why, then, did some say that God is fire? “Some thought that God was fire.” Others, he says, considered Him winged, as though He had wings.

They imagined Him as a man. Why? Because they interpreted Holy Scripture wrongly. Holy Scripture says that God is “a consuming fire.” So they concluded that God is fire. God has wings. Why? Because Psalm 16:8 says, “You will cover me with Your wings.” You, O God, will cover me with Your wings. Saint Cyril says that these things were rightly written in Holy Scripture, but were wrongly interpreted. He then cites what the Lord Jesus Christ says concerning Jerusalem: “How often I desired to gather you together, to gather your children, as a hen gathers her chicks.”

“Under my wings, but you were unwilling.” What, then, are we to say—that Jesus Christ, as God, is a hen? This is an image. It is very dangerous to take an image and declare it to be an attribute of God—extremely dangerous. In the same way, my beloved, when our ancestors were idolaters, they might say that God is the thunderbolt and call Him Zeus, or say that Zeus holds the thunderbolt—take it however you wish. God is fire, but He is not this perceptible, material fire. God is spiritual fire. And for whom is He fire? He has the power to burn up and punish those who are ungodly.

God is fire in relation to the punishment of the ungodly, and so forth. We cannot therefore say that God is literally fire or that God has wings. You see how great the danger is. Saint Cyril gives yet another example: “They dared to say that He has seven eyes, because it is written: ‘The seven eyes of the Lord look upon all the earth.’ For if He has only seven eyes situated in particular places, then His sight is partial and not complete. To say such a thing of God is blasphemous. For we must believe that God is perfect in all things, according to the words of the Savior: ‘Our heavenly Father is perfect.’” Others said that God...

...has seven eyes. This is indeed written in the Apocalypse, and also in Zechariah the Prophet, 4:10, where it says that the Spirit of God has seven eyes. It was rightly written. But what do the seven eyes mean? They mean that God sees all things. If, however, you take this literally and say that God has seven eyes, then undoubtedly He can see in some directions and not in others. In that case, God would not be perfect. And if He is not perfect, then He is not God. As you understand, this is a wrong interpretation of Holy Scripture, as I said before—and nothing is more dangerous.

The danger lies not only in failing to read Holy Scripture—for, according to John Chrysostom, ignorance of the Scriptures has turned everything upside down—but also in reading Holy Scripture without due care. Another danger is having the pride to say, as the Protestants unfortunately do, that I can comprehend and understand Holy Scripture simply as I myself read it. For what happens among Protestants? Each person becomes an authority, believing that Holy Scripture means whatever each individual understands it to mean. This is a terrible thing. My beloved, the authority of Holy Scripture rests, as we said before, upon people who had attained theosis: the Saints.

Listen carefully: people who had attained theosis wrote Holy Scripture, with the Spirit of God behind them; and people who have attained theosis must interpret Holy Scripture. Therefore, we cannot interpret it in whatever way happens to enter our heads. According to John Chrysostom, this gave birth to the plague and devastation of the heresies. This is why, in this very chapter concerning God, Saint Cyril also speaks about the heresies. Indeed, he writes more about the heresies than he does about God.

So at this point, we must be exceedingly careful.

When you ask me, “What do you mean by being careful? What exactly must we watch out for?” let me explain. We shall use the interpretations of the Fathers of the Church. They are the people who attained theosis and who interpret Holy Scripture, and we shall follow them—that is, we shall follow the Tradition. Interpreting Holy Scripture outside the Tradition leads to death and to delusion. Holy Scripture must be interpreted within the Tradition of the Church, and the Saints are the Tradition of the Church. Allow me, for the sake of study, to speak of the Saints as belonging to two groups. This is not a real division; I make it only for the purposes of our lesson.

Here is the distinction. First are those who wrote interpretations of the Word of God, of Holy Scripture, and confirmed the dogmas and truths of the Gospel. The other group consists of those who lived these truths. Naturally, the first group lived them as well. As I told you, the division is rather foolish, but I make it for the sake of the lesson. Let us put it this way: some lived the Gospel without writing a single line. How, then, did they live? Consider John Chrysostom. I cannot simply call him a prolific writer, because he was really a man who never left the pulpit. Others wrote down his words—shorthand writers and rapid scribes recorded his homilies. He himself continually preached and catechized the people of God.

Thus, we have the theologian and teacher, together with other Fathers of our Church who actually wrote: Athanasius the Great, Saint Gregory the Theologian, Saint Gregory of Nyssa, Basil the Great, Saint Maximus the Confessor, and others like them. They wrote and left us the correct interpretation. They also lived spiritual lives and were holy people. Yet we also have Saints who did not write a single line. The company of Martyrs and Venerable Saints, my beloved, were not authors. Did Saint Anthony write anything? Not a single line. Did Saint Demetrios write anything? Did all the other Saints write anything? Where, then, is their interpretation of Holy Scripture to be found?

It is found in the way they lived the Gospel. Please pay close attention to this: they give us the interpretation of the Gospel through the manner of their lives. They tell us, “This is how you must interpret the Gospel.” Therefore, if we wish to live in an Orthodox manner, if we wish to live rightly, we have only to look to the Saints of the Church, whether or not they were writers. How did they live? Let me bring these two things together: whatever the Saints of the Church, those who attained theosis, both said and lived. Are the Saints useful to us? Of course they are. They give us the measure for the practical interpretation of the Gospel.

And where does this practical interpretation come from? From the dogma of the faith. Dogma is not something dead, nor is it mere scholasticism. Dogma is the compass of life, the compass that directs our way of living. Some say, “What are dogmas anyway? Let us set them aside.” Set the compass aside? If you have no compass aboard your ship, you will never reach the harbor. This, my beloved, is what dogma is; this is what the dogmas and truths are. They are the boundary markers that guide the faithful toward a life that is true, real, authentic, and Orthodox.

Now Saint Cyril once again, I would say, breaks forth into a description of God’s attributes, or divine uncreated energies. They are wonderful, and I repeat that none of them is invented; all are based upon Holy Scripture. Christ said that God—“our heavenly Father”—“is perfect.” This relates to the seven eyes we discussed earlier. Saint Cyril says: “Perfect in seeing, perfect in power, perfect in greatness, perfect in foreknowledge, perfect in goodness, perfect in justice, perfect in love for mankind.”

God is perfect in all His divine uncreated energies. We cannot say that He is complete and perfect in justice but imperfect in love. He is as good as He is just. God’s love does not fall short of God’s justice. Everything in Him is perfect. As I told you last time, God might have said to us, “People, My children, I created you, and I possess certain powers. But My powers are not perfect. I have a great heart and I love you. I see you suffering.”

“I am sorry. I want to help you, but I can do no more.” Could God ever say that, my dear ones? Is God like that? The Psalmist says, “Two things have I heard”: that power belongs to God, and love. He does not use the word “love” but another word—I do not remember it now—yet its meaning is love: the power of God and His loving-kindness, the love of God. “Two things,” he says, “have I heard.” Look carefully here. What is the power of God? It is His might. Power means might. Might belongs to God, and love belongs to Him as well. If God were only power and not love, He would crush us.

If God were only love and not power, He would say to us, “I love you, but I cannot do anything for you.” And this is what the Psalmist says: “I have heard.” From whom did he hear it? From his father? No, my dear ones; this is divinely inspired: power and might belong to God, and love belongs to God. Mercy belongs to God.

He cannot be contained in any place, yet He is the Maker of all places. God is not confined to one place; He has no limits. On the contrary, He is the One who created every place—that is, every point in space, if we may put it that way. Therefore, God is not limited by space, because He is the Creator of space. “Being in all things, yet circumscribed by none”: He exists in everything. A Psalm also says beautifully, “I went upon the earth; I am on the earth, and everywhere I find You. I ascended into heaven.”

“You are present there. I descended into the depths of the sea, and there too You are present. You are everywhere.” You see how all these teachings come from Holy Scripture. He is “in all things,” existing in everything. No one can say, “I am in a place where God cannot hear me or see me.” That is why the Wisdom of Solomon says, “What did you say? What did you say? ‘I shall close my doors, and my room will be dark. The walls protect me. I can sin in the darkness of my room.’” Wretched man, says the Wisdom of Solomon, “The eyes of the Lord are ten thousand times brighter than the sun.”

They are countless times brighter than the sun and see far more than it does. What are you saying—that you have shut your windows and doors, and your walls protect you? This, of course, has a very important practical meaning. Pay close attention to it. Whoever understands it will always be blessed in life. He will never lose heart, and he will have boundless trust in God. What is it? It is this: if God sees my evil deeds and my sins, He also sees my good intentions, my sincere purpose, and my keeping of His commandments. He sees me; He sees that I love Him. Nothing escapes Him. Since nothing escapes Him, why should I be anxious? I will not rush to...

announce in the newspapers that I gave alms, as though that act of charity might somehow be lost unless the whole world learns about it. And what can I say about that strange—very strange and altogether secularized—notion that when the Church gives alms, runs soup kitchens, and carries out charitable works, we must publicize them for everyone to see, so that people will not accuse us? They accuse us because we have not always taken care to appear charitable. And now, hurriedly and out of a sense of insecurity, we rush to publish in the newspapers the good things we do. Of course, you know, there is always an argument offered. What is that argument? That the world must know, so that it will not accuse us. How ridiculous...

What a foolish thing. My dear ones, when someone desires to do good, God sees it. And as the Lord Himself says and assures us, “Your Father, who sees you in secret, will reward you openly.” He says this concerning fasting. Do not rush to proclaim it, because God will make it manifest. How? I have told you before. Will some person, by chance and through divine prompting, put his eye to your keyhole to see how you fast at home, and then go out and tell everyone that you are remarkable because you fast? No. That is foolish and ridiculous. How, then? Quite simply, you will acquire gifts of grace.

You fast, and you will acquire gifts of grace. Gifts of grace cannot remain hidden. Our Church is loving and charitable. Give alms, she says, and the Church will acquire gifts of grace; those gifts cannot remain hidden, but will become visible and known. In other words, the Church will flourish. The Church has no need to publicize everything. She has no need to issue proclamations or anything of the kind. The Church follows her path and acts according to the will of the Lord, as she must, lawfully and rightly. And the Lord blesses His Church, and the Church becomes manifest throughout history. She will be persecuted and slandered, yet she will shine more brightly than the sun. Why? Because she will have the blessing of Christ.

“And circumscribed by none.” God is not circumscribed by anything. Here, “circumscribed” is used in the geometrical sense, as when we speak of a circumscribed figure. We draw a triangle within a circle, or a circle within a triangle, and call it circumscribed—that is, bounded by limits. This is what “circumscribed” means: having boundaries. God, my dear ones, is not circumscribed; He is uncircumscribed, as we also say in the Divine Liturgy. This means that He is without limits. God has no boundaries. We cannot say, “God extends from here to there.” God is beyond all conception and uncircumscribed, incomprehensible and without limits.

“Heaven is His throne, yet He who sits upon it rises far above it.” Holy Scripture says that heaven is His throne. He Himself says, “By what do you swear? By heaven? It is the throne of God. By the earth? The earth is His footstool.” Here I must tell you that Holy Scripture contains many anthropomorphic expressions and many expressions that attribute human characteristics and emotions to God. If we are led astray and imagine that heaven is literally the throne of God, then woe to us. God, my dear ones, does not have heaven as a throne, nor the earth as a footstool beneath His feet. It simply means...

