Catecheses of St Cyril 039 | 19-03-1984

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

The Fifth Catechesis of Saint Cyril.

Archbishop of Jerusalem, whose memory we commemorated yesterday. The title of the catechesis is “To Those Who Are to Be Illumined,” that is, to those preparing for Baptism. These catechumens are at the very threshold of Baptism. It was composed in Jerusalem; therefore, it was both prepared and delivered there. Its subject is faith. And the reading is from the Epistle to the Hebrews: “Now faith is the substance of things hoped for, the evidence of things not seen. For by it the elders obtained a good testimony,” and so forth.

Through this faith the elders obtained their testimony, as the Epistle to the Hebrews tells us: Abraham, David, and the many other names the Apostle Paul mentions there in order to demonstrate the value of faith. That, then, is the title: Saint Cyril is going to speak to us about this great subject of faith. He now enters his main theme. Everything up to this point has been preparatory. He has spoken to us about Baptism. He has given us a summary of what he will discuss later in his remaining catecheses. Quite rightly, he begins with the subject of faith, because faith is the starting point. And I must tell you that if

you read the text, you will see that throughout the remaining catecheses—apart, of course, from the final mystagogical catecheses—he does nothing but expound the Creed. That is, in fact, what Saint Cyril does. In other words, he has a guide. And what an Orthodox guide it is, my dear friends: the Creed. He takes this as his guide and proceeds accordingly. In each catechesis, he will undoubtedly begin with some saying from Holy Scripture. As he develops and explains his subject, he will also use various scriptural passages. But the guide directing his course is the Creed. Saint Justin Popovich used to say that if you wish to see

how Orthodox you are, look at the Creed and see how closely you conform to it. In other words, it is a test of the authenticity of your faith. From this you will see whether or not you are an Orthodox Christian. And so, with God’s help, let us begin. The first paragraph: “What great dignity the Lord bestows upon you when He transfers you from the rank of the catechumens into that of the faithful! The Apostle Paul declares: ‘God is faithful, by whom you were called into communion with His Son, Jesus Christ.’ For since God is called faithful, you also receive the same designation and thereby receive a great dignity.”

“For just as God is called good, just, almighty, and Creator of all, so He is also called faithful. Consider, then, to what dignity you are ascending, since you are about to share in one of God’s own titles.” “What great dignity the Lord bestows upon you when He transfers you from the rank of the catechumens into that of the faithful!” See what dignity the Lord gives you: you pass from the rank, the order, of the catechumens into the order of the faithful. In the Divine Liturgy

after the Gospel, there are certain prayers—and this is so in the Liturgies of John Chrysostom and Basil the Great, as well as in the Liturgy of the Presanctified Gifts—for the catechumens, followed by one or two prayers for those preparing for illumination. As I told you, those preparing for illumination are still catechumens, but they are at the very door, standing on the threshold of Baptism. After these come two prayers of the faithful. That is what they are called: “of the faithful.” See, then, he says, what great dignity you receive when you pass from the order of the catechumens into the order of the faithful. Do you wish to see, my brother, how great this dignity is? Consider this: while you are still a catechumen, you cannot remain for the Mystery of the Holy Eucharist,

which stands at the very center of our faith. You must go outside. The deacon will say, “The doors! The doors!” The doors will close, and you will remain outside. How deeply the catechumens long for the hour when they will become faithful! Now you will become faithful. You will be baptized and will remain throughout the entire worship of the Church, whose culmination is the Mystery of the Holy Eucharist. And this is not only worship; it is also theosis. It is union with God Himself, with the incarnate Son of God.

The Apostle Paul writes—and where does he say this?—“God is faithful, by whom you were called into communion with His Son, Jesus Christ.” This is taken from the First Epistle to the Corinthians, chapter one, verse nine. What does it mean here? The Apostle tells us that God is faithful, and that through Him you were called into communion with His Son, Jesus Christ. Some clarification is needed here. Indeed, many clarifications will be made throughout this catechesis. At the beginning, Saint Cyril took a passage of Scripture.

That passage concerns faith. It may rightly be called a definition, and it may also rightly be said not to be a definition. I will not examine that question. But throughout the catechesis, Saint Cyril will repeatedly present the reality of faith to us, each time with a different shade of meaning, if you will. He will speak, for example, about the faith found among people outside the Christian Faith—that is, the trust they place in one another. He will also speak about faith in the arts, or what today we would call the sciences. Then he will speak about doctrinal faith. That is what he himself calls it; the term is not mine. He calls it that

a little further on. After that, he will speak about an active faith, as well as the other distinctions we will encounter along the way. When he says here, “God is faithful,” what does the Apostle Paul mean? He means that God is trustworthy. God can be trusted. For example, he says to Timothy—and he says it elsewhere in his epistles as well—“This is a faithful saying”—forgive me—“and worthy of all acceptance.” What does it mean to say, “This is a faithful saying and worthy of all acceptance”? It means that the word of God is trustworthy and worthy of being accepted by you. And the word says that Christ will come into the world.

God is faithful to His promises; that is, He is trustworthy. Therefore, what He says is worthy of your acceptance. He can be trusted. This trustworthiness is extremely important. At first glance, it may seem that Saint Cyril is now speaking about God’s faithfulness: that “faithful” is a designation—as he will tell us shortly—a title, a name, or, we might say, an attribute of God. But what does this trustworthiness have to do with my own faith, through which I come to Christ, to God? Are these not two different things? In one place the Apostle gives three

stages in his argument. The last is the one I am speaking about: “If you prove faithless, God nevertheless remains faithful.” In what sense are you faithless, and toward what? You know that, deep down, this statement, “you are faithless,” means this: even if you are faithless, God cannot deny Himself. This is what the Apostle Paul says. God is faithful; that is, He is trustworthy. Deep down, when we say, “I believe,” one aspect of this is that I accept God as trustworthy, and for that reason I accept Him. Thus, for me too, to believe means, deep down, that

I recognize the trustworthiness of everything God offers. Therefore, when Saint Cyril uses the words, “God is faithful, by whom you were called,” and so forth, they are not at all unrelated to his subject. Not at all! You understand that God is trustworthy, and now you too receive this title and are called faithful. “For since God is called faithful...”

When God is called faithful, “you also receive the same designation,” and you receive it as “a great dignity.” Saint Cyril gives this argument: just as God is called good, just, almighty, and Creator of all, so He is also called faithful. Consider, then, what this means. Think of the dignity to which you are ascending, “since you are about to share in one of God’s own titles.” God is faithful, and you too will become one of the faithful.

Saint Cyril now opens the subject of faith. He will first take up its lower forms in order to show that faith is necessary even in our ordinary, everyday life, apart from our relationship with God. After examining these lower forms and showing that faith is absolutely necessary for man—because human nature is so constituted that it must cultivate faith and trust, and without them cannot stand—he will return to Christian faith itself. I said that this belongs to the very structure of man, and you understand what I mean. Tell me, please,

can I know what is happening farther away, outside in the street? What is happening there at this very moment? I am in here. How can I know what is happening in the street? Something happens, and someone comes and tells me, “Do you know what is happening outside right now? This is what is taking place.” On what will I rely? On faith—that is, I will believe the person who tells me. Why will I believe him, and when will I believe him? When he is a trustworthy person. Could I ever build my life if I always said to him, “No, I will go and see it for myself”? How much would I ever manage to say or do in my life? When I go to school, the professors and teachers teach me my lessons. Could I stop at every step and say, “Sir, how do I know this is true?”

“How do I know that? I want proof.” Indeed, I remember an example from the old apologetic books about faith and related subjects. A student at school might ask, “How do I know that Tokyo is the capital of Japan?” The answer would be, “Take an airplane and go to Japan, so that you can verify for yourself that Tokyo is the capital of Japan.” But if I had to verify everything by direct observation, tell me, please, when would I ever acquire the knowledge necessary to build my life? Would I have enough time? Never. You see, then, that faith enters man’s everyday life because of the way he is constituted, for man is not omniscient.

He needs to base his knowledge on information given to him by others, and this presupposes that those people are trustworthy. On exceptional occasions, he may investigate and examine something for himself. But otherwise, you see how our understanding of things necessarily works. What, then, does Saint Cyril say now? He offers a short tribute to the faithful person, and afterward he will enter into the matters I have just described. The second paragraph: “God therefore seeks that one among us should be found faithful in conscience.” What is being sought here? That a person should be found faithful.

“For it is a difficult thing to find a faithful man.” This is from the Proverbs. “You will not show your conscience to me, for you are not going to be judged by a human tribunal. Rather, you must show God the sincerity of your faith—to Him who searches hearts and reins and knows the reasonings of men.” Am I the one who will examine you? He examines you. He knows the hidden things within you. “A faithful person is something great, being richer than every wealthy man.” It is a great thing to be a faithful person. When Saint Cyril says “man,” he does not mean a male to the exclusion of women. This was simply the customary way of writing; he means the human person in general, whether man or woman. Such a person is richer than even the wealthiest of the rich. How can being a faithful person be such a great thing? My dear friends, indeed it is.

First of all, it is extremely difficult to find a person who has attained perfection in faith. Holy Scripture bears witness that faith is not for everyone. The Apostle Paul says, “Not all have faith.” Faith is not for everyone, and this is indeed a tragedy. What a pity! Sometimes we see certain people—without, of course, despairing of them—and we say, “Given the course this person is following, will he ever come to faith?” He is opening up a path of unbelief, a deeply entrenched unbelief. Of course, miracles are always possible; but judging by what we can foresee—

we would say, “This person is on the path of unbelief. What a pity!” Or you see people who have no faith and are like little children who cannot yet walk. Adults take long strides, while toddlers are pulled along behind them, hurrying and stumbling—little children, two or three years old. In the same way, these people seem to be swept along behind the great body of the faithful. Yet such a person says to you, “I cannot believe.” Do you know how often I have heard someone say, “My mind cannot grasp that the resurrection of the dead will take place”? You may say that this is indeed a great mystery. Yes, it is a great mystery. And precisely because it is so great—

it has been demonstrated in many ways throughout Holy Scripture: through prophecy, miracles, teachings, the Resurrection of Christ, and much else besides. Yet did you hear what he says? “I cannot believe it.” He is trapped within the narrow confines of rationalism because he is trying to grasp the matter through human reasoning. That is where faith suffers defeat. Therefore, to find a person of faith is a great thing indeed. Such a person is rare; he is a treasure. And I must tell you that, in the eyes of God, the faithful person is precious. God greatly loves the person of faith.

Faith is not something simple, merely a matter of saying, “I believe.” As you will see further on, besides dogmatic faith there is also active faith, because faith shapes the whole of life. Faith is the entrance to the virtues—let us not forget that. It is the entrance. Faith comes first, then hope, and then love. Faith comes first, and then praxis, the active ascetic life. Faith, then, is the entrance; and as I have explained to you, the faithful person is precious in the eyes of God. One mark of such a person before God is that, with his whole inward being, down to the last cell of his body, and also outwardly, he declares: “The Saint has said it.” Such is the faithful person.

God has spoken; it is written; God has promised it. And here the faithful person will say, “This saying is trustworthy; God is trustworthy.” That settles it. He lies down and sleeps; the matter is settled. He does not stay awake asking, “What if?” “Why?” “How?” or “What?” Nothing of the sort. God has said it, and there is nothing more to question. Where shall we find such people? My beloved, I pray that both you and I may become such people. I pray that we may have such faith.

