Catecheses of St Cyril 041 | 02-04-1984

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are in the fifth catechesis of Saint Cyril, which concerns the great subject of faith. This is the third talk we have given on this subject of faith. To establish his teaching on faith and its various aspects, Saint Cyril refers to several examples, naturally from Holy Scripture. And so he says: “There is much to be said about faith, and even an entire month of daily narration would not provide enough time.” In other words, there is much to say about faith. We have many things to say—or could say—and naturally, a single day would not be enough to say them all. For elsewhere he has told us that he wishes his discourse to be measured, so as not to weary those seated before him, and thus enable them to receive what he has to tell them, because, naturally, anything more...

they would be unable either to retain in their memory or to work through as they should, so that they might digest what they hear. This process of working through what we hear is very important, because when someone hears many things but cannot assimilate or process them, you understand that the purpose is lost. And because Saint Cyril wants his catechumens to learn what he tells them—for these are catechetical instructions, lessons in which they must be initiated and which they must come to know—he is directly concerned that they should understand his teaching and truly make that knowledge their own. Nevertheless, he says that it is enough to give one example from the Old Testament, and he refers to Abraham. There are several very noteworthy points that we shall mention, because Abraham is known to be presented in the New Testament as a model of faith, both in the Apostle Paul’s Epistle to the Hebrews and in other epistles. He therefore writes: “He”—that is, Abraham—“was justified not by works alone, but also by faith. For he accomplished many things, yet he was never called the friend of God until he believed.”

Moreover, all his works were brought to completion through faith: through faith he left his parents, and so forth.

Indeed! Indeed, we see here that Abraham is regarded as the foremost example of faith and the father of all who believe. But let us recount the history, which Saint Cyril relates a little farther on: for this very faith Abraham left his parents; for faith he left his homeland, his country, and his home. Therefore, just as he was justified, “as he was justified, so you too must be justified.” You too must be justified in the same way. As far as bearing children was concerned, his body was as good as dead, because he was an old man, and his wife was elderly as well. Therefore, they could no longer have children.

There was no hope whatsoever of having a child: “and no hope of offspring remained.” Nevertheless, God promised this elderly man that he would have a child. And what did Abraham do? “Without weakening in faith,” Abraham, and so forth, “though he considered his own body already as good as dead, did not look to the weakness of his body but to the power of Him who had made the promise, regarding the One who promised as faithful,” and so forth. In other words, he did not remain confined to what he knew about himself—“Physically, I am now as good as dead”—but placed his faith in the One who has the power to do all things.

How, then, was Abraham ultimately justified through faith—by faith, forgive me—when faith even led him to be willing to sacrifice his own child? When God told him, “You will give Me this child, who was born according to the promise and in a miraculous way; now you will return him to Me, you will give him to Me—that is, you will sacrifice your child,” Abraham did not hesitate. Truly, a giant of faith! He did not hesitate to prepare to sacrifice his child. Of course, God stopped him. God simply set this before him, because He already knew Abraham’s faith. God, being omniscient, had no need to arrange this trial in order to discover how much faith Abraham possessed. It would be absurd to say such a thing, but...

He did it simply to set Abraham before history as a model of faith. This is why God employs all these means. Exactly the same thing happened with Job. Did God not know whether Job was sincere in his worship of Him? And yet He permitted all Job’s suffering so that, throughout history, Job might become an everlasting example for believers and for all people. So I come now to the principal words Saint Cyril speaks: “He was justified not by works alone, but also by faith.” He was not justified only by works, but also by faith, for he accomplished many things. Yet he was never called the friend of God except when he believed, and every work of his...

was perfected only when it received the seal of faith. In the New Testament, my dear friends, this example is used in a different way. In his epistles, both in Hebrews and elsewhere, the Apostle Paul wishes to emphasize the great importance of faith, this vital element of faith: no matter how much you accomplish or how hard you labor, you cannot present your works before God and say as though you had a right, “My God, You must give me Your Kingdom.” For human works are like a filthy menstrual rag. Do you know what that expression means? Since Holy Scripture uses it, I will explain it; there is no harm in doing so, because we often hear the phrase. It refers to the rags a woman uses during her monthly period. That is what human works resemble, however splendid they may be. Did you hear that? This is why I explained the phrase. I explained it lest the logismos, the intrusive thought, should ever enter us: “Ah, now you are accomplishing something; you are important.” Yes, those supposedly great things I accomplish—my works—are like a filthy menstrual rag. It is a fearful thing! Thus the Apostle Paul wishes to emphasize the aspect of faith, and he says something very important indeed.

When was Abraham justified? When he was circumcised, or before his circumcision? Paul says that he was justified before circumcision. For the Jews maintained that the mere fact of belonging to the people of God through circumcision was enough to bring a person into the Kingdom of God. “No,” says the Apostle Paul, “no.” For Abraham was called righteous before he was circumcised. Did you hear that? The Apostle Paul emphasizes this. But Saint James the Brother of the Lord saw the other aspect as well:

works. Because his epistle has a practical character, rather than the more doctrinal character of the Apostle Paul’s epistles, he wishes to emphasize: “Do not sit there telling me, ‘I have faith, and by that alone I shall be saved,’ while you have no works.” So he too brings forward Abraham as an example and says: “Look: works justified Abraham.” It is one and the same truth, but both the Apostle Paul and Saint James the Brother of the Lord wish to correct certain extremes that may arise among Christians. And throughout history, my dear friends, these extremes have indeed appeared. Take, for example, the Protestants, who say:

“You will be justified by faith.” Others may say, “You will be justified only by works.” What is the Orthodox position? Do you know what the Orthodox position is? It is that you will be justified through both faith and works, while justification itself is, of course, a gift of God. You will offer whatever you can, but what you offer must have this twofold character: faith and works. And God will give you justification as a gift. For you are not entitled to justification either by faith or by works. As I told you, all this is like a filthy menstrual rag. But because God loves and wills it, He will give the gift. Yet He also asks something from you. He requires both of these things. This is the Orthodox view. And so Saint James says here that...

“He was justified not by works alone, but also by faith; for he accomplished many things, yet he was never called the friend of God.” When, then, was he called God’s friend? “When he believed.” This means neither works without faith nor faith without works. Nevertheless, we cannot present either one before God as a claim entitling us to justification. Somewhere in the Psalms there is a verse saying that God stooped down from Heaven to see whether there was anyone who kept His commandments or, at least, anyone “who seeks the Lord.” No one was found.

Does that mean there are no people who at least seek the Lord? But how do they seek Him? Most imperfectly. For this reason, my dear friends, we cannot present ourselves before God and say, “Lord, I believed in You, and now You must give me Your Kingdom.” The Kingdom of God is a gift. It is God’s gift. God offers it to us after we, to the measure of our ability, offer both faith and works. Since Abraham became not only the father of a nation but also the father of faith, he becomes a type and model of faith in the Old Testament. I have told you before...

The model of faith in the New Testament is neither the Apostle Peter nor the Apostle Paul, but the thief upon the cross—the Good Thief. My dear friends, the thief upon the cross is a towering rock of faith. A towering rock! Would you have expected that? The Apostle Paul turned to Christ after a brilliant and glorious appearance of Christ. What did the thief see? He saw the One in whom he believed hanging upon a cross and about to die. Can Paul’s faith be compared with the thief’s faith? No. It is another matter that Paul labored greatly and made abundant use of this faith. He labored more than all the Apostles. That is a different subject. I am speaking only about...

faith. The giants of faith are Abraham and the Good Thief. For Saint Cyril says, “Let us remember those of the Old Testament. Abraham is our model, since we too have become his children through faith.” Indeed, since he is the father of faith, he is also the father of a people who believe. The Israelites are Abraham’s children according to the flesh; they descend from Abraham’s flesh. But the new Israel—the Christians throughout the world, from every nation and tribe of the earth and in every age—are Abraham’s children when they believe in Jesus Christ. Abraham, therefore, is our father in faith.

For he believed, and it was reckoned to him as righteousness—that is, as virtue. Here, righteousness means virtue. His faith, then, was counted as virtue. And this is something great, my dear friends, because the Lord Himself set it before the Jews when He told them: “You say that you are Abraham’s children. If you truly were Abraham’s children, you would believe in Me, because he saw My day and rejoiced.” What is “My day”? My dear friends, Abraham had received the promise that the Messiah would come...

from his descendants—or rather, through his one particular descendant, Isaac. “They will become a people,” God said, “as numerous as the stars of heaven.” Many times God brought him outside and showed him the stars of heaven. Of course, Scripture records one such occasion in connection with a sacrifice, but God repeated this promise many times. I believe God continued saying it for some twenty years. Yet Abraham never said, “You keep telling me this again and again, but where is my child? I see no child.” He was saddened only by the thought that perhaps he would never have a child.

He did, of course, have Ishmael by Hagar, who was a servant. “That is not it. No,” God told him. “Your own child will come from Sarah, the rightful heir.” “When will this happen, Lord?” he asked. And his descendants would also be like the sand of the sea. Abraham believed. The Old Testament does not state it explicitly, but...

...the promise that the Messiah would come through his descendant Isaac. Yet we see this clearly in Abraham’s grandson Jacob, when Jacob himself speaks of it to Judah. This expectation of the Messiah existed. And so Abraham departed from this world believing that the Messiah would come. When Abraham learned in Hades that one of his descendants had come—the promised and appointed Descendant, who would be the Savior of the world—he rejoiced. This is the day of Christ: His incarnation. “He saw My day”—that is, “My incarnation”—and he rejoiced. And then those wretched Jews, whose eyes were covered as with scales, said:

“You are not yet fifty years old. Abraham departed from this world two thousand years ago, and You claim that Abraham saw Your day and rejoiced?” Then Christ spoke those words that were incomprehensible to His hearers: “Amen, amen, I say to you, before Abraham came into being, I am.” I exist. Before Abraham came into being, I exist. These words were incomprehensible then, but today they are comprehensible to us. He truly existed, my dear friends. You see, there in Hades Abraham received confirmation that his faith had been fulfilled. And when Christ later descended into Hades, of course...

He came, of course, to the righteous. You see, faith is a great thing. But let us consider a few more points.

Concerning the circumcision we mentioned earlier, Saint Cyril says here: “Having believed in these things, he was sealed unto righteousness and received circumcision, receiving it as the seal of the faith he had while still uncircumcised, together with the promise that he would be the father of many nations.” He received justification before circumcision; circumcision came afterward. Abraham was not justified by circumcision, but by faith. This becomes an argument in Paul’s hands concerning the Israelites—forgive me—when he tells them: “You cannot be justified by the privilege of circumcision unless you also believe in Jesus Christ.”

Here is the example: Abraham is our forefather.

“For he is not the father of us all according to the flesh, but the pattern of his faith makes us all children of Abraham.” This is what I told you earlier: he is not everyone’s father according to the flesh, but he is our pattern and father according to the spirit—that is, according to faith. “To human understanding, it is unbelievable that someone should rise from the dead, just as it is equally unbelievable that children should be born of elderly people whose bodies were as good as dead.” “Unbelievable” means something beyond belief. To human understanding, it is unbelievable that someone who is biologically as good as dead could beget a child. In the same way, he says, it seems unbelievable to our small minds that...

...after we die, we shall rise again. Abraham believed, and he had a child. We likewise believe that we shall rise from the lifelessness that comes upon us in death. What does this mean? “Through this likeness of faith, we come to be adopted as children of Abraham; and then, after faith, like him, we receive the spiritual seal.” There is, he says, a likeness of faith. Just as Abraham believed that he would have descendants even though his body was as good as dead, so we believe that we shall rise again. Thus we share the likeness of his faith. And just as he received confirmation—and God was, of course, shown to be true—so we also receive the seal. What is that seal?