He explains this immediately afterward: “Heaven is His throne, yet He who sits upon it rises far above it; and the earth is His footstool, yet His power reaches even to the regions beneath the earth.” These are expressions—figures of speech. We speak, for example, of how great the distance is from earth to heaven. In ancient times, the earth was regarded as a flat surface, with nothing below or beyond it, while heaven was considered the highest point. We might say that earth was the lowest point and heaven the highest, and that everything between earth and heaven comprised all that existed. But God, he says, rises above it all: He surpasses heaven and surpasses earth. In other words, He transcends our universe. God is outside the universe, my dear ones.

And He is also within the universe. He is outside the universe in His essence. His uncreated essence has nothing whatever in common with created essence. Thus, in His essence, God is outside the universe. Yet God is present everywhere. He contains the universe and is not contained by it. And He contains it without the created essence of the universe becoming mingled with the divine essence. God is present everywhere, at every point of creation, because His presence is everywhere, yet without being joined to material creation—I say it for the third time. If only you knew how valuable these truths are, if only we could always hold fast to them. Yes.

How easy it is to fall into pantheism! Someone may tell you that everything you see is God. Those who spoke in pantheistic terms were not fools; they were learned people, yet they claimed that God is everything you see. They even went so far as to derive the Greek word for “God” from a word meaning “sight,” from seeing. These are delusions. Human wisdom is truly cunning and truly foolish. So let us not say that we ourselves could never fall into pantheism, especially in our own day and age. Moreover, the modern syncretistic forms of pantheism are Freemasonry and Theosophy. We must be careful...

not to become pantheists. I repeat: it is all too easy for a person to become a pantheist—that is, to confine God within creation. God is within His creation and outside His creation. The divine essence has nothing whatever in common with the universe or with created nature—nothing at all. The divine essence is uncreated, while the essence of creation is created. Therefore, we cannot say that creation is God. That is a terrible blasphemy. Paragraph nine: “He is one and present everywhere.” God is one, and He is present everywhere. Everywhere, everywhere, everywhere is God. Do not say, “God will hear me only in church.” Take care: I am speaking of the liturgical service!

I am not speaking of prayer, because at the sacred supper we sit down and partake of the Body and Blood of Christ. You cannot say, “I will remain at home because I am scandalized by the way people dress, or by what I think is their hypocrisy, and so I will not go to the Divine Liturgy.” No. The liturgical and worshipping assembly is irreplaceable. That gathering is unique. Prayer is another matter. The Divine Liturgy is not merely prayer—it includes prayer, of course—but I cannot say, “I will say my prayers at home,” simply because certain things bother me: because the priest is dressed in a certain way, the chanter chants in a certain way, or the deacon behaves in a certain way. No, no, no. These things are irreplaceable. And I go to church in order to eat. To eat what? The Body and Blood of Christ.

So, “He is one and present everywhere.” Wherever you offer your prayer, my brother, God will hear you. I am speaking of your personal prayer, of course. Whether you are in the forest, in your room, in your inner chamber, or even in a cistern, as the Prophet Jeremiah was. The Prophet Jeremiah was in a cistern up to his neck, and he prayed; Daniel was in the lions’ den, and he prayed. God will hear you, because He is present everywhere. “Seeing all things”: He sees everything. There is nothing He does not see. “Understanding all things”: He understands everything. “Creating all things through Christ.” God created all things through Christ. How beautiful this is!

This is my favorite theme in Holy Scripture, my dear ones: that the Son is the Maker of all things. The Maker of all things is the Son and Word (Logos) of God. He whom I see depicted in the icon as Jesus Christ, He whose Body and Blood I receive in the Mystery of the Holy Eucharist—can our nous, our spiritual intellect, grasp this? The One whom we receive in Holy Communion, the One in whom we participate, is the Maker of the whole universe. The Father creates all things through the Son in the Holy Spirit.

The Son, then, is the Maker of all things. A little further on Saint Cyril will tell us most beautifully that the Son became man in order to restore what had been corrupted, because He is the Maker of all things. This comes in the final paragraph of this chapter, of this Catechesis. “All things were made through Him, and without Him nothing was made,” as the Evangelist John says. For all things were made through Christ. Saint Cyril says “Christ,” rather than “the Word,” to show us that “the Word became flesh.” It truly is Christ—the One whom we seized and nailed to the Cross. This is truly beyond comprehension. He is the source of every good thing, the greatest and inexhaustible source.

God is the source of every good thing, the greatest source, inexhaustible and unfailing. God is a river of blessings, eternal light, light without end. Do these words of Saint Cyril remind you of anything? They recall the troparia of Pentecost, especially those of Vespers—the service we celebrate on the afternoon of Pentecost—those magnificent troparia concerning the Holy Spirit. Whether we speak of the Holy Spirit, the Father, or the Son, these divine attributes are the same, apart from the personal properties. The Father begets and is not begotten; the Son is begotten and does not beget; the Holy Spirit proceeds from...

the Father and is sent by the Son. These are what we call the personal properties. “Shining forth unceasingly, an unconquerable power that condescends to our weaknesses.” His is an unconquerable power. No one can say, “How will God save me?” Nothing is impossible for God. If God lets something happen and does not save you in the way you think He should, He judges that it should be so. That is His judgment. We may ask, “How does God permit a death? How does God permit an accident? Why did He not come to save?” He permitted it. I have told you before that the wills of God are spoken of in two ways: the will of His good pleasure...

There is God’s good and gracious will, and there is His permissive will. What God positively wills is one thing; what He permits is another. “We cannot even bear to hear His name.” Listen: we cannot even hear the name of God. You know that the Jews referred to God by four letters. They wrote His name with four letters, the so-called Tetragrammaton, the four-letter name of God. We do not know how that name was pronounced. Since the Hebrews wrote consonants rather than vowels, leaving the vowels to be understood, we ultimately do not know how the name of God sounded.

We say, for example, that His name is Yahweh, meaning the Lord: Yahweh, the Lord. It is a kind of contraction, like those used in Byzantine writing. We write “Jesus Christ” as “IC XC,” to give you an idea. It is called a contraction: I do not write all the letters.

I write only some of the letters. These are called contractions. In the same way, the Tetragrammaton, the four-letter name of God, was a contraction. And so we do not know how it was pronounced, because the Jews, out of reverence, did not pronounce it. Instead, they used other names, such as Adonai, Elohim, the Most High, Sabaoth, and so forth. That is why it says here, “We cannot even bear to hear His name.” We cannot even hear His name. Yet we know that, strictly speaking, God has no name. God is nameless. It seems we spoke about this last time as well. We give a name to something we have grasped; or, once we have named it, we have in some sense grasped the thing to which we gave the name.

God has no name. That is why there are many expressions for the One who cannot be expressed—in other words, many names. Because God is nameless, He is also called by many names. What are His names? I mentioned them to you last time. Everything we are saying now consists of names of God: God is light, God is love, God is justice. These are names of God; they refer to His divine uncreated energies. You see, there are many names because I cannot say exactly what God is. “Can you discover the trace of the Lord,” Job says, “or reach the limits of what the Almighty has made?” Can you find even a trace of the Lord, as Job says—a single footprint of God?

Have you reached, as Job again says in Job 11:7, the furthest limits of what the Almighty has created? What are these furthest limits? The Psalmist says, “to the uttermost parts of the sea.” Yet even those are not the true limits. My dear friends, there are two extremes within creation. Pay attention to what they are. The first is the outermost edge, if we may put it that way—the boundary, so to speak, of creation.

This is what we call the farthest reaches of the universe, though it is almost impossible even to speak of such reaches. Astronomers describe the universe as finite yet unbounded. So the farthest reach of the universe is one extreme. Do you know what the other is? It is inward, deep within matter, within the atom itself. Descend into the atom of matter. We understand neither the one extreme nor the other. These are the two extremes of creation: the exceedingly small and the exceedingly great. We understand nothing. I say this so that we human beings will not imagine ourselves to be so important. My dear friends, no human eye has ever seen the atom itself.

What we call the electron, the proton, the deuteron, the neutron, and all the other things we name—we have not actually seen them, my dear friends. We have observed only their behavior, and it is their behavior that we photograph, not the things themselves. No human eye has seen the innermost limits of matter. That is why theories exist concerning the structure of matter. If we truly knew these things, we would not construct theories; we would possess a single scientific truth. You see, then, how profound and wise Job’s words are: “Have you reached...”

“Have you reached the furthest limits of what the Almighty has made? Or, if you cannot comprehend the limits of His works, will you comprehend the One who made them all?” If, then, we cannot reach the furthest limits of created things, can we speak of any limits to God? Can we comprehend and grasp God? It is inconceivable. That is why I told you, when the question arose, that a true scientist cannot help but be a philosopher. He will be a believer. Even if he does not hold the Gospel in his hands, he will still be a philosopher, and he will come to say, “How awe-inspiring the universe is!”

He will say, “God is the Creator.” A scientist who claims to be an atheist is therefore foolish; he is no scientist at all, but ignorant of true science. “Eye has not seen, nor ear heard, nor has it entered into the heart of man, the things which God has prepared for those who love Him.” If the things God has prepared lie beyond the grasp of our understanding, can we possibly encompass with the nous—the spiritual intellect—the One who prepared them? The Apostle Paul says that, when he was caught up to the third heaven, he saw and heard things that human language cannot express.

Human language cannot express them, nor had they ever entered human desire—“nor has it entered into the heart of man”—because they are uncreated. Pay attention: when we read Holy Scripture, what we read there consists of God’s created words. Notice this carefully: God’s created words. When Christ spoke, He truly spoke. Words came from His mouth. What God the Word (Logos) said, He said as a created man, while of course never ceasing to be God the Word (Logos).

The words He spoke, which people heard with their ears, were created words. But the realities that now exist as the Kingdom of God—the things God has prepared for those who love Him—are uncreated. It is as the Apostle Paul says in the Epistle to the Hebrews: Solomon’s temple was made by hands, but Christ did not enter the Holy of Holies made by hands. He entered the Holy of Holies not made by hands—that is, the uncreated reality, the Kingdom of God.

How can anyone speak, with a created tongue, created words, and created ears, about realities that are uncreated? It is inconceivable—utterly inconceivable. That is why he says: the One who prepared for us uncreated, ineffable, and unspeakable things—how could He Himself fit within the human mind and be comprehended? If the things prepared for us are incomprehensible, how much more incomprehensible is the One who prepared them? And just as the Apostle Paul...

At various points, as you know, the Apostle Paul frequently bursts into doxology. While writing his epistles, he enters the boundless sea of God’s love, God’s glory, and God’s riches; then he breaks off and begins to glorify God, even though his epistle has not ended. Oh! Saint Cyril does the same thing here. He takes the words, of course, from the Apostle Paul: “Oh, the depth of the riches and wisdom and knowledge of God!” How deep are the riches, wisdom, and knowledge of God? That depth is immeasurable and beyond comprehension. It surpasses even the depths of the universe, which is created. “How unsearchable are His judgments, and...”

“How untraceable His ways!” His ways are His paths—that is, His methods. The ways God acts both in creation and in history cannot be traced. These are God’s ways, His paths, His methods. So says the Apostle. “If His judgments and His ways are beyond comprehension, can He Himself be comprehended?” If God’s methods are incomprehensible, can the One who employs those methods be grasped or understood? Paragraph ten: “Since God is so great, and greater still—for even if my whole hypostasis, my entire person, were changed into a tongue...”