Yet the faithful person is richer than even the richest man. How does the passage read? “A faithful man is a great thing”—a great thing indeed—“being richer than every rich man.” For faith is wealth, both spiritual and material. Christ says, for example, “Do not be anxious about what you will eat or what you will drink.” The Gentiles, the idolaters, are preoccupied with all such things. But you have a good Father, God. Cast your trust and all your cares upon God. That settles it. Provided, of course, that we work, God will take care of everything else without our being consumed by anxious concern. Here we are speaking of faith in the providence of God; elsewhere we speak of faith in God’s existence. These are the distinctions I mentioned earlier. Believing that God will provide for you brings peace and trust—and though Saint Cyril has not emphasized these—and it also means, if you will, that you are content. What did I call him? The contented person. Listen, then, to what he says: “The whole world of possessions belongs to the faithful man.” Here “possessions” means material things. Why does the whole world belong to him? “Because he rises above them and tramples them underfoot.”

He stands above them all and tramples them underfoot. Is that not striking? You may have seen people at public festivities or folk festivals, or perhaps at a wedding, dancing in public and wanting to display their grandeur and wealth. They take large banknotes from their wallets and throw them to the violinists, bouzouki players, and other musicians. They may even tear up a banknote and toss it away, as though to show how wealthy they are. What is such a person doing to display his wealth? He is treating those banknotes with contempt. They mean nothing to him, so he tears them up. Yet this poor man is truly poor. The faithful person rises above money in an entirely different way.

Money means nothing to him, provided he has food and drink; he needs nothing more. The man who throws banknotes away is called rich, yet he does this only at a single festival. The next day he will return to his shop, and then you will see how stingy he becomes when it is time to pay his employee. He pinches every penny to recover what he threw away at the dance the night before. But the faithful person is always richer than he is, because he always rises above money—yesterday, today, and tomorrow. “Those who appear to be rich, though they possess many things, are poor in soul. For the more they gather, the more—”

they desire what they still lack and are consumed by longing for it.

The rich are poor—truly poor. The more they gain, the more needs they discover, and they waste away over those things, Saint Cyril says; they are consumed by what they have not yet acquired. A man happens to buy a car. He has only just bought it, yet he says, “Why do I own this make and not another? Why do I have one car and not two?” That wretched man, the late Onassis, is said to have owned more than a hundred ships.

And yet, at the same time, he himself came to understand this when he lay abandoned in a clinic in Paris. He said, “Now I understand”—far too late, of course. Yet perhaps you wanted to repent, and this realization was impressed upon you. “Now I understand that money is not really so important.”

Meanwhile, his second wife was racing over from America, while the other heirs were racing from Greece, each trying to arrive first because of the inheritance. What robbers! Neither one loved him, nor did any of the others. They loved his money. This is the fate of people who have money: others love their money, not them. Yet these poor souls imagine that people love them precisely because they have money. No, no, that is not so. And I need not look far for an example. If you believe that your property will make even your children care for you, will they really do so? We witness such tragedies every day. If you make them Christians, then they will care for you—not if you leave them many fields, or hold on to the property and refuse to give it to them so that they will look after you.

You should know this. It is not I who say it; John Chrysostom says this last point. Take heed!

So the wretched Onassis may have owned a hundred and ten ships, or thereabouts—perhaps even more, small and large. Let us simply say that he owned a hundred. Yet he wanted still more. Whenever he coveted a ship he had not yet bought, he was poor, because he grieved over that one ship which was not yet in his possession. But if you give the faithful person more than he needs, he says, “I do not want it,” because he is rich. He does not want it; what he has is enough. This is why Saint Cyril rightly observes—and I would ask both you and myself to pay close attention to this—“But the faithful man, most paradoxically—”

“is rich in his poverty.” What a strange thing: he grows rich in his need, in his poverty. “For he knows that, having clothing, shelter, and food, and being content with these, he has trampled wealth underfoot.” What the Apostle Paul says in 1 Timothy 6:8 is literally this: “And having food and clothing, with these we shall be content.” Just before this, the Apostle Paul writes: “Now godliness with contentment is great gain.” Here “gain” means wealth. Wealth greater than every kind of wealth found on earth is godliness joined with contentment.

Saint Cyril then explains this further. You have clothes to wear; this is what he means by covering. You have food to eat. Covering also includes a home. You have clothes, shelter, and food. Be content with these. Do not seek to become rich, and then you are truly rich. But when can you attain this? Without faith, you can never consider yourself rich through godliness and contentment. It cannot be done. Only the faithful person can attain it. But why is that? Let us look a little more deeply into the reason. The faithful person rises above material things, just as the true philosopher does.

Let me remind you of Diogenes. When Alexander approached him in Athens, he said, “I have heard much about you. What shall I give you? What do you want from me?” Diogenes replied, “What I want, you cannot give me.” “What do you mean, I cannot give it to you?” Alexander the Great was already beginning to win victories, though his advance into the East still lay ahead. Diogenes said again, “You cannot give it to me.” “Well, what is it?” “Move aside a little, because I want the sunlight. That is something you cannot give me.” He was content with the sun. “What could you give me? I want the sun and the clean air. I will eat whatever food I have, and that is enough. What could you possibly give me, poor Alexander?” You see very clearly what this means. The philosopher had certain goals—what we might call a metaphysical vision.

What, then, does the Christian have? He certainly has a goal: the Kingdom of God. Once that goal has been set, he says, “For here we have no lasting city, but we seek the city that is to come.” He has set his goal. More precisely, God Himself is our goal. God is our wealth. I am a child of God, and we shall be with Him there, in His blessedness and in His Kingdom. What is this present world? It is a passing form, for “the form of this world is passing away.” Does not the Apostle Paul say that the form of this world is passing away? And does he not give those famous and detailed teachings that seem rather scandalous to the uninitiated? “Those who have wives”—this is in the seventh chapter of 1 Corinthians—

“those who have wives should live as though they had none.” Those who have wives should be as though they had no wives. This does not mean that they should not love their wives or care for them. Did not Paul himself say that a man must nourish and cherish his wife as his own flesh, because his wife is his own flesh? Of course he did. What, then, does it mean? He must not be attached to her in such a way that she becomes an obstacle, as in the Lord’s parable: “I have married a wife, and therefore I cannot come.” I have married, so I cannot come—which means: “My wife will not let me go to Church, attend the sermon, or go to Holy Confession.”

Then I have become enslaved to created things. What is keeping you back? This is the meaning of “those who have wives should live as though they had none.” What does he say next? “Those who buy should be as though they possessed nothing.” Within the passing form of this world, we will of course buy things. We will buy this tape recorder we have here; we will buy our house—but as though we possessed nothing. Ownership is, of course, a legal arrangement, merely a legal form. It is not absolute. We will not take these things with us, my beloved, nor should we be running to the courts over them. Alas, we do exactly that. We run to court to claim what is ours, and so on and so forth. It is a terrible thing—truly terrible. One sees brothers becoming as estranged as people from two different villages because they are making rival claims. What are you claiming, my brother? Things you will leave behind in this world? They are only a passing form.

Will you not die and leave behind everything you possess? He continues: “Those who use this world as though they were not abusing it.” Those who make use of this world should not misuse it. Use it, but do not abuse it. Let me give you a typical example. You board a bus and sit in a seat. How long is that seat yours? For as long as you are on the bus. Once you get off, is it still your seat? No. Just as you cannot believe that a bus seat you are merely using is your property, so you should think the same way about everything you possess. These things are given to us for our use as we pass through our days, not so that we may speak as the foolish rich man did in the parable:

“My goods”—and I will say to my soul, as his words go—“Soul, you have many goods laid up for many years; eat, drink, and be merry.” Behold the deception: “This very night...” and so forth. You see, then, my beloved, that the faithful person does not become attached to these things; he merely uses them. This is the meaning of the words: “Having food and covering, with these we shall be content.” But to attain this, you must have faith. If you have no faith and still live this way, then you are a philosopher. And if you are not even a philosopher, yet live this way, then you are simply incapable and foolish.

It means that you have failed to accomplish anything in your life because you set neither faith nor philosophy as your guiding aim. Instead, you placed foolishness, idleness, and incompetence before you. There is nothing praiseworthy in that. If you are a philosopher, there is some praise in it, but only for as long as this world endures. But if you are faithful, that is an immense matter: you receive an appellation—that is, a name—belonging to God, because God too is faithful.

“It is not only among us that bearing the name of Christ is a great dignity bestowed by faith. Everything accomplished in the world, even by those outside the Church, is accomplished through faith. Through faith, the laws of Holy Matrimony unite people who were strangers and make them one. A man who was previously a stranger to another’s person and possessions becomes, through the covenant of Holy Matrimony, a sharer in them by faith. Agriculture, too, is sustained by faith, for the man who does not believe that he will receive a harvest will not endure the toil. Through faith, those who sail the sea entrust themselves to a tiny piece of wood, exchanging the solid ground—the firmest element—for the unstable movement of the waves. They surrender themselves to uncertain

hopes, taking faith with them as an anchor more secure than any other. Most human affairs are founded upon faith. And this is accepted not only among us, but also among those outside the Church, as has been said. Even though they do not accept the Scriptures but put forward teachings of their own, they too accept those teachings by faith.” This is a beautiful example. It is what I mentioned to you beforehand: faith is a universal phenomenon and belongs to the very structure of the human person. Saint Cyril gives other examples. He takes the example of Holy Matrimony. You do not know her, and she does not know you.

You see her—or she sees him—but what do you really see? You see the other person somewhere; neither of you knows the other, and yet marriage is proposed. She will entrust her money to you, assuming there is a dowry.

But... but also—or rather, you yourself... Yes, she will entrust her money to you, but there is something more. How will she marry you? She has a certain hope that you hold a position, have a profession, are hardworking, and earn money. Otherwise, how could she entrust her whole life to you and come to live beside you

just like that, with her eyes closed—forgive me—buying a pig in a poke? I have used that crude expression deliberately because it makes the point: some people enter Holy Matrimony as though they were buying a pig in a poke.

Strange! Strange and astonishing. Of course, after the wedding they wake up and say, “Where am I? What have we done?” But did you not see before? How could you not see? Were you deceived? Where was your mind? So be it. Trust is present, then, and you can see how their lives and possessions are joined together. These two people must live their whole lives beneath the same roof. While I, as a single person, guard my belongings and say, “These are mine,” afterward those belongings are shared within the home. I no longer say, “my watch.” In the home we now say, “our watch,” “our table,” and “our house,” not “my house.”

I relied upon faith: that I would act honorably and she would act honorably, that I would conduct myself rightly and she would do the same. With this in view, we place everything before one another—our property, our profession, everything. I would like us to go a little further. How do I know, if I marry a young woman, that she will not later become ill and die? If I calculated every possibility and said, “That might happen,” I would never marry. Therefore, marrying in the belief that I will live is also a kind of faith. Yet I do not know what will happen; I do not know. Now for the second example. But first, notice one more point about the first. In our age, when everything has been shaken,

when all institutions and every form of human trust have been shaken, we might say that today both sides seek legal guarantees. A person says, “Divorce is easy nowadays. Since divorce is easy, why should I not keep my property for myself?” In former times, the woman brought money and transferred land to her husband as a dowry. Would she do that now? Is she a fool? What if he abandons her and leaves—what happens then? And so we have transformed what we call faith and love within Holy Matrimony—those marvelous forces that bind people together—into legal arrangements. When a marriage can rest only upon legal arrangements,

when these become primary and love and faith become secondary, that too is a result of our age, in which we have shaken every institution. Let us move to the second example, agriculture. Why, Saint Cyril asks, does the farmer endure his toil? Because he hopes for a harvest. He believes that his field will bear fruit. He has no knowledge of how the whole season will unfold or what the weather will be. How often do we sow in October, only for hail or something else to come in May and destroy our crops and plants? Does that happen only rarely?