Baptism. “Being circumcised by the Holy Spirit through the washing, not in the foreskin of the body but in the heart, according to Jeremiah, who says, ‘Circumcise for God the foreskin of your hearts’; and according to the Apostle, ‘In the circumcision of Christ, having been buried with Him in Baptism,’ and so forth.” In other words, we now receive the seal through Baptism, not the seal of circumcision—not the removal of the body’s foreskin. The foreskin signifies the state opposite to circumcision. “If we preserve this faith, we shall be blameless and shall be adorned with every kind of virtue.” If we preserve this faith, we shall become blameless and be adorned with every sort of virtue, because faith truly is the ground beneath us. No one can genuinely accomplish anything—not a single virtue, as we said last time—without faith. He asks: how can anyone preserve virginity, purity, and chastity if he does not believe? Saint Cyril told us this last time; and, as he says in a much later catechesis, “The root, the root, the root of every good work is the resurrection of the dead.” Faith that we shall rise again is the root of every good work. I believe that I shall rise again, and so...

...I order my conduct and my life accordingly. You see, then, that faith is the foundation, the underlying ground in which all the virtues grow.

He gives another example from the New Testament: the example of the Apostle Peter. What was the Apostle Peter? A man just as we are, “composed of flesh and blood and sustained by the same kinds of food.” He consisted of flesh and blood, and he ate and grew through the same food that we eat. He was subject to the same human frailties as we are. Yet you saw, he says, that when Jesus Christ told him, “Walk upon the water,” he believed and walked as though on solid ground. But when the intrusive thought entered him, “How can this be happening?” his faith gave way, and he began to sink. Yet notice what happened afterward: as they returned to the boat...

...with Christ holding him, Peter did not swim back to the boat; he continued walking. This means that he was lifted out of the water and began to walk again—his faith was restored. Here we see exactly what faith is. “Faith has such great power that not only is the believer saved, but others have also been saved through the faith of other people.” Faith has such great power that it saves not only the one who believes, but also others who may be close to the believer. And he gives a beautiful example. I will not read the whole passage to you, of course, so that we are not delayed, because it is quite lengthy.

He refers to the paralytic of Capernaum, who was carried by four men. They brought him, removed the roof tiles above, and lowered him down. When Christ saw this, what did He say? Listen carefully: He praised the faith of the four men, not the faith of the paralytic. It is possible that, because of his paralysis, the paralytic could not even speak. We often see paralytics whose vocal cords are also paralyzed and who cannot speak. The Lord, therefore, could not address the paralytic. It appears that he was utterly helpless. And now we see that those around the paralytic believe...

...and the paralytic is saved. In other words, my dear ones, we too can help save our fellow citizens—or any person who is unable to pray or believe—if we believe and pray for him. You see what a great thing this is. But there is something even more wondrous. Further on, Saint Cyril gives another example: the example of Lazarus.

“If you believe, you will see the glory of God,” almost as though He were saying, “You must supply the faith that the dead man lacks.” If you believe, you will see the glory of God. Could the dead man exercise faith? He was dead. Who supplies what the dead man lacked—faith? Lazarus’s sisters, the sisters of the dead man. That is why He says, “If you believe,” not, “If Lazarus believes.” How could Lazarus believe? He was dead. “If you believe, you will see the glory of God.” And she did indeed see her brother’s resurrection.

Here we truly see that faith is a great blessing even for those around us. If the people surrounding someone believe, this is a great blessing for that person. Conversely, if one person believes, he becomes a source of benefit to those around him. “But even if you are unbelieving or weak in faith, do not fear, for the Lord loves mankind. He has compassion on you when you repent.” Once you repent, things will change for you. Truly, my dear ones, this is something very important, something we often encounter in people. Someone—especially a young person—may tell us, “You know, Father, I do not believe.” We do not take that statement at face value; I tell you this sincerely. The words “I do not believe” are often merely words, because that person has made it all the way to Holy Confession. Yet there is an inconsistency here...

...which I often point out to them, though not always. You have come to confess, yet you say that you do not believe. By whose authority will you receive absolution? By the authority of my person, or by the authority of the crucified and risen God-Man, Christ? If, then, you do not believe in Christ, what forgiveness of sins will you receive? Do you not see that what you are saying is contradictory? As you know, faith depends on the state of the heart—that is, on the state of one’s life, on how a person lives. This is what the Evangelist John says: people did not want to come to the light; they would not approach Christ because their works were evil. And he gives a most beautiful, classic description—one might say an anatomy—of the matter.

“For everyone who does evil hates the light and does not come to the light, lest his works should be exposed.” He does not come to the light; in other words, he does not believe. The light is Christ. He does not believe because he does not want his works exposed, since he practices evil—that is, he lives sinfully. In reality, once the sinful way of life is removed, faith is immediately revealed. If someone corrects his life, he no longer has reasons to say that he does not believe. Therefore, when someone—especially a young person, as I explained—tells us, “I do not believe,” we do not concentrate on that statement. We concentrate on helping him correct his life, and faith will return. That is why Saint Cyril says here that even if you are still an unbeliever or weak in faith...

...the Lord loves mankind. What must you do? “Only say it, and I shall count even this as gratitude from you.” You yourself must say to the Lord with gratitude: “Lord, I believe; help my unbelief.” This is what that suffering father said to Christ: “If You can, heal my child, who is possessed by a demon. If You can.” He did not say, “If You are willing,” but, “If You can.” Christ did not overlook the wording. The Lord replied, “It is not a question of whether I can, but whether you believe.” Then that suffering father was brought to an awareness of his condition and said, “Lord, I believe. Help me. I am an unbelieving man; help me.”

Saint Cyril continues by recalling what the Apostles said: “Lord, increase our faith.” Faith is something that can be added to or taken away. The verb “increase” is very well chosen: add to us, that is. We can lose our faith; it can be diminished. We can add to our faith and make it grow; there can be an increase. Here the disciples recognized their need and their poverty. They saw that, in the face of everything they were called to accept, their faith was very small. So they entreated the Lord, asking Him to increase their faith. What would you say? Would the Lord not increase the disciples’ faith? Then you will ask me...

You will rightly ask me: does this mean, then, that faith is not something that comes from me? When the disciples ask, “Increase our faith,” it is Christ who must increase it. Yes, my dear ones, faith is indeed a gift. Since it is a gift, then, why could I be held accountable if I do not possess it? Yes, it is a gift bestowed according to the measure of one’s free disposition. Faith is a gift of God, a gift of the Holy Spirit, but it is bestowed according to the measure of one’s free disposition. And that disposition is your own work, your own responsibility. It is yours—entirely yours. Therefore, you will be praised if you accept faith, or condemned if you reject it. As you know, all things are gifts of the Holy Spirit. But I would like to speak specifically about faith and love, because it is useful for us to understand this. We would say that faith is a divine uncreated energy that comes from God. “God is faithful,” Saint Cyril told us. We know this from Holy Scripture: God is faithful.

He makes faithful. These, then, are divine uncreated energies of God—love, faith, and patient endurance, all of them. God is called “the God of patient endurance”—the God of patient endurance. These are divine uncreated energies; and just as the sun sends forth its rays...

...and, when they fall upon a clean, reflective surface, they are reflected back toward their source, so it is with the gifts of God. God sends me the divine uncreated energy of faith and the divine uncreated energy of love as a gift. If, as Saint Theophilus of Antioch says, the looking glass—the mirror of my soul—has no rust upon it, then it will reflect what falls upon it. And what is reflected will return to its source. This is response. God gives me His gift; I have a clean mirror and a good free disposition, and then I respond to what God has given me. I say to Him, “I believe.” He gives me the divine uncreated energy of faith, and I say, “I believe.” What am I doing when I say this? I am returning it to Him—not as something unwanted, but as a response. It is like a telephone conversation: the other person speaks to me, and I speak in return. What does that mean? It means that I answer what he says to me. In the same way, when I say, “I believe,” I am responding to the gift God has given me. You see, then, how profoundly important this is. Therefore, we must be watchful—very watchful—so that we never lose our faith. The danger is real.

The danger is very immediate. I will say it again: very immediate. One temptation, one unexpected event, and we have lost everything. Here we might apply a principle from economics. Economists say that the best way not to become poor is to keep growing richer. In other words, the best way not to lose your money is to keep adding to it. For if you ever say, “I have a certain amount; I will not increase it, but will leave it as it is, as capital,” it will begin to diminish. But when you keep increasing that capital, you are not in danger of seeing it decrease.

Take care: that is what economists say. I would not want anyone to become a lover of money because of this! I mention it only as an example. I am transferring this economic principle into the spiritual realm. Do you know when we can say that we are not in danger—at least not immediately—of losing our faith? When we are increasing it. When, then, will I not fear that it may be taken from me? When I keep adding to it and increasing it. This is perfectly natural. And now I want you to pay attention to something very beautiful that Saint Cyril says: “The word ‘faith’ is one, but what it denotes is divided into two.” Faith, he says, is one as regards its name. We say, “faith.” But in meaning it is divided into two things.

It branches into two things, into two kinds of faith. “For one kind of faith is dogmatic faith, which consists in the soul’s assent to a truth, and it benefits the soul, as the Lord says: ‘He who hears My words and believes Him who sent Me has eternal life and does not come into judgment.’ And again: ‘He who believes in the Son is not judged, but has passed from death into life.’ O, how great is God’s loving-kindness! For what others attained by pleasing God over many years, Jesus now grants to you in a single hour.” What others accomplished with great labor, you gain within a few minutes. How? “For if you believe that the Lord Jesus Christ…”

“…and that God raised Him from the dead, you will be saved and brought into Paradise by Him who brought the thief into Paradise. And if you truly believe this, it is possible.” That is, if you say, “I believe that Jesus Christ is Lord”—and Lord means God—“and that God the Father raised Him from the dead,” you will be saved, just as the thief was saved. “For He who saved the thief when he believed within a single hour on this holy Golgotha will likewise save you when you believe.” He who saved the thief will also save you. What is this faith called? Dogmatic faith—or theoretical faith, if you prefer. It is what we mean when we say, “I believe that God exists.”

I believe that God is Trinity. I believe that the Son, the second Person, became man. According to Saint Cyril, all these things belong to what is called dogmatic faith. A great many people, my dear friends, possess this dogmatic faith. Many faithful Christians—indeed, most of them—possess dogmatic faith. If we tell someone, “Recite the Creed for us,” he says, “I believe in one God, the Father Almighty.” Do you deny anything contained in it? “No, I accept it all completely.” Very well, then: you possess what is called dogmatic faith. But there is also another kind of faith, and it is this above all that characterizes the true Christian—not the first kind alone.

“The second kind of faith is that which is given by Christ as a gift of grace.” Consider this as well: “For to one is given through the Spirit a word of wisdom; to another, a word of knowledge according to the same Spirit; to another, faith by the same Spirit; and to another, gifts of healing,” and so forth. Here he quotes a passage from Holy Scripture, First Corinthians 12:8, which shows that faith is a gift of the Holy Spirit. “This faith bestowed by grace through the Spirit is not merely dogmatic, but also acts and accomplishes things beyond human power.” It is not merely dogmatic—although it certainly includes dogmatic faith—but is called active faith. This, then, is the second aspect

of one and the same faith. What does “active” mean? Listen: “For whoever possesses this faith will say to this mountain, ‘Move from here to there,’ and it will move.” When someone possesses this active faith and says to that mountain, “Go and cast yourself into the sea,” or, “Move over there,” it moves. When Christ said, “If you have faith like a grain of mustard seed and say to this mountain, ‘Go and cast yourself into the sea,’ it will go,” what did the Lord mean by “if you have faith like a grain of mustard seed”? What kind of faith did He mean? He did not mean dogmatic faith, but active faith: faith that acts, faith that can even move mountains. This faith, my dear friends, must be present in our lives.

