Catecheses of St Cyril 043 | 01-10-1984

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My dear friends, we have reached the sixth catechesis of Saint Cyril of Jerusalem. With God’s help, we are continuing for a third year, and we pray that God will bless this year as well, so that it may bear fruit both in our study of these catechetical texts and in our application of all that we, as catechumens, are learning from our catechist, so to speak, Saint Cyril, Bishop of Jerusalem. Up through the fifth catechesis, we had essentially an introduction. Beginning with the sixth catechesis...

we have an exposition of the Creed. This is an exposition of the form of the Creed used at Jerusalem, which he himself mentioned and which we discussed the last time, in connection with the fifth catechesis. There he spoke to us about faith. And this teaching “about faith” is nothing other than what is understood to be repeated in every article of the Creed. That is: I believe in one God; I believe that this God is the Father; I believe that He is Almighty; I believe in one Lord Jesus Christ; I believe in one holy, catholic, and apostolic Church; and so forth. The words “I believe” stand before every article of the Creed. For reasons of literary structure, of course, they are not actually repeated. They appear only once, at the very beginning of the Creed: “I believe.” In a lengthy catechesis, Saint Cyril explained to us what faith is and how absolutely necessary it is for our salvation. And now he begins the actual exposition of the Creed.

The preface, or heading, of the sixth catechesis reads: “A catechetical instruction delivered in Jerusalem to those preparing for illumination, concerning the monarchy of God, on the words ‘I believe in one God,’ and concerning heresies.” In other words, this catechesis is addressed to those preparing for illumination—those who were about to be baptized and were then receiving catechesis. It was delivered in Jerusalem, and its subject is the phrase, “I believe in one God”—“in one God.” In addition, the catechesis also deals with heresies. And so the catechesis of Saint Cyril begins.

“Blessed be the God and Father of our Lord Jesus Christ; blessed also be His Only-Begotten Son. For as soon as you conceive of God, conceive also of the Father. The doxology offered to the Father and the Son, together with the Holy Spirit, is indivisible. For the Father does not possess one glory and the Son another; rather, there is one and the same glory together with the Holy Spirit. Since the Son is the Father’s Only-Begotten, when the Father is glorified, the Son also shares in that glory. And since the glory of the Son proceeds from the honor given to His Father, when the Son is glorified, the good Father of the Son is likewise magnified.”

I will take up two main points from this first paragraph.

“For as soon as you conceive of God, conceive also of the Father.” At the same time, whenever we speak of God, we must understand that God is also the Father. Even the pagans understood this in the broad sense of the word “father.” It is self-evident: God is the Creator of all things and of mankind. What, if you please, did the ancient Greeks call Zeus? They called him “father of gods and men.” They did not merely say “of gods and men,” but “father.”

And the beautiful prayer of Cleanthes, the Stoic philosopher, characteristically addresses God as “Father” and “O Father.” Thus even the pagans understood that God cannot simply be God, but is also the Father. This is why Saint Cyril says here, “For as soon as you conceive of God, conceive also of the Father.” That is the broader meaning. Here, however, Saint Cyril means above all that God is the Father of a Son, of whom he will speak below. This is God’s final revelation in human history, because for the first time in human history, in the person of Jesus Christ and through Jesus Christ—or, better still, through Jesus Christ and in Jesus Christ—it is revealed that God is Trinity. The Son reveals the Father to us, and He Himself speaks to us about Himself: “He who has seen Me has seen the Father.” Whoever has seen Me has seen the Father. Behind the Son is the Father. This, therefore, is the final revelation.

There can be no newer revelation, whether in the word of God, in eternity, or in the Kingdom of God, beyond this revelation that God is Trinity. For the sake of the historical sequence, let me tell you that the first revelation declared that He is God—that God exists. “And God said, ‘Let Us make man,’” and so forth. The second stage of revelation was that God is the Lord. God Himself says this plainly in the sixth chapter of the book of Exodus, when He speaks with Moses in order to send him to Egypt and bring out His own people, the people of Israel.

“I did not reveal My name, the Lord, to your forefathers Abraham, Isaac, and Jacob. There I said, ‘I am the God of Abraham.’ To you I reveal, ‘I am the Lord.’” What is the difference? The difference is that, at that time, the world and its people believed in many gods. The God who revealed Himself to Abraham might have been regarded as one of those many gods. But now it is revealed to Moses that He is the Lord. There is no other God. God is one—one and only one. As a verse from the Psalms says, “The idols of the nations are demons.”

“The idols of the nations are demons.” There is one Lord. And in the New Testament, the third name of God is Father, Son, and Holy Spirit. This is the third and final revelation, the third and final name of God, referring to the very Godhead itself. This name—that God is Trinity—is so fundamental that it very clearly distinguishes the Christian from the non-Christian. Muslims, for example, might say, “We believe in God,” because they received this belief from the Jews.

They believe in the true God, but where have they remained? At what stage? They have remained at the stage belonging to the age of Moses. Thus there is a clear distinction between being a Christian and being a Muslim. Where does that distinction lie? Do not go searching elsewhere; everything else is secondary. This is the fundamental point: God is Trinity. So I shall repeat the words of Saint Cyril: “For as soon as you conceive of God, conceive also of the Father.” A second point is that the doxology addressed to the Father is also addressed to the Son.

For God has one essence and is therefore indivisible: one essence, three Persons. This is a fundamental dogma, the foundation of the faith—and it is incomprehensible. Good! If this dogma were comprehensible, it would no longer be a Mystery. It would no longer be something beyond our grasp. Whatever can be mastered is not God; it is created. Only the uncreated remains beyond our mastery. Have I mastered God? Then what I have mastered is not God. It is well known—and I do not wish to overanalyze this—that when a person gives a name to an object, he has mastered it. When, beyond giving it a name, he assigns properties to that object, he has mastered it even further. When man can weigh the earth and tell us how many kilograms it weighs—do not be surprised—or weigh the sun and tell us how many tons it weighs, it makes no difference that man has never gone to the sun. He has nevertheless mastered the sun. From the moment—and let me put this a little more precisely—from the moment a quantity can be measured, it has been mastered. Let me say it once more. From the moment a quantity is subjected to measurement and thus enters our system of names and classifications, it has been mastered. Does God have a name?

God is nameless and therefore has many names, as Saint John of Damascus says. Why does He have many names? Because He is nameless. You may say, “But what about the name you just mentioned: Father, Son, and Holy Spirit?” That is not a name. My dear friends, what does it actually tell us? We know nothing. What does “Father” mean? John Chrysostom asks. When thinking of the Father, do not imagine all the features of a created act of begetting and birth. The Father does not have a wife and then beget the Son—these are human notions. Without our knowing what this means, the name indicates that the Son is begotten of the Father and is consubstantial, of one essence with Him. But we do not know what “Son” means.

We do not know what it means that the Holy Spirit proceeds from the Father. We do not know. There is complete unknowing, and it will remain unto ages of ages, even within the Kingdom of God, because these things belong, so to speak, to the very Godhead and to the nature of the Godhead. So, my dear friends, we can say nothing further. Nevertheless, if I confess that God is Trinity, my worship is right and Orthodox. This much God has revealed to me: that I am to confess that God is Trinity, that the second Person is the Son, and that the third Person is the Holy Spirit.

The Son is begotten, and therefore He is the Son. He is also called the Word (Logos). And the Holy Spirit proceeds. From whom alone? From the Father. Simply by confessing these things, I worship God in an Orthodox manner. Since this catechesis also speaks about heresies, I will repeat something I have told you many times. Orthodoxy has two aims. Is my desire to be Orthodox merely a barren pursuit, so to speak, or a form of pride? For you know that even this is attacked in our time. “What does it mean to be Orthodox?” people ask. “It means you are a fanatic.”

They even call the Fathers of our Church fanatics. My dear friends, Orthodoxy has consequences in two areas. The first is a right way of life—that is, a right spirituality. If you ever have the opportunity to discover what Roman Catholic spirituality is like, I will say this: may I not live to see the day, if God permits Western spirituality to come to Greece. May I not live to see it. If I am alive when it comes, I assure you, I do not know how I shall feel. Western spirituality is dreadful when compared with Eastern spirituality. And from where does this difference arise?

It arises from doctrinal positions. The second consequence of Orthodoxy is the right worship of God. Worship that is not right is not acceptable either. Suppose, for example, that I say to God: “Well, Lord, I know You cannot pay attention to everyone. After all, what can You do with so many people? How can You possibly reach them all? So, Lord, if You can, please do something for me.” Such words are blasphemy. I am belittling God’s omnipotence and omniscience. Do you remember the father of that afflicted child—a father who was himself afflicted?

He says, “Lord, if You can, make my child well.” “If I can? The issue does not lie with Me, but with you—whether you believe.” What does the Lord do here for that father? He corrects him. Worship of God is not acceptable when it is not Orthodox. This is why worship offered to God without right belief turns into a curse, into the absence of blessing. So understand this: Orthodox Christians insist with all the strength of their souls on remaining Orthodox. And because we are in danger of losing our Orthodox identity, I emphasize these things to you.

Let us remember them and pray, and let us not suppose that our steadfast adherence to Orthodoxy is something barren. Here, then, Saint Cyril says that when the Father is glorified, the Son and the Holy Spirit are also glorified. In practical terms, when I offer my prayer to the Father, it is also addressed to the Son and to the Holy Spirit. When I glorify the Son, my doxology—even if I do not mention the Father and the Holy Spirit—is also addressed to the Father and to the Holy Spirit. When I beseech the Holy Spirit to overshadow me, help me, and grant me illumination...

I am asking the same thing of the Father and the Son. This means that whenever I address one of the three Persons, I am in reality addressing all three Persons of the Holy Trinity. Why? Because God is one; the essence is one. Glory and doxology pass to all three Persons. A little further on, in the second paragraph, Saint Cyril will tell us, “I would like to speak to you about God. But what can I tell you? The mind grasps swiftly, but the tongue needs words and a lengthy unfolding of the intervening thoughts.” He then gives the following example, which I will paraphrase rather than read aloud to you.

With a single glance, he says, we see all the stars in the sky. With a single glance. But if we had to speak about them, we would need many words and many hours. In the same way, we may grasp whatever we are able to grasp about the Godhead, but to express it we would have to speak on and on without end. Nevertheless, “We do not say all that ought to be said about God, for that is known to Him alone, but only as much as human nature can contain and as much as our weakness is able to bear.”