If we kept saying, “That might happen,” we would never sow. Yet we do sow, with faith that something will come of it. And how often is the farmer vindicated at the very last moment! Just when he is ready to say, “Everything is going to be lost,” he is vindicated at the last moment and may even receive an abundant harvest. The farmer, then, acts in faith. Picture the farmer of old, carrying his seed bag and scattering wheat across the field. If someone who knew nothing about agriculture saw that man throwing away his wheat, he would call him mad: “My good man, you are throwing your wheat—your very bread—into the ground!”

The farmer could answer, “I am not throwing it away; I am planting it, because what I scatter will yield much more.” The same is true of faith—of spiritual faith. Someone might say to the faithful person, “You are mad. You are abandoning the so-called pleasures and joys of this present life in order to follow what?” But he answers, “I am not mad. I am sowing the seed of faith, the seed of hope, and the seed of love, so that I may reap the Kingdom of God. I am not mad.” You see, then, how these things work. Saint Cyril then gives a third example, the ship. How, he asks, does a person—how do people—entrust themselves to cross the sea?

A raft, we might say, before the unstable, ever-changing movement of the waves, in place of the firmest element—that is, the solid ground. Do you see what happens here? They place their trust in the ship. Saint Theophilus of Antioch has a parallel passage on this subject, showing that faith is an absolutely necessary part of our life. He says that we place our trust in the captain. Have you ever considered that when we board a ship, we entrust ourselves to the captain? We trust not only the ship but also the captain. What knowledge does he have? What experience? Yet we trust him. And, my beloved, do we not also entrust our health and our very lives to the physician?

If we were always suspicious—“What if the doctor does this? What if the doctor does that?”—would we ever go to a doctor? Certainly not. You see, then, that faith is present everywhere in our lives—absolutely everywhere. This is why Saint Cyril concludes this paragraph as follows: “Most human affairs are founded upon faith.” Human affairs stand and rest upon faith. “And this is accepted not only among us, but also among those outside the Church, as has been said.” Faith is not only for Christians but also for non-Christians. “Even though they do not accept the Scriptures,”

“but put forward teachings of their own, they too accept those teachings by faith.” They put forward their own teachings, which they embrace and accept, once again, with a certain faith. I would like to dwell on this briefly and then conclude. It is a precious point. Today, as you know, people reject the faith of the Gospel—the established, historical faith upon which events have rested, in which millions of people have believed, and through which all the faithful throughout the centuries have received experience: the experience of God and the experience of the Holy Spirit. And throughout history, the Holy Spirit bears witness to nothing other than

the divine-human nature of Jesus Christ. When Christ said, “He will bear witness to Me,” what did He mean? That He is true God. “You have seen My human nature; He will also bear witness to My divine nature.” If Christ had been a deceiver—may God forgive me for saying it—if Christ had been a deceiver, as the Jews of His time called Him, and had usurped titles belonging to the awaited Messiah, then Pentecost would never have come. If Christ had been a deceiver, He would have been humanity’s greatest criminal, the greatest criminal who ever lived, because He led millions of martyrs to slaughter.

For by what He said, He led millions of people onto roads and paths they might otherwise never have followed: into the deserts, into ascesis, and into the surrender of all their possessions. He would have been the greatest criminal. But He is not, because He is true God, and Pentecost bore witness to this. For if Christ had been a criminal, He would have been in Hades, condemned; God would have condemned Him as He condemns false prophets and false messiahs. Instead, He sent Pentecost. Pentecost is the confirming testimony that Christ is true God. True God. Yet people come forward today

and tear down this established faith—a faith that does not rest upon historical evidence alone but is continually renewed through experience. Did you hear what I said? It is renewed through personal experience. Each person has a personal experience of faith and of the presence of the Holy Spirit. He feels the Spirit of God stirring within him; he touches the Spirit of God, touches Jesus Christ, and declares that He is true. Otherwise, who throughout the centuries would have given his life without this experience? I ask you: once we tear down this faith, we claim to have freed ourselves, yet we erect other faiths that possess neither authority nor credibility.

When you tear that faith down and then come forward to govern, you demand that people place their faith in you so that you can remain in power. How will you be able to govern? How will you be able to lead great crowds of people if they have no faith in you? So you tear down one faith and set up another. That is simply how it is. And why is it so? Because human existence cannot stand without faith. As I was saying earlier, faith belongs to the very structure of the human person. This is important, and we shall consider it carefully. But science too, my dear friends, is founded upon faith. Have you never thought of that?

Do you realize that, out of ten conclusions reached by science, perhaps only one is a proven truth, while the other nine are matters of belief? We give this another name: theory. We speak of a scientific theory. What does “scientific theory” mean? It is a scientific belief. Can you prove to me that man is descended from the ape? It is not a scientific truth, because if it were, all dispute would cease. But disputes continue, which means that it is not a scientific truth. What is it, then? A scientific belief—that is, a theory. That is what a scientific theory means. Is it not a scientific belief? Then someone proposes another theory.

That is another scientific belief, perhaps opposed to the first. A scientist can certainly formulate a theory on the basis of evidence. But can he formulate one unless he begins with an intuition? At first, it is intuition alone, within his nous, his spiritual intellect, and within his heart. Where does this intuition reside?

Might it lie in the innermost depths of his soul, in its dark recesses, in what we might call the dark cellars of the soul? Intuition is a matter of immense importance for the scientist. It is like a lamp shining in the night. It is a great thing. If a scientist has no intuition, he can never become a researcher. Never.

Intuition can indeed deceive you. Yet what does it rest upon? Upon a belief, a hidden belief. Intuition offers no proof at all. You say, “That is what I sense intuitively.” So what does it rest upon? Upon faith. Then, as a scientist, you will try to give this intuition some foundation, and you move on, we might say, to another stage—to what we call a theory, a scientific theory.

Then it can be challenged. Through what stages has scientific knowledge passed? First intuition, then theory—both of which contain an element of faith—and afterward it arrives at scientific truth. Can anyone, then, become a scientist without faith? You see! This is why faith, I say once again, is an element within the very structure of the human person. If it belongs to my nature as a human being to believe, then when God comes and reveals Himself to me, why should I not believe? It is within my nature to believe. But take careful note of something: why is faith necessary in relation to God?

God’s essence, His immensity, and His glory cannot be revealed in their fullness to me, a created being. I am very small, and my nous, my spiritual intellect, cannot comprehend the infinite God. “The divine is incomprehensible.” Saint John of Damascus says that this alone can be comprehended. Only this is understandable and knowable: that God is incomprehensible. Do you understand? How, then, can I make my own the God who is beyond comprehension? When God reveals Himself to me—and He reveals only a little of Himself—He will ask faith of me. He will say, “As for the rest, that vast remainder, you must rest it upon faith alone, because you cannot know it.”

This is why, my dear friends, faith is absolutely essential both in our daily life and in our religious life. But this subject is beautiful, vast, and important, and, God willing, we shall continue next Monday.

Πέμπτη κατήχηση Αγίου Κυρίλλου.

Αρχιεπισκόπου Ιεροσολύμων, του οποίου τη μνήμη είχαμε εχθές. Ο τίτλος της κατηχήσεως είναι «Φωτιζομένων». Δηλαδή, για εκείνους που ετοιμάζονται για το βάπτισμα. Οι κατηχούμενοι που ετοιμάζονται είναι επί θύραις του βαπτίσματος. Εν Ιεροσολύμοις σχεδιασθεῖσα. Συνεπώς, εκεί εσχεδιάστηκε και εκεί ειπώθηκε. Περὶ πίστεως, το θέμα είναι περὶ πίστεως. Και ανάγνωσις, ἐξ Ἐπιστολῆς πρὸς Ἑβραίους· «Ἔστι δὲ πίστις ἐλπιζομένων ὑπόστασις, πραγμάτων ἔλεγχος οὐ βλεπομένων. Ἐν ταύτῃ γὰρ ἐμαρτυρήθησαν οἱ πρεσβύτεροι» και τα εξής.

Σε αυτήν έδωσαν τη μαρτυρία τους οι πρεσβύτεροι, όπως αναφέρονται στην προς Εβραίους, δηλαδή η επιστολή που λέει ο Αβραάμ, ο Δαβίδ, ο, ο, τόσα ονόματα αναφέρει εκεί στην προς Εβραίους ο Απόστολος Παύλος, για να καταδείξει την αξία της πίστεως. Αυτός είναι ο τίτλος, δηλαδή θα μας μιλήσει για το μεγάλο αυτό θέμα της πίστεως. Τώρα μπαίνει στο κύριό του θέμα ο Άγιος Κύριλλος. Μέχρι τώρα όλα ήταν προπαρασκευαστικά. Μας μίλησε για το βάπτισμα. Μας μίλησε περιληπτικά για ό,τι θα πει παρακάτω στις υπόλοιπες κατηχήσεις του. Πολύ δικαιολογημένα ξεκινάει από το θέμα της πίστεως. Διότι είναι η αφετηρία, διότι είναι οι φίλοι. Και πρέπει να σας πω ότι αν

διαβάσετε το κείμενο, θα δείτε ότι δεν κάνει τίποτε άλλο στις υπόλοιπες κατηχήσεις, έξω βέβαια από τις τελευταίες μυσταγωγικές, να αναλύει το Σύμβολο της Πίστεως. Στην πραγματικότητα αυτό κάνει ο Άγιος Κύριλλος. Έχει, με άλλα λόγια, οδηγό. Και πόσο ορθόδοξος οδηγός είναι, αγαπητοί μου: Σύμβολο της Πίστεως. Αυτό έχει ως οδηγό και προχωρεί. Τώρα, για να κάνει την κάθε κατήχησή του, αναμφισβήτητα θα παίρνει κάποιο ρητό από την Αγία Γραφή. Μέσα στο κείμενο, στην ανάλυση, θα χρησιμοποιήσει μερικά ρητά. Αλλά ο οδηγός της πορείας είναι αυτός, το Σύμβολο της Πίστεως. Έλεγε ο πατήρ Ιουστίνος Πόποβιτς ότι αν θέλεις να δεις

πόσο είσαι ορθόδοξος, δες το Σύμβολο της Πίστεως, κατά πόσο ταιριάζεις με αυτό. Είναι, μ' άλλα λόγια, ένα στοιχείο γνησιότητας της πίστεως. Από κει θα δεις κατά πόσο είσαι ορθόδοξος ή όχι χριστιανός. Και αρχίζουμε, συν Θεώ. Πρώτη παράγραφος. «Ἡλίκον ὑμῖν ἀξίωμα δίδωσιν ὁ Κύριος, ἀπὸ τοῦ κατηχουμένων τάγματος εἰς τὸ τῶν πιστῶν μετατιθεμένοις. Παῦλος ὁ Ἀπόστολος παριστὰς φησί· Πιστὸς ὁ Θεός, δι' οὗ ἐκλήθητε εἰς κοινωνίαν τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ. Θεοῦ γὰρ πιστοῦ καλουμένου, καὶ σὺ τὴν αὐτὴν προσηγορίαν λαμβάνεις, μέγα λαμβάνων ἀξίωμα.»