For if this faith is absent, the other essentially remains dead. That is why, in the end, we see our Christians living spiritually inactive lives, because they possess only dogmatic faith—if only they truly possessed even that! Since they possess dogmatic faith alone, their lives remain spiritually inactive. But true, active faith can transform a person’s entire life, and that one person can transform an entire community, as John Chrysostom says. A faithful person can set an entire community, an entire city, on the right path. Active faith is a great thing indeed.

For if someone says to this mountain, believing that it will happen and not doubting in his heart—as the Lord Himself says in Mark 11:23, “not doubting,” that is, without thoughts beginning to arise such as, “Will it happen this way or not?”—then he receives grace. And it is concerning this faith that the words were spoken: “If you have faith like a grain of mustard seed,” and so forth. “For just as the mustard seed is small in size yet fiery in its power, and although contained within a tiny space puts forth great branches and, when fully grown, can even shelter the birds, so faith within the soul, in a single swift movement, accomplishes the greatest things.” You know, the Fathers interpret it in this way: mustard is the plant from which we make

mustard, which burns.

“Fiery” means that it burns and has a sharp taste. It signifies faith that is warm, living, active, fervent—faith that burns with spiritual warmth. If you possess even this much faith, he says, you can accomplish so many things. “It beholds God in the imagination and gazes upon Him.” As soon as it turns its thought toward God, it sees God and gazes upon Him. “Insofar as the illumined soul is able, it travels through the ends of the world and, even before the consummation of this age, already beholds the Judgment.” How beautiful this is! Look at it! The imagination ranges over the ends of the earth, the ends of the world, the ends of the universe; but even before the consummation, this faith already beholds the Judgment,

and the recompense promised as a reward. “Therefore, possess the faith in Him that depends upon you, so that you may also receive from Him the superhuman, active faith.” This is how Saint Cyril concludes the paragraph. In other words: acquire, my brother, dogmatic faith; believe what the Church teaches, and then God will also give you active faith. If dogmatic faith is not present, upon what can active faith rest? It cannot stand. But before I close this section, I would like to tell you something.

This is, of course, only one aspect of faith, because the subject of faith is endless—truly endless. Just when you feel that you have grasped it, you feel that you have lost it, because you see that it is like the ocean. You scoop up seawater in your hands and say, “I have grasped the sea.” What have you grasped? You have grasped nothing. Faith is truly a vast sea, an ocean. Faith is a great thing. One aspect is faith in the providence of God. I would like to bring you closer to this very great subject, which Holy Scripture addresses many times. The Lord Himself emphasizes it in His Sermon on the Mount.

He calls people to look at the birds of heaven, the lilies of the field, and so forth. This is faith in the providence of God—that is, in God’s care. Do you know how far simple, bare, merely dogmatic faith stands from faith in God’s providence? In reality, faith in God’s providence is active faith; it is simply one aspect of active faith. Saint Cyril does not address it here, and that is why I mention it to you. What does this mean? One person says, “I believe that God exists.” Another says, “I believe not only that God exists, but that God sees me, cares for me, and provides for me.” What do you think?

Which is the living believer: the person who merely believes in God, or the person who says, “God provides for me; God will not abandon me”? This is the meaning behind that very beautiful phrase which, unfortunately for us, has become a mere saying emptied of its content: “God has everything,” we say; “God will provide.” What does that mean? It means that if I have nothing, God has everything. If I cannot act, God can. It means that God is wise, has love, and possesses power as well. Is that not so? My own condition does not matter; God remains powerful, wise, and good. Therefore, will He give me what I need? Will God take it away from me?

God will not take it away from me. It is easy to say this. Yet, my dear friends, we now say it merely as an expression, like a proverb uttered in the flow of conversation: “God will provide.” I would like to call all of us to return to the true meaning of those words, so that when we say, “God will provide,” we understand what we are saying and believe it. God will provide. He is God—what a great thing! So when we entrust ourselves to God’s providence, what deep peace we shall have! We shall have neither anxious cares nor distress. Somewhere in the Old Testament, God says through one of the prophets: “Could a mother forget her child?”

Even if a mother were to forget her child, I will not forget you. He takes even this possibility and says: even if a mother forgets her child, I will not forget you. There is also that other famous saying, again through the prophet: “I have drawn your city, Jerusalem, upon the palm of My hand, and I behold it.” In an anthropomorphic manner, God is pictured here as drawing the city of Jerusalem upon the palm of His hand. This means that He keeps it very close, that He sees it and watches over it, and that nothing happens apart from His providence. And even if there appears to be abandonment—as has happened so many times throughout history—that abandonment is for correction and spiritual training.

No, it was not destruction. Was God’s abandonment an act of condemnation? The proof that it was not is that the people of Israel still exist. Israel was not condemned, my dear friends; do you know this? It was not condemned. This abandonment was corrective and instructive, not condemnatory. That is why one of the signs that the Second Coming of Christ is near is this: there will be another attempt to bring Israel back through the preaching of the Prophet Elijah and Enoch, as the Apocalypse tells us. This shows that those among the people who believe will return; they were not condemned. Likewise, when we think that God has abandoned us, He has not abandoned us.

He holds us in His care. Indeed, Saint Isaac the Syrian describes this abandonment by certain signs. When a person begins to grow angry with God and to lack patient endurance, and so forth, then he may take these as signs that his abandonment is condemnatory.

But when he possesses patient endurance, tears, and hope, then, always according to Saint Isaac the Syrian, he receives the assurance that his abandonment is not condemnatory but corrective. And this forms part of God’s plan, part of His providence. How many times have we felt that God was abandoning us? Do you know why this happens? So that we may come to our senses. We are struck, we suffer…

We go through many things, so to speak, precisely in order to come to our senses, and we imagine that God has abandoned us. But the person who does not believe in God’s providence thinks that God truly has abandoned him, and he reaches that desperate conclusion: “There is no God.” “If God exists,” he says, “why did my husband die? Why did my child die, if God exists?” You hear people saying such things: “Why did my child die? Why did I have a car accident? Why did I become ill? Why did I fall into poverty, if God existed?” Do you hear that conclusion? A dreadful conclusion—truly dreadful. Therefore, my dear ones, those of us who possess dogmatic faith must lose no time. We must do everything we can and beseech God to give us this active faith,

one aspect of which is faith in God’s providence. Then we shall begin to experience within ourselves all the joy and warmth that a person of faith can feel. I remember once, many years ago, when I was returning from Athens on a bus. I was sitting in the very last seat. Beside me was a woman holding a little baby in her arms, asleep against her. We very nearly collided with another vehicle, and the driver braked sharply. You can imagine how we were all thrown out of our seats and hurled forward. My dear ones, we were all frightened, and understandably so. Only one person was not frightened.

That little child felt the warmth and safety of its mother’s embrace. The same is true of the believer who trusts in the providence and love of God.

Ευρισκόμεθα εις την πέμπτην κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου, που αναφέρεται εις το μεγάλο θέμα της πίστεως. Είναι το τρίτο θέμα που κάνουμε στο θέμα αυτό της πίστεως. Ο Άγιος Κύριλλος, για να κατοχυρώσει το θέμα της πίστεως και των πτυχών της, αναφέρεται σε διάφορα παραδείγματα, φυσικά από την Αγία Γραφή. Γι' αυτό και λέγει: «Καὶ πολὺς ὁ περὶ τῆς πίστεως λόγος, καὶ οὐκ ἀρκεῖ τοσοῦτος μηνὸς πάσης ἡμέρας διηγούμενος χρόνος». Ότι ο λόγος περί της πίστεως είναι πολύς. Έχουμε πολλά πράγματα να πούμε ή μπορούμε να πούμε και, φυσικά, δεν θα επαρκέσει ο χρόνος μιας ημέρας να τα πούμε όλα αυτά, διότι αλλού μας έχει πει ότι επιθυμεί να έχει μία συμμετρία στον λόγο του, ώστε να μην κουράσει τους καθημένους του, προκειμένου να δεχθούν εκείνα τα οποία θα τους πει, γιατί φυσικά παραπάνω

πράγματα δεν θα έχουν τη δυνατότητα να τα κρατήσουν και στη μνήμη τους, αλλά και στην επεξεργασία που πρέπει να κάνουν εκείνων που ακούν, για να τα χωνέψουν. Το θέμα της επεξεργασίας είναι μεγάλο πράγμα, διότι όταν ακούει κανείς πολλά πράγματα και δεν μπορεί να τα αφομοιώσει, να τα επεξεργαστεί, αντιλαμβάνεστε ότι είναι ένας χαμένος σκοπός. Και επειδή ο Άγιος Κύριλλος ενδιαφέρεται να μάθουν οι κατηχούμενοί του αυτά τα οποία τους λέγει, διότι είναι κατηχήσεις, είναι μαθήματα, πρέπει να μυηθούν, πρέπει να τα γνωρίσουν, ενδιαφέρει άμεσα η γνώση όσων τους λέγει και η κατάκτηση αυτής της γνώσεως. Ωστόσο, λέγει ότι αρκεί να πούμε ένα παράδειγμα από την Παλαιά Διαθήκη και αναφέρεται στον Αβραάμ. Έχει μερικά σημεία τα οποία είναι πάρα πολύ αξιόλογα και τα οποία θα σημειώσουμε, διότι είναι γνωστό ότι ο Αβραάμ χρησιμοποιείται και από την Καινή Διαθήκη ως υπόδειγμα πίστεως, τόσο στην προς Εβραίους επιστολή του Αποστόλου Παύλου όσο και σε άλλες επιστολές. Γράφει λοιπόν: «Ἐκεῖνος», δηλαδή ο Αβραάμ, «οὔτε ἐξ ἔργων μόνον ἐδικαιώθη, ἀλλὰ καὶ ἐκ πίστεως. Πολλὰ μὲν γὰρ κατώρθωσεν, ἀλλ' οὐδέποτε φίλος Θεοῦ ἐκλήθη, ἀλλ' ὅτε ἐπίστευσεν».

πάνω δε έργων αυτού κατά πίστην τετέλεστε, κατέλειπε γονέας διαπίστην κλπ.

Πράγματι! Πράγματι, βλέπουμε εδώ ότι ο Αβραάμ θεωρείται ο κορυφαίος της πίστεως και ο γενάρχης της πίστεως. Ας πούμε όμως το ιστορικό, που το λέει λίγο πιο κάτω, ότι άφησε γονείς για αυτήν ακριβώς την πίστη, άφησε πατρίδα, χώρα, σπίτι για την πίστη. Και συνεπώς, όπως και εκείνος εδικαιώθη, «ὥσπερ οὖν ἐκεῖνος ἐδικαιώθη, καὶ σὺ δικαιώθητι». Και εσύ έτσι, με τον ίδιο τρόπο, να δικαιωθείς. Ήταν νεκρός ως προς το σώμα διά την τεκνογονία, διότι ήταν γέρων και η σύζυγός του ήταν πρεσβύτις και αυτή. Συνεπώς δεν μπορούσε να κάνει πια παιδιά.