“For we do not explain what God is; rather, we gratefully confess that we do not know the exact truth about Him. For in matters concerning God, it is great knowledge to confess our ignorance.” Here he is saying that man cannot comprehend many things, because human nature has only a limited capacity to understand and a limited capacity to bear. Therefore, by our very constitution, my dear friends, there are many things we cannot know. Notice those words: “by our very constitution.” Let me make a brief digression. Kant has already demonstrated this. Why do I mention Kant? Kant is a philosopher. His philosophy has nothing to do with the Gospel. Do not tell me that it does. I repeat, without explaining further: Kantian philosophy has nothing to do with the Gospel. Yet he succeeded in demonstrating that human reason has limits; it is finite. Why have I brought this up? Because we human beings have great confidence in ourselves, and deep within us we believe in the theory of evolution: that the human mind understands certain things today, but tomorrow, as man evolves, it will understand more. And so you will very often hear

this claim: “We do not understand it today, but we shall understand it later.” Yes, but how far can we go? Of course, there are matters we shall understand better tomorrow; there is no question about that. We see this even in a single person, as he passes from childhood to maturity. In childhood, of course, he does not understand many things. His mind will certainly unfold. I avoid saying “evolve,” lest anyone suppose that the mind was not from the beginning what it ought to be, but becomes something else as it advances through learning. No! The mind unfolds. It is the same mind that came into being at the moment you were conceived in your mother’s womb. The mind unfolds, just as a bud is already the

whole flower and fruit, needing only to unfold before me, to open, and nothing more. The bud—or “eye,” as it is called there at the tip of a tree branch—takes in only nourishment. Everything is already contained within that eye, that plant bud. In the same way, the human mind does not evolve in the sense of becoming something new or different. It unfolds, and afterward it may also be cultivated. Since knowledge accumulates, of course, Socrates did not know the things we know today, and yet Socrates was wise, as was Plato.

A child in primary school today knows far more facts than Socrates and Plato knew. Yet Socrates remains Socrates and Plato remains Plato, and they are rightly called wise. Therefore, when we say that the human mind is limited, that it has boundaries, we mean that it cannot be cultivated without limit. It has boundaries. It has boundaries. That is the end of it. And as for what we call progress today, I do not know whether it is genuine progress or actually a regression. That is something to be investigated, not something we may simply take for granted. Nevertheless, my dear friends, I emphasize this: the human mind is limited. It has boundaries. It cannot pass beyond

those boundaries. For although the human mind is capable of lofty flights, it still moves within space and time, because it is itself a product of space and time. Man is created, and his mind is created as well. Can it go beyond space and time? When, for example, the Apostle Paul says, “It is not lawful for a man to utter,” he means that human language cannot speak of and describe the Kingdom of God. Do you know what this means? It means that we have no such capacity, because these things are beyond this world—or, more precisely, beyond space and time. Beyond space and time. There you see the boundaries of the human mind. Therefore

Saint Cyril rightly says: “We do not say all that ought to be said about God,” not everything that should be said concerning God, “but only as much as human nature can contain, and as much as our weakness is able to bear,” as much as our own weakness and frailty can bear and hold. What did the Lord say to His disciples? “I still have many things to say to you, but you cannot bear them now.” It is like a primary-school teacher saying, “My children, I have many wise things to tell you, but you cannot bear them yet.” Such is human weakness. “For we do not explain what God is.” We shall not explain what God is.

“Rather, we gratefully confess that we do not know the exact truth about Him.” We gratefully confess that we do not know precisely what the divine essence is. Pay close attention to this phrase: “For in matters concerning God, it is great knowledge to confess one’s ignorance.” In everything concerning God, it is regarded as great knowledge to perceive and confess one’s ignorance of God. Here we also see the great value of Socrates’ saying: “I know one thing: that I know nothing.” If one explores this deeply,

it means: “Through the abundance of my wisdom, I have understood that I know nothing.” I remember one of our professors, a teacher of literature, now departed. I owe him deep gratitude and commemorate him. What a great professor means, what a great teacher means, my dear friends! This is why we commemorate our teachers. The Church commemorates teachers. It is a great thing. What did Alexander say? “I owe my life to my parents, but my good life to Aristotle.” This professor used to tell us that man, within the realm in which he lives, is like someone standing inside a circle. At first this circle is defined and small. But the more its circumference expands, the more extensively it touches...

the Unknown. This means that the wiser I become, the more deeply I sense the Unknown. I do not know whether you understood the example. This is why Saint Cyril says here that, in matters concerning God, great knowledge consists in seeing one’s own ignorance. Indeed, my dear friends, beyond this great truth, we find here another important principle, one that is basic and fundamental to Eastern spirituality. I was speaking to you about this earlier.

I do not know how I would feel if we ever found ourselves here, in our own land, compelled to live within the framework of Western spirituality. Pay attention, because this is fundamental. As is well known, we in the East have two approaches in theology: the one called cataphatic, or affirmative theology, and the one called apophatic, or negative theology. The cataphatic approach to theology—from the Greek words for affirmation and affirming—is simply a way

of knowing God through His creatures, through creation, and through history—that is, through God’s interventions in history, and so forth. In other words, it seeks knowledge of God through the created, perceptible world. Apophatic theology, or negative theology, by contrast, comes from the Greek words meaning denial or negation; the Greek word here has nothing to do with the word “decision” as we use it in modern Greek. It means denial. Apophatic theology is theology that refuses to accept created nature as the path by which man comes to know God.

How, then, will he know Him? He will know God directly. He has no need for creation as an intermediary. Of course, I must tell you that the cataphatic element is not absent from our own spirituality. Saint Cyril, in particular, uses both the cataphatic element—which is Orthodox—and the apophatic element in his catecheses. But he does not remain only with the cataphatic element, which ultimately forms the foundation of Western spirituality. What is this apophatic element? It is to say: why must creation mediate between me and God in order for me to know Him? To put it in simpler terms,

the West says that we shall come to understand God by cultivating the sciences. This is why, even from earlier times, from the Middle Ages, you will see that the Western Church encouraged priests to pursue studies. We have many great, distinguished, and renowned founders of scientific fields.

Mendel, for example, is a fitting case. He was the father of genetics, and he was a priest, because the Western Church believed that by cultivating and advancing the sciences and learning, we would come to know God better.

We can, of course, come to know God through the sciences and the arts—that is, cataphatically—because Holy Scripture itself calls us to study creation. In fact, since the passage is at hand, I read it yesterday to my advanced catechism class. Saint Isaac the Syrian says: “Study insatiably, with an unquenchable hunger, the books of those who investigate nature—whatever they write about the natural world, plants, animals, astronomy, geology, or anything else. Study them insatiably.” By beholding the order of creation, he says, you will become aware of your Creator. Indeed, many books of the Old Testament move within this same sphere: the Wisdom

of Solomon, the Wisdom of Sirach, the Book of Proverbs, and the Book of Job all move within cataphatic theology. But we do not remain with the cataphatic approach alone. Why? Quite simply, because knowledge by itself will not ultimately bring us to know God. The Apostle Paul is our witness. Does the Apostle Paul not say in the first chapter of Romans that men did not come to know God through human wisdom? Does he not say this? And although God placed upon creation the seal of His existence, His presence, His divinity, and His everlastingness—that is, His eternity—

men ultimately did not come to know the true God, and instead of worshipping the true God, they worshipped creation. This is why he says: “O man, you are without excuse.” You cannot defend yourself by saying, “I did not know God.” You are without excuse. You are without excuse. Where does the evil lie? Pay close attention, please. The evil lies in this: when you begin to study creation in order to know God while your heart is unclean, you will interpret creation wrongly. And so...

the cataphatic method is dangerous. In the end, it may fail to lead us to God. I shall say it again: an unclean heart will interpret nature in an unclean way. Would you like an example? Consider the exploitation—not the original formulation; I am not attacking Darwin, for Darwin was an intelligent man, but this is not the time to discuss that, and we have spoken of it before—the exploitation of the theory of evolution in an effort to prove that man descends from the ape. Do you know what this really is? It is an attempt to interpret creation. And where do we arrive? We arrive at distorted results and mistaken conclusions. Why? Because

in making this attempt, we did not first take care to purify our hearts. It is well known that atheism, in all its forms and degrees, makes use of the theory of evolution. This is very well known. The conclusion, then, is this: how shall I come to know God? By purifying my heart. “Blessed are the pure in heart, for they shall see God.” This is Eastern Orthodox spirituality. Of course, there may have been clergymen, theologians, and intellectuals in the East, but Christianity in the East, my dear friends, never cultivated the sciences systematically. It did so incidentally, here and there, but never systematically.

Never as a way of knowing God. This is why the East has the ascetic life. What is asceticism? A person leaves everything behind, whatever his level of education may be, and goes to purify his heart. Once his heart has been purified, he will know God. This is the apophatic way. But we have not yet reached the heart of the matter. You understand, then, that I will interpret neither man nor God correctly—or rather, I will not understand Holy Scripture—unless I have a pure heart. This is of fundamental importance for interpreting the Gospel. That is why, if you look into...

What are the Saints? I will tell you. They are those who, through the way they lived and with a pure heart, interpreted Holy Scripture correctly. So what follows? Yes, only the Saints, through their manner of life, have interpreted Holy Scripture. Every interpretation of Holy Scripture outside the realm of holiness leads into error. This, my dear friends, is why the Saints are so valuable to us. This is why we appeal to what the Saints have said in order to understand Holy Scripture. But we have still not reached the heart of the matter.

In many places Saint Cyril tells us to look at creation and study it, but in many other places he tells us to know God apophatically. And what does he say here? “For in matters concerning God, it is great knowledge to confess one’s lack of knowledge.” Great knowledge means confessing that you do not know. But what sort of lack of knowledge is this? As the heart is purified, a person begins to acquire a sense of God. And once he has this sense of God, the poor man beholds God’s majesty and his own poverty. If you ask him, “What do you know about God?” he will answer, “Nothing.”

The deeper his knowledge of God becomes—and it is knowledge gained through experience, because the knowledge of God, you see, is not merely an intellectual phenomenon—the more this becomes knowledge involving his whole being. It is experiential: it involves my nous, my heart, my feelings, my will, my soul, and my body. We would say that this knowledge belongs to the whole of one’s existence, the whole person. And so man comes to say, “I know nothing about God.” You will hear the great Saints confess: “O Unknown One, my great Unknown.” Saint Symeon the New Theologian and others say, “My great Unknown, yet so well known.” Listen to that: “My great Unknown, yet so well known.”

Let us look at this in a more tangible way. What could those who saw Jesus Christ in His own time have said? Who is Jesus Christ? A man, five feet nine inches tall, a particular human being. That is Jesus Christ, nothing more. Come, let us touch Him, weigh Him, measure Him, and describe Him. We might call this a cataphatic method. We weighed Him and measured Him. But after Pentecost, when the disciples realized who Jesus Christ truly is, they were overcome with awe. Who was the One with whom they had lived every day? My dear friends, it made them reel! And what could they say then?