“I could not praise Him worthily. Indeed, even if all the angels assembled together, they too could not speak of Him worthily. Although God is so good and so great, man carves a stone and says to the stone, ‘You are my God.’ Oh, what great blindness, that man should descend from such greatness to such abasement!” God, then, is so great—and greater still, and greater still. Saint Cyril says that if his entire being became a tongue, it still could say nothing adequate about God. If all the angels gathered together and were called to speak worthily of God, even they could say nothing adequate.

Before the majesty of so great and so good a God, man takes a stone and carves it. He takes a chisel and a hammer and makes a carved stone—a statue, an image, a thing, an object—and says to the stone, “You are my God.” Did someone say, “Good heavens”? Yes! “Oh, what great blindness!” he says. What immense blindness! How shall I translate it? Forgive me, but I will put it plainly: sheer, utter blindness. Oh, what great blindness! Such blindness!

God is of such majesty, and man is called to behold and glorify Him—yet man sinks to such poverty. That is why, my dear friends, idolatry is spiritual poverty. We could say that idolatry is the very height of absurdity. Of course, we may admire many things in pagan culture and say many things about it. Yet, speaking according to the Gospel, idolatry is the absolute height of absurdity. Listen to why. What does “the absolute height” mean?

It means that nothing can go beyond it; nothing can be greater. Therefore, to call it the absolute height of absurdity means that, among all the absurd things in the world, idolatry is the most absurd of all. Shall I go even further? Actually, it is not idolatry, but atheism. An idolater at least believes in something. He suffers from blindness, from utter blindness, because he sees creation, marvels at it, and makes it into a god. The atheist sinks even lower than the idolater. Therefore, idolatry is not the greatest height of irrationality...

Rather, atheism is the height of madness and absurdity. Why? Listen. I am one meter seventy-five tall, and I am walking down the street. I weigh so many kilograms and have such-and-such a height and physical dimensions—this person you see walking down the street. An ant sees me. It rises on its front legs, lifts up its neck, and says to me, “Stop right there! Move aside! Do you know who I am? Do not talk back to me, or you will be sorry.” What would I do before that ant?

I would say to the ant, “You ridiculous little thing, you ridiculous creature”—forgive me for speaking this way; I am making the example vivid—“you ridiculous creature, you lift up your neck and tell me to move aside? Who are you, little ant?” After all, I am one meter seventy-five tall. Compared with the ant, my dear friends, let us say I am a hundred thousand times larger. How much does it weigh, and how much do I weigh? Let us say that I am a hundred thousand times larger than the ant. But when man is compared with God, how much smaller is he? And yet man stiffens his neck, raises his head toward heaven, and says, “There is no God.” It is absurd.

The very height of absurdity. So whenever anyone sees an atheist, there is nothing to say but, “The poor man is ridiculous.” Truly ridiculous. There is a story that three young men once went to tease a priest. They entered his house and said to him, “Father, you know, we are atheists.” The priest did nothing else; he simply stood up and began examining them, looking them over and feeling them all around. They were puzzled. “Why is he feeling us like this?” So they said to him, “What is it? What is the matter? Why are you feeling us?” He replied, “I want to see what sort of ridiculous creatures these are who say that God does not exist.” Indeed.

What absurdity! Why have I dwelt so much on this point? Because, my beloved, there must be many ridiculous people around us today—all those who say they do not believe that God exists. But you see, in the time of Saint Cyril there were no atheists. Atheists in antiquity were exceedingly few. The first to teach atheism in Greece, in the Greek lands, as you know—and if I understand correctly—were the Sophists. They were the first to teach atheism. That is why Socrates did not want young people to go and listen to the Sophists. So there were no atheists. There were simply people in the time of Saint Cyril—

heretics, or whatever else you may call them, but not atheists. That is why the phenomenon of atheism in our own age is the final extreme. So here Saint Cyril is speaking about idolatry, and we shall remain with that subject. What he is about to tell us is useful, because, my beloved, what the Evangelist John writes to Christians was not written in vain. It is a unique expression in Holy Scripture, unique, we might say, in the precision of its wording: “Little children”—this is how he ends his first epistle—“little children, keep yourselves from idols.” It is no accident that this is written in the Word of God, in Holy Scripture. It is relevant at all times, my beloved, and even today we have idolaters.

I may be an idolater not only in the sense that I am immoral and so, through my actions, worship Aphrodite; or that I am a drunkard and so, through my actions, worship Bacchus—but also in theory. In our age, especially here in Greece and also in the West, there is now a theoretical embrace of idolatry. It is dreadful. There is this nostalgia for idolatry. What a strange thing! It is that Beast of which the Apocalypse says that it was and is not,

and yet it is. And it goes to destruction. It is…

“It was, and is not, and shall appear.” Remember this. Idolatry once was. Now it is not, because the Gospel is here; but idolatry will return again—it shall be. Yet then the very end will be very near; everything will have reached its final end. “And it goes to destruction.” It is now going to perdition. And the peoples, it says, will marvel. Listen, listen—I remind you of what the Apocalypse says. The nations will marvel that, although it did not exist, now it exists. That is, they will marvel that idolatry had disappeared and has now returned. This too is a sign that we are in the last times. Remember it. These things, then, are not theoretical, so that we might say, “Oh, they were written long ago.” No, they are extremely relevant today. “The wood which God planted,

which the rain caused to grow, and which was afterward burned and reduced to a boundless heap of ashes—this is proclaimed as God, while the true God is despised.” The wood, the tree planted by God, was made tall and caused to grow by the rain. Then we burn it and turn it to ashes. This is what man proclaims and declares to be God, while God, the true God, is ignored. What absurdity! But I shall continue, my beloved, next Monday, God willing.

Ευρισκόμεθα εις την έκτην κατήχηση του Αγίου Κυρίλου, παράγραφος 8.

Ενθυμείσθε ότι μέχρι τώρα ο Άγιος Κύριλος στους κατηχουμένους του ανέφερε μερικές ιδιότητες του Θεού ή ενέργειες του Θεού και ότι ο Θεός μένει ακατάληπτος και ότι μόνο τούτο είναι καταληπτόν: η ακαταληψία. Και όπως λέγει εδώ κατά γράμμα, «Εν τούτω γαρ περί Θεού μεγάλη γνώσις, το την αγνωσίαν ομολογείν». Ότι μεγάλη γνώσις είναι περί Θεού, όταν κανείς ομολογεί την αγνωσία του περί Θεού. Και μας είπε, όπως σας είπα, μερικές ιδιότητες ή ενέργειες του Θεού. Και συνεχίζει: «Εφαντάσθησαν πολλοί πολλά».

Πάντες αποτετύχασι. Και οι μεν πυρ ενόμισαν είναι τον Θεόν, έτεροι δε πτερωτόν άνθρωπον, δια το γεγράφθαι μεν καλώς, νοείσθαι δε κακώς, το «εν σκέπη των πτερύγων σου σκεπάσεις με». Επελάθοντο του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού του Μονογενούς, λέγοντος ομοίως και περί αυτού προς την Ιερουσαλήμ: «Ποσάκις ηθέλησα επισυναγαγείν τα τέκνα σου, ον τρόπον όρνις τα νοσσία εαυτής υπό τας πτέρυγας, και ουκ ηθελήσατε». Της γαρ φρουρητικής αυτού δυνάμεως εις πτέρυγας λαμβανομένης, ούτοι μη νοήσαντες, εις ανθρώπινα πράγματα καταπεσόντες, ανθρωπόμορφον υπέλαβον είναι τον ανεξιχνίαστον.

Λέγουν, φαντάστηκαν τον Θεόν. Πολύ σωστά λέγει «φαντάστηκαν», ως ένα προϊόν της φαντασίας. Αλήθεια, όλα αυτά που μας είπε μέχρι τώρα ο Άγιος Κύριλος πού τα στήριξε; Σας το είχα πει: στην Αποκάλυψη. Κάθε ενέργεια του Θεού και κάθε ιδιότητα του Θεού, αν έπρεπε να την υπομνηματίσουμε, θα παραπέμπαμε σε κάποιο σημείο ή σημεία της Αγίας Γραφής. Οι ενέργειες του Θεού δεν είναι κατ’ επινόησιν, δεν είναι κατά ανθρωπίνη επινόηση, αλλά τις ενέργειες του Θεού τις αποκαλύπτει ο Λόγος του Θεού. Άλλο τώρα ότι κάποτε μπορεί να μην είναι οι δύο λέξεις, αλλά είναι το νόημα.

Αναμφισβήτητα, ώστε ό,τι θα πει κανείς έξω από εκείνα τα οποία η Αγία Γραφή αποκαλύπτει είναι φαντασία. Είναι δικαίως φαντασία. Σωστά λοιπόν αναφέρει ότι φαντάστηκαν πολλοί πολλά, πολλοί πολλά. Και φυσικά όλοι αυτοί έχουν αποτύχει. Ξέρετε, το θέμα της αυθεντίας είναι μεγάλο πράγμα. Να πεις δηλαδή ότι αυτό είναι έτσι. Θα σου πει ο άλλος: «Και πού το ξέρεις;» Είναι το κύρος και η αυθεντία της Αγίας Γραφής. Αλλά η Αγία Γραφή εγράφηκε από θεωμένους ανθρώπους, από πνευματοφόρους ανθρώπους, όπως λέγει ο Απόστολος Πέτρος.

Συνεπώς... Οι πνευματοφόροι εκείνοι άνθρωποι, οι Άγιοι, οι θεωμένοι, εκείνοι που δέχθηκαν τις αποκαλύψεις του Θεού και τα κατέγραψαν αυτά, δεν διεψεύστησαν. Δεν υπάρχει ούτε μία αντίφαση μέσα στην Αγία Γραφή. Και πάλι θα πω κάτι που και άλλοτε σας το έχω πει. Όλα μέσα στην Αγία Γραφή είναι μια αλυσίδα. Ο ένας κρίκος συνδέεται με τον άλλον κρίκο και όλα μαζί δίνουν τη στερεότητα της αληθείας. Και γιατί είπαν κάποιοι ότι ο Θεός είναι φωτιά; «Και οι μεν πυρ ενόμισαν είναι τον Θεόν», ότι είναι φωτιά. Άλλοι, λέγει, τον θεώρησαν ότι είναι πτερωτός, ότι έχει φτερά.

Άνθρωπος. Γιατί; Διότι έκαναν κακή ερμηνεία της Αγίας Γραφής. Ο Θεός, λέει η Αγία Γραφή, «πυρ καταναλίσκον». Λοιπόν, ο Θεός είναι φωτιά. Ο Θεός έχει φτερά. Γιατί; Γιατί λέει εδώ πέρα, όπως γράφει ο Ψαλμός 16, 8, ότι θα με σκεπάσεις με τα φτερά σου. Συ, ο Θεός, θα με σκεπάσεις με τα φτερά σου. Και λέγει ο Άγιος Κύριλος: αυτά καλώς εγράφησαν στην Αγία Γραφή, αλλά έγινε κακή ερμηνεία. Και αναφέρει εκείνο που λέγει ο Κύριος Ιησούς Χριστός για την Ιερουσαλήμ: «Πόσες φορές δεν θέλησα να σε μαζέψω, να μαζέψω τα παιδιά σου, όπως η κλώσα τα πουλάκια της».