Δεν υπήρχε καμία ελπίδα τεκνογονίας, «καὶ τεκνογονίας ἐλπὶς οὐδεμία κατελείπετο». Εν τούτοις, ο Θεός, λέει, εις αυτόν τον πρεσβύτη επαγγέλλεται την τεκνογονία, υπόσχεται την τεκνογονία. Και ο Αβραάμ τι έκανε; «Καὶ μὴ ἀσθενήσας τῇ πίστει», ο Αβραάμ κτλ., «καὶ κατανοήσας τὸ ἑαυτοῦ σῶμα ἤδη νενεκρωμένον, οὐ τῇ τοῦ σώματος ἀσθενείᾳ, ἀλλὰ τῇ δυνάμει τοῦ ἐπαγγειλαμένου προσέχων, πιστὸν ἡγησάμενος τὸν ἐπαγγειλάμενον» κτλ. Δηλαδή, δεν έμεινε στην αυτογνωσία του, ότι εγώ πια σωματικά είμαι νεκρωμένος, αλλά την πίστη μου τη ρίπτω εις εκείνον που έχει τη δύναμη να κάνει τα πάντα.

Πώς ο Αβραάμ τελικά εδικαιώθη διά της πίστεως, εκ της πίστεως, συγγνώμη, αφού έφτασε ακόμη, με γνώμονα την πίστη, να θέλει να θυσιάσει και το παιδί του. Όταν του είπε ο Θεός ότι θα μου δώσεις αυτό το παιδί, το οποίο ήδη κατ' επαγγελίαν γεννήθηκε και κατά θαυμαστόν τρόπον, τώρα θα μου το επιστρέψεις, θα μου το δώσεις εμένα, δηλαδή θα θυσιάσεις το παιδί σου, εκείνος δεν δίστασε. Πραγματικά, γίγας πίστεως! Δεν δίστασε να ετοιμαστεί να θυσιάσει το παιδί του. Φυσικά ο Θεός τον εμπόδισε. Απλώς προέβαλε, γιατί ο Θεός εγνώριζε την πίστη του Αβραάμ. Δεν ήταν ανάγκη να κάνει αυτό το σχήμα ο Θεός, ως παντογνώστης που είναι, για να γνωρίσει τι πίστη έχει ο Αβραάμ. Είναι αστείο να το λέει κανείς, αλλά...

Αλλά, απλούστατα, για να τον προβάλει στην ιστορία ως υπόδειγμα πίστεως. Γι' αυτό μετέρχεται όλα αυτά τα σχήματα ο Θεός. Όπως ακριβώς το ίδιο πράγμα συνέβη και με τον Ιώβ. Δεν εγνώριζε ο Θεός εάν ο Ιώβ είναι ειλικρινής στη λατρεία του στον Θεό ή όχι; Κι όμως επιτρέπει όλη την ταλαιπωρία του, για να γίνει υπόδειγμα αιώνιο μέσα στην ιστορία, διά τους πιστούς, διά τους ανθρώπους. Έρχομαι λοιπόν στα κύρια εκείνα σημεία που λέγει: «Ὅτι ἐκεῖνος οὐκ ἐξ ἔργων μόνον ἐδικαιώθη, ἀλλὰ καὶ ἐκ πίστεως». Δεν δικαιώθηκε μόνο από τα έργα, αλλά και από την πίστη, διότι πολλά κατόρθωσε. Αλλά ποτέ δεν εκλήθη φίλος του Θεού, παρά μόνο όταν επίστευσε, και κάθε του έργο

ετελειοποιήθη μόνο όταν επήρε τη σφραγίδα της πίστεως. Στην Καινή Διαθήκη, αγαπητοί μου, γίνεται διαφορετικός τρόπος χρήσεως του παραδείγματος αυτού. Ο Απόστολος Παύλος θέλει να τονίσει στις επιστολές του, και στην προς Εβραίους και στις άλλες επιστολές, θέλει να τονίσει τον μεγάλο παράγοντα της πίστεως, το σπουδαίο αυτό στοιχείο της πίστεως: ότι όσα θέλεις φτιάξε, όσα θέλεις δούλεψε, δεν μπορείς να προβάλεις εις τον Θεόν τα έργα σου και να πεις δικαιωματικά: «Θεέ μου, θα μου δώσεις τη βασιλεία Σου». Διότι τα ανθρώπινα έργα είναι ως ράκος αποκαθημένης. Ξέρετε ποιο είναι το ράκος της αποκαθημένης; Αφού το λέει η Αγία Γραφή, θα το ερμηνεύσω, δεν πειράζει, γιατί πολλές φορές το ακούμε. Είναι τα κουρέλια που χρησιμοποιεί μια γυναίκα για την περίοδό της. Έτσι μοιάζουν τα έργα του ανθρώπου, όσο λαμπρά και αν είναι. Το ακούσατε; Γι' αυτό ερμήνευσα το «ράκος αποκαθημένης». Γι' αυτό το ερμήνευσα, αν καμιά φορά μας μπει ο λογισμός: «Ε, τώρα εσύ φτιάχνεις κάτι, είσαι σπουδαίος». Ναι, αυτά που φτιάχνω τα σπουδαία, τα έργα μου, είναι ως ράκος αποκαθημένης. Ε, φοβερό! Έτσι ο Απόστολος Παύλος θέλει να τονίσει την πλευρά της πίστεως και λέγει μάλιστα κάτι πολύ σπουδαίο.

Πότε δικαιώθηκε ο Αβραάμ; Όταν έκανε την περιτομή ή προ της περιτομής; Λέγει ότι προ της περιτομής εδικαιώθηκε. Διότι οι Εβραίοι υπεστήριζαν ότι και μόνο γιατί θα ανήκεις εις τον λαό του Θεού με την περιτομή, αυτό είναι ικανό να σε εισαγάγει εις τη βασιλεία του Θεού. Ε, όχι, λέει ο Απόστολος Παύλος, όχι. Διότι ο Αβραάμ εκλήθη δίκαιος πριν κάνει την περιτομή. Το ακούσατε; Το τονίζει αυτό ο Απόστολος Παύλος. Είδε όμως και την άλλη όψη ο Άγιος Ιάκωβος ο Αδελφόθεος:

τα έργα. Διότι θέλει, επειδή η επιστολή του έχει πρακτικό χαρακτήρα, δεν έχει θεωρητικό όπως του Αποστόλου Παύλου οι επιστολές, θέλει να τονίσει εκεί ότι μη μου κάθεσαι και μου λες ότι έχω την πίστη και έτσι θα σωθώ μόνο, χωρίς να έχεις έργα. Και φέρνει παράδειγμα τώρα τον Αβραάμ πάλι και λέγει: «Κοίταξε να ιδείς, τα έργα εδικαίωσαν τον Αβραάμ». Πρόκειται περί του ενός και του αυτού πράγματος, αλλά τόσο ο Απόστολος Παύλος όσο και ο Άγιος Ιάκωβος ο Αδελφόθεος θέλουν να διορθώσουν κάποιες ακρότητες που μπορεί να υπάρχουν στους χριστιανούς. Και μες στην ιστορία, αγαπητοί μου, υπάρχουν αυτές οι ακρότητες. Παράδειγμα, οι Προτεστάντες, οι οποίοι λέγουν:

«Με την πίστη θα δικαιωθείς». Κάποιοι άλλοι μπορεί να λέγουν: «Μόνο με τα έργα θα δικαιωθείς». Ποια είναι η ορθόδοξος θέση; Ξέρετε ποια είναι η ορθόδοξος θέση; Ότι και με την πίστη και με τα έργα θα δικαιωθείς, εφόσον βέβαια η δικαίωση είναι δώρο του Θεού. Εσύ θα προσφέρεις ό,τι θα προσφέρεις, αλλά αυτό που θα προσφέρεις θα είναι αυτό το διπλούν: η πίστη και τα έργα. Και ο Θεός θα σου δώσει ως δώρο τη δικαίωση. Γιατί δεν δικαιούσαι ούτε με την πίστη ούτε με τα έργα. Σας είπα, αλλά αυτό είναι ως ράκος αποκαθημένης. Αλλά γιατί αγαπάει και θέλει, θα δώσει. Αλλά θέλει όμως και από σένα κάτι. Θέλει και αυτά τα δύο. Αυτή είναι η ορθόδοξος άποψη. Γι' αυτό λέει εδώ ο Άγιος Ιάκωβος ότι...

«Ἐκεῖνος οὔτε ἐξ ἔργων μόνον ἐδικαιώθη, ἀλλὰ καὶ ἐκ πίστεως· πολλὰ μὲν γὰρ κατώρθωσεν, ἀλλ' οὐδέποτε φίλος Θεοῦ ἐκλήθη». Πότε όμως εκλήθη; «Ἀλλ' ὅτε ἐπίστευσεν». Που σημαίνει: ούτε τα έργα χωρίς την πίστη ούτε η πίστη χωρίς τα έργα. Εν τούτοις, δεν μπορούμε να προβάλλουμε στον Θεό για δικαίωση ούτε το ένα ούτε το άλλο. Λέγει κάπου ένας ψαλμός, ένας ψαλμικός στίχος, ότι ο Θεός διέκυψε, λέει, εξ ουρανού να δει ποιος είναι εκείνος που τηρεί τις εντολές του Θεού ή, επιτέλους, «ὁ ἐκζητῶν τὸν Κύριον». Δεν βρέθηκε κανένας.

Θα πει, δεν υπάρχουν άνθρωποι που τουλάχιστον εκζητούν τον Κύριον; Πώς τον εκζητούν όμως; Ατελέστατα. Γι' αυτόν τον λόγο, αγαπητοί, δεν μπορούμε να προβάλλουμε στον Θεό και να πούμε: «Κύριε, εγώ επίστευσα σε Σένα και τώρα θα μου δώσεις τη Βασιλεία Σου». Η Βασιλεία του Θεού είναι δώρο. Είναι δώρο του Θεού. Μας το προσφέρει ο Θεός, αφού όμως εμείς, στο μέτρο των δυνατοτήτων μας, θα προσφέρουμε και την πίστη, θα προσφέρουμε και τα έργα. Επειδή λοιπόν ο Αβραάμ εστάθηκε όχι ο γενάρχης ενός λαού μόνον, αλλά ο γενάρχης της πίστεως, γι' αυτό και γίνεται τύπος της πίστεως στην Παλαιά Διαθήκη. Σας έχω πει άλλοτε...

Τύπος πίστεως στην Καινή Διαθήκη δεν είναι ούτε ο Απόστολος Πέτρος ούτε ο Απόστολος Παύλος, αλλά είναι ο ληστής επί του σταυρού. Είναι ογκόλιθος πίστεως, αγαπητοί μου, ο ληστής επί του σταυρού. Ογκόλιθος! Το θέλατε; Ο Απόστολος Παύλος επέστρεψε εις Χριστόν ύστερα από μια λαμπρή, ένδοξη επιφάνεια του Χριστού. Ο ληστής τι έβλεπε; Αυτόν που πίστευσε τον έβλεπε κρεμασμένο σ' έναν σταυρό, που σε λίγο θα πέθαινε. Συγκρίνεται η πίστη του Παύλου με την πίστη του ληστού; Όχι. Άλλο ότι ο Παύλος πολύ εκοπίασε και αξιοποίησε αυτή την πίστη του, πολύ εκοπίασε, περισσότερο όλων των Αποστόλων. Άλλο θέμα. Σας λέγω μόνο για το θέμα της

πίστεως. Γίγαντες πίστεως: ο Αβραάμ και ο ληστής. Επειδή, λέγει, «μνησθῶμεν τῶν ἐκ τῆς Παλαιᾶς· τύπος ἡμῖν ὁ Ἀβραάμ, ἐπειδὴ κἀκείνου γεγόναμεν υἱοὶ διὰ τῆς πίστεως». Πράγματι, αφού είναι ο γενάρχης της πίστεως, τότε είναι και ο γενάρχης ενός λαού που πιστεύει. Οι Ισραηλίτες είναι κατά σάρκα παιδιά του Αβραάμ, κατάγονται από τη σάρκα του Αβραάμ. Ο νέος Ισραήλ, οι χριστιανοί ανά τον κόσμο, από όλους τους λαούς και τις φυλές της γης, όλων των εποχών, είναι παιδιά του Αβραάμ, όταν πιστεύουν στον Ιησού Χριστόν. Γενάρχη λοιπόν της πίστεως έχουμε τον Αβραάμ.