While they knew Him during His earthly life, if someone had asked them, “Do you know Jesus Christ?” they would have answered, “Of course I know Him. He was my teacher.” Listen to the shallowness of it, the childish shallowness: “Of course I know Him. He was my teacher”—a man. But if we had asked them after Pentecost, “Do you know who Jesus Christ is?” they would have answered, “He is the Son and Word (Logos) of God who became man. We do not know Him.” He can be touched, yet at the same time He is beyond all touch. We do not know Him; we cannot comprehend Him. We can say nothing adequate about the divine Word (Logos) who became man. How did the Incarnation take place? You disciples of the Teacher, who spent three years learning at His side, do you not know? They did not know. This lack of knowledge is the great knowledge. I believe, then...

I believe you have understood. This profound acknowledgment of our lack of knowledge, my dear friends, is the foundation of Eastern Orthodox spirituality. It rests upon this—and, in essence, upon the purification of the heart. Therefore, we should not say, “We will begin studying this or that,” unless we first, or at least at the same time, strive to purify our hearts. This does not mean, of course, that such study is forbidden. But we will understand nothing in Holy Scripture unless we cease sinning. Be certain of that. This is why those who take up Holy Scripture while living in a state of great sinfulness interpret it wrongly. I have heard such...

outrageously blasphemous claims about Holy Scripture from people of our own day that I say, “How horrifying! How horrifying! How horrifying!” But why does this happen? If they themselves are like the filth of the Augean stables, what conclusions could they produce except words expressing the very passions from which they suffer? Recall just one telling example. Remember, my dear friends, what Kazantzakis said about Jesus Christ in his book The Last Temptation. Remember: where did such things come from? From an impure heart. Remember also a recent play performed in Athens, which portrays... I cannot say it. I cannot. Why does all this happen?

These people have impure hearts. How can you understand the word of God? How can you understand the Gospel? So I ask you to understand that the way is the purification of the heart—the path of nepsis, or watchfulness—the path by which we cleanse the heart. Otherwise, our labor is in vain. Was I greedy? I will no longer be greedy. Am I irascible? I will cease to be. Immoral? I will cease to be. And I will not stop at these negative renunciations. Positively, I will become gentle, meek, truly human, and loving toward others. By every means I will cultivate virtue and live virtuously. “Great...” Paragraph three.

“Abraham was great and honorable, but he was great in the eyes of men. When he came before God, he spoke truthfully and with gratitude: ‘I am earth and ashes.’ He did not say ‘earth’ and then fall silent, lest he should call himself that great element. He added ‘and ashes’ in order to show how easily he could be dissolved and how frail he was.” Abraham, he says, was great, honorable, and distinguished—but great and honorable among men. When God once revealed Himself to him, Abraham spoke the truth and said:

“I am earth and ashes. Earth and ashes—that is what I am.” Do you see? He did not say merely “earth” and then fall silent, lest Abraham be taken to mean that he was the great element of earth itself—our Mother Earth, so to speak, Demeter, the goddess of the earth. Lest Abraham, because he was great, should appear to identify himself with the earth itself, he said, “I am ashes”—earth and ashes, dust and ashes; that is, I am nothing. Ashes, he says, readily crumble and scatter. I am nothing. When did Abraham, who was great and honorable among men, say this? When he encountered God.

When God revealed Himself to him, then, my dear friends, Abraham said, “I am nothing.” This is the acknowledgment of not knowing; this is the acknowledgment of not knowing. And when did it come? When he came to know God.

And when you behold... all the heavens... He gives an example here, but I will not spend the whole hour on it, since only a few minutes remain. Paragraph four: “Whoever attempts to speak about God,” he says, “must first describe the ends of the earth. You dwell upon the earth, yet you do not know the boundaries of the inhabited world. How, then, will you be able worthily to comprehend its Maker?” Whoever attempts to speak about God must first describe to us the ends of the earth—where the earth ends. You dwell on the earth, yet I see that you cannot tell me where its boundaries lie. You live on the earth, but you do not know the end, the boundary, of your own home. Is the earth not your home? Tell me where its edge lies. You do not know. How, then, will you be able worthily and fittingly to understand and comprehend its Maker, God? This, we might say, is a very important cataphatic position. Truly, one need only look in order to behold God. We say, “God is mighty.” How many times have I told you this? If a person looks even a little more deeply at the universe—just a little—he is overcome with awe at how mighty God is.

Holy Scripture also says, “He has done all that He willed.” God did whatever He willed. It is awe-inspiring. Who is God? My dear friends, allow me to make a connection here. It is unthinkable that people who hear the word of God, and those who speak about such lofty truths concerning God—as far as anyone is capable of speaking about and hearing such things, as Saint Cyril describes them here—should ever come to blaspheme the name of God. It is unthinkable, though sometimes it is sadly not surprising. Anyone who has ever blasphemed God’s name should shudder at everything we have said and cry, “What have I done?”

“What have I done? I will repent. I will never do this again.” He will tremble lest, whether through an ingrained reaction of anger or through an established habit, he repeat it. He will say, “I will be careful. I will tremble lest this happen again,” because he now understands how dreadful it is: that I, a small human being, should go so far as to blaspheme the holy name of God. “But are you unable to recognize your own weakness? From this, learn the power of God.” He says, “Can you not understand your own weakness? Do you not know who you are? From this, understand and come to know the power of God”—how great God is.

“First gaze upon the sun, and only then inquire into its Master.” Look at the sun, and then come and speak about the Master, the Lord Jesus, the Maker of the sun. “Do not seek what is too deep for you, nor investigate what is beyond your strength. Reflect upon what you have been commanded.” This is from the Wisdom of Sirach, 3:22. Do not seek what is too deep for you, and do not investigate what is beyond your strength. Set your mind upon what you have been commanded to consider. This is exactly what I told you at the beginning. But forgive me, when it says, “what is too deep for you”...

“Do not seek to investigate what is beyond your strength.” Holy Scripture itself often tells us not to probe more deeply than our abilities permit. My dear friends, this command from Holy Scripture is not telling us to remain on the surface of things. Look at the Fathers of our Church and see their depth. Study Saint Gregory the Theologian and Saint Gregory of Nyssa, and you will encounter a depth that will leave you awestruck. What these men grasped, my dear friends! What they grasped! What eyes they possessed! That is not what this passage is speaking about.

It is speaking about what I told you at the beginning of my talk concerning Kant, who demonstrated the limitations of the human intellect. In other words, be attentive. Recognize the limits of your intellect and of your abilities. Be careful how far you venture. If you attempt to learn things beyond the reach of your intellect, you will fall into error. And once you have fallen into error, who will bring you back? My dear friends, Saint Cyril’s catechesis concerning God is not yet finished. God willing, we will continue next Monday.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί μου, στην έκτην κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου Ιεροσολύμων. Συνεχίζουμε για τρίτη χρονιά, με τη βοήθεια του Θεού, και ευχόμεθα να ευλογήσει ο Θεός και την εφετινή χρονιά, ώστε να είναι καρποφόρος τόσο στην ανάλυση των κειμένων τούτων των κατηχητικών, όσον και στην εφαρμογή των όσων όλοι εμείς, ως κατηχούμενοι, μαθητεύουμε παρά τω κατηχητή, θα λέγαμε, Αγίω Κυρίλλω, Επισκόπω Ιεροσολύμων. Μέχρι την πέμπτη κατήχηση είχαμε μία, βασικά, εισαγωγή. Από την έκτη κατήχηση...

μια ανάλυση του Συμβόλου της Πίστεως. Αλλά η ανάλυση αυτή του Συμβόλου της Πίστεως, και μάλιστα το ανέφερε, το σύμβολο αυτό των γνωστών Ιεροσολυμιτικών συμβόλων, το οποίο είχαμε αναφέρει την τελευταία φορά που μιλήσαμε, στην πέμπτη κατήχηση, και που εκεί, στην πέμπτη κατήχηση, μας μίλησε περί πίστεως. Και το «περί πίστεως» δεν είναι τίποτε άλλο παρά εκείνο το οποίο εννοείται ότι επαναλαμβάνεται σε κάθε άρθρο του Συμβόλου της Πίστεως. Δηλαδή, πιστεύω εις έναν Θεόν, πιστεύω ότι ο Θεός αυτός είναι Πατήρ, πιστεύω ότι είναι Παντοκράτωρ εις έναν Κύριον Ιησού Χριστόν, πιστεύω εις μίαν Αγίαν Καθολικήν και Αποστολικήν Εκκλησίαν και ούτω καθεξής. Το «πιστεύω» προτάσσεται προ κάθε άρθρου του Συμβόλου της Πίστεως. Αλλά, για λόγους, θα λέγαμε, τεχνικής δομής φιλολογικής, φυσικά δεν επαναλαμβάνεται, αλλά μόνο μία φορά, μπροστά, δηλαδή στην αρχή, στο Σύμβολο της Πίστεως: «Πιστεύω». Και μας εξήγησε σε μία μακρά του κατήχηση ο Άγιος Κύριλλος τι είναι η πίστη και πόσο απαραίτητη και αναγκαιοτάτη είναι, προκειμένου να σωθούμε. Και τώρα ουσιαστικά αρχίζει την ανάλυση του Συμβόλου της Πίστεως.

Το προοίμιον ή η επιγραφή της κατηχήσεως της έκτης είναι: «Φωτιζομένων, εν Ιεροσολύμοις εκφωνηθείσα, περί Θεού μοναρχίας, εις το “Πιστεύω εις ένα Θεόν”, και περί αιρέσεων», δηλαδή κατήχηση η οποία αφορά στους φωτιζομένους, εκείνους οι οποίοι πρόκειται να βαπτιστούν και οι οποίοι υφίσταντο τότε την κατήχηση, ότι εξεφωνήθη στα Ιεροσόλυμα και το θέμα είναι «Πιστεύω εις ένα Θεόν», «εις ένα Θεόν», και συμπληρωματικά η κατήχηση έχει και περί αιρέσεων. Και αρχίζει η κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου.

«Ευλογητός ο Θεός και Πατήρ του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού· ευλογητός και ο τούτου μονογενής Υιός. Άμα γαρ τω νοήσαι Θεόν, νόει και Πατέρα. Είναι αδιαίρετος η Πατρός και Υιού, συν Αγίω Πνεύματι, δοξολογία τελείται. Ου γαρ άλλην δόξαν Πατήρ και άλλην Υιός έχει, αλλά μίαν και την αυτήν συν Αγίω Πνεύματι. Επειδή Πατρός εστι Υιός μονογενής, Πατρός δοξαζομένου συναπολήψεται της δόξης και ο Υιός. Επειδή δόξα Υιού εκ της του Πατρός αυτού τιμής, πάλιν Υιού δοξολογουμένου μεγαλύνεται ο του Υιού Πατήρ αγαθός».