«Ὥσπερ γὰρ καλεῖται ὁ Θεὸς ἀγαθὸς καὶ δίκαιος καὶ παντοκράτωρ καὶ δημιουργὸς τῶν ὅλων, οὕτω καὶ πιστός. Λόγισαι τοίνυν εἰς ποῖον ἀξίωμα ἀναβαίνεις, Θεοῦ μέλλων προσηγορίας γίνεσθαι κοινωνός.» «Ἡλίκον ὑμῖν ἀξίωμα δίδωσιν ὁ Κύριος, ἀπὸ τοῦ κατηχουμένων τάγματος εἰς τὸ τῶν πιστῶν μετατιθεμένοις.» Κοιτάξτε τι αξίωμα σας δίδει ο Κύριος: να περάσετε από το τάγμα, την τάξη των κατηχουμένων, στην τάξη των πιστών. Μέσα στη Θεία Λειτουργία

μετά το Ευαγγέλιο έχουμε κάποιες ευχές —και αυτό συμβαίνει και στη Λειτουργία του Ιερού Χρυσοστόμου και του Μεγάλου Βασιλείου και των Προηγιασμένων— που είναι των κατηχουμένων, ή μία ή δύο φωτιζομένων. Σας είπα, φωτιζόμενοι είναι εκείνοι οι οποίοι είναι κατηχούμενοι μεν, αλλά είναι επί θύραις, είναι στο κατώφλι για το βάπτισμα. Και μετά είναι δύο ευχές των πιστών. Έτσι λέει, «των πιστών». Κοίταξε λοιπόν, λέει, πόσο μεγάλο αξίωμα παίρνεις, να περάσεις από την τάξη των κατηχουμένων στην τάξη των πιστών. Θέλεις να δεις, αδελφέ μου, πόσο μεγάλο είναι το αξίωμα αυτό; Κοίταξε, λέει, όσο τώρα είσαι κατηχούμενος, δεν μπορείς να μείνεις παρακάτω στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας,

κεντρικότατο της πίστεώς μας. Θα βγεις έξω. Θα πει ο διάκονος «Τὰς θύρας, τὰς θύρας», θα κλείσουν οι πόρτες και εσύ θα είσαι απ' έξω. Τι καημός για τους κατηχουμένους, πότε θα έρθει η ώρα για να γίνουν πιστοί. Τώρα θα γίνετε πιστοί, θα βαπτιστείτε και θα μείνετε σε όλη τη λατρεία της Εκκλησίας, το τέλος που είναι το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Και δεν είναι μόνο λατρεία, αλλά είναι και η θέωση, είναι ένωση με αυτόν τον Θεό, τον Ενανθρωπήσαντα Υιόν του Θεού.

Ο Απόστολος Παύλος σημειώνει —πού τα λέγει;— «Πιστὸς ὁ Θεός, δι' οὗ ἐκλήθητε εἰς κοινωνίαν τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ». Αυτό είναι παρμένο από την πρώτη προς Κορινθίους επιστολή, πρώτο κεφάλαιο, στίχος 9. Βέβαια, τι σημαίνει εδώ; Μας λέγει ο Απόστολος ότι είναι πιστός ο Θεός, διά του οποίου κληθήκατε σε κοινωνία με τον Υιό Του, τον Ιησού Χριστό. Βέβαια, εδώ θα γίνει μία διασάφηση. Θα γίνουν πολλές διασαφήσεις καθ' όλο το μήκος αυτής της κατηχήσεως. Στην αρχή επήρε ρητό.

Το ρητό αναφέρεται στην πίστη. Καταλλήλως λέγεται ότι είναι ορισμός, καταλλήλως λέγεται ότι δεν είναι ορισμός. Δεν το εξετάζω. Αλλά καθ' όλο το μήκος θα μας παρουσιάσει ο Άγιος Κύριλλος πολλές φορές το φαινόμενο της πίστεως με μια διαφορετική, αν θέλετε, απόχρωση. Θα μας μιλήσει, επί παραδείγματι, για την πίστη των ανθρώπων έξω της πίστεως, δηλαδή την πιστοσύνη που έχουν. Ακόμα για την πίστη στις τέχνες, θα λέγαμε σήμερα και επιστήμες. Θα μας μιλήσει μετά για μια πίστη δογματική. Έτσι την ονομάζει, δεν την ονομάζω εγώ. Εκείνος την ονομάζει έτσι

λίγο πιο κάτω. Και μετά θα μας μιλήσει για μια πίστη ενεργητική. Κι ό,τι άλλες διαφοροποιήσεις θα συναντήσουμε καθ' όλο το μήκος. Όταν λέγει εδώ «πιστὸς ὁ Θεός», τι εννοεί ο Απόστολος Παύλος; Εννοεί το «αξιόπιστος». Ο Θεός είναι αξιόπιστος. Λέγει στον Τιμόθεο, επί παραδείγματι, και το έχει και αλλού στις επιστολές του: «Πιστὸς ὁ λόγος» —συγγνώμη— «καὶ πάσης ἀποδοχῆς ἄξιος». Τι θα πει αυτό, «πιστὸς ὁ λόγος καὶ πάσης ἀποδοχῆς ἄξιος»; Ότι είναι αξιόπιστος ο λόγος του Θεού και άξιος που θα τον αποδεχτείς. Και ο λόγος λέει ότι θα έρθει ο Χριστός στον κόσμο.

Ο Θεός είναι πιστός στις υποσχέσεις, δηλαδή είναι αξιόπιστος, και συνεπώς αυτό που λέγει αξίζει να το αποδεχτείς. Αξιόπιστος. Αυτή η αξιοπιστία είναι πάρα πολύ σπουδαίο στοιχείο και, εκ πρώτης όψεως, μοιάζει ότι εδώ τώρα μιλάει για την πίστη του Θεού, του ότι είναι μία ονομασία —θα μας το πει λίγο πιο κάτω—, μία προσηγορία, ένα όνομα, μία ιδιότητα, ας το πούμε, του Θεού. Τι σχέση έχει αυτή η αξιοπιστία με τη δική μου πίστη, που φτάνω εγώ στον Χριστό, στον Θεό; Δεν είναι κάτι διαφορετικό; Λέει κάπου ο Απόστολος, αναφέρει τρεις

φάσεις του λόγου του. Εκεί είναι η τελευταία, αυτή που σας λέγω: «Εάν εσύ αποδεικνύεσαι άπιστος, ο Θεός όμως είναι πιστός». Εσύ άπιστος πού, σε τι; Λοιπόν, το ξέρετε ότι στο βάθος αυτό, το «εσύ είσαι άπιστος»... Αν είσαι άπιστος, ο Θεός όμως δεν δύναται να αρνηθεί τον εαυτόν Του. Έτσι λέγει και ο Απόστολος Παύλος. Ο Θεός είναι πιστός, δηλαδή αξιόπιστος. Στο βάθος, όταν λέμε «πιστεύω», μία, θα λέγαμε, πτυχή είναι ότι δέχομαι τον Θεόν αξιόπιστον, γι' αυτό και Τον αποδέχομαι. Πιστεύω, λοιπόν, θα πει στο βάθος και για μένα ότι

μία αξιοπιστία για ό,τι προσφέρει ο Θεός. Στην πραγματικότητα, λοιπόν, όταν εδώ χρησιμοποιεί ο Άγιος Κύριλλος το «Πιστὸς ὁ Θεός, δι' οὗ ἐκλήθητε» κλπ., δεν είναι τελείως άσχετο. Όχι! Έχεις τη σκέψη ότι ο Θεός είναι αξιόπιστος και τώρα παίρνεις κι εσύ αυτόν τον τίτλο και ονομάζεσαι πιστός. «Θεοῦ γὰρ πιστοῦ καλουμένου».

Όταν ο Θεός καλείται πιστός, «καὶ σὺ τὴν αὐτὴν προσηγορίαν λαμβάνεις», και εσύ παίρνεις αυτή την ονομασία, «μέγα λαμβάνων ἀξίωμα». Και έχει το επιχείρημα: διότι όπως ο Θεός καλείται αγαθός και δίκαιος και παντοκράτωρ και δημιουργός των όλων, έτσι λέγεται και πιστός. Και λόγισε, λοιπόν, τι θα πει, σκέψου σε ποιο αξίωμα ανεβαίνεις, «Θεοῦ μέλλων προσηγορίας γίνεσθαι κοινωνός», που πρόκειται να γίνεις κοινωνός ενός θείου ονόματος. Πιστός ο Θεός, θα γίνεις κι εσύ πιστός.

Ανοίγει το κεφάλαιο περί πίστεως ο Άγιος Κύριλλος. Τώρα όμως θα πάρει κατώτερες μορφές πίστεως, για να δείξει ότι η πίστη είναι αναγκαία και σε αυτή τη ζωή μας, την καθημερινή, ανεξάρτητα από τον Θεό. Και αφού θα μας αναλύσει αυτές τις κατώτερες μορφές, για να αποδείξει ότι η πίστη είναι αναγκαιοτάτη στον άνθρωπο, επειδή η δομή του είναι τέτοια να καλλιεργεί την πίστη —αλλιώτικα δεν μπορεί να σταθεί—, θα πάει, θα ξαναγυρίσει πίσω, για να μας μιλήσει για την πίστη τη χριστιανική. Είπα «η δομή του», το καταλαβαίνετε αυτό. Δεν μου λέτε, σας παρακαλώ,

μπορώ να ξέρω τι γίνεται παραπέρα, έξω στον δρόμο; Τι γίνεται αυτή τη στιγμή; Είμαι εδώ μέσα. Πού ξέρω τι γίνεται στον δρόμο; Γίνεται κάτι, έρχεται κάποιος και μου λέει: «Ξέρετε τι γίνεται έξω αυτή τη στιγμή; Γίνεται αυτό». Πού θα στηριχθώ; Στην πίστη. Δηλαδή θα πιστέψω εκείνον ο οποίος μου λέει αυτό. Γιατί θα τον πιστέψω ή πότε θα τον πιστέψω; Όταν είναι αξιόπιστο πρόσωπο. Θα μπορούσα ποτέ να στηρίξω τη ζωή μου εάν του έλεγα «όχι, θα πάω να το δω»; Τι θα προλάβω να πω; Τι θα προλάβω να πράξω στη ζωή μου; Όταν πάω στο σχολείο, οι καθηγητές, οι δάσκαλοι, μου διδάσκουν τα μαθήματα. Θα μπορούσα σε κάθε βήμα να λέω: «Κύριε καθηγητά, και πού το ξέρω αυτό;»

«Πού το ξέρω εκείνο; Θέλω απόδειξη». Μάλιστα, στα παλιά βιβλία, τα απολογητικά εκείνα, περί πίστεως κλπ., θυμάμαι ένα παράδειγμα. «Πού ξέρω», θα μπορούσε να πει ο μαθητής στο σχολείο, «ότι το Τόκιο είναι η πρωτεύουσα της Ιαπωνίας;» Η απάντηση θα ήταν: «Πάρε το αεροπλάνο και πήγαινε στην Ιαπωνία, να διαπιστώσεις ότι το Τόκιο είναι η πρωτεύουσα της Ιαπωνίας». Μα εάν για καθετί θα πρέπει να το εξακριβώνω δι' αυτοψίας, πέστε μου σας παρακαλώ, πότε θα προλάβω να αποκτήσω τις απαραίτητες γνώσεις για να στηρίξω τη ζωή μου; Θα προλάβω; Ποτέ. Άρα βλέπετε ότι η πίστη μπαίνει στη ζωή την καθημερινή του ανθρώπου ένεκα της δομής του, διότι ο άνθρωπος δεν είναι παντογνώστης.