Επειδή εκείνος επίστευσε και ελογίσθη αυτό εις δικαιοσύνην, δηλαδή εις αρετή. Δικαιοσύνη θα πει αρετή. Λογαριάστηκε, δηλαδή, η πίστη του ως αρετή. Και είναι μεγάλο πράγμα, αγαπητοί, διότι και ο Κύριος ο ίδιος το προέβαλε αυτό στους Εβραίους, όταν τους είπε ότι λέτε ότι είσαστε παιδιά του Αβραάμ. Εάν είσαστε παιδιά του Αβραάμ, πραγματικά θα πιστεύατε σε μένα, διότι εκείνος είδε τη μέρα τη δική μου και χάρηκε. Ποια είναι η μέρα η δική του; Αγαπητοί μου, ο Αβραάμ είχε πάρει την υπόσχεση ότι θα έρθει ο Μεσσίας

από τους απογόνους του ή, μάλλον, από τον απόγονό του τον μοναδικό, τον Ισαάκ. Θα γίνει λαός, λέγει, ως τα άστρα του ουρανού. Πολλές φορές ο Θεός τον έβγαλε έξω και του έδειξε τα άστρα του ουρανού. Βέβαια, μια φορά το έχουμε εκεί με μια θυσία, αλλά πολλές φορές το είπε αυτό ο Θεός. Νομίζω, κάπου είκοσι χρόνια που το λέει ο Θεός. Και δεν είπε κάποια φορά ο Αβραάμ: «Μα, μου το λες, μου το λες, μου το λες. Ε, πού είναι το παιδί μου; Δεν βλέπω κανένα παιδί». Μόνο είχε λυπηθεί ότι τελικά δεν θα αποκτήσει παιδί.

Παιδί βέβαια από την Άγαρ, που ήταν δούλη, ο Ισμαήλ. «Τίποτα. Όχι», του λέει, «δικό σου παιδί θα είναι από τη Σάρα, επίσημο παιδί». «Πότε», λέει, «Κύριε, αυτό;» Όταν θα είναι και σαν την άμμο της θαλάσσης. Επίστευσεν ο Αβραάμ. Και δεν το γράφει μεν ρητώς η Παλαιά Διαθήκη, αλλά...

Γεμί. την επαγγελία ότι θα έρθει ο Μεσσίας από τον απόγονό του, τον Ισαάκ. Το βλέπουμε σαφώς όμως στον εγγονό του, τον Ιακώβ, αυτό το πράγμα, να το λέει ο ίδιος ο Ιακώβ στον Ιούδα. Υπήρχε αυτή η προσδοκία του Μεσσίου. Και τώρα έφυγε από τον κόσμο αυτόν ο Αβραάμ με την πίστη ότι θα έρθει ο Μεσσίας. Και όταν το έμαθε ο Αβραάμ στον Άδη, ότι ήρθε ένας απόγονός του, αυτός ο επηγγελμένος απόγονος, ο καθορισμένος, ήρθε και που θα είναι ο σωτήρας του κόσμου, εχάρηκε. Αυτή είναι η ημέρα του Χριστού, δηλαδή η ενανθρώπηση. «Είδε την ημέρα τη δική μου», δηλαδή τι; «Την ενανθρώπησή μου», και εχάρηκε. Και εκεί οι ταλαίπωροι Εβραίοι, που είχαν

φλούδες στα μάτια τους, είπαν: «Δεν είσαι ούτε πενήντα χρονών άνθρωπος. Ο Αβραάμ έφυγε από τον κόσμο αυτόν πριν από δύο χιλιάδες χρόνια, και είδε τη δική σου την ημέρα ο Αβραάμ και χάρηκε;» Και είπε μετά ο Χριστός εκείνα τα ακατανόητα λόγια διά τους ακροατάς Του: «Ἀμὴν ἀμὴν λέγω ὑμῖν, πρὶν Ἀβραὰμ γενέσθαι, ἐγώ εἰμι». Εγώ υπάρχω. Πριν γίνει ο Αβραάμ, εγώ υπάρχω. Ακατανόητα λόγια, κατανοητό όμως σήμερα για μας. Αυτός υπήρξε, αγαπητοί μου. Ο Αβραάμ, βλέπετε, εκεί εις τον Άδην επήρε την πληροφορία της πληρώσεως της πίστεώς του. Και όταν ο Χριστός κατέβηκε μετά εις τον Άδην, βεβαίως...

των δικαίων ή των ασφαλών σαφώς. Βλέπετε, η πίστη, μεγάλο πράγμα. Αλλά ας δούμε μερικά ακόμα.

Που προηγουμένως σας είπαμε το θέμα της περιτομής, λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλλος: «Ἐπὶ τούτοις πιστώσας ἐσφραγίσθη εἰς δικαιοσύνην καὶ περιτομὴν ἔλαβε, σφραγῖδα τῆς πίστεως τῆς ἐν τῇ ἀκροβυστίᾳ λαβών, ἐπαγγελίαν ὅτι πατὴρ ἔσται πολλῶν ἐθνῶν». Ότι επήρε τη δικαίωση πριν την περιτομή. Η περιτομή είναι μετά. Δεν δικαιώθηκε από την περιτομή ο Αβραάμ, αλλά από την πίστη. Αυτό δε είναι ένα επιχείρημα για τους Ισραηλίτες — συγγνώμη — στα χέρια του Παύλου για τους Ισραηλίτες, που τους λέγει ότι δεν μπορείτε να δικαιωθείτε. Τους το προβάλλει: «Δεν μπορείτε να δικαιωθείτε από το προνόμιο της περιτομής, εάν δεν πιστεύσετε και στον Ιησού Χριστό».

Παράδειγμα! Πρόγονός μας ο Αβραάμ.

Ου γαρ κατά σάρκα ημών πάντων εστί πατήρ, αλλά ο τύπος της εκείνου πίστεως πάντας ημάς υιούς ποιεί του Αβραάμ. Είναι αυτό που σας είπα προηγουμένως, ότι δεν είναι πατήρ κατά σάρκα όλων, αλλά είναι όμως τύπος και πατήρ κατά πνεύμα, δηλαδή κατά την πίστη. Άπιστον παρ’ ανθρώποις το εκ νεκρών αναστήναί τινα, ώσπερ ομοίως άπιστον και το εκ νενεκρωμένων πρεσβυτών τεκνογονίαν γενέσθαι. Άπιστον θα πει κάτι απίστευτον. Απίστευτο σε ανθρώπους να μπορέσει κανείς, όταν είναι βιολογικά νεκρός, να κάνει παιδί. Έτσι και σε εμάς λέγει ότι

απίστευτο για το μικρό μας το μυαλό ότι, όταν πεθάνουμε, θα αναστηθούμε. Αυτό επίστευσε ο Αβραάμ και έκανε παιδί. Το ίδιο πράγμα πιστεύουμε κι εμείς, ότι θα αναστηθούμε από τη νέκρωση που θα έχουμε με τον θάνατον. Τι είναι; Την ομοιότητα της πίστεως, εις υιοθεσίαν ερχόμεθα του Αβραάμ, και τότε μετά την πίστην, ομοίως εκείνω, την πνευματικήν λαμβάνομεν σφραγίδα. Υπάρχει, λέγει, μια ομοιότητα πίστεως. Όπως εκείνος πίστευσε ότι θα έχει απογόνους, ενώ ήταν βιολογικά νεκρός, και εμείς πιστεύουμε ότι θα αναστηθούμε. Έχουμε, λοιπόν, ομοιότητα πίστεως και, όπως εκείνος επήρε την βεβαίωση και φυσικά ευρέθη αληθής ο Θεός, έτσι και εμείς παίρνουμε τη σφραγίδα. Ποια είναι αυτή η σφραγίδα;

Το βάπτισμα. Αγίω Πνεύματι δια του λουτρού περιτεμνόμενοι, ου σώματος την ακροβυστίαν, αλλά καρδίας, κατά τον Ιερεμίαν λέγοντα· και περιτέμεσθε τω Θεώ την ακροβυστίαν της καρδίας υμών· και κατά τον Απόστολον· εν τη περιτομή του Χριστού, συνταφέντες αυτώ εν τω βαπτίσματι, και τα εξής. Δηλαδή ότι εμείς πλέον παίρνουμε τη σφραγίδα δια του βαπτίσματος και έτσι όχι τη σφραγίδα δια της περιτομής, ου σώματος την ακροβυστίαν. Η ακροβυστία είναι το αντίθετο της περιτομής. Ταύτην εάν τηρήσωμεν την πίστιν, ακατάγνωστοι εσόμεθα και παντοίοις αρετών είδεσι κοσμηθησόμεθα. Εάν αυτή την πίστη την τηρήσουμε, ακατηγόρητοι θα γίνουμε, θα είμαστε και θα στολιστούμε με παντοίες, ποικίλες αρετές, διότι πράγματι η πίστη είναι το υπέδαφος. Δεν μπορεί κανείς πραγματικά να κάνει τίποτε, καμία αρετή, όπως το λέγαμε την περασμένη φορά, εάν δεν έχει πίστη. Λέγει: πώς θα φυλάξει κανείς την παρθενία του, την αγνότητά του, τη σωφροσύνη του, αν δεν πιστεύει; Μας είπε την περασμένη φορά ο Άγιος Κύριλος και, όπως μας λέει σε μία πολύ παρακάτω κατήχηση, ότι ρίζα, ρίζα, ρίζα πάσης αγαθοεργίας, ανάστασις νεκρών. Η πίστη ότι θα αναστηθούμε, αυτό είναι η ρίζα κάθε αγαθοεργίας, η πίστη ότι θα αναστηθούμε. Πιστεύω ότι θα αναστηθώ και έτσι

ρυθμίζω αναλόγως τη συμπεριφορά μου, αναλόγως τη ζωή μου. Βλέπετε, συνεπώς, ότι η πίστη αποτελεί υπόβαθρον, υπόστρωμα, υπέδαφος αναπτύξεως όλων των αρετών.

Έχει ένα άλλο παράδειγμα από την Καινή Διαθήκη, του Αποστόλου Πέτρου το παράδειγμα. Τι ήταν, λέει, ο Απόστολος Πέτρος; Άνθρωπος όπως είμαστε και εμείς, ο οποίος εξ αίματος και σαρκός συγκείμενος και εκ των ομοίων τροφών διαγινόμενος. Ο οποίος απετελείτο από σάρκα και αίμα και έτρωγε, μεγάλωνε με τις τροφές που τρώμε κι εμείς. Ομοιοπαθής ημίν. Είδατε όμως, λέγει, όταν του είπε ο Ιησούς Χριστός «περπάτα στο νερό» και επίστευσε, πως επερπάτησε σαν επί στερεού εδάφους. Όταν όμως μπήκε ο λογισμός «πώς αυτό μπορεί να συμβαίνει;», τότε υπεχώρησε και πήγε να βουλιάξει. Αλλά είδες όμως ότι σημαίνει τούτο: όταν επιστρέφουν στο πλοιάριο,

με τον Χριστό που τον κρατάει, ο Πέτρος δεν κολυμπάει για να φτάσει στο πλοιάριο, αλλά συνεχίζει να περιπατεί. Που σημαίνει ανεσύρθη από το βούλιαγμά του και συνέχισε πάλι να περιπατεί, που σημαίνει επανόρθωσε την πίστη. Βλέπει κανένας, δηλαδή, τι ακριβώς είναι η πίστη. Πίστις τοσαύτην έχει δύναμιν, ώστε ου μόνον ο πιστεύων σώζεται, αλλά γαρ και άλλοι δι’ άλλων πιστευσάντων εσώθησαν. Έχει τόση μεγάλη δύναμη η πίστη, ώστε δεν σώζεται μόνο εκείνος που πιστεύει, αλλά και άλλοι που μπορεί να βρίσκονται κοντά σε εκείνον ο οποίος πιστεύει. Και έχει ένα ωραίο παράδειγμα. Δεν σας τα διαβάζω, βέβαια, για να μην αργήσουμε, επειδή αυτά αποτελούν πολύ ως κείμενο.