Θα πάρω δύο κύρια σημεία αυτής της πρώτης παραγράφου.

«Άμα γαρ τω νοήσαι Θεόν, νόει και Πατέρα». Ταυτοχρόνως, όταν μιλάμε για τον Θεό, πρέπει να εννοήσουμε ότι ο Θεός είναι και Πατήρ. Με την ευρείαν έννοια της λέξεως ότι ο Θεός είναι Πατήρ, το είχαν αντιληφθεί και οι ειδωλολάτρες. Είναι αυτονόητο. Ο Θεός είναι ο δημιουργός των πάντων και των ανθρώπων. Πώς έλεγαν, παρακαλώ, τον Δία στους αρχαίους Έλληνες; Έλεγαν «πατήρ θεών τε και ανθρώπων». Δεν έλεγαν και θεών και ανθρώπων· Πατήρ.

Και η θαυμασία προσευχή του Κλεάνθους, του στωικού φιλοσόφου, έχει το χαρακτηριστικόν «Πατήρ», «Πάτερ» κτλ. Ώστε, λοιπόν, ακόμα και οι ειδωλολάτρες κατανοούσαν ότι ο Θεός δεν μπορεί να είναι μόνο απλώς Θεός, αλλά είναι και Πατήρ. Γι' αυτό λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλλος: «Άμα γαρ τω νοήσαι Θεόν, νόει και Πατέρα». Αυτό είναι η ευρεία έννοια. Εδώ όμως περισσότερο εννοεί ο Άγιος Κύριλλος ότι ο Θεός είναι Πατήρ ενός Υιού, περί του οποίου και ο λόγος πιο κάτω. Και αυτό αποτελεί την τελευταία αποκάλυψη του Θεού μέσα στην ιστορία του ανθρώπου, διότι διά πρώτην φοράν στην ανθρωπίνη ιστορία αποκαλύπτεται, στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού και από τον Ιησού Χριστό, ή, αν θέλετε καλύτερα, διά του Ιησού Χριστού και στον Ιησού Χριστό, αποκαλύπτεται ότι ο Θεός είναι τριαδικός. Ο Υιός μάς αποκαλύπτει τον Πατέρα και ο ίδιος μάς μιλάει για τον εαυτόν του. «Ο εωρακώς εμέ εώρακε τον Πατέρα». Εκείνος που έχει δει εμένα, είδε τον Πατέρα. Πίσω από τον Υιό είναι ο Πατέρας. Συνεπώς, είναι η τελευταία αποκάλυψη.

Δεν υπάρχει περίπτωση νεοτέρας αποκαλύψεως, μέσα στον λόγο του Θεού και μέσα στην αιωνιότητα και μέσα στη Βασιλεία του Θεού, πέραν της αποκαλύψεως αυτής, ότι ο Θεός είναι τριαδικός. Αν θέλετε, για την ιστορία, σας λέγω ότι η πρώτη αποκάλυψη είπε ότι είναι Θεός, υπάρχει Θεός. «Είπεν ο Θεός· ποιήσωμεν άνθρωπον» και το καθεξής. Η δευτέρα φάση της Αποκαλύψεως, ότι ο Θεός είναι Κύριος. Το λέγει σαφώς ο ίδιος ο Θεός, στο έκτο κεφάλαιο, στο βιβλίο της Εξόδου, όταν διαλέγεται με τον Μωυσέα, προκειμένου να τον στείλει στην Αίγυπτο, να πάρει από εκεί τον λαό τον δικό του, τον Ισραηλιτικό.

«Το όνομά μου Κύριος δεν το απεκάλυψα εις τους προγόνους σου, τον Αβραάμ, τον Ισαάκ και τον Ιακώβ. Εκεί είπα: “Είμαι ο Θεός του Αβραάμ”. Σε σένα σου αποκαλύπτω: “Είμαι ο Κύριος”». Ποια διαφορά είναι; Διαφορά είναι ότι τότε ο κόσμος, οι άνθρωποι, πίστευαν σε πολλούς θεούς. Θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι ο Θεός που απεκαλύφθη στον Αβραάμ ίσως είναι ένας από τους πολλούς θεούς. Αλλά τώρα στον Μωυσή αποκαλύπτεται ότι είναι ο Κύριος. Δεν υπάρχει άλλος Θεός. Ένας είναι ο Θεός, ένας και μόνο ένας. «Τα είδωλα των εθνών», λέει ένας ψαλμικός στίχος, «δαιμόνια».

«Είδωλα των εθνών, δαιμόνια». Ένας είναι ο Κύριος. Και στην Καινή Διαθήκη το τρίτο όνομα του Θεού είναι Πατήρ, Υιός και Άγιον Πνεύμα. Η τρίτη και η τελευταία αποκάλυψη. Το τρίτο και τελευταίο όνομα του Θεού, που αφορά σ' αυτή την ίδια τη Θεότητα. Είναι τόσο βασικό αυτό το όνομα, ότι ο Θεός είναι τριαδικός, ώστε να καθορίζει σαφέστατα τον χριστιανό από τον μη χριστιανό. Θα μπορούσαν να πούνε, επί παραδείγματι, οι μουσουλμάνοι ότι εμείς πιστεύουμε στον Θεό, γιατί πήραν από τους Εβραίους.

Πιστεύουν στον αληθινό Θεό, αλλά έχουν μείνει πού, σε ποια φάση; Έχουν μείνει στη φάση της εποχής του Μωυσέως. Έτσι, υπάρχει διάκριση ανάμεσα στην ιδιότητα του χριστιανού και του μουσουλμάνου. Σαφέστατα. Πού είναι η διάκριση; Μην ψάχνετε να βρείτε άλλα· όλα τα άλλα είναι δευτερεύοντα. Αυτό είναι το βασικό. Ο Θεός είναι τριαδικός. Θα το επαναλάβω, λοιπόν, του Αγίου Κυρίλλου: «Άμα γαρ τω νοήσαι Θεόν, νόει και Πατέρα». Μία δεύτερη θέση είναι ότι η δοξολογία που αποτείνεται εις τον Πατέρα αποτείνεται και εις τον Υιόν.

Διότι η ουσία είναι μία του Θεού και, συνεπώς, ο Θεός είναι αδιαίρετος. Μία η ουσία, τρία τα πρόσωπα. Θεμελιώδες δόγμα, η βάση της πίστεως, ακατανόητο, όμορφα. Εάν ήταν κατανοητόν το δόγμα αυτό, τότε δεν θα ήταν πια ένα μυστήριο. Δεν θα ήταν εκείνο που θα μπορούσαμε να είπουμε ότι δεν μπορούμε να το κατακτήσουμε. Παν ό,τι κατακτάται δεν είναι Θεός. Είναι κτιστόν. Μόνο το άκτιστο μένει ακατάκτητο. Κατέκτησα τον Θεό; Δεν είναι Θεός. Είναι γνωστό ότι, χωρίς να πολυπραγμονήσω, όταν ο άνθρωπος δίδει όνομα σε ένα αντικείμενο το κατέκτησε. Όταν ο άνθρωπος, πέραν του ονόματος, δώσει ιδιότητες σε αυτό το αντικείμενο, ακόμη περισσότερο το κατέκτησε. Όταν μπορεί να ζυγίζει τη Γη και να μας λέει πόσα κιλά είναι, μην σας κάνει εντύπωση, ή να ζυγίζει τον Ήλιο και να μας λέει πόσοι τόνοι είναι, δεν έχει σημασία το ότι δεν πήγε ο άνθρωπος στον Ήλιο. Κατέκτησε τον Ήλιο όμως. Από τη στιγμή, θα το πω έτσι λιγάκι πιο καλύτερα, από τη στιγμή που ένα ποσόν μπαίνει στη μέτρηση, κατεκτήθηκε. Θα το πω άλλη μια φορά. Από τη στιγμή που ένα ποσόν μπαίνει στη μέτρηση, υφίσταται μέτρηση και, συνεπώς, μπαίνει στην ονοματολογία, κατεκτήθηκε. Ο Θεός έχει όνομα;

Ο Θεός είναι ανώνυμος, γι' αυτό και πολυώνυμος, όπως λέγει ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός. Γιατί πολυώνυμος; Διότι ανώνυμος. Το όνομα, θα μου πείτε, που είπα, Πατήρ, Υιός και Άγιον Πνεύμα, δεν είναι όνομα. Αγαπητοί μου, και τι έχει να μας πει αυτό; Δεν ξέρουμε τίποτα. Τι θα πει Πατήρ, λέει ο Ιερός Χρυσόστομος; Μη νοήσεις εις τον Πατέρα όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά μιας ποιήσεως και μιας γεννήσεως. Δεν έχει, λέει, γυναίκα ο Πατήρ και γεννάει τον Υιόν, αυτά τα ανθρώπινα. Υπονοεί, χωρίς να ξέρουμε τι θα πει, ότι ο Υιός γεννάται από τον Πατέρα, το ομοούσιον. Αλλά αγνοούμε τι θα πει Υιός.

Αγνοούμε τι θα πει ότι το Πνεύμα το Άγιον εκπορεύεται εκ του Πατρός. Το αγνοούμε. Υπάρχει πλήρης άγνοια και θα υπάρχει εις τους αιώνας των αιώνων και μέσα εις τη Βασιλεία του Θεού, γιατί αποτελούν στοιχεία, θα λέγαμε, αυτής της Θεότητας, αυτής της φύσεως της Θεότητας. Δεν μπορούμε, λοιπόν, αγαπητοί μου, να πούμε τίποτε άλλο. Ωστόσο, αποτελεί λατρεία σωστή, ορθόδοξος, εάν πω ότι ο Θεός είναι τριαδικός. Τόσο μου αποκαλύπτει ο Θεός, να ομολογώ ότι ο Θεός είναι τριαδικός. Ακόμη, ότι το δεύτερον πρόσωπο είναι ο Υιός και το τρίτον πρόσωπο είναι το Πνεύμα το Άγιον.