Έχει ανάγκη να στηρίξει τη γνώση του επάνω στις πληροφορίες που θα του δώσουν οι άλλοι και προϋποτίθεται ότι είναι οι άλλοι αξιόπιστοι. Εκτάκτως μπορεί καμιά φορά να αναζητήσει, να διερευνήσει κάτι. Κατά τα άλλα, βλέπετε πώς είναι τα πράγματα κατασκευασμένα στην αντίληψή μας. Τι λέγει λοιπόν τώρα; Κάνει μικρό εγκώμιο στον πιστό άνθρωπο και μετά θα μπει σε αυτά που σας είπα. Παράγραφος δευτέρα. «Ὁ Θεὸς ζητεῖ λοιπόν ἕνα τινὰ ἐξ ἡμῶν πιστόν, ἐκ συνειδήσεως εὑρεθῆναι». Εδώ λοιπόν τώρα τι ζητείται; Να βρεθεί ένας άνθρωπος που να είναι πιστός.

«Πιστὸν γὰρ ἄνδρα ἔργον ἐστὶν εὑρεῖν», είναι απ' τις Παροιμίες. «Οὐκ ἐμοὶ δείξεις σου τὴν συνείδησιν· οὐ γὰρ ὑπὸ ἀνθρωπίνης ἡμέρας ἀνακρίνεσθαι μέλλεις, ἀλλ' ἵνα τῷ Θεῷ δείξῃς τῆς πίστεως τὸ ἄδολον, τῷ ἐτάζοντι νεφροὺς καὶ καρδίας καὶ γινώσκοντι τοὺς διαλογισμοὺς τῶν ἀνθρώπων.» Λοιπόν, εγώ θα σε εξετάσω; Αυτός εξετάζει. Εκείνος ξέρει τα κρυπτά του εσωτερικού σου. «Μέγα τι πρᾶγμά ἐστι πιστὸς ἀνήρ, παντὸς πλουσίου τυγχάνων πλουσιώτερος.» Μεγάλο πράγμα είναι ο πιστός άνθρωπος. Όταν λέγει «ανήρ», δεν είναι ο άνδρας και αποκλείονται οι γυναίκες, αλλά είθισται έτσι να γράφεται, εννοεί τον άνθρωπο γενικά: ή άνδρας ή γυναίκα. Και ο οποίος είναι πλουσιότερος και από τον πιο πλούσιο. Πώς είναι μεγάλο πράγμα να είναι κανείς πιστός άνθρωπος; Αγαπητοί μου, ναι.

Πρώτα πρώτα, σε μια τελειότητα πίστεως να βρεις έναν άνθρωπο είναι πάρα πολύ δύσκολο. Ότι όλοι οι άνθρωποι δεν είναι για την πίστη, μαρτυρεί η Αγία Γραφή. Λέγει ο Απόστολος Παύλος: «Οὐ πάντων ἡ πίστις», δεν είναι για όλους η πίστη. Αυτό βέβαια αποτελεί ένα δυστύχημα. Όταν λέγει «οὐ πάντων ἡ πίστις», τι κρίμα! Βλέπουμε κάποτε κάποιους ανθρώπους, χωρίς φυσικά να απελπιζόμεθα γι' αυτούς. Απλώς βλέπουμε και λέμε: «Αυτός ο άνθρωπος, όπως κινείται, άραγε θα φτάσει ποτέ στην πίστη;» Ανοίγει έναν δρόμο απιστίας, θεμελιωμένης απιστίας. Βέβαια και τα θαύματα δεν αποκλείονται, αλλά τέλος πάντων, από μια πρόβλεψη

λέγαμε: «Αυτός ο άνθρωπος είναι στην τροχιά της απιστίας, τι κρίμα!» Ή βλέπετε ακόμη ανθρώπους οι οποίοι δεν είναι πιστοί, όπως ακριβώς τα μικρά παιδιά, όταν δεν μπορούν να περπατήσουν. Οι μεγάλοι έχουν μεγάλα βήματα και τα μωρά τα σέρνουν, αυτά τρέχουν, σκοντάφτοντας. Τα μικρά παιδιά, τα μωρά, δύο-τριών χρονών. Έτσι και αυτοί οι άνθρωποι μοιάζουν στο όλο, θα λέγαμε, στην ορμή του πλήθους των πιστών, σέρνονται και αυτοί από πίσω. Αλλά σου λέει: «Δεν μπορώ να πιστέψω». Ξέρετε πόσες φορές έχω ακούσει εκείνο το «δεν χωράει το μυαλό μου ότι θα γίνει η Ανάσταση των νεκρών»; Βέβαια, θα μου πείτε, είναι μεγάλο πράγμα. Είναι μεγάλο πράγμα. Και επειδή είναι πολύ μεγάλο πράγμα, γι' αυτό και

ποικιλοτρόπως έχει αποδειχθεί στην Αγία Γραφή, και προφητικά και με θαύματα και με λόγους, ποικιλοτρόπως, και με την Ανάσταση του Χριστού κλπ., κλπ. Αλλά είδατε τι λέει; «Δεν μπορώ να το πιστέψω». Εγκλωβισμένος μέσα σ' έναν μικρό χώρο που λέγεται ορθολογισμός, γιατί προσπαθεί να πιάσει το θέμα με την ανθρώπινη λογική. Εκεί την παθαίνει η πίστη. Συνεπώς, είναι μεγάλο πράγμα να βρεις έναν άνθρωπο με πίστη, μεγάλο πράγμα. Είναι δυσεύρετο, είναι θησαυρός. Αλλά στα μάτια του Θεού, πρέπει να σας πω ότι ο πιστός άνθρωπος είναι πολύτιμος. Αγαπά πολύ ο Θεός τον πιστόν άνθρωπο.

Δεν είναι απλή η πίστη, ένα πράγμα, ας πούμε, «πιστεύω». Όπως θα δείτε παρακάτω, πέραν από τη δογματική πίστη, είναι ενεργητική πίστη, διότι συμμορφώνει ολόκληρη τη ζωή η πίστη. Η πίστη είναι είσοδος των αρετών, μην το ξεχνάμε. Είναι είσοδος. Πρώτα μπαίνει η πίστη, μετά η ελπίς και μετά η αγάπη. Πρώτα μπαίνει η πίστη και μετά η πράξη. Η πίστη, λοιπόν, είναι η είσοδος και, όπως σας εξήγησα, είναι πολύτιμος ο πιστός άνθρωπος στα μάτια του Θεού. Μία, θα λέγαμε, όψη του πιστού ανθρώπου προς τα μάτια του Θεού είναι όταν αυτός λέγει από μέσα του, μέχρι το τελευταίο του κύτταρο, και απ' έξω του: «Τὸ εἶπεν ὁ Ἅγιος». Τέτοιος.

Είπε ο Θεός, είναι γραμμένο, το υπόσχεται ο Θεός. Και εδώ θα πει ο πιστός άνθρωπος: «Πιστὸς ὁ λόγος», αξιόπιστος ο Θεός. Τελείωσε. Πέφτει και κοιμάται, τελείωσε. Ούτε κάθεται να αγρυπνεί και να λέει «μήπως» και «διά τι» και «πώς» και «τι». Τίποτα. Το είπε ο Θεός, δεν υπάρχει τίποτα. Πού να βρούμε τέτοιους ανθρώπους; Να σας το ευχηθώ και στον εαυτό μου και στον εαυτό σας, αγαπητοί μου. Το εύχομαι, να έχουμε τέτοια πίστη.

Όμως ο πιστός άνθρωπος είναι πλουσιότερος και απ' τον πλουσιότερο. Πώς διαβάζω τη φράση; «Μέγα τι πρᾶγμά ἐστι πιστὸς ἀνήρ», μεγάλο πράγμα, «παντὸς πλουσίου τυγχάνων πλουσιώτερος». Πιο πλούσιος και από τον πλούσιο. Διότι η πίστη είναι πλούτος, και πνευματικός και υλικός. Όταν, επί παραδείγματι, λέει ο Χριστός: «Μὴ μεριμνᾶτε τι θα φάτε και τι θα πιείτε». Αυτά τα τερτίπια όλα τα έχουν οι εθνικοί, οι ειδωλολάτρες. Εσείς έχετε αγαθόν Πατέρα, τον Θεό. «Ἐπιρρίψατε» την πίστη σας και τη φροντίδα σας στον Θεό. Τέλος. Ο Θεός, αφού βέβαια θα εργαζόμεθα, αγωνιώδεις φροντίδες, τα υπόλοιπα θα τα εξασφαλίσει ο Θεός. Από τη στιγμή... Εδώ είναι πίστη στην πρόνοια του Θεού, το άλλο είναι πίστη στην ύπαρξη του Θεού. Είναι οι διαφοροποιήσεις που σας είπα προηγουμένως. Για να πιστέψεις ότι ο Θεός θα προνοήσει για σένα, έχει σαν αποτέλεσμα την ειρήνη, την εμπιστοσύνη —δεν μας τα τόνισε— και, αν θέλετε, σημαίνει ότι είσαι ένας ευχαριστημένος άνθρωπος. Τι σας είπα; Ο ευχαριστημένος άνθρωπος. Ακούστε λοιπόν τι λέει: «Τοῦ πιστοῦ γὰρ ὅλος ὁ κόσμος τῶν χρημάτων». Στον πιστό ανήκει όλος ο κόσμος των πραγμάτων —χρήματα θα πει πράγματα—, «τῷ ὑπερφρονεῖν αὐτῶν καὶ καταπατεῖν».

Στέκεται πιο πάνω απ' όλα και τα καταπατεί. Δεν είναι ενδιαφέρον; Έχετε δει κάποιους ανθρώπους που σε μια διασκέδαση πάνε στα πανηγύρια, στα λαϊκά πανηγύρια, και χορεύουν εκεί δημοσίως ή σε κάνα γάμο, ξέρω εγώ, και θέλουν να κάνουν μια επίδειξη, ας το πούμε, αρχοντιάς και πλούτου, και βγάζουν τα χιλιάρικα από το πορτοφόλι και τα πετάνε στα βιολιά, στα μπουζούκια, στα όργανα, ή ακόμη μπορεί να το σχίσει το χιλιάρικο, το πετάξει έτσι, και δείχνει ότι έχει, ας πούμε, έναν πλούτο. Αυτός τι κάνει τώρα εδώ, για να δείξει τον πλούτο του; Υπερφρονεί τα χιλιάρικα, δεν δίνει σημασία στα χιλιάρικα, τώρα σκίζει τα χιλιάρικα. Ο φτωχός, αυτός είναι φτωχός. Αλλά ο πιστός άνθρωπος τα υπερφρονεί άλλου τρόπου.

Δεν δίνει σημασία στα χιλιάρικα, μόνο έχει να φάει και να πιει, τίποτα. Εκείνος που τα πετάει τα χιλιάρικα λέγεται πλούσιος. Και αυτό το κάνει μόνο σε ένα πανηγύρι. Την άλλη μέρα θα πάει στο κατάστημά του, εκεί να δείτε τσιγκουνιές, να πληρώσει τον υπάλληλό του, τσιγκουνιές εκεί, για να αναπληρώσει εκείνο που πέταξε χθες στον χορό. Ο πιστός είναι πάντοτε πιο πλούσιος από αυτόν, γιατί πάντοτε υπερφρονεί τα χρήματα, και χθες και σήμερα και αύριο. «Οἱ μὲν γὰρ κατὰ τὸ φαινόμενον πλουτοῦντες, ἢ πλούσιοι κατὰ τὸ φαινόμενον, πλουτοῦσι καὶ πολλὰ κεκτημένοι πένονται τὴν ψυχήν. Ὅσῳ γὰρ πλείονα συνάγουσιν, τοσούτων

τον λοιπόν τον επιθυμεί αυτή κοντέ.