Αναφέρεται στον παραλυτικό της Καπερναούμ, που εκείνοι που τον εβάσταζαν ήσαν τέσσερις. Τον έφεραν και, όταν ο Χριστός είδε πως χάλασαν τα κεραμίδια από πάνω και τον κατέβασαν, τι είπε; Ακούστε τι είπε. Επήνεσε την πίστη των τεσσάρων και όχι την πίστη του παραλυτικού. Πιθανώς ο παραλυτικός, από την παράλυση που είχε, ούτε και να ομιλεί. Πολλές φορές έχουμε παραλυτικούς των οποίων και οι φωνητικές χορδές παραλύουν και δεν μπορούν να ομιλήσουν. Συνεπώς δεν μπορούσε να αποταθεί εις τον παραλυτικόν ο Κύριος. Φαίνεται ήταν ανήμπορος άνθρωπος, τελείως ανήμπορος. Και τώρα βλέπει κανένας ότι το περιβάλλον του παραλυτικού πιστεύει,

ο παραλυτικός σώζεται. Δηλαδή... Δηλαδή, με άλλα λόγια, μπορούμε να σώσουμε, αγαπητοί μου, και τους συμπολίτες μας ή έναν οποιονδήποτε άνθρωπο που δεν είναι σε θέση αυτός να προσευχηθεί ή να πιστέψει, εάν εμείς πιστεύουμε και προσευχόμαστε γι’ αυτόν. Βλέπετε, είναι μεγάλο πράγμα αυτό. Αλλά και κάτι ακόμη πιο θαυμαστό. Λέει ένα άλλο παράδειγμα παρακάτω. Λέει το παράδειγμα του Λαζάρου.

Εάν πιστεύσεις, όψει την δόξαν του Θεού. Μονονουχί λέγων ότι: συ του νεκρού το λείπον της πίστεως αναπλήρωσον. Εάν πιστεύσεις, συ θα δεις τη δόξα του Θεού. Ο νεκρός μπορούσε να διαθέσει πίστη; Αφού ήταν νεκρός. Το λείπον, αυτό που έλειπε από τον νεκρό, η πίστη, ποιος το αναπληρώνει; Οι αδελφοί του Λαζάρου, οι αδελφοί του νεκρού. Γι’ αυτό λέγει «εάν πιστεύεις εσύ», όχι αν πιστεύει ο Λάζαρος. Ποιος Λάζαρος; Ήταν νεκρός. Εάν πιστεύεις εσύ, θα δεις τη δόξα του Θεού. Και είδε πράγματι την ανάσταση του αδελφού της.

Βλέπει κανένας εδώ πραγματικά ότι είναι μεγάλο πράγμα η πίστη ακόμη και για το περιβάλλον. Εάν, δηλαδή, το περιβάλλον πιστεύει, μεγάλο πράγμα για έναν άνθρωπο. Ή, ένας άνθρωπος πιστεύει, είναι ευεργετικός για το περιβάλλον του, το αντίστροφο. Αλλά καν άπιστος ει ή ολιγόπιστος, φιλάνθρωπός εστιν ο Κύριος. Εάν, λέγει, είσαι άπιστος ή ολιγόπιστος, μην φοβάσαι, ο Κύριος είναι φιλάνθρωπος. Συμπαθεί σοι μετανοούντι. Άμα μετανοήσεις, τότε τα πράγματα θα αλλάξουν με σένα. Πράγματι, αγαπητοί μου, είναι ένα μεγάλο πράγμα αυτό, ένα μεγάλο πράγμα το οποίο πολλές φορές συναντούμε στους ανθρώπους. Μπορεί κάποιος, ιδίως οι νέοι, να μας πουν: «Ξέρετε, πάτερ, δεν πιστεύω». Δεν το παίρνουμε τοις μετρητοίς αυτό, σας το λέγω αληθινά. Αυτό το «δεν πιστεύω» είναι μια κουβέντα και μόνο, γιατί έφτασε μέχρι το εξομολογητήριο, που βέβαια εδώ υπάρχει μια συνέπεια,

την οποία πολλάκις τους την τονίζω, άλλοτε όχι. Ότι ήρθες να εξομολογηθείς και λες ότι δεν πιστεύεις. Δυνάμει τίνος θα πάρεις την άφεση; Δυνάμει του προσώπου μου ή δυνάμει του σταυρωθέντος και αναστάντος Θεανθρώπου Χριστού; Εάν, λοιπόν, δεν πιστεύεις στον Χριστό, τότε τι άφεση αμαρτημάτων θα πάρεις; Δεν νομίζεις πως αυτό που λες είναι αντιφατικό; Αυτό, όπως θα γνωρίζετε, το θέμα της πίστεως εξαρτάται από το θέμα της καρδιάς, δηλαδή το θέμα της ζωής, το πώς ζει ένας άνθρωπος. Είναι εκείνο το οποίο λέγει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, ότι οι άνθρωποι δεν θέλουν να έρθουν προς το φως, δεν πλησίαζαν τον Χριστόν, διότι ήσαν πονηρά τα έργα τους. Και δίνει μια ωραιοτάτη, κλασική θα λέγαμε, τυπική ανατομία του πράγματος.

Πας γαρ ο φαύλα πράσσων μισεί το φως και ουκ έρχεται προς το φως, ίνα μη ελεγχθή τα έργα αυτού. Δεν έρχεται στο φως, λέει, δεν πιστεύει. Το φως είναι ο Χριστός. Δεν πιστεύει για να μην ελεγχθούν τα έργα του, επειδή φαύλα πράσσει, δηλαδή ζει αμαρτωλά. Στην πραγματικότητα, εάν φύγει η αμαρτωλή ζωή, αμέσως αποκαλύπτεται η πίστη. Εάν διορθώσει κάποιος τη ζωή του, δεν έχει λόγους να λέει ότι δεν πιστεύει. Γι’ αυτό, όταν κάποιος μας λέγει «δεν πιστεύω», ιδίως από τους νέους, όπως σας εξήγησα, δεν ρίπτουμε το βάρος εκεί. Το βάρος το ρίπτουμε να διορθώσουμε τη ζωή του και η πίστη θα επανέλθει. Γι’ αυτό λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλος ότι κι αν είσαι ακόμη άπιστος ή ολιγόπιστος,

ο Κύριος είναι φιλάνθρωπος. Τι πρέπει να κάνεις; Μόνον ειπέ, και αυτό σου ευγνωμονώ. Και εσύ ο ίδιος να πεις τω Κυρίω με ευγνωμοσύνη: πιστεύω, Κύριε, βοήθει μου τη απιστία. Εκείνο που είχε πει ο ταλαίπωρος εκείνος πατέρας, που είπε στον Χριστόν: «Εάν μπορείς, το παιδί μου αυτό που δαιμονίζεται κάν’ το καλά. Εάν μπορείς». Όχι εάν θέλεις, αλλά εάν μπορείς. Δεν χαρίστηκε στον λόγο. Και ο Κύριος του είπε: «Όχι εάν εγώ μπορώ, αλλά εάν εσύ πιστεύεις». Και τότε ηλέγχθη εκείνος ο ταλαίπωρος πατέρας και είπε: «Πιστεύω, Κύριε. Βοήθησέ με. Είμαι άπιστος άνθρωπος, βοήθησέ με».

Εκείνο το οποίον... Πραγματικά έλεγαν οι Απόστολοι, συνεχίζει και λέει εδώ ο Άγιος Κύριλος: «Κύριε, πρόσθες ημίν πίστιν». Διότι η πίστη είναι κάτι που προστίθεται και αφαιρείται. Πολύ ωραία μπήκε το ρήμα «πρόσθες». Πρόσθεσέ μας, δηλαδή. Γιατί μπορούμε να χάσουμε την πίστη μας, να γίνει αφαίρεση. Μπορούμε να προσθέσουμε στην πίστη μας, να τη μεγαλώσουμε, γίνεται πρόσθεση. Και εδώ οι μαθητές έβλεπαν την ένδειά τους, έβλεπαν τη φτώχεια τους, ότι μπροστά σε εκείνα που έπρεπε να δεχθούν η δική τους η πίστη ήταν πολύ μικρή. Γι’ αυτό και παρακαλούν τον Κύριον και του λέγουν να τους προσθέσει πίστη. Τι θα λέγατε; Δεν θα προσέθετε ο Κύριος πίστη στους μαθητές; Τότε θα μου πείτε...

Θα μου πείτε δικαιολογημένα: δηλαδή τότε η πίστη δεν είναι κάτι που έρχεται από μένα. Όταν ζητούν οι μαθητές το «πρόσθες», πρέπει να προσθέσει, δηλαδή, ο Χριστός. Ναι, στην πραγματικότητα, αγαπητοί μου, η πίστη είναι δώρον. Αφού, λοιπόν, είναι δώρον, τότε γιατί θα μπορούσα εγώ να ελεγχθώ, εγώ, εάν υποτεθεί ότι δεν έχω το δώρον αυτό; Ναι, είναι ένα δώρο που δίδεται κατά το μέτρο της προαιρέσεως. Η πίστη είναι δώρο του Θεού, είναι χάρισμα του Αγίου Πνεύματος, αλλά χάρισμα κατά το μέτρο της προαιρέσεως. Και η προαίρεση είναι δικό σου έργο, δικό σου θέμα, είναι δική σου η προαίρεση, ολότελα δική σου η προαίρεση. Γι’ αυτό θα επαινεθείς εάν δεχτείς την πίστη ή θα κατακριθείς εάν απορρίψεις την πίστη. Όπως τα ξέρετε, όλα είναι δώρα του Αγίου Πνεύματος. Αλλά θα ήθελα να πω ειδικά για το θέμα της πίστεως και της αγάπης, είναι χρήσιμο να το ξέρουμε αυτό. Θα λέγαμε ότι είναι ενέργεια του Θεού που έρχεται από τον Θεό. Ο Θεός είναι πιστός, μας είπε ο Άγιος Κύριλος. Το ξέρουμε από την Αγία Γραφή: πιστός ο Θεός.