Κάτω από τις φτερούγες μου, και δεν το θελήσατε. Τι θα λέγαμε λοιπόν, ότι ο Ιησούς Χριστός ως Θεός είναι κλώσα; Αυτό είναι μια εικόνα. Το να πάρεις τώρα μια εικόνα και να πεις ότι αυτό είναι μια ιδιότητα του Θεού είναι πολύ επικίνδυνο. Είναι πάρα πολύ επικίνδυνο. Έτσι, αγαπητοί μου, μπορούσαμε να λέμε κάποτε, όταν ήσαν οι πρόγονοί μας ειδωλολάτρες: ο Θεός είναι ο κεραυνός, και είπαμε ότι είναι ο Ζευς, ή ο Ζευς κρατά τον κεραυνό, όπως θέλετε πάρτε το. Ο Θεός είναι πυρ, αλλά δεν είναι το πυρ όμως αυτό το αισθητόν, αλλά ο Θεός είναι πυρ νοητόν. Και για ποιους είναι πυρ; Έχει την ιδιότητα δηλαδή να κατακαύσει και να κατατιμωρήσει εκείνους οι οποίοι είναι ασεβείς.

Είναι πυρ ο Θεός σε σχέση με την τιμωρία των ασεβών. Και ούτω καθεξής. Δεν μπορούμε λοιπόν να πούμε ότι ο Θεός είναι φωτιά ή ότι ο Θεός έχει φτερά. Βλέπετε πόσος κίνδυνος υπάρχει. Και λέγει ακόμη ένα σημείο: «Επτά οφθαλμούς έχειν αυτόν ειπείν ετόλμησαν, δι’ αυτό γεγράφθαι· Επτά οφθαλμοί Κυρίου επιβλέποντες επί πάσαν την γην. Ει γαρ επτά οφθαλμούς μόνους εν μέρει περικείται, μερικόν άρα το βλέπειν αυτού και ου παντελές. Όπερ επί Θεού λέγειν δύσφημον. Τον γαρ Θεόν τέλειον εν πάσιν είναι πιστεύειν, κατά την του Σωτήρος φωνήν την λέγουσαν· Ο Πατήρ ημών ο ουράνιος τέλειός εστιν». Άλλοι είπαν ότι ο Θεός...

Έχει επτά μάτια. Βέβαια αυτό είναι γραμμένο στο βιβλίο της Αποκαλύψεως, αλλά και στον Ζαχαρία τον Προφήτη, 4, 10, ότι το Πνεύμα του Θεού, λέγει, έχει επτά μάτια. Αυτό καλώς εγράφηκε. Τι θα πει επτά μάτια; Θα πει: ο Θεός είναι παντεπόπτης. Αν όμως το πάρεις κατά γράμμα και πεις ότι ο Θεός έχει επτά μάτια, τότε αναμφισβήτητα κάπου βλέπει και κάπου δεν βλέπει. Άρα λοιπόν ο Θεός δεν είναι τέλειος. Κι άμα δεν είναι τέλειος, τότε δεν είναι Θεός. Όπως αντιλαμβάνεστε, πρόκειται περί κακής, το είπα προηγουμένως, περί κακής ερμηνείας της Αγίας Γραφής. Και δεν υπάρχει πιο επικίνδυνο πράγμα.

Να μην διαβάζω την Αγία Γραφή μόνο, γιατί η άγνοια των Γραφών, κατά τον Ιερό Χρυσόστομο, τα άνω κάτω πεποίηκε, αλλά και το να διαβάζω την Αγία Γραφή χωρίς να προσέχω. Ή να έχω εγώ τον εγωισμό να λέγω, όπως οι Προτεστάντες δυστυχώς κάνουν, ότι μπορώ να κατανοώ και να καταλαβαίνω την Αγία Γραφή όπως εγώ τη διαβάζω. Γιατί τι συμβαίνει στους Προτεστάντες; Ο καθένας είναι μια αυθεντία, ότι η Αγία Γραφή είναι αυτό που ο καθένας καταλαβαίνει. Τούτο είναι φοβερό πράγμα. Η Αγία Γραφή, αγαπητοί μου, την αυθεντία της στηρίζει, σαν το προηγούμενο, στους θεωμένους ανθρώπους, στους Αγίους.

Θα ακούσεις. Προσέξατε: θεωμένοι άνθρωποι έγραψαν την Αγία Γραφή, το Πνεύμα του Θεού είναι από πίσω, θεωμένοι άνθρωποι θα ερμηνεύσουν την Αγία Γραφή, και έτσι δεν μπορούμε εμείς να ερμηνεύουμε όπως μας κατέβει. Αυτό πάλι, κατά τον Ιερό Χρυσόστομο, εγέννησε τη λύμην των αιρέσεων, την καταστροφή των αιρέσεων. Γι’ αυτό και στο ίδιο κεφάλαιο περί Θεού ο Άγιος Κύριλος αναφέρει περί των αιρέσεων. Και μάλιστα έχει περισσότερα περί των αιρέσεων παρότι όσα γράφει περί του Θεού.

Λοιπόν, στο σημείο αυτό προσοχή πάρα πολύ.

Όταν μου λέτε «τι θα πει προσοχή;» Δηλαδή, τι θα προσέξουμε; Να σας το εξηγήσω. Θα χρησιμοποιήσουμε τις ερμηνείες των Πατέρων της Εκκλησίας. Αυτοί είναι οι θεωμένοι άνθρωποι οι οποίοι ερμηνεύουν την Αγία Γραφή. Και αυτούς θα ακολουθήσουμε. Δηλαδή την παράδοση. Η ερμηνεία της Αγίας Γραφής έξω από την παράδοση οδηγεί στον θάνατο, οδηγεί στην πλάνη. Η Αγία Γραφή πρέπει να ερμηνευτεί μέσα στην παράδοση της Εκκλησίας. Και παράδοση της Εκκλησίας είναι οι Άγιοι. Ας μου επιτραπεί να διακρίνω τους Αγίους σε δύο κατηγορίες. Δεν είναι διάκριση, παρά, θα λέγαμε, για λόγους μελέτης τώρα θα κάνω αυτό.

Μία διάκριση: είναι αυτοί που γράψαν ερμηνεία του Λόγου του Θεού, της Αγίας Γραφής, και κατοχύρωσαν τα δόγματα και τις αλήθειες του Ευαγγελίου. Η άλλη κατηγορία είναι αυτοί που έζησαν. Φυσικά και οι πρώτοι έζησαν, σας είπα, ο χωρισμός είναι κουτός, αλλά το κάνω για λόγους μαθήματος. Ας το πούμε έτσι. Εκείνοι που έζησαν δεν έγραψαν ούτε μία γραμμή. Πώς έζησαν όμως; Έχουμε τον Ιερό Χρυσόστομο, που ήταν, δεν μπορώ να πω πολυγραφότατος, αλλά ο άνθρωπος που δεν άφηνε τον άμβωνα. Άλλοι τα έγραφαν. Δηλαδή έγραφαν ταχυγράφοι, οξυγράφοι, έγραφαν τις ομιλίες του. Ο ίδιος όμως ομιλεί, διαρκώς ομιλεί και κατηχούσε τον λαό του Θεού.

Έχουμε λοιπόν τον θεωρητικό. Ή άλλους Πατέρες της Εκκλησίας μας που πράγματι έγραψαν. Μέγας Αθανάσιος, ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης, ο Μέγας Βασίλειος, ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής και οι τοιούτοι. Αυτοί έγραψαν, μας άφησαν την ορθή ερμηνεία και ζούσαν πνευματικά, ήσαν Άγιοι άνθρωποι. Έχουμε όμως και ανθρώπους Αγίους που δεν έγραψαν ούτε μια γραμμή. Η χορεία των Μαρτύρων, αγαπητοί μου, και των Οσίων δεν είναι συγγραφείς. Ο Άγιος Αντώνιος έγραψε τίποτε; Ούτε μια γραμμή. Ο Άγιος Δημήτριος έγραψε τίποτε; Κι όλοι οι άλλοι Άγιοι έγραψαν τίποτε; Αλλά πού είναι τώρα η ερμηνεία που κάνουν στις Αγίες Γραφές;

Ο τρόπος, προσέξτε σας παρακαλώ αυτό, ο τρόπος με τον οποίον ζουν το Ευαγγέλιο. Δηλαδή μας δίνουν την ερμηνεία του Ευαγγελίου με τον τρόπο της ζωής τους. Και μας λέγουν: «Έτσι θα ερμηνεύσετε το Ευαγγέλιο». Συνεπώς, θέλετε να ζήσουμε ορθόδοξα, θέλετε να ζήσουμε σωστά; Δεν έχουμε παρά να βλέπουμε στους Αγίους της Εκκλησίας, είτε συγγραφείς είναι αυτοί είτε δεν είναι συγγραφείς. Πώς έζησαν; Ό,τι είπαν, το να τα ενώσω αυτά τα δυο, οι Άγιοι της Εκκλησίας, οι θεωμένοι άνθρωποι, ό,τι είπαν και ό,τι έζησαν. Μας είναι χρήσιμοι οι Άγιοι; Βεβαίως μας είναι χρήσιμοι. Μας δίνουν το μέτρο της πρακτικής ερμηνείας του Ευαγγελίου.

Από πού βγαίνει αυτή η πρακτική ερμηνεία; Από το δόγμα της πίστεως. Το δόγμα δεν είναι ένα νεκρό πράγμα, ούτε ένας σχολαστικισμός το δόγμα. Το δόγμα είναι η πυξίδα της ζωής, η πυξίδα του τρόπου της ζωής. Μερικοί λέγουν: «Και τι είναι τα δόγματα; Ας τα δόγματα στην άκρη». Στην άκρη είναι η πυξίδα; Αν δεν έχεις μέσα στο καράβι την πυξίδα, δεν θα πας ποτέ στο λιμάνι. Αυτό, αγαπητοί μου, είναι το δόγμα, είναι τα δόγματα, είναι οι αλήθειες. Είναι τα οροθέσια που χειραγωγούν τον πιστόν στην αληθινή, την πραγματική, τη γνήσια, την ορθόδοξη ζωή.

Τώρα ο Άγιος Κύριλος, άλλη μια φορά, θα έλεγα, ξεσπάει, ούτως ειπείν, σε χαρακτηρισμούς ιδιοτήτων ή ενεργειών του Θεού. Είναι θαυμάσιοι, και όλα αυτά, λέγω άλλη μια φορά, όχι κατ’ επινόησιν, αλλά με βάση την Αγία Γραφή. Ο Χριστός είπε ότι ο Θεός, «ο Πατήρ ημών ο ουράνιος, τέλειός εστιν». Σε σχέση με τα επτά μάτια που λέγαμε προηγουμένως. «Τέλειος», λέει ο Άγιος Κύριλος, «εν τω βλέπειν, τέλειος εν τω δύνασθαι, τέλειος εν τω μεγέθει, τέλειος εν προγνώσει, τέλειος εν αγαθοσύνη, τέλειος εν δικαιοσύνη, τέλειος εν φιλανθρωπία».