Φτωχοί είναι οι πλούσιοι, φτωχοί είναι. Όσο πιο πολλά κερδίζουν, τόσο πιο πολύ βλέπουν τις ανάγκες τους και τήκονται, λέγει, από εκείνα, λιώνουν δηλαδή, λιώνουν από εκείνα που ακόμα δεν έχουν αποκτήσει. Έτυχε να πάρει ένα αυτοκίνητο. Τώρα το πήρε. Γιατί να έχω αυτή τη μάρκα και να μην έχω μια άλλη μάρκα; Γιατί να έχω ένα και να μην έχω δυο; Εκείνος ο ταλαίπωρος, ο μακαρίτης ο Ωνάσης, είχε, λέει, 100 τόσα πλοία.

Ταυτόχρονα... Ταυτόχρονα, άλλωστε, το διαπίστωσε και ο ίδιος, εγκαταλελειμμένος σε μια κλινική του Παρισιού. Είπε: τώρα κατάλαβα, πολύ αργά φυσικά. Ήθελες όμως να μετανοήσεις και να σου εντυπωθεί αυτό. Τώρα κατάλαβα ότι δεν έχουν και πολλή σημασία τα χρήματα.

Βέβαια, αγώνα δρόμου έκανε η δεύτερή του γυναίκα από την Αμερική και οι άλλοι κληρονόμοι από εδώ, από την Ελλάδα. Αγώνα δρόμου να φτάσουν πια πρώτοι για θέματα κληρονομικά. Τι ληστές! Ούτε η μία τον αγαπούσε ούτε η άλλη τον αγαπούσε. Τα λεφτά του αγαπούσαν. Αυτή είναι η μοίρα των ανθρώπων που έχουν λεφτά. Τα λεφτά τους οι άλλοι αγαπούν, όχι αυτούς, και νομίζουν οι ταλαίπωροι ότι τους αγαπούν οι άνθρωποι, όταν ακριβώς έχουν λεφτά. Όχι, όχι, δεν είναι αυτό. Και για να μην πάω μακριά, και στα παιδιά σας, όταν νομίζετε ότι έχετε περιουσία, θα σας κοιτάξουν; Μα δράματα καθημερινά έχουμε. Όταν τους κάνετε χριστιανούς, τότε θα σας προσέχουν και όχι όταν τους αφήσετε πολλά χωράφια ή τα κρατάτε και δεν τους τα δίνετε για

να σας προσέξουν. Να το ξέρετε, δεν το λέω εγώ, το λέει ο Ιερός Χρυσόστομος αυτό το τελευταίο. Προσέξτε!

Ταλαίπωρος λοιπόν ο Ωνάσης, ας πούμε ότι είχε 110, είχε κάπου εκεί, περισσότερα, καράβια μικρά, μεγάλα, ότι είχε 100. Επιθυμούσε να έχει κι άλλα. Όταν μπορούσε να υποφθαλμιά ένα που ακόμα δεν το αγόρασε, άρα λοιπόν ήταν φτωχός, γιατί ελυπείτο κατά ένα, το οποίο δεν το είχε ακόμα στην κατοχή του. Ενώ ο πιστός άνθρωπος, όταν του δώσεις κάτι παραπάνω από εκείνα που έχει ανάγκη, σου λέει: δεν το θέλω, γιατί είναι πλούσιος. Δεν το θέλει, του είναι αρκετό. Γι’ αυτό σημειώνει ο Άγιος Κύριλος, ορθότατα, και θα παρακαλούσα κι εγώ κι εσείς να το προσέξουμε αυτό: Ὁ δὲ πιστὸς ἀνήρ, τὸ παραδοξότατον,

πενίᾳ πλουτεῖ. Αυτό το παράξενο πράγμα: πλουτίζει στην πενία του, στη φτώχεια. Εἰδὼς γάρ, γιατί γνωρίζει ότι ἔχων σκεπάσματα καὶ τροφάς, τούτοις ἀρκούμενος πεπάτηκε τὸν πλοῦτον. Αυτό που λέει ο Απόστολος Παύλος είναι από την Α΄ Τιμόθεο 6,8, κατά λέξιν ως εξής: Ἔχοντες δὲ διατροφὰς καὶ σκεπάσματα, τούτοις ἀρκεσθησόμεθα, λέει ο Απόστολος Παύλος. Και πιο μπροστά από αυτό γράφει: Ἔστι δὲ πορισμὸς μέγας ἡ εὐσέβεια μετὰ αὐταρκείας. Πορισμός θα πει πλούτος. Μέγας πλούτος και πιο πολύ από κάθε πλούτο που υπάρχει στη γη είναι να υπάρχει η ευσέβεια συνδυασμένη με την αυταρκία.

Τώρα κάνει ανάλυση παρακάτω και λέγει: έχεις να ντυθείς, σκεπάσματα αυτό εννοεί, έχεις να φας. Το σκέπασμα είναι και το σπίτι. Να ντυθείς και να φας, να σκεπαστείς και να φας. Σε αυτά να αρκεστείς. Μη γυρεύεις να πλουτίσεις, τότε είσαι πλούσιος. Αλλά πότε θα το πετύχεις αυτό; Εάν δεν έχεις πίστη, δεν μπορείς ποτέ να θεωρήσεις τον εαυτό σου πλούσιον στην ευσέβεια και στην αυτάρκεια. Δεν γίνεται. Μόνον ο πιστός άνθρωπος μπορεί αυτό να το επιτύχει. Γιατί άραγε; Για να το δούμε λίγο βαθύτερα, το γιατί άραγε. Ο πιστός υπερφρονεί, όπως και ο αληθινός φιλόσοφος.

Θα σας θυμίσω τον Διογένη, όταν τον πλησίασε ο Αλέξανδρος στην Αθήνα και του λέγει: άκουσα για σένα πολλά, τι να σου δώσω, τι θέλεις από μένα; Αυτό το οποίο θέλω δεν μπορείς να μου το δώσεις. Ε, πώς δεν μπορώ να σου το δώσω; Άρχισε να γίνεται τροπαιούχος πια ο Μέγας Αλέξανδρος. Πριν ακόμη ήταν η προέλαση στην Ανατολή. Του λέγει: δεν μπορείς να μου το δώσεις. Ε, τι είναι; Άντε, κάνε λίγο στην μπάντα τώρα, γιατί θέλω τον ήλιο. Αυτό δεν μπορείς να μου το δώσεις. Αρκείτο στον ήλιο. Τι θα μου δώσεις; Εγώ τον ήλιο θέλω, τον καθαρόν αέρα θέλω, εκείνο που έχω να φάω θα το φάω και τέλειωσε. Τι να μου δώσεις, ταλαίπωρε Αλέξανδρε; Βλέπετε πάρα καλά τι σημαίνει. Ο φιλόσοφος είχε κάποιους στόχους, ας το πούμε μια μεταφυσική.

Ο χριστιανός τι έχει; Βεβαίως έχει κάποιο στόχο, είναι η Βασιλεία του Θεού. Όταν, επί παραδείγματι, ο στόχος μπει, οὐ γὰρ ἔχομεν ὧδε μένουσαν πόλιν, ἀλλὰ τὴν μέλλουσαν ἐπιζητοῦμεν, έβαλε ένα στόχο. Και, για να ακριβολογήσω, είναι ο Θεός ο στόχος μας. Ο Θεός είναι ο πλούτος. Είμαι παιδί του Θεού, θα βρεθούμε εκεί, στη μακαριότητά Του, στη Βασιλεία Του. Τι είναι ο κόσμος τούτος; Σχήμα, και τὸ σχῆμα τοῦ κόσμου τούτου παράγει, περνάει. Δεν λέγει ο Απόστολος Παύλος ότι παράγει τὸ σχῆμα τοῦ κόσμου τούτου; Δεν λέγει εκεί εκείνα τα περίφημα, αναλυτικά πια, εκείνα τα λίγο σκανδαλώδη για τους αμύητους; Οἱ ἔχοντες γυναῖκας, είναι στο 7ο κεφάλαιο Α΄ Κορινθίους,

οἱ ἔχοντες γυναῖκας ὡς μὴ ἔχοντες. Αυτοί που έχουν γυναίκες σαν να μην έχουν γυναίκες. Όχι να μην αγαπούν τις γυναίκες τους, όχι να μην προσέχουν τις γυναίκες τους. Ο ίδιος ο Παύλος δεν είπε ότι πρέπει να τρέφει και να θάλπει σαν τη σάρκα του, γιατί η σάρκα του είναι η γυναίκα του; Βεβαίως. Αλλά τι; Να μην έχει την προσκόλληση, όπως στην παραβολή του Κυρίου: Γυναῖκα ἔγημα καὶ διὰ τοῦτο οὐ δύναμαι ἐλθεῖν. Παντρεύτηκα και δεν μπορώ να έλθω, που σημαίνει: η γυναίκα μου δεν με αφήνει να έρθω στην εκκλησία, να πάω στο κήρυγμα, να εξομολογηθώ.

Δουλωθείς εγώ τότε των πραγμάτων. Τι σε αφήνει; Με αυτή την έννοια, οἱ ἔχοντες γυναῖκας ὡς μὴ ἔχοντες. Μετά τι λέει; Οἱ ἀγοράζοντες ὡς μὴ κατέχοντες. Βέβαια, στο σχήμα του κόσμου τούτου θα αγοράσουμε, θα πάρουμε τον μαγνητόφωνο αυτό που τώρα έχουμε εδώ, θα πάρουμε το σπίτι μας, ὡς μὴ κατέχοντες. Βέβαια, νομικό σχήμα είναι η κατοχή, ένα νομικό σχήμα. Αλλά όχι με την απόλυτη έννοια. Δεν θα τα πάρουμε μαζί μας, αγαπητοί, ούτε θα τρέχουμε στα δικαστήρια. Αλίμονό μας. Το κάνουμε. Τρέχουμε στα δικαστήρια να διεκδικήσουμε τα δικά μας κτλ., κτλ. Φοβερό πράγμα αυτό, φοβερό. Και βλέπει κανείς, γίνονται αδέλφια από δυο χωριά, γιατί ακριβώς διεκδικούν. Τι διεκδικείς, αδελφέ μου; Αυτά που θα αφήσεις εδώ στον κόσμο; Σχήμα είναι.

Σε αυτά που έχεις δεν θα πεθάνεις; Παρακάτω: οἱ δὲ χρώμενοι τῷ κόσμῳ τούτῳ ὡς μὴ καταχρώμενοι. Αυτοί που κάνουν χρήση τούτου του κόσμου, μη κάνουν κατάχρηση. Χρήση μόνο, όχι κατάχρηση. Να σας πω μια περίπτωση, τυπική. Μπαίνεις στο λεωφορείο και κάθεσαι σε μια θέση. Πόσο την έχεις αυτή τη θέση; Όσο είσαι στο λεωφορείο. Άμα κατεβείς, είναι πια θέση δική σου; Όχι. Όσο μπορείς να πιστεύεις ότι μία θέση του λεωφορείου είναι η ιδιοκτησία σου, που τη χρησιμοποιείς τη θέση, άλλο τόσο πρέπει να πιστεύεις και για εκείνο που έχεις. Είναι για να τα χρησιμοποιήσουμε, να περάσουμε τις ημέρες. Όχι για να πούμε εκείνο που λέγει η παραβολή του άφρονος πλουσίου:

ἀγαθά μου, και θα πω στην ψυχή μου, εκεί είναι τα λεγόμενά του, ψυχή μου, ἔχεις πολλὰ ἀγαθὰ κείμενα εἰς ἔτη πολλά· φάγε, πίε, εὐφραίνου. Ιδού η απάτη: ταύτῃ τῇ νυκτί, και τα λοιπά. Βλέπετε λοιπόν, αγαπητοί, ότι δεν κολλάει ο πιστός σ’ αυτά τα πράγματα, τα χρησιμοποιεί μόνο. Αυτή είναι η έννοια: ἔχοντες δὲ διατροφὰς καὶ σκεπάσματα, τούτοις ἀρκεσθησόμεθα. Αυτό όμως, για να το πετύχεις, πρέπει να έχεις πίστη. Αν δεν έχεις πίστη και το κάνεις αυτό, τότε είσαι φιλόσοφος. Εάν δεν είσαι και φιλόσοφος και το κάνεις, τότε είσαι ανίκανος και βλάκας.