Πιστώσοντα. Είναι, λοιπόν, ενέργειες αυτές του Θεού, και η αγάπη και η πίστη και όλα, και η υπομονή. Ο Θεός της υπομονής λέγεται ο Θεός. Ο Θεός της υπομονής. Είναι ενέργειες αυτές, δηλαδή άκτιστες ενέργειες, και όπως ο ήλιος στέλνει τις ακτίνες του,

όταν πέσουν σε μία καθαρή ανακλώσα επιφάνεια, ανακλώνται και επιστρέφουν προς την πηγήν, πίσω δηλαδή οι ακτίνες. Έτσι είναι και τα δώρα του Θεού. Μου στέλνει, μου στέλνει την ενέργεια της πίστεως, την ενέργεια της αγάπης ο Θεός ως δώρο. Εάν, όπως λέει ο Άγιος Θεόφιλος Αντιοχείας, εάν το κάτοπτρο, ο καθρέπτης της ψυχής μου, δεν έχει ιόν, γιώτα όμικρον, σκουριά, τότε θα ανακλάσει εκείνο το οποίο πέφτει επάνω στο κάτοπτρο της ψυχής μου και, ανακλώμενο, θα γυρίσει πίσω, θα επιστρέψει πίσω. Ανταπόκριση. Μου δίνει το δώρο του, έχω καθαρό καθρέπτη, αγαθή προαίρεση, και τότε ανταποκρίνομαι σε εκείνο το οποίο μου έδωκε ο Θεός. Και του λέγω «πιστεύω». Μου δίνει εκείνος την ενέργεια της πίστεως και εγώ λέγω «πιστεύω». Τι κάνω αυτό που λέω τώρα; Το γυρίζω πίσω, το γυρίζω πίσω όχι ως ανεπιθύμητον, αλλά ως ανταπόκριση. Όπως στο τηλέφωνο ο άλλος μου ομιλεί και εγώ ομιλώ. Τι σημαίνει; Σημαίνει απαντώ σε εκείνο το οποίο μου λέγει εκείνος. Και εδώ, όταν λέγω «πιστεύω», απαντώ σε εκείνο το δώρο το οποίο μου έχει δώσει ο Θεός. Βλέπετε, λοιπόν, είναι πάρα πολύ σπουδαίο. Γι’ αυτό να προσέχουμε, πάρα πολύ να προσέχουμε, να μην ποτέ χάσουμε την πίστη μας. Υπάρχει κίνδυνος

αμεσότατος. Θα το πω άλλη μια φορά, αμεσότατος. Ένας πειρασμός, ένα κάτι, τα χάσαμε όλα. Εδώ ισχύει ένας οικονομικός, θα λέγαμε, νόμος. Οι οικονομολόγοι λέγουν: ο καλύτερος τρόπος να μην φτωχύνεις είναι να πλουτίζεις. Δηλαδή, ο καλύτερος τρόπος να μην χάνεις τα χρήματά σου είναι να τα προσθέτεις. Διότι, αν κάποτε πεις «έχω ένα άλφα ποσόν, δεν θα το αυξήσω, θα το αφήσω όπως είναι, ένα κεφάλαιο», αυτό θα αρχίσει να λιγοστεύει. Όταν όμως το κεφάλαιο αυτό το αυξάνεις, τότε δεν κινδυνεύεις να το μειώσεις.

Προσέξτε, αυτό λένε οι οικονομολόγοι. Μήπως πάει και γίνει κανείς φιλάργυρος με αυτά τα πράγματα. Παράδειγμα το λέω. Μεταφέρω αυτόν τον νόμον τον οικονομικόν στον πνευματικό χώρο. Ξέρετε πότε μπορούμε να πούμε ότι δεν κινδυνεύουμε, τουλάχιστον άμεσα, να χάσουμε την πίστη μας; Όταν την αυξάνουμε. Δηλαδή, πότε δεν θα φοβηθώ να μου αφαιρεθεί; Όταν την προσθέτω, όταν την αυξάνω. Είναι πάρα πολύ φυσικό. Και τώρα θέλω να προσέξετε ένα πολύ ωραίο που λέγει ο Άγιος Κύριλος: Το γαρ της πίστεως όνομα εν μεν εστί, κατά δε την προσηγορίαν εις δύο διαιρείται. Ως προς το όνομα η πίστη, λέγει, είναι ένα. Λέμε πίστη. Αλλά προσηγορία θα πει όνομα. Αλλά διαιρείται σε δυο πράγματα.

Διχαλώνεται, διχάζεται σε δύο πράγματα, σε δύο ειδών πίστη. Έστι μεν γαρ εν είδος της πίστεως το δογματικόν, συγκατάθεσιν της ψυχής έχον περί τινος, και ωφελεί την ψυχήν, καθώς φησιν ο Κύριος: ο ακούων μου τα ρήματα και πιστεύων τω πέμψαντί με έχει ζωήν αιώνιον και εις κρίσιν ουκ έρχεται. Και πάλιν: ο πιστεύων εις τον Υιόν ου κρίνεται, αλλά μεταβέβηκεν εκ του θανάτου εις την ζωήν. Ω μεγάλης Θεού φιλανθρωπίας! Ει γαρ εκείνοι δι’ ευαρεστήσεως πολλών ετών κατόρθωσαν, τούτο σοι νυν Ιησούς δια μιας ώρας χαρίζεται. Ό,τι οι άλλοι έκαναν με πολύ κόπο, σε λίγα λεπτά συ το κερδίζεις. Τι; Εάν γαρ πιστεύσεις ότι Κύριος Ιησούς Χριστός

και ότι ο Θεός ήγειρεν αυτόν εκ νεκρών, σωθήση και μετατεθήση εις τον Παράδεισον υπό του τον ληστήν εις Παράδεισον εισαγαγόντος. Και μία πιστεύσεις, δυνατόν εστί. Εάν πεις, δηλαδή, ότι πιστεύω ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Κύριος — Κύριος θα πει Θεός — και ότι ο Θεός Πατήρ τον ανέστησε από τους νεκρούς, θα σωθείς, όπως σώθηκε και ο ληστής. Ο γαρ τον ληστήν δια μιας ώρας πιστεύσαντα σώσας εν τω αγίω τούτω Γολγοθά, ο αυτός και σε πιστεύσαντα διασώσει. Εκείνος που έσωσε τον ληστήν, ο ίδιος θα σώσει και σένα. Πώς λέγεται αυτή η πίστη; Δογματική ή θεωρητική, αν το θέλετε. Είναι αυτό που λέμε: πιστεύω ότι ο Θεός υπάρχει.

Πιστεύω ότι ο Θεός είναι τριαδικός. Πιστεύω ότι ο Υιός, το δεύτερον πρόσωπον, ενηνθρώπησε. Όλα αυτά αποτελούν τη λεγόμενη, κατά τον Άγιο Κύριλο, δογματική πίστη. Πάρα πολλοί άνθρωποι, αγαπητοί μου, έχουν αυτήν τη δογματική πίστη. Πολλοί από τους πιστούς χριστιανούς, οι περισσότεροι, έχουν τη δογματική πίστη. Άμα του πούμε «πες μας το Πιστεύω», «Πιστεύω εις ένα Θεόν, Πατέρα, Παντοκράτορα». Αρνείσαι τίποτα από αυτά; Όχι, τα δέχομαι όλα απολύτως. Πολύ καλά, έχεις λοιπόν τη λεγομένη δογματική πίστη. Υπάρχει όμως και μια άλλη πίστη, η οποία αυτή κυρίως χαρακτηρίζει τον σωστό χριστιανό και όχι η πρώτη μόνο.

Το δεύτερον δε εστίν είδος πίστεως, το εν χάριτος μέρει παρά του Χριστού δωρούμενον. Θεώρει και αυτό. Ω μεν γαρ διά του Πνεύματος δίδοται λόγος σοφίας, άλλω δε λόγος γνώσεως κατά το Πνεύμα, ετέρω δε πίστις εν τω αυτώ Πνεύματι, άλλω δε χαρίσματα ιαμάτων κλπ. Εδώ αναφέρει ένα χωρίο, δηλαδή, από την Αγία Γραφή, Α΄ Κορινθίους 12,8, που δείχνει ότι η πίστη είναι δώρο του Αγίου Πνεύματος. Αυτή η κατά χάριν δωρουμένη πίστις εκ του Πνεύματος ου δογματική μόνον εστίν, αλλά και των υπέρ άνθρωπον ενεργητική. Δεν είναι μόνο η δογματική, βέβαια περιέχει και τη δογματική, αλλά αυτή λέγεται ενεργητική πίστη. Δευτέρα τώρα όψη

μιας και μόνης πίστεως. Τι θα πει ενεργητική; Ακούσατέ το. Ος γαρ αν έχει την πίστιν ταύτην, ερεί τω όρει τούτω· μετάβηθι εντεύθεν εκεί, και μεταβήσεται. Όταν έχει κανείς αυτήν την ενεργητικήν πίστην και πει σε εκείνο το βουνό «πήγαινε, πέσε στη θάλασσα» ή «πήγαινε παραπέρα», πηγαίνει. Όταν ο Χριστός είπε «Εάν έχετε κόκκον πίστεως και πείτε σε τούτο το βουνό “πήγαινε, ρίψου στη θάλασσα”, θα πάει», αυτό που είπε ο Κύριος, «εάν έχετε κόκκον πίστεως», τι εννοούσε; Ποιαν πίστη εννοούσε; Δεν εννοούσε τη δογματική πίστη, αλλά εννοούσε την ενεργητική πίστη, αυτή η οποία ενεργεί, αυτή που και βουνά μεταφέρει. Αυτή η πίστη πρέπει να υπάρχει, αγαπητοί μου, στη ζωή μας.

Διότι, αν δεν υπάρχει αυτή η πίστη, η άλλη ουσιαστικά μένει νεκρή. Γι’ αυτό στο τέλος βλέπουμε τους χριστιανούς μας, επειδή έχουν μόνο τη δογματική πίστη —να την είχαν και αυτή, τέλος πάντων—, επειδή έχουν αυτή μόνη τη δογματική πίστη, ο βίος τους μένει ανενέργητος πνευματικά. Ενώ η πίστη, η σωστή, η ενεργητική, μπορεί να αλλάξει ολόκληρη τη ζωή του ανθρώπου και μόνον αυτός ολόκληρον δήμον, όπως λέει ο Ιερός Χρυσόστομος. Να διορθώσει ο πιστός άνθρωπος ολόκληρον δήμον, ολόκληρη πόλη μπορεί να διορθώσει. Είναι μεγάλο πράγμα αυτό, αυτή η ενεργητική πίστη.

γαρ καταπεί στην Ήπη το δεθείς πιστεύω ότι γίνεται μη διακριθείς εν τη καρδία αυτού, όπως εξάλλου το «μη διακριθείς» το έχει πει ο ίδιος ο Κύριος, Μάρκος 11,23, δηλαδή να αρχίσουν οι διαλογισμοί: θα είναι έτσι, δεν θα είναι έτσι; Τότε λαμβάνει τη χάρη, παίρνει τη χάρη. Και περί της πίστεως ταύτης είρηται το «εάν έχετε πίστιν ως κόκκον σινάπεως» κλπ. Ον περ γαρ τρόπον ο κόκκος του σινάπεως μικρός μεν εστί τω μεγέθει, διάπυρος δε την ενέργειαν, και εν ολίγω περιγραφόμενος χώρω μεγάλους έχει κλάδους, και αυξηθείς δύναται και τα πετεινά σκέπειν, ούτω και η πίστις εν ψυχή εν οξυτάτη ροπή τα μέγιστα κατορθοί. Ξέρετε, οι Πατέρες έτσι το ερμηνεύουν αυτό, ότι το συνάπι είναι αυτό από το οποίο βγάζουμε

τη μουστάρδα, τη μουστάρδα η οποία καίει.