Ο Θεός σε όλες Του τις ενέργειες είναι τέλειος. Δεν είναι, θα λέγαμε, πλήρης και τέλειος στο θέμα της δικαιοσύνης και ατελής εις το θέμα της αγάπης. Όσο είναι δίκαιος, τόσο είναι και αγαθός. Δεν υστερεί η αγάπη του Θεού της δικαιοσύνης του Θεού. Όλα είναι στην τελειότητα. Σας έλεγα την περασμένη φορά: μπορούσε να μας πει ο Θεός, «Άνθρωποι, παιδιά μου, εγώ σας δημιούργησα, αλλά έχω κάποιες δυνάμεις. Αλλά δεν είναι όμως οι δυνάμεις μου τέλειες. Έχω μεγάλη καρδιά και σας αγαπώ. Σας βλέπω να ταλαιπωρείστε».

«Λυπάμαι. Θέλω να σας βοηθήσω, αλλά δεν μπορώ άλλο». Μπορεί αυτό να το πει, αγαπητοί μου, ο Θεός; Ο Θεός είναι τέτοιος; Λέγει ο Ψαλμωδός: «Δύο πράγματα άκουσα». Ότι το κράτος του Θεού και η αγάπη. Δεν λέει τη λέξη αγάπη, κάποια άλλη λέξη, δεν θυμάμαι. Αλλά ερμηνεύεται όμως αγάπη. Ότι το κράτος του Θεού και η φιλανθρωπία, η αγάπη του Θεού. Δυο πράγματα, λέει, ήκουσα. Κοιτάξτε εδώ να δείτε. Το κράτος του Θεού ποιο είναι; Η δύναμη. Το κράτος θα πει δύναμη. Ότι στον Θεό ανήκει η δύναμη, ανήκει και η αγάπη. Εάν ο Θεός ήταν μόνο δύναμη και δεν ήτο αγάπη, θα μας συνέτριβε.

Εάν ο Θεός ήταν μόνον αγάπη και όχι δύναμη, τότε θα μας έλεγε: «Σας αγαπώ, αλλά δεν μπορώ τίποτα να κάνω». Και λέει ο Ψαλμωδός, αυτό λέει: «Ήκουσα». Άραγε από πού το άκουσε; Από τον πατέρα του; Είναι θεόπνευστο, αγαπητοί μου, ότι το κράτος, η δύναμη, ανήκει στον Θεό και η αγάπη ανήκει στον Θεό. Το έλεος ανήκει στον Θεό.

Τόπω απερίληπτος, αλλά των τόπων ποιητής. Δεν είναι σε έναν τόπο περιορισμένος, δεν έχει όρια ο Θεός, αλλά αντιθέτως είναι εκείνος που εδημιούργησε όλους τους τόπους. Δηλαδή κάθε σημείο του χώρου, αν επιτρέπεται να το πούμε έτσι. Άρα δεν περιορίζεται ο Θεός από τον χώρο, γιατί είναι ο δημιουργός του χώρου. «Εν πάσιν ων και υπό μηδενός περιγραφόμενος», σε κάθε τι είναι ο υπάρχων. Πάλι λέει πολύ ωραία ένας ψαλμός: «Πήγα», λέγει, «στη γη, είμαι στη γη, παντού σε βρίσκω. Ανέβηκα στον ουρανό».

«Είσαι παρών. Κατέβηκα κάτω στα βάθη της θαλάσσης και εκεί ομοίως είσαι παρών. Παντού είσαι». Βλέπετε πώς βγαίνουν από την Αγία Γραφή όλα αυτά. Είναι «εν πάσιν ων», σε όλα ο υπάρχων. Δεν μπορεί να πει κανένας ότι εγώ είμαι σε έναν τόπο που τώρα ο Θεός δεν με ακούει και δεν με βλέπει. Γι’ αυτό λέγει στη Σοφία Σολομώντος: «Τι είπες, τι είπες; Θα κλείσω τις πόρτες μου και θα είναι σκοτεινό το δωμάτιό μου. Τα ντουβάρια με προστατεύουν. Μπορώ να αμαρτήσω στο σκοτάδι του δωματίου μου». Ταλαίπωρε, λέει εκεί η Σοφία Σολομώντος, «Οφθαλμοί Κυρίου μυριοπλασίως ηλίου».

Μυριάδες φορές πιο φωτεινά και βλέπουν από ό,τι ο ήλιος. Τι λες, ότι έκλεισες τα παράθυρά σου και τις πόρτες σου και τα ντουβάρια σου σε προστατεύουν; Αυτό βέβαια έχει έναν σπουδαίο πρακτικό χαρακτήρα, ξέρετε. Προσέξατε το αυτό. Όποιος το καταλάβει θα είναι ευτυχισμένος στη ζωή του πάντοτε. Δεν θα λυπηθεί ποτέ στη ζωή του και θα έχει απέραντη εμπιστοσύνη στον Θεό. Τι είναι; Είναι το εξής: εάν ο Θεός βλέπει τα κακά μου, βλέπει τις αμαρτίες μου, βλέπει όμως και τις αγαθές μου προαιρέσεις, την αγαθή μου προαίρεση, βλέπει την τήρηση των εντολών που έχω, με βλέπει, Τον αγαπώ, τίποτα δεν Του διαφεύγει. Αφού λοιπόν τίποτα δεν Του διαφεύγει, γιατί να ανησυχήσω; Δεν θα τρέξω να...

Διακηρύξω από τις εφημερίδες ότι έκανα μια ελεημοσύνη, μπας και χαθεί αυτή η ελεημοσύνη και πρέπει τώρα να τη μάθει ο κόσμος. Τι να πω για εκείνο το περίεργο, το πολύ περίεργο, το ολότελα εκκοσμικευμένο, ότι πρέπει, όταν η Εκκλησία κάνει ελεημοσύνες, κάνει συσσίτια, κάνει φιλανθρωπίες, πρέπει να τα δημοσιεύουμε αυτά για να τα βλέπουν οι πολλοί, για να μην μας κατηγορούν. Μας κατηγορούν γιατί δεν φροντίσαμε πάντοτε να είμεθα οι φιλάνθρωποι. Και τώρα, εσπευσμένα, από ένα κόμπλεξ, σπεύδουμε να δημοσιεύουμε στις εφημερίδες τα καλά που κάνουμε. Βέβαια, ξέρετε, πάντοτε υπάρχει και ένα επιχείρημα. Το επιχείρημα ποιο είναι; Ότι πρέπει να ξέρει ο κόσμος για να μην μας κατηγορεί. Τι γελοίο...

Αστείο πράγμα. Εκείνος, αγαπητοί μου, που θέλει να κάνει το καλό, το βλέπει ο Θεός. Και όπως λέγει ο ίδιος ο Κύριος και το βεβαιώνει: «Ο Πατήρ σου, που σε βλέπει εν τω κρυπτώ, αποδώσει σοι εν τω φανερώ». Το λέγει στο θέμα της νηστείας. Μην τρέξεις να το διαλαλήσεις, γιατί θα στο κάνει φανερό ο Θεός. Πώς; Σας το έχω πει κι άλλη φορά. Μήπως δηλαδή κάποιος άνθρωπος, συμπτωματικά, κατά θείαν παρακίνηση, θα κολλήσει το μάτι του στην κλειδαρότρυπα για να δει πώς νηστεύεις στο σπίτι σου και θα βγει έξω να πει ότι είσαι σπουδαίος και νηστεύεις; Όχι, είναι αστείο, είναι γελοίο. Πώς; Ότι απλούστατα θα αποκτήσεις χαρίσματα.

Νηστεύεις, θα αποκτήσεις χαρίσματα. Τα χαρίσματα δεν κρύβονται. Η Εκκλησία μας είναι φιλάνθρωπη. Κάνε, λέει, ελεημοσύνες, θα αποκτήσει χαρίσματα, και τα χαρίσματα δεν κρύβονται και θα φανούν, θα γίνουν γνωστά. Δηλαδή, μια Εκκλησία που θα ανθεί. Δεν έχει ανάγκη η Εκκλησία να τα πάντα δημοσιεύει, δεν έχει ανάγκη η Εκκλησία να κάνει διακηρύξεις και ό,τι άλλο. Η Εκκλησία τραβάει το δρόμο της, ενεργεί κατά το θέλημα του Κυρίου. Έτσι πρέπει, νομίμως και σωστά, και ο Κύριος την ευλογεί, την Εκκλησία, και η Εκκλησία φαίνεται μέσα στην ιστορία. Θα διώκεται, θα συκοφαντείται, θα λάμπει όμως υπέρ τον ήλιον. Γιατί; Γιατί θα έχει την ευλογία του Χριστού.

Καὶ ὑπὸ μηδενὸς περιγραφόμενος. Ότι από τίποτα δεν περιγράφεται ο Θεός. Εδώ «περιγράφω» κατά την έννοια που λέμε στη γεωμετρία, ένα περιγεγραμμένο σχήμα. Μέσα σε έναν κύκλο κάνουμε ένα τρίγωνο ή μέσα σε ένα τρίγωνο κάνουμε έναν κύκλο και το λέμε περιγεγραμμένο αυτό, ότι δηλαδή ο Θεός έχει όρια. Αυτό θα πει το περιγεγραμμένο, ότι έχει όρια. Ο Θεός, αγαπητοί μου, δεν είναι περιγραφόμενος, είναι απερίγραπτος, όπως λέμε και στη Θεία Λειτουργία. Θα πει άνευ ορίων, δεν έχει όρια ο Θεός. Δεν μπορούμε να πούμε από εδώ έως εδώ ο Θεός. Ο Θεός είναι απερινόητος και απερίγραπτος, ακατανόητος και χωρίς όρια.

Θρόνος αὐτοῦ ὁ οὐρανός, ἀλλ’ ὑπερανέχει ὁ καθεζόμενος. Θρόνος Του, έτσι λέει η Αγία Γραφή, ότι είναι ο ουρανός, ο θρόνος Του. Ο ίδιος λέει: «Τι ορκίζεσαι; Στον ουρανό; Είναι ο θρόνος του Θεού. Στη γη; Είναι το υποπόδιο των ποδών Του, η γη». Και εδώ πρέπει να σας πω ότι η Αγία Γραφή έχει πολλές ανθρωπομορφικές εκφράσεις και ανθρωποπαθείς εκφράσεις. Αν παρασυρθούμε και νομίσουμε ότι ο ουρανός είναι ο θρόνος του Θεού, αλίμονό μας. Ο Θεός, αγαπητοί μου, δεν έχει θρόνο τον ουρανό ούτε και τη γη υποπόδιο των ποδών Του. Απλούστατα σημαίνει...

Αυτό το λέει παρακάτω: «Θρόνος αὐτοῦ ὁ οὐρανός, ἀλλ’ ὑπερανέχει ὁ καθεζόμενος, καὶ ὑποπόδιον ἡ γῆ, ἀλλὰ φθάνει ἡ δύναμις καὶ μέχρι τῶν καταχθονίων». Είναι εκφράσεις, είναι εκφράσεις. Όπως λέμε στην έκφραση: πόσο μεγάλη, πόση η απόσταση από τη γη μέχρι τον ουρανό. Διότι παλαιά θεωρείτο η Γη ότι είναι ένα επίπεδο που δεν υπάρχει τίποτα παρακάτω, τίποτα παραπέρα, και ο Ουρανός είναι το ύψιστο σημείο. Θα λέγαμε, το πιο κάτω σημείο η Γη και το πιο πάνω σημείο ο Ουρανός. Ό,τι υπάρχει μεταξύ Γης και Ουρανού είναι ό,τι περικλείεται. Ο Θεός, λέει, υπερανέχει, δηλαδή υπερέχει και του ουρανού, υπερέχει και της γης. Με άλλα λόγια, υπερέχει το σύμπαν μας. Ο Θεός είναι έξω από το σύμπαν, αγαπητοί μου.