Ο Υιός γεννάται, γι' αυτό και Υιός. Λέγεται και Λόγος. Και ότι το Πνεύμα το Άγιο εκπορεύεται. Και μόνο γιατί; Από τον Πατέρα. Και μόνο γιατί θα πω αυτά, ορθοδόξως λατρεύω τον Θεό. Επειδή στο κεφάλαιο αυτό μιλεί και περί αιρέσεων, κάτι που πολλές φορές σας το έχω πει, θα το πω άλλη μια φορά. Η ορθοδοξότητα αποβλέπει σε δυο στοιχεία. Δεν ξέρω, το να θέλω να είμαι ορθόδοξος, μια στείρα, θα λέγαμε, επιδίωξη ή μια υπερηφάνεια; Γιατί, ξέρετε, και αυτό το σημείο προσβάλλεται στην εποχή μας. Τι θα πει, λέει, να είσαι ορθόδοξος; Είσαι ένας φανατισμένος άνθρωπος.

Λέγουν και τους Πατέρες της Εκκλησίας μας φανατισμένους ανθρώπους. Αγαπητοί μου, η ορθοδοξότητα σε δύο πράγματα αποβλέπει, ως επιπτώσεις. Το πρώτο είναι ο σωστός βίος. Ο σωστός βίος, δηλαδή η σωστή πνευματικότητα. Αν σας δοθεί η δυνατότητα να γνωρίσετε ποια είναι η ρωμαιοκαθολική πνευματικότητα, εγώ θα πω το εξής: να μη ζω, αν ο Θεός επιτρέψει και έρθει στην Ελλάδα η δυτική πνευματικότητα. Να μη ζω, να μην το δω. Εάν ζω και έλθει, σας βεβαιώνω, δεν ξέρω πώς θα αισθανθώ. Είναι φοβερή η δυτική πνευματικότητα σε σχέση με την ανατολική πνευματικότητα. Από πού απορρέει αυτό;

Από τις δογματικές τοποθετήσεις. Και το δεύτερον, η ορθοδοξότητα έχει ως επίπτωση την ορθή λατρεία του Θεού. Μια λατρεία η οποία δεν είναι ορθή δεν είναι και αποδεκτή. Εάν πω, επί παραδείγματι, στον Θεόν: «Λοιπόν, Κύριε, ξέρω ότι δεν μπορείς να προσέχεις όλους τους ανθρώπους, γιατί τι να κάνεις όλους τους ανθρώπους εσύ, πού να τους φτάσεις όλους τους ανθρώπους; Γι' αυτό, Κύριε, αν μπορείς, κάνε μου κάτι». Αυτά είναι βλασφημία. Υποτιμώ την παντοδυναμία και την πανγνωσία του Θεού. Θυμόσαστε εκείνον τον πατέρα εκείνου του δυστυχισμένου παιδιού, κι αυτός ο πατέρας δυστυχισμένος.

Λέγει: «Κύριε, εάν μπορείς, κάνε μου το παιδί καλά». «Εάν μπορώ; Το θέμα δεν είναι σε μένα, είναι σε σένα. Εάν εσύ πιστεύεις». Τι του κάνει εδώ του πατέρα εκείνου; Μια διόρθωση. Δεν είναι αποδεκτή η λατρεία του Θεού όταν δεν είναι ορθόδοξη. Γι' αυτό και μεταβάλλεται μία λατρεία στον Θεό, μη ορθόδοξη, σε κατάρα, σε ανευλογία. Γι' αυτό κατανοείτε τούτο: οι ορθόδοξοι επιμένουν με όλη τη δύναμη της ψυχής τους να μένουν ορθόδοξοι. Και επειδή απειλούμεθα να χάσουμε την ορθόδοξή μας ταυτότητα, γι' αυτό σας τα υπογραμμίζω αυτά.

Να τα ενθυμούμεθα και να προσευχόμεθα και να μην νομίζουμε ότι η εμμονή μας στην Ορθοδοξία είναι μια στείρα κατάσταση. Εδώ, λοιπόν, λέγει ότι όταν δοξάζεται ο Πατήρ, δοξάζεται και ο Υιός, δοξάζεται και το Πνεύμα το Άγιον, δηλαδή πρακτικά: όταν κάνω την προσευχή μου εις τον Πατέρα, αποτείνεται και εις τον Υιόν και εις το Πνεύμα το Άγιον. Όταν δοξολογώ τον Υιόν, η δοξολογία μου, έστω και αν δεν αναφέρω τον Πατέρα και το Πνεύμα το Άγιον, αποτείνεται και εις τον Πατέρα και εις το Πνεύμα το Άγιον. Όταν παρακαλώ το Πνεύμα το Άγιον να με επισκιάσει και να με βοηθήσει και να με φωτίσει,

το ίδιο πράγμα ζητώ και εις τον Πατέρα και εις τον Υιόν. Που σημαίνει ότι, όταν αποτείνομαι σε ένα από τα τρία πρόσωπα, στην πραγματικότητα αποτείνομαι και εις τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδος. Γιατί; Διότι ο Θεός είναι ένας, μία είναι η ουσία. Η δόξα, η δοξολογία, μεταβαίνει και εις τα τρία πρόσωπα. Λίγο πιο κάτω θα μας πει ο Άγιος Κύριλλος, στη Δευτέρα Παράγραφο, ότι θα ήθελα να σας μιλήσω για τον Θεό. Αλλά τι να σας πω; «Και η μεν διάνοια οξύτατα νοεί, η δε γλώσσα ρημάτων δείται και διηγήσεως πολλής των μεταξύ λόγων». Και έχει το εξής παράδειγμα, για να μην σας το διαβάζω.

Με μια ματιά, λέγει, βλέπουμε όλα τα αστέρια του ουρανού. Με μια ματιά. Αν έπρεπε όμως να μιλήσουμε γι' αυτά, θα χρειαζόμαστε πολλούς λόγους και πολλές ώρες. Έτσι μπορούμε να εννοούμε ό,τι μπορούμε να εννοούμε για τη Θεότητα, αλλά θα πρέπει να μιλήσουμε, θα πρέπει να μιλάμε και να μιλάμε συνεχώς. Ωστόσο, «λέγομεν γαρ, ουχ όσα δει περί Θεού· μόνω γαρ αυτώ τα αυτά γνώριμα· αλλ' όσα και κεχώρηκεν η ανθρωπίνη φύσις και όσα η ημετέρα ασθένεια βαστάσαι δύναται».

«Ου γαρ το τι εστί Θεός εξηγούμεθα, αλλ' ότι το ακριβές περί αυτού ουκ οίδαμεν, μετ' ευγνωμοσύνης ομολογούμεν. Εν γαρ τοις περί Θεού μεγάλη γνώσις, το την άγνοιαν ομολογείν». Εδώ εκφράζει ότι δεν μπορεί ο άνθρωπος να καταλάβει πολλά πράγματα, γιατί έχει ορισμένη δυνατότητα η ανθρωπίνη φύσις να κατανοήσει και ορισμένη δυνατότητα να βαστάσει. Συνεπώς, εκ κατασκευής, αγαπητοί μου, δεν μπορούμε πολλά πράγματα να γνωρίσουμε. Προσέξατε το «εκ κατασκευής». Αυτό, έκανα μια παρέκβαση, θα το πω, ήδη έχει αποδείξει ο Κάντιος. Γιατί ανέφερα τον Κάντιο; Ο Κάντιος είναι φιλόσοφος. Η φιλοσοφία του δεν έχει καμία σχέση με το Ευαγγέλιο. Μη μου πείτε ότι έχει σχέση. Θα επαναλάβω, χωρίς να εξηγήσω: δεν έχει καμία σχέση με το Ευαγγέλιο η καντιανή φιλοσοφία. Αλλά αυτός κατάφερε να αποδείξει ότι η ανθρωπίνη διάνοια έχει όρια, είναι πεπερασμένη. Γιατί το είπα; Υπάρχει μία αυτοπεποίθηση σε εμάς τους ανθρώπους και, ενδομύχως, πιστεύουμε στη θεωρία της εξελίξεως, ότι σήμερα το ανθρώπινο μυαλό κατανοεί ορισμένα πράγματα, αύριο, εν τη εξελίξει του, ο άνθρωπος θα κατανοεί περισσότερα. Έτσι, πολύ συχνά θα ακούτε

τούτη τη θέση, ότι σήμερα δεν το κατανοούμε· θα το κατανοήσουμε αργότερα. Ναι, αλλά έως ποιο σημείο; Βεβαίως, ότι υπάρχουν θέματα που αύριο θα καταλάβουμε καλύτερα, δεν τίθεται ζήτημα. Αυτό παρατηρείται και σε έναν άνθρωπο, τον ίδιο άνθρωπο, όταν είναι σε παιδική ηλικία ή σε ώριμη. Όταν είναι σε παιδική ηλικία, βεβαίως δεν κατανοεί πολλά πράγματα. Βεβαίως το μυαλό του θα ξεδιπλωθεί. Αποφεύγω να πω «θα εξελιχθεί», γιατί μη θεωρηθεί ότι δεν είναι κάτι εξ αρχής αυτό που πρέπει να είναι, αλλά προσλαμβάνει, κατά την πρόοδό του, το μυαλό με μαθητεία. Όχι! Ξεδίπλωμα είναι το μυαλό. Το μυαλό είναι εκείνο που έγινε άμα τη συλλήψει στη μήτρα της μάνας σου. Ξεδίπλωμα είναι το μυαλό. Όπως ακριβώς ένα μπουμπούκι είναι ο

ανθός πλήρης και ο καρπός δεν έχει παρά να ξετυλιχτεί μπροστά μου, να ανοίξει και τίποτα άλλο. Δεν παίρνει το μάτι —μάτι λέγεται εκεί, στην άκρη του κλαδιού, του δένδρου— το μάτι παίρνει μόνο τροφή. Τα πάντα βρίσκονται μέσα σε εκείνον τον οφθαλμό, το μάτι, το φυτικό μάτι. Έτσι το ανθρώπινο μυαλό δεν εξελίσσεται με την έννοια ότι γίνεται καινούριο, κάτι άλλο. Ξεδιπλώνεται ή καλλιεργείται ακόμη στη συνέχεια. Βεβαίως, λοιπόν, επειδή οι γνώσεις είναι προσθετικές, εκείνα που εμείς ξέρουμε σήμερα δεν τα ήξερε ο Σωκράτης, και όμως ο Σωκράτης ήταν σοφός, και ο Πλάτων.