Μουσική. Σημαίνει δεν καταφέρνεις στη ζωή σου να πετύχεις κάτι, διότι δεν έβαλες προσανατολισμό σου ούτε την πίστη ούτε τη φιλοσοφία, αλλά έβαλες και έχεις μπροστά σου τη βλακεία και τη χασομάρα και την ανικανότητα. Αλλά αυτό δεν έχει ούτε έπαινο. Και αν μεν είσαι φιλόσοφος, έχει κάποιον έπαινο, αλλά όσο κρατάει τούτος ο κόσμος. Αν όμως είσαι πιστός, τεράστιο θέμα, τότε παίρνεις προσηγορία, δηλαδή ονομασία Θεού, γιατί και ο Θεός είναι πιστός.

Οὐ παρ’ ἡμῖν γε μόνον τὸ τὴν τοῦ Χριστοῦ προσηγορίαν ἔχειν μέγα τῆς πίστεώς ἐστιν ἀξίωμα, ἀλλὰ γὰρ καὶ πάντα τὰ ἐν τῷ κόσμῳ τελούμενα, καὶ τὰ ὑπὸ τῶν ἀλλοτρίων τῆς Ἐκκλησίας, πίστει τελεῖται. Πίστει γαμικοὶ νόμοι τοὺς ἀπεξενωμένους συνάπτουσιν εἰς ταὐτόν. Καὶ ἄνθρωπος ἀλλότριος σωμάτων καὶ χρημάτων ἀλλοτρίων, διὰ τῆς γαμικῆς συμβολαίας, πίστει γίνεται κοινωνός. Πίστει καὶ γεωργία συνίσταται· ὁ γὰρ μὴ πιστεύων λήψεσθαι καρποφορίαν, οὐχ ὑπομένει τοὺς καμάτους. Πίστει θαλαττεύοντες ἄνθρωποι μικροτάτῳ ξύλῳ πιστεύσαντες, τὴν ἄστατον τῶν κυμάτων φορὰν τοῦ στερεωτάτου στοιχείου, τῆς γῆς, ἀντικαταλλάττονται. Ἀδήλοις

ἑαυτοὺς ἐπιδιδόντες ἐλπίσι, καὶ πάσης ἀγκύρας ἀσφαλεστέραν ἐπαγόμενοι τὴν πίστιν. Κατὰ πίστιν συνέστηκε τὰ πλεῖστα τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτων. Καὶ οὐ παρ’ ἡμῖν μόνον τοῦτο πεπίστευται, ἀλλὰ καὶ παρὰ τοῖς ἔξωθεν, καθὼς εἴρηται. Κἂν γὰρ μὴ δέχωνται τὰς Γραφάς, οἰκεῖά τινα προσφέρωσι διδάγματα, πίστει καὶ αὐτὰ παραδέχονται. Ωραίο παράδειγμα. Είναι εκείνο που ήδη σας προανήγγειλα, ότι η πίστη είναι ένα καθολικό φαινόμενο και αναφέρεται στη δομή του ανθρώπου. Δηλαδή, παίρνει άλλα παραδείγματα ο Άγιος Κύριλλος. Παίρνει το παράδειγμα του γάμου. Δεν την ξέρεις, δεν σε ξέρει.

Βλέπεις, τον βλέπεις, τι βλέπεις; Τον βλέπεις κάπου, δεν σε ξέρει, δεν τον ξέρεις, και ζητείται σύναψη γάμου. Εκείνη θα σου εμπιστευθεί, αν υπάρχει προίκα, υποτίθεται, θα σου εμπιστευθεί τα χρήματά της.

Αλλά... Αλλά και, ή μάλλον, εσύ. Ναι, θα σου εμπιστευτεί τα χρήματά της, αλλά και κάτι άλλο. Αυτή πώς θα σε παντρευτεί; Έχει κάπου μια ελπίδα, ότι έχεις ένα αξίωμα, έχεις ένα επάγγελμα, ότι είσαι εργατικός και ότι βγάζεις χρήματα. Πώς αλλιώτικα θα εμπιστευτεί τη ζωή της, ότι θα έρθει κοντά

έτσι, με κλειστά μάτια, με συγχωρείτε, γουρούνι στο σακί; Το είπα, έχει σημασία που το είπα έτσι, γιατί... Τη χοντρή έκφραση σας τη λέγω: μερικοί άνθρωποι προχωρούν στο γάμο σαν να παίρνουν γουρούνι στο σακί.

Παράξενο! Παράξενο και περίεργο. Βέβαια, μετά το γάμο αφυπνίζονται και τότε λένε: πού, τι είπαμε τώρα; Τότε δεν έβλεπες; Πώς δεν έβλεπες; Σε ξεγέλασαν; Και πού είχες το μυαλό σου; Ας είναι. Υπάρχει λοιπόν εμπιστοσύνη και να βλέπετε ότι υπάρχουν συγκληρώσεις. Οι δύο αυτοί άνθρωποι πρέπει να ζήσουν διαβίου κάτω από τα ίδια κεραμίδια. Και ενώ εγώ, σαν μόνος άνθρωπος, φυλάω τα πράγματά μου και λέω είναι δικά μου, κατόπιν αυτά τα πράγματα είναι κοινά μέσα στο σπίτι. Δεν λέγω το ρολόι μου. Λέμε το ρολόι μας πια μέσα στο σπίτι, λέμε το τραπέζι μας, λέμε το σπίτι μας, δεν λέω το σπίτι μου.

Στηρίχθηκα σε μία πίστη, ότι θα έχω τιμή, θα έχει τιμή, ότι θα σταθώ σωστά, θα σταθεί σωστά, και όλα αυτά τα βάζουμε μπροστά μας, την περιουσία, το επάγγελμα, όλα γι’ αυτόν τον λόγο. Θα ήθελα ακόμη να προχωρήσουμε λίγο πιο πέρα. Πού ξέρω εγώ, αν παντρευτώ μια κοπέλα, ότι αυτή δεν μπορεί να αρρωστήσει στην πορεία και να πεθάνει; Αν έκανα υπολογισμούς και έλεγα ότι υπάρχει μία πιθανότητα, τότε δεν θα παντρευόμουν ποτέ. Άρα λοιπόν και αυτό είναι ένα είδος πίστεως, ότι παντρεύομαι, ότι θα ζήσω. Δεν ξέρω όμως τι θα συμβεί, δεν ξέρω τι θα συμβεί. Το δεύτερο παράδειγμα. Προσέξτε, κάτι ακόμη να πω στο πρώτο παράδειγμα. Στην εποχή μας, που όλα έχουν κλονιστεί,

έχουν κλονιστεί όλοι οι θεσμοί και όλες οι ανθρώπινες πίστεις, θα λέγαμε ότι σήμερα υπάρχει μια προσπάθεια νομικής κατοχυρώσεως και από τις δύο πλευρές. Ώστε σου λέει: ξέρω εγώ, σήμερα το διαζύγιο είναι εύκολο. Αφού λοιπόν είναι εύκολο το διαζύγιο, γιατί να μην έχω εγώ την περιουσία μου; Πρώτα η γυναίκα έπαιρνε τα χρήματα και έδινε τα χωράφια στον άντρα, προίκα. Τώρα να δώσει; Κουτή είναι; Κι αν αυτός την αφήσει και φύγει, τι γίνεται μετά; Κι έτσι λοιπόν αυτό που λέμε πίστη και αγάπη μέσα στο γάμο, αυτές τις θαυμάσιες συνεκτικές δυνάμεις των ανθρώπων, τις μεταβάλαμε σε νομικά σχήματα. Όταν ένας γάμος μπορεί να στηρίζεται μόνο σε νομικά σχήματα,

να είναι αυτά τα πρωτεύοντα και η αγάπη και η πίστη δευτερεύοντα στοιχεία, τότε και αυτό είναι αποτέλεσμα της εποχής μας, που σαλέψαμε όλους τους θεσμούς. Πηγαίνουμε στο δεύτερο παράδειγμα, της γεωργίας. Γιατί, λέει, υπομένει τους καμάτους ο γεωργός; Διότι έχει την ελπίδα της καρποφορίας. Πιστεύει ότι θα καρποφορήσει το χωράφι του. Δεν γνωρίζει καθόλου τη διαδρομή της καλλιέργειας, πώς θα πάνε οι καιροί. Πόσες φορές, ενώ σπέρνουμε τον Οκτώβριο, κάπου τον Μάιο πέφτουν χαλάζια, πέφτουν δεν ξέρω τι και μας χαλάνε τα σπαρτά μας, μας χαλάνε τα φυτά μας. Λίγες φορές γίνεται αυτό;

Θα μπορούσαμε λοιπόν να λέγαμε ότι υπάρχει το ενδεχόμενο να γίνει αυτό, ποτέ δεν θα σπέρναμε. Σπέρνουμε όμως με μία πίστη ότι κάτι θα γίνει. Και πόσες φορές δικαιώνεται ο γεωργός την τελευταία στιγμή. Εκεί που θα έλεγε: πάνε όλα να χαθούν, τελευταία στιγμή να δικαιώνεται και μάλιστα κάποτε και να παίρνει και μία έτσι πλούσια καρποφορία. Με πίστη λοιπόν ο γεωργός κινείται έτσι. Αν το θέλετε, όπως έχει το δισάκι του, να πάρω την παλιά εικόνα του γεωργού, και πετάει το σιτάρι μέσα στο χωράφι, αν κανείς μπορούσε να βλέπει, χωρίς να ξέρει την ιστορία της γεωργίας, να βλέπει αυτόν τον άνθρωπο να πετάει το σιτάρι, θα τον αποκαλούσε τρελόν. Άνθρωπε, το σιτάρι, που είναι το ψωμί σου, το πετάς στη γη;

Θα μπορούσε να απαντήσει: δεν το πετώ, το φυτεύω, γιατί αυτό που πετώ θα μου δώσει περισσότερο. Το ίδιο πράγμα γίνεται και στην πίστη, την πνευματική πια πίστη. Θα μπορούσε κάποιος να πει στον πιστόν άνθρωπο: είσαι τρελός. Εγκαταλείπεις τις, εντός εισαγωγικών, απολαύσεις και χαρές της παρούσης ζωής για να ακολουθείς τι; Δεν είμαι τρελός, αλλά σπέρνω τον σπόρον της πίστεως, τον σπόρον της ελπίδος και τον σπόρον της αγάπης, για να θερίσω τη Βασιλεία του Θεού. Δεν είμαι τρελός. Βλέπετε λοιπόν πώς πάνε τα πράγματα. Μετά παίρνει ένα τρίτο παράδειγμα, το παράδειγμα του πλοίου. Πώς εμπιστεύεται, λέει, ο άνθρωπος, οι άνθρωποι, να διαπεράσουν μία θάλασσα; Ευχαριστώ που παρακολουθήσατε.