Και μέσα στο σύμπαν. Είναι έξω από το σύμπαν ως ουσία. Δεν έχει καμία σχέση με την ουσία την κτιστή. Και είναι έξω ο Θεός από το σύμπαν ως ουσία. Αλλά ο Θεός είναι πανταχού παρών. Περιέχει το σύμπαν, δεν περιέχεται από το σύμπαν. Και το περιέχει όχι με την έννοια ότι η ουσία η κτιστή του σύμπαντος μπερδεύεται με την ουσία του Θεού. Ο Θεός είναι πανταχού παρών, σε κάθε σημείο της δημιουργίας, γιατί είναι η παρουσία Του παντού, χωρίς όμως να συνδέεται, το λέω για τρίτη φορά, με την υλική δημιουργία. Αν ξέρετε πόσο χρήσιμα είναι αυτά, αν μπορούμε αυτά πάντα να τα κρατούμε, ναι.

Πόσο εύκολος είναι ο πανθεϊσμός! Το να σας πει ο άλλος ότι ό,τι βλέπεις είναι ο Θεός. Δεν ήσαν τόσο βλάκες εκείνοι, σοφοί άνθρωποι ήσαν εκείνοι που μίλησαν πανθεϊστικά, ότι ο Θεός είναι ό,τι βλέπεις. Μάλιστα έφτασαν να πουν και να ετυμολογήσουν ότι η λέξη «Θεός» είναι από το «θεά», που βλέπω. Πλάνες είναι αυτές. Η σοφία των ανθρώπων είναι μια πανουργία αληθινή, είναι μια μωρία αληθινή. Γι’ αυτό μη λέμε ότι μπορούμε εμείς να μην την πάθουμε, τον πανθεϊσμό. Και ιδίως στις ημέρες μας, στην εποχή μας. Εξάλλου, ο συγκρητισμός του πανθεϊσμού στις ημέρες μας είναι ο Μασονισμός και η Θεοσοφία. Θα πρέπει να προσέχουμε...

Μη φτάσουμε να γίνουμε πανθεϊστές. Είναι, το ξαναλέγω, αν είναι μια φορά δύσκολο να γίνει ο άνθρωπος πανθεϊστής, να κολλήσει δηλαδή μέσα στη δημιουργία. Ο Θεός είναι μέσα στη δημιουργία Του και έξω από τη δημιουργία Του. Η ουσία του Θεού δεν έχει καμία σχέση με το σύμπαν, με την κτιστή δημιουργία. Καμία σχέση. Η ουσία του Θεού είναι άκτιστη και η ουσία της δημιουργίας είναι κτιστή. Γι’ αυτό λοιπόν δεν μπορούμε να λέμε ότι η κτίσις είναι ο Θεός. Είναι φοβερή βλασφημία. Παράγραφος ενάτη. Εἷς ἐστι, πανταχοῦ παρών. Ένας είναι και είναι πανταχού παρών. Παντού, παντού, παντού είναι ο Θεός. Μην πεις: «Ο Θεός θα με ακούσει στην εκκλησία μόνο». Με την έννοια της λειτουργίας, προσέξτε!

Όχι με την έννοια της προσευχής, γιατί στο δείπνο παρακαθήμεθα και τρώμε το σώμα και το αίμα του Χριστού. Δεν μπορείς να πεις: «Θα μείνω στο σπίτι μου γιατί σκανδαλίζομαι από το ντύσιμο των ανθρώπων ή την τάχα υποκρισία τους και δεν πάω στη Θεία Λειτουργία». Όχι. Η σύναξις η λειτουργική, η λατρευτική, είναι αναντικατάστατη. Αυτή. Άλλο πράγμα η προσευχή. Η Θεία Λειτουργία δεν είναι προσευχή, είναι και προσευχή, αλλά δεν μπορώ να πω: «Θα κάνω την προσευχή μου στο σπίτι μου», μόνο και μόνο γιατί με πειράζουν μερικά πράγματα, γιατί ο παπάς έτσι είναι ντυμένος, γιατί ο ψάλτης έτσι ψάλλει, γιατί ο διάκος έτσι είναι. Όχι, όχι, όχι. Αναντικατάστατα πράγματα αυτά. Και πηγαίνω στην εκκλησία για να φάγω. Να φάγω τι; Το σώμα και το αίμα του Χριστού.

Λοιπόν, εἷς ἐστι, πανταχοῦ παρών. Όπου και αν κάνεις, αδελφέ μου, την προσευχή σου, θα σε ακούσει ο Θεός. Την προσευχή σου, όπως, ε; Είτε στο δάσος είσαι, είτε στο δωμάτιο είσαι, είτε στο ταμιείο σου, είτε μέσα σε έναν βόθρο, όπως ήταν ο προφήτης Ιερεμίας. Και ο προφήτης Ιερεμίας ήταν μέσα σε έναν βόθρο μέχρι το λαιμό και προσηύχετο, και ο Δανιήλ ήταν στον λάκκο των λεόντων και προσηύχετο. Ο Θεός θα σε ακούσει, γιατί είναι πανταχού παρών. Πάντα βλέπων, όλα τα βλέπει. Δεν υπάρχει τίποτα που να μην το βλέπει. Πάντα νοών, όλα τα νοεί. Πάντα διὰ Χριστοῦ κατασκευάζων. Τα πάντα κατασκεύασε ο Θεός διά του Χριστού. Τι ωραίο αυτό!

Το προσφιλέστερό μου θέμα, αγαπητοί μου, στην Αγία Γραφή, ότι ο Υιός είναι ο κατασκευαστής των πάντων. Ο κατασκευαστής των πάντων, ο Υιός και Λόγος του Θεού. Αυτός που Τον έχω στην εικόνα ως Ιησού Χριστό, Αυτός που τρώγω το σώμα και το αίμα Του στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Το πιάνει το μυαλό μας αυτό, ότι Εκείνον που κοινωνούμε, δηλαδή Εκείνον στον οποίο μετέχουμε, είναι ο κατασκευαστής του παντός; Ο Πατήρ δημιουργεί τα πάντα διά του Υιού εν Αγίω Πνεύματι.

Ο Υιός, λοιπόν, είναι ο κατασκευαστής όλων. Θα μας το πει λίγο πιο κάτω, ωραιότατα, ότι ο Υιός γι’ αυτό ενηνθρώπησε, για να διορθώσει εκείνο το οποίο χάλασε, γιατί Αυτός είναι ο κατασκευαστής των πάντων. Είναι η τελευταία παράγραφος τούτου του κεφαλαίου, τούτης της Κατηχήσεως. «Πάντα γαρ δι’ αυτού εγένετο και χωρίς αυτού εγένετο ουδέ εν», όπως λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης. Διότι όλα έγιναν διά του Χριστού. Και βάζει «Χριστού» και δεν βάζει «Λόγου», για να μας δείξει ότι «ο Λόγος σαρξ εγένετο». Είναι πράγματι ο Χριστός, Αυτός που Τον πιάσαμε και Τον καρφώσαμε πάνω εις τον σταυρόν. Είναι ακατανόητο πραγματικά. Πηγή παντός αγαθού, μεγίστη και ανέλλειπτος.

Ο Θεός είναι η πηγή κάθε αγαθού, η μεγίστη πηγή και η ανεξάντλητη, η ανέλλειπτος. Ποταμός ευεργεσιών, ο Θεός. Φως αΐδιον, φως αιώνιον. Αυτά του Αγίου Κυρίλου σάς θυμίζουν τίποτα; Σας θυμίζουν τα τροπάρια της Πεντηκοστής, ιδίως του Εσπερινού, αυτά που έχουμε το απόγευμα της Πεντηκοστής, τα θαυμάσια εκείνα τροπάρια που αναφέρονται στο Άγιον Πνεύμα. Είτε στο Άγιο Πνεύμα, είτε στον Πατέρα, είτε στον Υιόν, είναι τα ίδια, έξω από τα προσωπικά ιδιώματα. Όπως ο Πατήρ γεννά, δεν γεννάται· ο Υιός γεννάται, δεν γεννά· το Πνεύμα το Άγιον εκπορεύεται εκ...

του Πατρός και αποστέλλεται από τον Υιόν. Αυτά είναι τα λεγόμενα προσωπικά ιδιώματα. Απαύστως απαστράπτον, δύναμις ακαταγώνιστος, ταις ασθενείαις ημών συμπεριφερομένη. Είναι μία δύναμις ακαταγώνιστη. Δεν μπορεί να πει κανείς: «Πώς θα με σώσει ο Θεός;». Στον Θεό δεν υπάρχει κάτι που να αδυνατεί. Εάν ο Θεός σε αφήσει, δεν σε σώσει όπως το κρίνεις, το κρίνει να είναι έτσι. Το κρίνει. Θα λέγαμε: «Πώς ο Θεός επιτρέπει έναν θάνατον; Πώς ο Θεός επιτρέπει ένα δυστύχημα; Πώς δεν ήρθε να σώσει;». Το επέτρεψε. Κι άλλοτε σας έχω πει ότι τα θελήματα του Θεού είναι δύο. Είναι το θέλημα το κατ’ ευδοκίαν...

και το θέλημα το κατά παραχώρησιν. Άλλο εκείνο που θέλει ο Θεός κι άλλο εκείνο που παραχωρεί ο Θεός. Οὗ μηδὲ τὸ ὄνομα φέρειν ἀκούσομεν. Ακούστε, του οποίου ούτε μπορούμε να ακούσουμε το όνομα, του Θεού. Ξέρετε ότι οι Εβραίοι ωμίλουν περί του Θεού με τέσσερα γράμματα. Εσημείωναν το όνομα του Θεού με τέσσερα γράμματα, το λεγόμενο τετραγράμματον όνομα του Θεού. Δεν γνωρίζουμε ποια ήταν η προφορά τούτου του ονόματος. Επειδή δεν χρησιμοποιούν τα φωνήεντα αλλά τα σύμφωνα οι Εβραίοι, και τα φωνήεντα νοούνται, τελικά δεν γνωρίζουμε ποιο ήταν το όνομα φωνητικά του Θεού.

Εμείς, ας πούμε, λέμε ότι ονομάζεται Ιαχβέ, δηλαδή Κύριος. Ιαχβέ, Κύριος. Ένα είδος, όπως λέμε στη Βυζαντινή Γραφή, ένα είδος σπαραγμάτων. Βάζουμε «Ιησούς Χριστός», βάζουμε «ΙΣ ΧΣ», για να πάρετε έτσι μια εικόνα. Λέγεται σπάραγμα. Δηλαδή, δεν βάζω όλα τα γράμματα.