Ένα παιδί σήμερα από το Δημοτικό Σχολείο ξέρει πολύ περισσότερα από ό,τι ήξερε ο Σωκράτης και ο Πλάτων. Δεν πάει όμως να είναι ο Σωκράτης, ο Σωκράτης, και ο Πλάτων, Πλάτων, και να λέγονται σοφοί. Ώστε, λοιπόν, όταν λένε ότι το ανθρώπινο μυαλό περιορίζεται, έχει όρια, σημαίνει ότι δεν μπορεί απεριορίστως να καλλιεργείται το μυαλό. Έχει όρια. Έχει όρια. Τελείωσε. Για να μην πω ότι σήμερα, που λέμε για μια εξέλιξη, δεν ξέρω αν είναι πραγματική εξέλιξη ή είναι οπισθοδρόμηση. Αυτό είναι και μάλλον ζητούμενο παρά δεδομένο. Ωστόσο, σας σημειώνω, αγαπητοί, το ανθρώπινο μυαλό είναι περιορισμένο. Έχει όρια. Δεν μπορεί να ξεπεράσει

τα όρια, τα οποία, αν θέλετε, παρότι έχει πτήσεις το ανθρώπινο μυαλό, δεν παύει να κινείται μέσα στο χωροχρόνο, γιατί είναι ένα προϊόν του χωροχρόνου. Είναι κτιστός ο άνθρωπος, κτιστό και το μυαλό του. Μπορεί να βγει έξω από το χωροχρόνο; Όταν, επί παραδείγματι, ο Απόστολος Παύλος λέει «Οὐκ ἐξὸν ἐστὶν ἀνθρώπῳ λαλῆσαι», δεν είναι δυνατόν ανθρωπίνη γλώσσα να μιλήσει και να πει τα περί της Βασιλείας του Θεού. Τι σημαίνει αυτό, ξέρετε; Ότι δεν υπάρχει η δυνατότητα. Γιατί είναι εξωγήινα αυτά τα πράγματα. Καλύτερα, εξωχωροχρονικά, εξωχωροχρονικά. Να τα όρια του ανθρωπίνου μυαλού. Άρα

σωστά λέγει ο Άγιος Κύριλλος: «Λέγομεν γάρ, οὐχ ὅσα δεῖ περὶ Θεοῦ», όχι όσα πρέπει περί του Θεού, «ἀλλ’ ὅσα κεχώρηκεν ἡ ἀνθρωπίνη φύσις», όσα έχει χωρέσει η ανθρωπίνη φύσις, «καὶ ὅσα ἡ ἡμετέρα ἀσθένεια βαστάσαι δύναται», και όσα η δική μας αδυναμία, ασθένεια, μπορεί να βαστάει, να κρατεί. Τι είπε ο Κύριος στους μαθητάς του; Έχω πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε τώρα να τα κρατήσετε. Όπως θα έλεγε ένας δάσκαλος στο Δημοτικό Σχολείο: Παιδιά μου, έχω πολλά σοφά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε τώρα να τα κρατήσετε. Είναι η ασθένεια του ανθρώπου. «Οὐ γὰρ τὸ τί ἐστι Θεὸς ἐξηγούμεθα». Δεν θα εξηγήσουμε τι είναι ο Θεός.

«Ἀλλ’ ὅτι τὸ ἀκριβὲς περὶ αὐτοῦ οὐκ οἴδαμεν, μετ’ εὐγνωμοσύνης ὁμολογοῦμεν». Ότι τι ακριβώς είναι η ουσία του Θεού, με ευγνωμοσύνη θα το ομολογήσουμε: δεν το ξέρω. Προσέξτε μία φράση, προσέξτε μία φράση: «Ἐν τοῖς γὰρ περὶ Θεοῦ μεγάλη γνῶσις, τὸ τὴν ἀγνωσίαν ὁμολογεῖν». Ό,τι αφορά στον Θεό, θεωρείται μεγάλη γνώση το να αισθάνεσαι και να ομολογείς την αγνωσία σου περί του Θεού. Εδώ είναι και η μεγάλη αξία εκείνου του ρητού του Σωκράτους: «Ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα». Αυτό, αν το βαθύνει κανείς,

σημαίνει: στην πολλή μου σοφία κατάλαβα ότι δεν ξέρω τίποτα. Θυμάμαι έναν καθηγητή μας, φιλόλογο, μακαρίτη. Πολλή ευγνωμοσύνη του οφείλω και τον μνημονεύω. Τι είναι ο σπουδαίος καθηγητής, τι είναι ο σπουδαίος δάσκαλος, αγαπητοί μου! Γι’ αυτό μνημονεύουμε τους διδασκάλους μας. Η Εκκλησία τούς μνημονεύει, τους διδασκάλους. Μεγάλο πράγμα. Τι έλεγε ο Αλέξανδρος; Έλεγε: «Τὸ ζῆν τοῖς γονεῦσι, τὸ εὖ ζῆν τῷ Ἀριστοτέλει». Μας έλεγε, λοιπόν, αυτός ο καθηγητής ότι ο άνθρωπος μοιάζει, μέσα στο χώρο που βρίσκεται, σαν να είναι μέσα σε έναν κύκλο. Ο κύκλος αυτός είναι ορισμένος, ένας μικρός κύκλος. Αλλά όσο μεγαλώνει η περιφέρεια του κύκλου, τόσο ευρύτερα άπτεται...

Αγνώστου, που σημαίνει: όσο πιο σοφός γίνομαι, τόσο πιο πολύ έχω την αίσθηση του Αγνώστου. Δεν ξέρω αν καταλάβατε το παράδειγμα. Γι’ αυτό λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλλος ότι η μεγάλη γνώση θεωρείται περί του Θεού, όταν βλέπει κανείς τη δική του την αγνωσία. Πράγματι, εδώ έχουμε, αγαπητοί μου, πέραν από αυτή τη μεγάλη αλήθεια, και μια άλλη σπουδαία θέση, που αποτελεί ένα βασικό και θεμελιώδες στοιχείο της ανατολικής πνευματικότητας. Σας έλεγα προηγουμένως.

Δεν ξέρω πώς θα αισθανόμουν αν ποτέ βρισκόμαστε εδώ, στο δικό μας το χώρο, γιατί έτσι θα μας το επέβαλαν, μέσα σε μια διάσταση δυτικής πνευματικότητας. Είναι θεμελιώδες, προσέξατε. Είναι γνωστό ότι οι Ανατολικοί έχουμε δύο θέσεις της θεολογίας: η λεγόμενη καταφατική και η λεγόμενη αποφατική. Η καταφατική θέση της θεολογίας, από το «κατάφασις», «κατάφημι», δεν είναι τίποτε άλλο παρά ο τρόπος.

να γνωρίσω τον Θεό διαμέσου των κτισμάτων του, διαμέσου της δημιουργίας, διαμέσου της ιστορίας, δηλαδή τις επεμβάσεις του Θεού μέσα στην ιστορία και λοιπά. Δηλαδή μέσω του κτιστού αισθητού κόσμου. Αντιθέτως, η αποφατική θεολογία, από το «ἀπόφημι», «ἀπόφασις», δεν έχει καμία σχέση με την «απόφαση» που λέμε στη σύγχρονη γλώσσα μας. «Ἀπόφασις» θα πει άρνησις. Αυτό θα πει «ἀπόφασις», άρνησις. Αποφατική θεολογία θα πει θεολογία που αρνείται να δεχθεί την κτιστή δημιουργία σαν μία οδό να γνωρίσει ο άνθρωπος τον Θεό.

Με ποιο τρόπο θα γνωρίσει; Θα γνωρίσει απευθείαν τον Θεό. Δεν του χρειάζεται η κτίσις. Βέβαια, πρέπει να σας πω ότι και μέσα στη δική μας πνευματικότητα δεν λείπει το καταφατικό στοιχείο. Συγκεκριμένα, δε, ο Άγιος Κύριλλος στις κατηχήσεις του χρησιμοποιεί και το καταφατικό στοιχείο, ορθόδοξον είναι, και το αποφατικό στοιχείο. Αλλά δεν μένει μόνο στο καταφατικό στοιχείο, που τελικά θεμελιώνει τη δυτική πνευματικότητα. Τι είναι αυτό το αποφατικό στοιχείο; Είναι το να πω: τι χρειάζεται η δημιουργία να μεσολαβήσει για να γνωρίσω τον Θεό; Πιο απλά ελληνικά.

Η Δύσις λέει ότι θα κατανοήσω τον Θεό καλλιεργώντας τις επιστήμες. Γι’ αυτό θα δείτε, ακόμη από την παλιά εποχή, από τον Μεσαίωνα, θα δείτε η Δυτική Εκκλησία προωθούσε τους ιερείς να σπουδάζουν. Έχουμε πολλούς μεγάλους, σπουδαίους, ονομαστούς θεμελιωτάς επιστημών δύσκη...

Ο Μέντελ, επί παραδείγματι, ένα πρόσφορο παράδειγμα, που είναι ο πατήρ της Γενετικής, ήταν ιερεύς, διότι επίστευε η Δυτική Εκκλησία ότι με το να καλλιεργήσουμε και να προωθήσουμε τις επιστήμες και τα γράμματα θα γνωρίζουμε καλύτερα τον Θεό.

Μπορούμε να γνωρίσουμε, βεβαίως, διά των επιστημών και διά των τεχνών, δηλαδή καταφατικά, τον Θεό. Γιατί η ίδια η Αγία Γραφή μάς καλεί να μελετήσουμε την κτίση. Μάλιστα, με την ευκαιρία, γιατί το έχω και πρόχειρο, τον διάβασα χτες στο ανώτερο κατηχητικό που έχω, ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος λέγει: Να μελετάς ακόρεστα, αχόρταστα, τα βιβλία των φυσικών, ό,τι γράφουν για τη φύση, για τα φυτά, για τα ζώα, για την αστρονομία, γεωλογία, ό,τι είναι. Ακόρεστα, λέει, να μελετάς. Βλέποντας την τάξη της κτίσεως, θα συναισθάνεσαι τον Δημιουργό σου. Αλλά, πιστεύετε, και πολλά βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης επάνω σε αυτό το χώρο κινούνται. Η Σοφία,

Σοφία Σολομώντος, η Σοφία Σειράχ, το βιβλίο των Παροιμιών, το βιβλίο του Ιώβ κινούνται πάνω στην καταφατική θεολογία. Αλλά δεν μένουμε μόνο στην καταφατική. Γιατί; Διότι, απλούστατα, δεν είναι οι γνώσεις που τελικά θα μας κάνουν να γνωρίσουμε τον Θεό. Μάρτυς ο Απόστολος Παύλος. Δεν λέγει, παρακαλώ, στο πρώτο κεφάλαιο προς Ρωμαίους ο Απόστολος Παύλος ότι οι άνθρωποι δεν εγνώρισαν τον Θεό διά της ανθρωπίνης σοφίας; Δεν το λέει αυτό ο Απόστολος Παύλος; Και ότι, ενώ ο Θεός έβαλε τη σφραγίδα της υπάρξεώς του και της παρουσίας του και της θεότητός του και της αϊδιότητός του, δηλαδή της αιωνιότητός του, επάνω στην κτίση,

οι άνθρωποι τελικά δεν εγνώρισαν τον αληθινό Θεό και, αντί να λατρεύσουν τον αληθινό Θεό, ελάτρευσαν την κτίση. Γι’ αυτό λέγει: Άνθρωπε, είσαι αναπολόγητος. Δεν έχεις να απολογηθείς και να πεις «δεν εγνώρισα τον Θεό». Είσαι αναπολόγητος, είσαι αναπολόγητος. Πού είναι το κακό; Λοιπόν, προσέξτε παρακαλώ. Το κακό είναι ότι, όταν πιάσεις να μελετήσεις την κτίση για να γνωρίσεις τον Θεό, σε μια στιγμή που η καρδιά σου είναι βρώμικη, θα ερμηνεύσεις την κτίση λαθεμένα. Και λοιπόν...