Ήδη, μια σχεδία, ας το πούμε, μπροστά στην άστατη, την άστατον των κυμάτων φοράν, του στερεοτάτου στοιχείου, της θαλάσσης εννοεί. Βλέπετε τι γίνεται εδώ; Εμπιστεύονται στο πλοίο. Ο Άγιος Θεόφιλος Αντιοχείας έχει ένα παράλληλο χωρίο για το θέμα της πίστεως, ότι η πίστη είναι κάτι που είναι στη ζωή μας αναγκαιότατο στοιχείο. Λέγει: εμπιστευόμεθα στον καπετάνιο. Δεν σκεφτήκατε ποτέ ότι εμπιστευόμεθα στον καπετάνιο όταν μπαίνουμε σε ένα πλοίο; Όχι μόνο στο πλοίο αλλά και στον καπετάνιο. Τι γνώσεις έχει αυτός, τι πείρα έχει αυτός; Εμπιστευόμαστε όμως. Δεν εμπιστευόμεθα ακόμη, αγαπητοί, εις τον ιατρόν την υγεία μας και τη ζωή μας;

Αν είχαμε την καχυποψία, μήπως ο γιατρός έτσι, μήπως ο γιατρός έτσι, τότε θα πηγαίναμε ποτέ στον γιατρό; Ασφαλώς όχι. Βλέπετε λοιπόν ότι η πίστη μένει παντού στη ζωή μας. Μα παντού. Γι' αυτό και τελειώνει αυτή την παράγραφο ο Άγιος Κύριλλος ως εξής: «Κατά πίστιν συνέστηκε τα πλείστα των ανθρώπων πράγματα». Επάνω στην πίστη στέκονται και στηρίζονται τα ανθρώπινα. «Και ου παρ' ημίν μόνον τούτο πεπίστευται, αλλά και παρά τοις έξωθεν καθώς είρηται». Όχι μόνο για τους χριστιανούς η πίστη, αλλά και δια τους μη χριστιανούς. «Καν γαρ μη δέχωνται τας Γραφάς», κι αν ακόμη δεν δέχονται τις Γραφές,

«οικεία δε τινα προσφέρουσι διδάγματα, πίστει και ταύτα παραδέχονται». Προσφέρουν οικεία, δικά τους διδάγματα, τα οποία περιβάλλουν και αποδέχονται πάλι με κάποια πίστη. Εδώ θα ήθελα λίγο να μείνω και με αυτό να τελειώσουμε. Είναι ένα πολύτιμο στοιχείο αυτό. Σήμερα, όπως ξέρετε, οι άνθρωποι απορρίπτουν την πίστη του Ευαγγελίου, την κατοχυρωμένη, αυτήν την ιστορική πίστη, αυτή επί της οποίας εδράστησαν γεγονότα και πίστεψαν εκατομμύρια άνθρωποι και πήραν εμπειρία όλοι οι πιστοί ανά τους αιώνας, την εμπειρία του Θεού, την εμπειρία του Αγίου Πνεύματος, το οποίο δεν μαρτυρεί τίποτε άλλο μέσα στην ιστορία:

τη θεανθρωπίνη φύση του Ιησού Χριστού. Όταν ο Χριστός είπε «εκείνο θα μαρτυρήσει για μένα», τι; Ότι είναι αληθινός Θεός. Την δε ανθρωπίνη μου φύση την είδατε. Θα μαρτυρήσει και δια τη θεία μου φύση. Εάν ο Χριστός ήτο απατεών —να με συγχωρέσει ο Θεός που το λέγω—, εάν ο Χριστός ήτο απατεών, λοιπόν, όπως τον απεκάλουν οι σύγχρονοί του οι Εβραίοι, και εσφετερίζετο ξένους τίτλους για κάποιον αναμενόμενο Μεσσίαν, τότε δεν θα ήρχετο η Πεντηκοστή. Εάν ο Χριστός ήτο απατεών, θα ήταν ο μέγιστος εγκληματίας της ανθρωπότητας, ο πιο μεγάλος που ποτέ υπήρξε εγκληματίας της ανθρωπότητας, γιατί παρέσυρε εκατομμύρια μάρτυρες στη σφαγή.

Διότι... Οδήγησε με εκείνα που είπε εκατομμύρια ανθρώπους σε δρόμους και μονοπάτια που θα μπορούσαν να μην τα ακολουθήσουν, στας ερήμους, στην άσκηση, στην κατάθεση των υπάρξεών των. Θα ήταν ο μεγαλύτερος εγκληματίας. Δεν είναι όμως, γιατί είναι ο αληθινός Θεός, και τούτο το εμαρτύρησε η Πεντηκοστή. Γιατί εάν ο Χριστός ήταν εγκληματίας, θα ήταν στον Άδη, κολασμένος, θα τον εκόλαζε ο Θεός όπως κολάζει ψευδοπροφήτες και ψευδομεσσίες, αλλά αντ' αυτού έστειλε την Πεντηκοστή. Η Πεντηκοστή είναι η επιμαρτυρία ότι ο Χριστός είναι αληθινός Θεός. Αληθινός Θεός. Έρχονται λοιπόν οι άνθρωποι σήμερα.

Αυτήν την κατοχυρωμένη πίστη, αυτή που δεν αρκείται μόνο στην ιστορικότητα αλλά ανανεώνεται και στην εμπειρία —ακούσατε αυτό που είπα—, ανανεώνεται και στην προσωπική εμπειρία. Ο καθένας έχει προσωπική εμπειρία της πίστεως και της παρουσίας του Αγίου Πνεύματος. Αισθάνεται να τον αναδεύει το Πνεύμα του Θεού, να ψηλαφά το Πνεύμα του Θεού, να ψηλαφά τον Ιησού Χριστό και να λέει ότι είναι αληθής. Αλλιώς ποιος θα έδινε τη ζωή του μέσα στους αιώνες, εάν δεν είχε αυτήν την εμπειρία; Ερωτώ: γκρεμίζοντας αυτήν την πίστη, λέμε ότι ελευθερούμεθα και στήνουμε άλλες πίστεις, χωρίς αυθεντία και χωρίς κύρος.

Όταν εσύ γκρεμίζεις και βγαίνεις να κυβερνήσεις, ζητάς πίστη στο πρόσωπό σου για να σταθείς. Πώς θα μπορέσεις να κυβερνήσεις, πώς θα μπορέσεις να χρησιμοποιήσεις πλήθη λαού, εάν δεν έχουν πίστη στο πρόσωπό σου; Άρα λοιπόν γκρεμίζεις μία πίστη και ορθώνεις μια άλλη πίστη. Ε, μα έτσι είναι. Γιατί είναι έτσι; Γιατί δεν μπορεί να σταθεί η ανθρωπίνη ύπαρξη χωρίς την πίστη, έλεγα, της δομής της, ό,τι σας έλεγα και προηγουμένως. Είναι σημαντικό, θα το προσέξουμε. Αλλά και η επιστήμη, αγαπητοί μου, επί της πίστεως θεμελιώνεται. Δεν έχετε ποτέ φανταστεί αυτό;

Ξέρετε ότι από τα δέκα πορίσματά της ίσως μόνο το ένα είναι αποδεδειγμένη αλήθεια και τα άλλα εννιά είναι πίστεις; Με ένα άλλο όνομα λέγεται αυτό που λέγεται θεωρία, λέμε επιστημονική θεωρία. Τι θα πει επιστημονική θεωρία; Είναι ένα επιστημονικό πιστεύω. Μπορείς να μου αποδείξεις ότι ο άνθρωπος κατάγεται από τον πίθηκο; Δεν είναι επιστημονική αλήθεια, διότι αν ήταν επιστημονική αλήθεια θα έπαυε κάθε διαμάχη. Αλλά υπάρχουν διαμάχες, που σημαίνει δεν είναι επιστημονική αλήθεια. Τι είναι; Επιστημονικό πιστεύω, δηλαδή μια θεωρία. Αυτό θα πει επιστημονική θεωρία. Δεν είναι επιστημονικό πιστεύω; Έχει μια άλλη θεωρία.

Είναι ένα άλλο επιστημονικό πιστεύω, ενδεχομένως του προηγουμένου. Μπορεί ο επιστήμων να φτιάξει μια θεωρία, βεβαίως επί ενδείξεων. Μπορεί να φτιάξει μια θεωρία, εάν δεν ξεκινήσει από μία διαίσθηση; Μόνη διαίσθηση. Στον νου του, στην καρδιά του. Πού είναι αυτή η διαίσθηση;

Μήπως είναι στα μύχια της ψυχής του, στα σκοτεινά μύχια της ψυχής του, στα σκοτεινά υπόγεια της ψυχής του, αυτό που λέμε διαίσθηση; Η διαίσθηση είναι μεγάλο κεφάλαιο για τον επιστήμονα. Είναι ό,τι ο φακός μέσα σε μια νύχτα. Μεγάλο πράγμα. Αν δεν έχει ο επιστήμων διαίσθηση, δεν μπορεί ποτέ να γίνει ερευνητής. Ποτέ.

Η διαίσθηση σε απατά, μάλιστα. Αλλά πού στηρίζεται; Σε ένα πιστεύω, σε ένα λανθάνον πιστεύω. Στη διαίσθηση δεν μπορείς να έχεις καμία απόδειξη. Λες: «Έτσι το διαισθάνομαι». Άρα πού στηρίζεται; Σε μια πίστη. Τώρα, ως επιστήμων, θα προσπαθήσεις αυτό το πράγμα κάπου να το στηρίξεις και περνάς σε μια, θα λέγαμε, σε ένα άλλο στάδιο, σε αυτό που λέμε θεωρία. Επιστημονική θεωρία.

Να το αμφισβητήσει. Τι στάδια η γνώσις η επιστημονική, τι στάδια μετήλθε; Της διαισθήσεως, της θεωρίας, που και τα δυο είναι παρόντα στην πίστη, και μετά ήρθε στην επιστημονική αλήθεια. Μπορεί λοιπόν κανείς να γίνει επιστήμων εάν δεν έχει πίστη; Είδατε! Να γιατί η πίστη είναι ένα στοιχείο, θα το πω άλλη μια φορά, σε αυτή τη δομή του ανθρώπου. Εάν λοιπόν είναι στη δομή του ανθρώπου για να πιστεύει, όταν έρθει ο Θεός και μου αποκαλύπτει τον εαυτόν του, γιατί θα πρέπει να μην πιστέψω; Γιατί είναι στη δομή μου να πιστέψω. Προσέξτε όμως κάτι. Γιατί υπάρχει ανάγκη της πίστης για τον Θεό;

Η ουσία του Θεού, το πλάτος και η δόξα του Θεού δεν μπορούν να μου αποκαλυφθούν, σε μένα το κτίσμα. Είμαι πολύ μικρός και ο νους μου δεν δύναται να κάνει κατάληψη του απείρου Θεού. «Ακατάληπτον το θείον». Και μόνο τούτο, λέει, είναι καταληπτόν, ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός. Μόνο αυτό είναι κατανοητό και καταληπτό: ο Θεός είναι ακατάληπτος. Καταλαβαίνετε; Πώς λοιπόν εγώ θα οικειωθώ τον Θεόν που είναι ακατάληπτος; Όταν ο Θεός μού αποκαλυφθεί, και ο Θεός μού αποκαλυφθεί λίγο, θα μου ζητήσει πίστη. Και θα μου πει: το υπόλοιπο, το μεγάλο, αυτό το υπόλοιπο το μεγάλο, θα το στηρίξεις μόνο στην πίστη, γιατί δεν μπορείς

να γνωρίσεις το υπόλοιπο της υπαρξιότητας. Να γιατί, αγαπητοί μου, η πίστη είναι αναγκαιοτάτη και στην καθημερινή μας ζωή αλλά και στη θρησκευτική μας ζωή. Το θέμα όμως είναι ωραίο, είναι μεγάλο, είναι σπουδαίο και, πρώτα ο Θεός, θα συνεχίσουμε την ερχομένη Δευτέρα.