Βάζω μόνο μερικά γράμματα. Λέγονται σπαράγματα. Έτσι λοιπόν και το τετραγράμματον όνομα του Θεού ήταν σπάραγμα. Κι έτσι δεν ξέρουμε πώς επροφέρετο, διότι οι Εβραίοι δεν το πρόφεραν για λόγους σεβασμού. Και χρησιμοποιούσαν συνώνυμα άλλα, όπως Αδωνάι, Ελοχίμ, Ύψιστος, δηλαδή Σαβαώθ, και ούτω καθεξής. Γι’ αυτό λέγει εδώ ότι «οὗ μηδὲ τὸ ὄνομα φέρειν ἀκούσομεν», ούτε μπορούμε να ακούσουμε το όνομά Του. Είναι δε γνωστό ότι το όνομα του Θεού δεν υπάρχει. Δεν έχει όνομα ο Θεός. Αυτό λέγαμε, φαίνεται, και την περασμένη φορά. Δίδομε όνομα σε κάτι που το κατακτούμε ή, όταν δώσαμε όνομα, κατακτήσαμε αυτό στο οποίο δώσαμε όνομα.

Ο Θεός δεν έχει όνομα. Γι’ αυτό και υπάρχουν πολλές εκφράσεις να εκφράσουν το ανέκφραστο, δηλαδή πολλά ονόματα. Γι’ αυτό ο Θεός, επειδή είναι ανώνυμος, γι’ αυτό είναι και πολυώνυμος, έχει δηλαδή πολλά ονόματα. Ποια είναι τα ονόματά Του; Σας τα έλεγα την περασμένη φορά. Όλα αυτά που λέμε τώρα είναι τα ονόματα του Θεού. Ο Θεός είναι φως, ο Θεός είναι αγάπη, ο Θεός είναι δικαιοσύνη. Είναι ονόματα του Θεού, ενέργειες του Θεού. Βλέπετε, πολλά ονόματα, γιατί δεν μπορώ να πω τι ακριβώς είναι ο Θεός. «Ή ίχνος Κυρίου ευρήσεις», φησίν ο Ιώβ, «ή εις τα έσχατα αφίκου, α εποίησεν ο Παντοκράτωρ;». Μήπως μπορείς να βρεις ίχνος Κυρίου, όπως λέγει ο Ιώβ, ένα χνάρι του Θεού;

Έφτασες, όπως λέγει πάλι ο Ιώβ, 11,7; Ή έφτασες, αφίκου, έφτασες εις τα έσχατα από ό,τι δημιούργησε ο Παντοκράτωρ; Ποια είναι αυτά τα έσχατα; Λέει ο Ψαλμωδός: «Εις τα έσχατα της θαλάσσης». Δεν είναι έσχατα αυτά. Αγαπητοί μου, υπάρχουν δύο έσχατα, δύο έσχατα μες στη δημιουργία. Προσέξτε τα, ποια είναι αυτά τα έσχατα. Το ένα έσχατον είναι οι παρυφές, αν επιτρέπεται να το πω έτσι, ή τα όρια, αν επιτρέπεται να το πω έτσι, της δημιουργίας.

Αυτό που λέμε οι εσχατιές του σύμπαντος. Αν επιτρέπεται να μιλάμε περί εσχατιών, ακατανόητο πράγμα. Λέγεται το σύμπαν από τους αστρονόμους πεπερασμένον άπειρον. Λοιπόν, οι εσχατιές του σύμπαντος είναι η μία εσχατιά. Η άλλη εσχατιά ξέρετε ποια είναι; Είναι εσωτερική, μέσα στην ύλη, μέσα στο άτομο της ύλης. Κατέβα μέσα στο άτομο της ύλης. Ούτε το ένα κατανοούμε έσχατον ούτε το άλλο έσχατον κατανοούμε. Είναι τα δύο έσχατα της δημιουργίας: το πολύ μικρό και το πολύ μεγάλο. Δεν καταλαβαίνουμε τίποτα. Θα σας το πω για να μη νομίζουμε ότι είμαστε τόσο σπουδαίοι εμείς οι άνθρωποι. Το άτομο της ύλης, αγαπητοί μου, ανθρώπινο μάτι δεν το έχει δει.

Αυτό που λέμε ηλεκτρόνιο, αυτό που λέμε πρωτόνιο, αυτό που λέμε δευτερόνιο, νετρόνιο ή ό,τι άλλα λέμε, αυτά, αγαπητοί μου, δεν τα έχουμε δει. Έχουμε μόνο δει τη συμπεριφορά τους και φωτογραφίζουμε τη συμπεριφορά τους, και όχι αυτά καθεαυτά. Ανθρώπινο μάτι δεν είδε τα έσχατα της ύλης. Γι’ αυτό και υπάρχουν θεωρίες περί τη δομή της ύλης. Γιατί, αν τα ξέραμε, δεν θα φτιάχναμε θεωρίες, αλλά θα είχαμε μίαν επιστημονική αλήθεια. Βλέπετε, λοιπόν, πόσο σπουδαίο και πόσο σοφό που λέει ο Ιώβ: «Αφίκου...»

έσχατα, αεπίσεν, ο παντοκράτορ, Έφθασες εις τα έσχατα που εδημιούργησε ο Παντοκράτωρ; «Ή τα έσχατα των ποιημάτων ου καταλαμβάνετε· άρα τον πάντα ποιήσαντα καταλήψεσθε;». Ώστε λοιπόν, εάν δεν μπορούμε να φτάσουμε στα έσχατα των δημιουργημάτων, μπορούμε να μιλάμε για έσχατα του Θεού; Μπορούμε να κατανοήσουμε και να καταλάβουμε τον Θεό; Ακατανόητο πράγμα. Γι’ αυτό σας είπα, σας το είπα την ώρα της απορίας: ο αληθινός επιστήμων δεν μπορεί παρά να είναι φιλόσοφος. Θα είναι πιστός. Κι αν ακόμη δεν κρατάει το Ευαγγέλιο, αλλά θα είναι φιλόσοφος και θα φτάσει να πει: «Φοβερό το σύμπαν!»

«Θεός Δημιουργός», θα το πει αυτό. Γι’ αυτό επιστήμων που λέγει ότι είναι άθεος είναι άφρων και δεν είναι επιστήμων, είναι ανεπιστήμων. «Οφθαλμός ουκ είδεν και ους ουκ ήκουσεν και επί καρδίαν ανθρώπου ουκ ανέβη, όσα ητοίμασεν ο Θεός τοις αγαπώσιν αυτόν». Ή, εάν δηλαδή, «ή, ει τα α ητοίμασεν ο Θεός απερίληπτα τυγχάνει ταις ημετέραις διανοίαις, αυτόν άρα τον ετοιμάσαντα τω νω περιλαβείν δυνάμεθα;». Λέγει ο Απόστολος Παύλος ότι αρπαγείς έως τρίτου ουρανού είδε κι άκουσε πράγματα τα οποία δεν είναι δυνατόν να τα πει η ανθρωπίνη γλώσσα.

Δεν είναι δυνατό να τα πει η ανθρωπίνη γλώσσα και ούτε ποτέ στάθηκαν αντικείμενον επιθυμίας, «επί καρδίαν ανθρώπου ουκ ανέβη», αντικείμενον επιθυμίας των ανθρώπων, γιατί είναι άκτιστα. Προσέξτε, όταν έχουμε την Αγία Γραφή, η Αγία Γραφή, όπως διαβάζουμε, ό,τι διαβάζουμε στην Αγία Γραφή είναι τα κτιστά ρήματα του Θεού. Προσέξτε, τα κτιστά ρήματα του Θεού. Όταν ο Χριστός μιλούσε, μιλούσε. Έβγαινε από το στόμα Του λόγος και μιλούσε. Αυτά που ο Θεός Λόγος έλεγε, τα έλεγε ως κτιστός άνθρωπος και, συνεπώς, χωρίς βέβαια να παύει να είναι και ο Θεός Λόγος.

Εκείνα τα οποία έλεγε και τα άκουγαν οι άνθρωποι με τα αυτιά τους ήταν κτιστά ρήματα. Εκείνα τα οποία υπάρχουν τώρα ως Βασιλεία του Θεού, εκείνα που έχει ετοιμάσει ο Θεός για εκείνους που Τον αγαπούν, είναι άκτιστα. Είναι όπως λέγει ο Απόστολος Παύλος στην προς Εβραίους επιστολή: ο ναός του Σολομώντος ήταν χειροποίητος, αλλά ο Χριστός, λέγει, δεν εισήλθε μέσα στα χειροποίητα Άγια των Αγίων, αλλά στα αχειροποίητα Άγια των Αγίων, δηλαδή στα άκτιστα, δηλαδή στη Βασιλεία του Θεού.

Πώς μπορεί, πώς είναι δυνατό να μιλήσει κανείς με κτιστή γλώσσα, με κτιστές λέξεις, με κτιστά αυτιά, πράγματα τα οποία είναι άκτιστα; Είναι αδιανόητο, τελείως αδιανόητο είναι. Γι’ αυτό λέγει: εκείνος που ετοίμασε για μας άκτιστα και άρρητα, ανείπωτα πράγματα, πώς είναι δυνατόν Αυτός να μπει μέσα στο ανθρώπινο μυαλό και να κατανοηθεί; Εάν τα ετοιμασθέντα είναι ακατανόητα, ο ετοιμάσας πόσο περισσότερον είναι ακατανόητος; Και όπως ο Απόστολος Παύλος...

σε κάποιο σημείο, ξέρετε, πολύ συχνά ο Απόστολος Παύλος ξεσπάει σε δοξολογία. Όπως γράφει σε επιστολές του, εκεί μπαίνει μέσα στο πέλαγος της αγάπης του Θεού, της δόξης του Θεού, του πλούτου του Θεού, και εκεί διακόπτει και μπαίνει σε δοξολογία. Δεν τελειώνει η επιστολή του. Ω! Το ίδιο κάνει τώρα και εδώ ο Άγιος Κύριλος. Το παίρνει βέβαια από τον Απόστολο Παύλο: «Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού!». Πόσο είναι αυτό το βάθος του πλούτου, της σοφίας και της γνώσεως του Θεού; Αμέτρητον, ασύλληπτον είναι αυτό το βάθος. Είναι πέραν του βάθους του σύμπαντος, που είναι κτιστό. «Ως ανεξερεύνητα τα κρίματα αυτού και...»

«ανεξιχνίαστοι αι οδοί αυτού». Αι οδοί θα πει δρόμοι, δηλαδή μέθοδοι. Οι μέθοδοι που χρησιμοποιεί ο Θεός και στην κτίση και στην ιστορία είναι ανεξιχνίαστοι. Αι οδοί, οι δρόμοι, αι μέθοδοι του Θεού. Φησίν ο Απόστολος, λέγει ο Απόστολος. «Ή, εάν τα κρίματα και αι οδοί ακατάληπτα καθέστηκεν, αυτός άρα καταληφθήσεται;». Εάν λοιπόν οι μέθοδοι του Θεού είναι ακατάληπτες, μπορεί να καταληφθεί ή να κατανοηθεί Εκείνος που χρησιμοποιεί αυτές τις μεθόδους; Παράγραφος δεκάτη. «Τοσούτου τοίνυν όντος του Θεού και έτι μείζονος, ουδέ γαρ εάν όλη μου την υπόστασιν εις γλώσσαν μεταβάλω...»