Η μέθοδος η καταφατική είναι επικίνδυνη. Τελικά μπορεί να μην οδηγήσει στον Θεό. Θα το πω άλλη μια φορά: μια καρδιά βρώμικη, βρώμικα θα ερμηνεύσει τη φύση. Θέλετε να σας πω ένα παράδειγμα; Η εκμετάλλευση, όχι η διατύπωση — δεν πλήττω τον Δαρβίνο, ο Δαρβίνος είναι ευφυής άνθρωπος, αλλά δεν είναι της ώρας, το έχουμε πει άλλη φορά — η εκμετάλλευση της θεωρίας της εξελίξεως, στην προσπάθειά της να αποδείξει ότι ο άνθρωπος κατάγεται από τον πίθηκο, ξέρετε τι είναι στην πραγματικότητα; Μία προσπάθεια ερμηνείας της δημιουργίας. Πού φτάνουμε; Φτάνουμε σε αποτελέσματα, συμπεράσματα στραβά. Γιατί; Γιατί

στην προσπάθειά μας αυτή δεν φροντίσαμε προηγουμένως να καθαρίσουμε την καρδιά μας. Είναι δε γνωστό ότι τη θεωρία της εξελίξεως την εκμεταλλεύεται, σε όλες τις αποχρώσεις του και κλιμακώσεις του, ο αθεϊσμός. Αυτό είναι πολύ γνωστό. Συμπέρασμα: πώς θα γνωρίσω τον Θεό; Αν καθαρίζω την καρδιά μου. «Μακάριοι οἱ καθαροὶ τῇ καρδίᾳ, ὅτι αὐτοὶ τὸν Θεὸν ὄψονται». Αυτή είναι η ανατολική ορθόδοξη πνευματικότητα. Γι’ αυτό οι Ανατολικοί, βέβαια, μπορεί να υπήρξαν και άνθρωποι κληρικοί, θεολόγοι, διανοούμενοι, αλλά, αγαπητοί μου, ποτέ ο Χριστιανισμός στην Ανατολή δεν καλλιέργησε τις επιστήμες συστηματικά. Συμπτωματικά, έτσι. Συστηματικά, ποτέ.

Έναν τρόπο να γνωρίσουμε τον Θεό, ποτέ. Γι’ αυτό η Ανατολή έχει το εξής φαινόμενο: έχει τον ασκητισμό. Τι είναι ο ασκητισμός; Φεύγει ο άλλος, σε οποιαδήποτε κατάσταση μορφωτική και αν βρίσκεται, να πάει να καθαρίσει την καρδιά του. Κι άμα καθαρίσει την καρδιά του, τότε θα γνωρίσει τον Θεό. Αυτή είναι η οδός η αποφατική. Αλλά ακόμη δεν φτάσαμε, δεν φτάσαμε. Καταλάβατε, λοιπόν, ότι δεν θα ερμηνεύσω σωστά ούτε τον άνθρωπο ούτε τον Θεό. Καλύτερα, δεν θα καταλάβω την Αγία Γραφή, εάν δεν έχω καθαρή καρδιά. Θεμελιώδους σημασίας στην ερμηνευτική του Ευαγγελίου. Γι’ αυτό, αν μπείτε...

Τι είναι οι Άγιοι; Θα σας απαντήσω. Είναι εκείνοι που, με καθαρή καρδιά, με τον τρόπο που ζήσαν, ερμήνευσαν σωστά την Αγία Γραφή. Ώστε τι; Ναι, μόνο οι Άγιοι, με τον τρόπο της ζωής τους, ερμήνευσαν την Αγία Γραφή. Κάθε ερμηνεία της Αγίας Γραφής έξω από το χώρο της αγιότητος οδηγεί στην πλάνη. Γι’ αυτό μας είναι χρήσιμοι, αγαπητοί μου, οι Άγιοι. Γι’ αυτό και επικαλούμεθα ό,τι είπαν οι Άγιοι για να καταλάβουμε την Αγία Γραφή. Αλλά ακόμη δεν φτάσαμε. Ανάληψις της Θεοτόκου, Βασιλεία των Ουρανών, Γέννησις Θεοτόκου, το Ευαγγέλιο, Ευαγγελισμός.

Σε πολλά σημεία ο Άγιος Κύριλλος μάς λέει να ρίξουμε μια ματιά στη δημιουργία και να τη μελετήσουμε, αλλά και σε πολλά σημεία μάς λέει αποφατικά να γνωρίσουμε τον Θεό. Και τι λέει εδώ; «Ἐν τοῖς γὰρ περὶ Θεοῦ μεγάλη γνῶσις, τὸ τὴν ἀγνωσίαν ὁμολογεῖν». Μεγάλη γνώσις είναι να ομολογείς την αγνωσία σου. Δηλαδή ποια αγνωσία σου; Από τη στιγμή που καθαρίζει η καρδιά, αρχίζει να έχει την αίσθηση του Θεού και, έχοντας την αίσθηση του Θεού, τότε βλέπει ο ταλαίπωρος άνθρωπος τη μεγαλοπρέπεια του Θεού και τη φτώχεια τη δική του. Και αν τον ερωτήσετε «Τι γνωρίζεις από τον Θεό;», θα σας πει: Τίποτα.

Όσο πιο βαθύς γνώστης γίνεται του Θεού, και εμπειρικά, γιατί, ξέρετε, η γνώση του Θεού δεν είναι ένα φαινόμενο διανοητικό. Είναι ένα φαινόμενο και διανοητικό. Είναι ένα φαινόμενο, δηλαδή, της υπάρξεως ολοκλήρου. Είναι εμπειρικό, δηλαδή και με το νου μου και με την καρδιά μου, το συναίσθημά μου και με τη βούλησή μου και με την ψυχή μου και με το σώμα μου. Θα λέγαμε, ολοκλήρου της υπάρξεως αυτή η γνώση, ολοκλήρου. Έτσι ο άνθρωπος φτάνει να πει: Δεν ξέρω τίποτα από τον Θεό. Και θα ιδείτε να ομολογούν οι μεγάλοι Άγιοι: «Άγνωστε, μεγάλε μου Άγνωστε». Ο Άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος και άλλοι. «Μεγάλε μου Άγνωστε και πολύ γνωστέ». Ακούστε: «Μεγάλε μου Άγνωστε και πολύ γνωστέ».

Να το δούμε λιγάκι έτσι, πιο χειροπιαστό. Εκείνοι που θα μπορούσαν να έβλεπαν στην εποχή του τον Ιησού Χριστό, τι θα μπορούσαν να έλεγαν; Ποιος είναι ο Ιησούς Χριστός; Ένας άνθρωπος, ένα και εβδομήντα πέντε, συγκεκριμένος. Αυτός είναι ο Ιησούς Χριστός, τίποτα άλλο. Ελάτε να τον ψηλαφήσουμε, να τον ζυγίσουμε, να τον μετρήσουμε, να τον χαρακτηρίσουμε. Θα λέγαμε ότι αυτή είναι μια καταφατική μέθοδος. Τον ζυγίσαμε, τον μετρήσαμε. Οι μαθηταί, μετά την Πεντηκοστή, όταν αντελήφθησαν ποιος είναι ο Ιησούς Χριστός, τους έπιασε ίλιγγος. Ποιος ήταν εκείνος με τον οποίο ήσαν κάθε μέρα μαζί; Αγαπητοί μου, ίλιγγος! Και τότε τι θα μπορούσαν να λέγουν;

Τον καιρό που τον γνώριζαν, αν τους έλεγαν κάποιοι άνθρωποι «Γνωρίζετε τον Ιησού Χριστό;», θα απαντούσαν: «Πώς, δεν τον ξέρω; Ήταν δάσκαλός μου». Ακούστε με πόση επιπολαιότητα, παιδική επιπολαιότητα: «Πώς δεν τον ξέρω; Ήταν δάσκαλός μου». Άνθρωπος. Όταν θα τους ερωτούσαμε μετά την Πεντηκοστή «Γνωρίζετε ποιος είναι ο Ιησούς Χριστός;», «Είναι ο Υιός και Λόγος του Θεού που έγινε άνθρωπος. Δεν τον ξέρουμε». Ο ψηλαφητός και ταυτοχρόνως ο αναφής, ο αψηλάφητος. Δεν τον ξέρουμε, δεν τον κατανοούμε. Δεν μπορούμε να πούμε τίποτα για τον Θείο Λόγο που έγινε άνθρωπος. Πώς έγινε η ενανθρώπηση; Οι μαθητές του Διδασκάλου, που μαθητεύσατε τρία χρόνια κοντά του, δεν ξέρουν. Αυτή είναι η μεγάλη γνώση, η αγνωσία. Πιστεύω, λοιπόν,

το αντελήφθητε. Επάνω σε αυτήν τη μεγάλη αγνωσία στηρίζεται, αγαπητοί μου, η Ορθόδοξος Ανατολική Πνευματικότητα. Επάνω εδώ, δηλαδή ουσιαστικά επάνω εις την κάθαρση της καρδιάς. Γι’ αυτό θα λέγαμε: δεν πρέπει να λέμε «θα αρχίσουμε να μελετάμε τούτο ή εκείνο», χωρίς βέβαια να πούμε ότι απαγορεύεται αυτό ή κάτι άλλο, αν προηγουμένως ή τουλάχιστον παραλλήλως δεν κάνουμε την προσπάθεια να καθαρίζουμε την καρδιά. Δεν θα καταλάβουμε τίποτε από την Αγία Γραφή εάν δεν σταματήσουμε να αμαρτάνουμε. Να είστε σίγουροι. Γι’ αυτό και όσοι παίρνουν την Αγία Γραφή, σε κατάσταση πολλής αμαρτωλότητος ευρισκόμενοι, την ερμηνεύουν στραβά. Έχω ακούσει τέτοια...