Διάπυρος, δηλαδή καίει, πιπερίζει, που σημαίνει ζεστή πίστη, ζωντανή, ενεργητική, θερμή πίστη, θερμουργός πίστη. Εάν, λέγει, τόσο έχετε πίστη, μπορείτε να πετύχετε τόσα πράγματα. Περιθεωρεί μεν γαρ φανταζομένη τον Θεόν, κατοπτεύει δε. Μόλις σκεφτεί τον Θεόν, βλέπει τον Θεόν, κατοπτεύει τον Θεόν. Καθόσον εγχωρεί τη ψυχή φωτισθείσα, κόσμου δε τα πέρατα περιπολεί και προ της συντελείας του αιώνος τούτου την κρίσιν ήδη βλέπει. Τι ωραίο αυτό! Κοιτάξτε το αυτό! Περιπολεί η φαντασία τα πέρατα της γης, τα πέρατα του κόσμου, τα πέρατα του σύμπαντος, αλλά προ της συντελείας η πίστη αυτή βλέπει ήδη την κρίση,

τη μισθαποδοσία των επαγγελιών και των μισθών, των υποσχέσεων. Έχε τοίνυν την παρά σεαυτού πίστιν, την εις αυτόν, ίνα λάβης και παρ’ εκείνου την υπεράνθρωπον ενεργητικήν. Έτσι κλείνει την παράγραφό του εδώ. Δηλαδή, απόκτησε, αδελφέ μου, την πίστην τη δογματική, να πιστέψεις δηλαδή σε εκείνα τα οποία η Εκκλησία διδάσκει, και τότε ο Θεός θα σου δώσει και την ενεργητική πίστη. Εάν δεν υπάρχει φυσικά η δογματική, πού θα στηριχθεί η ενεργητική πίστη; Δεν μπορεί να σταθεί. Πριν όμως κλείσω αυτή την παράγραφο, θα ήθελα να σας έλεγα κάτι...

Βεβαίως είναι μια πτυχή της πίστεως, διότι το θέμα της πίστεως είναι ατελείωτο, ειλικρινά είναι ατελείωτο. Εκεί που κάποτε αισθάνεσαι πως το έπιασες το θέμα, εκεί αισθάνεσαι πως το έχεις χάσει, γιατί βλέπεις ότι είναι σαν τον ωκεανό. Πιάνεις με τις χούφτες σου το νερό της θαλάσσης και λες «την έπιασα τη θάλασσα». Τι έπιασες; Δεν έπιασες τίποτα. Είναι πέλαγος, ωκεανός πραγματικά η πίστη. Μεγάλο πράγμα η πίστη. Είναι η πίστη στην πρόνοια του Θεού. Θα ήθελα δηλαδή να σας φέρω κοντά σε ένα πολύ μεγάλο θέμα, το οποίο θίγεται πολλές φορές από την Αγία Γραφή. Και ο ίδιος ο Κύριος το τονίζει αυτό εις την επί του όρους ομιλία Του.

Κάνει ένα προσκλητήριο στους ανθρώπους να ιδούν τα πετεινά του ουρανού, τα κρινάκια του αγρού και τα λοιπά. Είναι η πίστη εις την πρόνοια του Θεού, δηλαδή στη φροντίδα του Θεού. Ξέρετε πόσο απέχει η πίστη η ψιλή ή γυμνή ή σκέτη ή δογματική από την πίστη στην πρόνοια του Θεού; Διότι στην πραγματικότητα η πίστη στην πρόνοια του Θεού είναι η ενεργητική πίστη, αλλά απλώς είναι μια πτυχή της ενεργητικής πίστεως. Δεν τη θίγει εδώ ο Άγιος Κύριλλος, γι’ αυτό σας την αναφέρω. Τι είναι δηλαδή; Ο ένας λέει «πιστεύω ότι υπάρχει ο Θεός». Ο άλλος λέει «πιστεύω όχι μόνο ότι υπάρχει ο Θεός, αλλά και με βλέπει ο Θεός και με φροντίζει ο Θεός και προνοεί για μένα». Τι λέτε;

Είναι ο ζωντανός πιστός άνθρωπος αυτός που πιστεύει μόνο εις τον Θεό ή αυτός που λέει ότι ο Θεός προνοεί για μένα, ότι δεν θα με αφήσει ο Θεός; Πίσω από εκείνη την πολύ ωραία φράση, αλλά δυστυχώς για μας έχει γίνει μόνο σαν κουβέντα απηλλαγμένη περιεχομένου: «Έχει ο Θεός», λέμε, «έχει». Τι θα πει «έχει ο Θεός»; Δηλαδή, αν εγώ δεν έχω, έχει ο Θεός. Αν εγώ δεν μπορώ, μπορεί ο Θεός. Που σημαίνει ότι ο Θεός είναι και σοφός και έχει αγάπη και έχει και δύναμη, έτσι; Δεν έχει σημασία εγώ σε ποια κατάσταση βρίσκομαι, αλλά ο Θεός όμως είναι δυνατός και σοφός και αγαθός. Λοιπόν, θα μου δώσει εκείνο το οποίο έχω ανάγκη; Θα μου το αφαιρέσει ο

Θεός; Δεν θα μου το αφαιρέσει αυτό ο Θεός. Αυτό είναι εύκολο πράγμα να το πει κανείς. Το λέμε όμως, αγαπητοί μου, σαν έκφραση πια, όπως λέμε και κάποιες παροιμίες, μέσα στη ρύμη του λόγου. «Έχει ο Θεός», λέμε. Εγώ θα κάνω ένα προσκλητήριο να ξαναγυρίσουμε πίσω, όταν λέμε το «έχει ο Θεός», να καταλαβαίνουμε τι λέμε και να το πιστεύουμε αυτό. Έχει ο Θεός. Θεός είναι, μεγάλο! Έτσι, όταν εμπιστευτούμε στην πρόνοια του Θεού τον εαυτόν μας, πω πω, θα είμαι πάρα πολύ ήσυχος. Δεν έχουμε αγωνίες και δεν έχουμε και άγχος. Λέγει κάπου ο Θεός στην Παλαιά Διαθήκη, διά κάποιου προφήτου, λέγει: «Εάν θα ξεχάσει η μητέρα το παιδί της,

άλλο τόσο θα σε ξεχάσω κι εγώ». Κι αν υποτεθεί ότι η μητέρα ξεχνάει το παιδί της, εγώ δεν θα σε ξεχάσω. Και παίρνει αυτό το ενδεχόμενο: κι αν η μητέρα ξεχάσει το παιδί της, εγώ δεν θα σε ξεχάσω. Εκείνο το άλλο το περίφημο, πάλι διά του προφήτου: «Εζωγράφισα», λέγει, «την πόλη σου, την Ιερουσαλήμ, μέσα εις τη φούχτα μου και τη βλέπω». Ο Θεός δηλαδή εδώ, κατά έναν ανθρωπομορφικό τρόπο, ζωγραφίζει μέσα στη φούχτα του την πόλη Ιερουσαλήμ, που σημαίνει την έχει πολύ κοντά, σημαίνει τη βλέπει, την κατοπτεύει, που σημαίνει δεν γίνεται τίποτε χωρίς την πρόνοιά του. Και αν ακόμα υποτεθεί ότι υπάρχει εγκατάλειψη —πόσες φορές έχει συμβεί αυτό μέσα στην ιστορία— αυτή η εγκατάλειψη είναι παιδαγωγική.

Όχι, δεν υπήρξε καταστροφή. Καταδικαστική η εγκατάλειψη του Θεού; Απόδειξη ότι υπάρχει ακόμα ο λαός του Ισραήλ. Ο Ισραήλ δεν καταδικάστηκε, αγαπητοί μου, το ξέρετε αυτό; Δεν καταδικάστηκε. Δηλαδή η εγκατάλειψη, η παιδαγωγική αυτή, είναι παιδαγωγική, όχι καταδικαστική. Γι’ αυτό και ένα από τα σημάδια της Δευτέρας του Χριστού Παρουσίας, ότι είναι κοντά, είναι και αυτό: ότι θα γίνει άλλη μια απόπειρα να γυρίσει ο Ισραήλ πίσω, όπως με το κήρυγμα του προφήτη Ηλία και του Ενώχ, που μας λέει το βιβλίο της Αποκαλύψεως, που δείχνει ότι ο λαός, όσοι πιστεύσουν, θα επιστρέψουν πίσω, δεν καταδικάστηκαν. Και όταν ο λαός, ο Θεός και εμάς κατά παρόμοιο τρόπο, νομίζουμε ότι μας έχει εγκαταλείψει, δεν μας έχει εγκαταλείψει.

Μας έχει. Μάλιστα αυτή την εγκατάλειψη ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος την παρουσιάζει με μερικά γνωρίσματα. Όταν, λέγει, ο άνθρωπος αρχίσει να οργίζεται εναντίον του Θεού, να είναι ανυπόμονος κλπ., τότε μπορεί να παίρνει τα στοιχεία ότι έχει εγκατάλειψη καταδικαστική.

Όταν όμως έχει υπομονή, έχει δάκρυα, έχει ελπίδα, τότε παίρνει την πληροφορία, πάντα κατά τον Άγιο Ισαάκ τον Σύρο, ότι δεν έχει εγκατάλειψη καταδικαστική, αλλά παιδαγωγική. Και αυτό είναι μες στο σχέδιο του Θεού, στην πρόνοιά του. Πόσες φορές έχουμε αισθανθεί να μας εγκαταλείπει ο Θεός; Ξέρετε γιατί; Να συνέλθουμε. Τρώμε μπάτσους, τρώμε...

πολλά πράγματα, τρόπον τινά, ακριβώς για να συνέλθουμε, που νομίζουμε ότι ο Θεός μάς εγκαταλείπει. Ο άνθρωπος που δεν πιστεύει όμως στην πρόνοια του Θεού νομίζει ότι ο Θεός τον έχει εγκαταλείψει και φτάνει στο απονενοημένο εκείνο συμπέρασμα: «Δεν υπάρχει Θεός». Εάν, λέγει, υπάρχει Θεός, γιατί να πεθάνει ο άνδρας μου; Γιατί να πεθάνει το παιδί μου, εάν υπάρχει Θεός; Ακούτε, ακούτε κουβέντες: «Γιατί να πεθάνει το παιδί μου; Γιατί να μου συμβεί ένα αυτοκινητικό ατύχημα; Γιατί να αρρωστήσω; Γιατί να φτωχύνω, εάν υπήρχε Θεός;» Ακούτε συμπέρασμα; Φρικώδες συμπέρασμα, φρικώδες. Γι’ αυτό, όσοι, αγαπητοί μου, βρισκόμεθα εις τον χώρο της δογματικής πίστεως, χωρίς χρονοτριβή, το παν θα κάνουμε, θα παρακαλούμε τον Θεό να μας δώσει αυτήν την ενεργητική πίστη,

της οποίας είναι η πίστη στην πρόνοια του Θεού. Και τότε θα μπορούμε να αρχίσουμε να αισθανόμεθα μέσα μας όλην εκείνη τη χαρά και τη θαλπωρή που μπορεί να νιώθει ο άνθρωπος που έχει πίστη. Θυμάμαι κάποτε, πριν από πολλά χρόνια, σε ένα λεωφορείο, γύριζα από την Αθήνα, ήμουν στο πίσω πίσω κάθισμα. Δίπλα μου ήταν μία γυναίκα και κρατούσε ένα μωρό στην αγκαλιά της, ένα παιδάκι μικρό, κοιμότανε στην αγκαλιά της. Παρ’ ολίγο θα είχαμε μία σύγκρουση και ο οδηγός αποτόμως εφρενάρισε. Και καταλαβαίνετε τώρα πώς φύγαμε όλοι από τις θέσεις μας και πήγαμε μπροστά. Αγαπητοί μου, όλοι τρομάξαμε, και δικαιολογημένα. Μόνο μια ύπαρξη δεν τρόμαξε.

Το παιδάκι εκείνο είχε την αίσθηση της θαλπωρής της αγκαλιάς της μάνας του. Το ίδιο συμβαίνει με τον πιστό που πιστεύει στην πρόνοια και την αγάπη του Θεού.