το κατ' αξίαν υμνείν, μάλλον δε, ουδ' ει πάντες άγγελοι συνέλθοιεν, ούτε ούτοι κατ' αξίαν ερούσι. Τοσούτου τοίνυν όντος αγαθού και μεγάλου του Θεού, άνθρωπος λίθον γλύψας, τω λίθω είπεν· «Θεός μου ει συ». Ω μεγάλης αβλεψίας, εκ τοσούτου μεγέθους εις τοσαύτην ταπεινότητα κατελθούσης. Τόσος λοιπόν είναι ο Θεός και ακόμη πιο μεγάλος και ακόμη πιο μεγάλος. Αν όλη μου η ύπαρξις, λέει ο Άγιος Κύριλος, γινόταν γλώσσα, δεν θα μπορούσε τίποτα να πει για τον Θεό. Εάν όλοι οι άγγελοι μαζί συνήρχοντο και έπρεπε να μιλήσουν κατ' αξίαν για τον Θεό, τίποτα δεν θα μπορούσαν να πουν.

Στο μέγεθος λοιπόν ενός τόσο μεγάλου Θεού και αγαθού Θεού έρχεται ο άνθρωπος και κάνει έναν γλυπτόν λίθον, πελεκητή πέτρα. Παίρνει ένα καλέμι και ένα σφυρί και κάνει γλυπτόν λίθον, δηλαδή ένα άγαλμα, ένα σχέδιο, ένα πράγμα, ένα αντικείμενο, και λέει στην πέτρα: «Είσαι ο Θεός μου». Είπε κάποιος «πω πω»; Ναι. «Ω αβλεψίας», λέει, «μεγάλης». Τι αβλεψία μεγάλη! Πώς να το μεταφράσω; Θα σας το μεταφράσω, με συγχωρείτε: τυφλαμάρα. Όχι τύφλομάρα, τυφλαμάρα. Ω αβλεψίας μεγάλης! Τέτοια τύφλωση!

Τόσο μέγεθος που είναι ο Θεός και που ο άνθρωπος καλείται να τον δει και να τον δοξάσει, σε τέτοια φτώχεια. Γι' αυτό, αγαπητοί μου, η ειδωλολατρία είναι φτώχεια. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η ειδωλολατρία είναι το άκρον άωτον της γελοιότητας. Βέβαια, ίσως θαυμάζουμε πολλά πράγματα στην ειδωλολατρία, ίσως πολλά λέμε. Είναι το άκρον, ευαγγελικά μιλώ, το άκρον άωτον της γελοιότητας. Ακούστε γιατί. Τι θα πει άκρον άωτον;

Από αυτό δεν υπάρχει τίποτε πιο μεγάλο, τίποτε πιο πολύ. Συνεπώς, το άκρον άωτον της γελοιότητας θα πει: εάν υπάρχουν γελοία πράγματα στον κόσμο, το γελοιότερο πάντων είναι η ειδωλολατρία. Θέλετε ακόμη να πω κάτι; Δεν είναι η ειδωλολατρία, είναι η αθεΐα. Διότι ο ειδωλολάτρης επιτέλους κάπου πιστεύει. Έχει μία αβλεψία, τυφλαμάρα, γιατί βλέπει τη δημιουργία, τη θαυμάζει και τη θεοποιεί. Ο άθεος είναι ακόμη πολύ πιο κάτω από τον ειδωλολάτρη. Συνεπώς, δεν είναι η ειδωλολατρία το άκρον άωτον του παραλογισμού.

Τρέλας θα λέγαμε και της γελοιότητος. Αλλά είναι η αθεΐα. Γιατί; Ακούσατέ το. Εγώ είμαι ένα και εβδομήντα πέντε και περπατάω στον δρόμο. Ζυγίζω τόσα κιλά κι είμαι τόσο ύψος. Έχω τόσες διαστάσεις, αυτός που είμαι και περπατάω στον δρόμο. Με βλέπει ένα μυρμήγκι. Στέκεται στα μπροστινά του πόδια έτσι, σηκώνει τον τράχηλο και μου λέει: «Για στάσου, κάτσε στην μπάντα. Ξέρεις ποιος είμαι εγώ; Μη μου μιλάς πολύ, γιατί αλλοίμονό σου». Τι θα έκανα εγώ μπροστά στο μυρμήγκι;

Θα έλεγα μπροστά στο μυρμήγκι: «Βρε γελοίο αντικείμενο, βρε γελοία ύπαρξη» — με συγχωρείτε που μιλάω έτσι, ζωντανεύω τον λόγο — «βρε γελοία ύπαρξη, σήκωσες τον τράχηλό σου να μου πεις να κάνω στην μπάντα; Ποιος είσαι εσύ, το μυρμήγκι;» Και επιτέλους εγώ είμαι ένα και εβδομήντα πέντε, που αν συγκριθώ με το μυρμήγκι, αγαπητοί μου, ας πούμε ότι είμαι εκατό χιλιάδες φορές πιο μεγαλύτερος από το μυρμήγκι. Πόσο ζυγίζει αυτό, πόσο ζυγίζω εγώ; Ας πούμε εκατό χιλιάδες φορές πιο μεγαλύτερος από το μυρμήγκι. Ο άνθρωπος, αν συγκριθεί με τον Θεό, πόσο μικρότερος είναι; Και σηκώνει τον τράχηλό του, τον σβέρκο του, τον σβέρκο του ο άνθρωπος, να πει στον ουρανό επάνω «δεν υπάρχει Θεός». Είναι γελοίο.

Το άκρον άωτον της γελοιότητας. Άμα λοιπόν βλέπει κανένας έναν άθεον, τότε δεν έχει παρά να πει: «Ο ταλαίπωρος είναι γελοίος». Αληθινά γελοίος. Λέγεται ένα ανέκδοτο, ότι κάποτε πήγανε τρεις νεαροί να πειράξουν έναν ιερέα. Μπήκανε λοιπόν μέσα στο σπίτι του και του λέγουν: «Πάτερ, ξέρετε, είμαστε άθεοι». Ο ιερεύς δεν έκανε τίποτε άλλο, παρά σηκώθηκε και άρχισε να τους ψάχνει, να τους κοιτάζει, τους ψαχούλευε. Αυτοί παραξενεύτηκαν. «Γιατί μας ψαχουλεύει έτσι;» Και του λέγουν: «Τι συμβαίνει, τι συμβαίνει; Γιατί μας ψαχουλεύεις;» «Θέλω να δω τι γελοία υποκείμενα είναι αυτά που λέγουν ότι δεν υπάρχει ο Θεός». Πράγματι.

Μία γελοιότης. Γιατί επέμεινα πολύ στο σημείο αυτό; Γιατί, αγαπητοί μου, τότε πρέπει να είναι πολλοί οι γελοίοι γύρω μας, όλοι εκείνοι που λένε ότι δεν πιστεύουν εις τον Θεό, ότι υπάρχει Θεός. Αλλά βλέπετε, στην εποχή του Αγίου Κυρίλλου δεν υπήρχαν άθεοι. Οι άθεοι στην αρχαιότητα ήταν ελάχιστοι. Οι πρώτοι διδάξαντες αθεΐαν, όπως τα γνωρίζετε, στην Ελλάδα, στους ελλαδικούς χώρους, αν καλώς γνωρίζω, είναι οι Σοφιστές. Οι πρώτοι διδάξαντες αθεΐαν. Γι' αυτό και ο Σωκράτης δεν ήθελε να αφήνει τους νέους να πηγαίνουν να ακούνε τους Σοφιστάς. Δεν υπήρχαν λοιπόν άθεοι. Υπήρχαν απλώς άνθρωποι στην εποχή του Αγίου Κυρίλλου.

Αιρετικοί, ό,τι θέλετε πείτε, όχι όμως άθεοι. Γι' αυτό είναι το έσχατον σήμερα, στην εποχή μας, που έχουμε το φαινόμενο της αθεΐας. Άρα λοιπόν εδώ μιλάει για την ειδωλολατρία, θα μείνουμε σε αυτή. Μας είναι χρήσιμα αυτά που θα μας πει, διότι δεν γράφτηκε ματαίως, αγαπητοί μου, για χριστιανούς αυτό που γράφει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης και είναι η μοναδική έκφραση μέσα στην Αγία Γραφή, η μοναδική από πλευράς, θα λέγαμε, ακριβούς διατυπώσεως: «Τεκνία» — τελειώνει η πρώτη επιστολή του — «τεκνία, φυλάξατε εαυτά από των ειδώλων». Δεν είναι τυχαίο, γιατί γράφει και μέσα στον Λόγο του Θεού, στην Αγία Γραφή. Είναι επίκαιρο πάντοτε, αγαπητοί μου, και σήμερα έχουμε ειδωλολάτρες.

Είμαι ειδωλολάτρης όχι με την έννοια ότι είμαι ανήθικος και έτσι λατρεύω εμπράκτως, εννοείται, την Αφροδίτη, είμαι μπεκρής, εμπράκτως έτσι λατρεύω τον Βάκχο, αλλά και θεωρητικά. Η εποχή μας, ιδίως εδώ στον χώρο της Ελλάδας και έξω στη Δύση, υπάρχει μια θεωρητική πλέον προσχώρηση στην ειδωλολατρία. Είναι φοβερό. Υπάρχει αυτή η νοσταλγία της ειδωλολατρίας. Περίεργο πράγμα. Είναι εκείνο το θηρίο που λέει το βιβλίο της Αποκαλύψεως, που ήτο και δεν υπάρχει,

που καίπερ έστι. Και εις απώλειαν υπάγει. Είναι...

ην και ουκ έστι και παρέσται. Να το θυμόσαστε αυτό. Ήταν η ειδωλολατρία. Τώρα δεν είναι, που είναι το Ευαγγέλιο, αλλά θα ξαναγίνει πάλι η ειδωλολατρία, και έσται. Αλλά θα είναι όμως πολύ κοντά, θα είναι το τέλος τέλος όλο πια. Και εις απώλειαν υπάγει. Πηγαίνει στην απώλεια πια. Και θα θαυμάσουν, λέγει, οι λαοί. Ακούστε, ακούστε, σας το θυμίζω από την Αποκάλυψη. Και θα θαυμάσουν τα έθνη πως, αφού δεν υπήρχε, τώρα υπάρχει. Πώς δηλαδή η ειδωλολατρία δεν υπήρχε και ξαναγυρίζει πάλι πίσω. Αυτό είναι και σημάδι ότι είμαστε στους εσχάτους καιρούς. Το θυμόσαστε. Δεν είναι λοιπόν αυτά τα πράγματα θεωρητικά, που να λέμε: «Ε, κάποτε γράφτηκαν». Όχι, είναι επικαιρότατα. Το ξύλον όπερ ο Θεός εφύτευσεν,

υετός εμήκυνε και ύστερον κατακαυθέν και σποδός άπειρος γενόμενον, τούτο μεν Θεός αναγορεύεται, ο δε αληθής Θεός καταφρονείται. Το ξύλο, το δέντρο που το φύτεψε ο Θεός, το εμάκρυνε, το μεγάλωσε η βροχή, ύστερα το καίμε, το κάναμε στάχτη. Αυτό ο άνθρωπος το αναγορεύει, το ανακηρύσσει Θεόν, και ο Θεός, ο αληθής Θεός, αγνοείται. Παραλογισμός. Αλλά θα συνεχίσω, αγαπητοί μου, την ερχομένη Δευτέρα. Πρώτα ο Θεός.