εξοργιστικά βλάσφημες θέσεις των συγχρόνων μας επάνω στην Αγία Γραφή, που λέω: φρίκη, φρίκη, φρίκη. Αλλά γιατί; Αφού οι ίδιοι είναι η κόπρος του Αυγείου, τι άλλα θα έβγαζαν συμπεράσματα παρά να λέγουν αυτά που οι ίδιοι πάσχουν; Θυμηθείτε μόνο έτσι ένα ενδεικτικό παράδειγμα. Θυμηθείτε, αγαπητοί μου, θυμηθείτε τον Καζαντζάκη, που τι έχει πει για τον Ιησού Χριστό στο βιβλίο του «Ο Τελευταίος Πειρασμός». Θυμηθείτε, αυτά από πού ειπώθηκαν; Από μια βρώμικη καρδιά. Θυμηθείτε ένα τελευταίο θεατρικό έργο που παίχτηκε στην Αθήνα και παρουσιάζει... Δεν μπορώ να το πω. Δεν μπορώ. Όλα αυτά γιατί;

Έχουν βρώμικη καρδιά οι άνθρωποι αυτοί. Πώς να καταλάβεις το λόγο του Θεού; Πώς να καταλάβεις το Ευαγγέλιο; Θα παρακαλέσω, λοιπόν, να το κατανοήσουμε, ότι είναι η οδός της καθάρσεως της καρδίας, η λεγομένη νηπτική οδός, η οδός που θα καθαρίσουμε την καρδιά. Μη ματαιοπονούμε αλλιώτικα. Ήμουνα φιλάργυρος; Δεν θα είμαι. Είμαι θυμώδης; Δεν θα είμαι. Ανήθικος; Δεν θα είμαι. Και όχι μόνο δεν θα είμαι, αρνητικά, αλλά και θετικά: θα είμαι επιεικής, θα είμαι πράος, θα είμαι άνθρωπος, φιλάνθρωπος. Με κάθε τρόπο ασκών την αρετή και ζων την αρετή. Μέγας. Παράγραφος τρίτη.

«Μέγας μὲν Ἀβραὰμ καὶ τίμιος, ἀλλὰ μέγας πρὸς ἀνθρώπους. Ὅτε δὲ πρὸς τὸν Θεὸν ἦλθε, τότε φησὶν εὐγνωμόνως ἀληθεύων· Ἐγώ εἰμι γῆ καὶ σποδός. Οὐκ εἶπε γῆ καὶ ἐσίγησεν, ἵνα μὴ τὸ μέγα στοιχεῖον ἑαυτὸν ὀνομάσῃ, ἀλλ’ ἐπήγαγε καὶ σποδός, ἵνα τὸ εὐδιάλυτον αὐτοῦ καὶ σαθρὸν παραστήσῃ». Μέγας, λέγει, ο Αβραάμ και τίμιος, σπουδαίος, αλλά μέγας και τίμιος στους ανθρώπους. Όταν κάποτε του απεκαλύφθη ο Θεός, τότε ο Αβραάμ είπε, αληθεύοντας:

«Είμαι γη και στάχτη, γη και σποδός, είμαι γη και στάχτη». Είδες; Δεν είπε «γη» και να σιωπήσει, ώστε να μην θεωρηθεί ότι ο Αβραάμ είναι το μεγάλο στοιχείο της γης, δηλαδή η γη μας. Ας πούμε η Δήμητρα, η θεά Δήμητρα, έτσι, που είναι η θεά Γη. Για να μην θεωρηθεί ο Αβραάμ ότι είναι η γη, γιατί είναι μεγάλος, είπε: «Είμαι σποδός», γη και σποδός, δηλαδή χώμα και στάχτη, δηλαδή τίποτα. Η στάχτη, λέει, είναι ευδιάλυτη, διαλύεται. Είμαι τίποτα. Πότε το είπε αυτό ο μέγας και τίμιος στους ανθρώπους Αβραάμ; Όταν ήρθε σε μία συνάντηση με τον Θεό.

Του απεκάλυψε ο Θεός τον εαυτό του, τότε, αγαπητοί μου, είπε: Δεν είμαι τίποτα. Αυτή είναι η αγνωσία, αυτή είναι η αγνωσία. Πότε; Όταν γνώρισε τον Θεό.

Και όταν είδης, τονώ πάντα τους ουρανούς Έχει ένα παράδειγμα, να μην πάω την όρο με αυτό, να δουν λίγα λεπτά Τετάρτη παράγραφος Ήδη σε επιχειρεί τα περί Θεού λέγει Πρώτον διηγήστο της γης τα τέρματα Γενικής και το τέλος της εισικίας της γης Ουγινώστη και πως τον κατασκευαστή αξίος νοήσε δημήσει Όποιος λέγει επιχειρεί να μιλήσει για το Θεό Πρώτα -πρώτα να δημιουργηθεί και να μας πει και να μας περιγράψει Τα πέρατα της γης, που τελειώνει η γη Στη γη κατοικεί Γιατί βλέπω ότι δεν μπορείς να μου μιλήσεις Πού είναι τα πέρατα της γης Στη γη κατοικής Το τέλος, την άκρη του δικού σου σπιτιού, δεν γνωρίζεις. Δεν είναι η γη το σπίτι σου; Πες μου πού είναι η άκρη της. Δεν την ξέρεις. Τότε πώς τον κατασκευαστή της θα μπορέσεις να καταλάβεις και να κατανοήσεις άξια και επάξια, τον κατασκευαστή, τον Θεό; Αυτό είναι μια καταφατική, θα λέγαμε, θέση, πολύ σπουδαία. Πραγματικά, δεν έχει κανείς παρά να δει τον Θεό. Λέμε: είναι δυνατός ο Θεός. Και πόσες φορές σας το έχω πει αυτό το πράγμα. Λιγάκι να βαθύνει κανείς και να δει το σύμπαν, λίγο, λίγο, λίγο, τον πιάνει ίλιγγος. Το πόσο δυνατός είναι ο Θεός.

Λέει και η Γραφή: «Πάντα όσα ηθέλησε εποίησε». Όσα θέλησε έκανε ο Θεός. Φοβερό. Ποιος είναι ο Θεός; Αγαπητοί μου, ας μου επιτραπεί να πω εδώ μια συσχέτιση. Βέβαια, είναι αδιανόητο πράγμα αυτοί που ακούνε λόγον Θεού και αυτοί οι οποίοι ομιλούν υψηλές θέσεις περί Θεού, όσο βέβαια υπάρχει δυνατότητα να μιλάει και να ακούει κανείς τέτοιες θέσεις, όπως εδώ μας τις περιγράφει ο Άγιος Κύριλλος. Είναι αδιανόητον, αλλά καμιά φορά δεν είναι καθόλου περίεργο, να φτάνουμε να βλασφημούμε το όνομα του Θεού. Με όλα αυτά που λέμε, εκείνος που ποτέ εβλασφήμησε το όνομα του Θεού, θα πρέπει να τον βγαίνει η φρίκη και να λέει: «Τι έχω κάνει;»

Τι έχω κάνει; Μα θα μετανοήσω, μα δεν θα το ξανακάνω αυτό. Και θα τρέμει, έστω και από μια κεκτημένη ταχύτητα, από θυμό, έστω από μια συνήθεια κεκτημένη, να πει: «Θα προσέχω, θα τρέμω, μη τυχόν επαναληφθεί αυτό», που με κάνει να κατανοώ ότι είναι φρικώδες. Εγώ, ο μικρός άνθρωπος, να φτάνω να βλασφημήσω το Άγιον Όνομα του Θεού. «Ἀλλ’ ἀδυνατεῖς γνῶναι σαυτοῦ τὴν ἀσθένειαν; Ἐκ τούτου γνῶθι τοῦ Θεοῦ τὴν δύναμιν». Λέγει: «Δεν μπορείς να καταλάβεις τη δική σου αδυναμία; Δεν ξέρεις ποιος είσαι; Από αυτό να καταλάβεις και να γνωρίσεις τη δύναμη του Θεού». Πόσο μεγάλος είναι ο Θεός.

«Ἐνατένισον πρῶτον ἡλίῳ καὶ τότε τὸν Δεσπότην πολυπραγμόνησον». Ρίξε μια ματιά στον ήλιο και τότε έλα να μιλήσεις για τον Δεσπότην, τον Κύριον Ιησούν, τον κατασκευαστή του ηλίου. «Βαθύτερά σου μὴ ζήτει καὶ ἰσχυρότερά σου μὴ ἐξέταζε. Ἃ προσετάγη σοι, ταῦτα διανοοῦ». Αυτό, μάλιστα, είναι από τη Σοφία Σειράχ 3,22. Τα βαθύτερά σου μην τα ζητάς και τα ισχυρότερά σου μην τα εξετάζεις. Εκείνα που προσετάχθης να σκέπτεσαι, αυτά να θες. Δηλαδή, ό,τι σας είπα στην αρχή. Μα, άνθρωπε, συγγνώμη, όταν λέει «βαθύτερά σου», έτσι.

Ισχυρότερά σου μη ζητάς να εξετάσεις. Η ίδια η Αγία Γραφή πολλές φορές δεν μας ζητάει να βαθύνουμε λόγω των δυνατοτήτων. Δεν πρόκειται, αγαπητοί μου, περί μιας εντολής εδώ που έρχεται να μας πει —αγιογραφική είναι αυτή η εντολή— να μένουμε στην επιφάνεια των πραγμάτων. Ρίξτε μια ματιά στους Πατέρες της Εκκλησίας μας και δείτε βάθος. Να μελετήσουμε τον Άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο, τον Άγιο Γρηγόριο Νύσσης, να δούμε βάθος που θα τρομάξουμε. Τι έπιασαν αυτοί οι άνθρωποι, αγαπητοί μου, τι έπιασαν αυτοί οι άνθρωποι, τι μάτια είχαν! Δεν δείτε περί αυτού.

Για εκείνο που σας είπα στην αρχή της ομιλίας μου για τον Καντ, που απέδειξε τις αδυνατότητες της ανθρωπίνης διανοίας. Δηλαδή, πρόσεξε. Μην προσπαθείς, αφού θα γνωρίσεις τα όρια της διανοίας σου, τις δυνατότητές σου. Πρόσεξε πού θα εκταθείς. Αν επιχειρήσεις περισσότερα πράγματα να μάθεις, ενώ το μυαλό σου δεν φτάνει, θα πέσεις στην πλάνη. Και όταν πέσεις στην πλάνη, τότε ποιος θα σε γυρίσει πίσω; Αγαπητοί μου, δεν τελείωσε η κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου περί του Θεού, αλλά, πρώτα ο Θεός, θα συνεχίσουμε την ερχομένη Δευτέρα.