Catecheses of St Cyril 037 | 27-02-1984

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We were looking at the Fourth Catechetical Lecture of Saint Cyril, in which he tries to give us, in concise form, something of an outline of catechetical instruction. His purpose is to help us gain an overall picture, so that, when the time comes, he can develop and analyze these matters more fully in his later lectures. After the subject of clothing, which we examined last time, the next topic is the Resurrection—meaning the resurrection of the dead. And, of course, this is a very interesting subject.

We shall say what we can, always briefly. This is the thirtieth paragraph, paragraph lambda. “I beseech you, take care of this body, and know that you will be raised from the dead and judged together with this body.” He is saying: I beseech you, have compassion on the body you bear, and know that you will rise from the dead with this very same body, and with it you will also be judged. My beloved, even if this were the only sentence we had from Saint Cyril, it would be enough to help us understand

the profound meaning of Christ’s Resurrection and the resurrection of the dead, the consequences of all this, and how we must stand before these realities. That the resurrection of the dead is assured and certain follows from Christ’s Resurrection, as Saint Cyril will tell us below in very few words. But here, in this sentence, let us notice his emphasis: we must take care of our body, have compassion on it, and watch over it.

You may ask, “Why should I take care of my body? It will rise again.” Or you may say, “What difference does it make? Since it is subject to corruption, that corruption will simply be completed in the grave. Why, then, should I take particular care of my body? And does not the ascetic experience of our Church teach that the body is not of very great importance?” My beloved, that is not quite how matters stand.

Saint Cyril says that we must take care of our body. He certainly does not mean that we should worship it, as ancient Greece did. Ancient Greece worshipped the body; and precisely because it worshipped the body, it also condemned it. God permitted people to condemn and hate the very thing they had worshipped.

Indeed, a person comes to hate the one with whom he has sinned—pay close attention to this point. When someone has sinned with another person, especially through sins of the flesh, and later understands the gravity of what happened, he comes to hate that person. Quite simply, the blessing of God is not present there, and so hatred follows. Therefore, when God saw the human body being worshipped in ancient Greece, He permitted the human body to be hated and condemned. That is why the positions found throughout the philosophical systems are dualistic: the body is evil; the body is the tomb of the soul; the body is...

and it was created by evil gods, by wicked gods, and so forth. This is a reality. By contrast, within the world of the Gospel the body was not worshipped, and therefore its true dignity was preserved. Its value is set on the same level as that of the soul. Do not be scandalized by what I am saying. I have said this for many years, and I will appeal to the Apostle Paul to support it. Precisely in order to emphasize the value of the body, he says in the sixth chapter of his First Epistle to the Corinthians: “Therefore glorify God in your body”

“and in your spirit, which belong to God.” Why does he place the body before the spirit? You may say, “Because he is speaking about the body.” Correct. But it is also because he wishes to show that, just as you must care for your soul, so you must care for your body. And how should you care for it? By feeding it? Giving it drink? Clothing it? To a certain extent, yes. Yes, because it will serve you in your salvation. If your body can no longer support your spiritual life because you have ruined it, then you are undoubtedly accountable before God. If you smoke and damage your body, you are accountable before God.

If you take drugs and damage it—for everything I am telling you here concerns the body—you are undoubtedly accountable before God. If you are a drunkard, drink without restraint, and ruin your body so that it can no longer support your spiritual life, you are accountable before God. This is so not only because these things are evil in themselves, but also because they destroy the body and amount to an indirect form of suicide, and sometimes even a direct one, depending on the damage the body has suffered. It is undoubtedly a sin. I must care for my body, but I must not make a god of it or treat it as though it must be wrapped in cotton wool.

I must not pamper it, nor say, “I do not fast because I do not want my body to suffer any harm.” Certainly not. My body, too, must serve my salvation. But when Saint Cyril says, “I beseech you, take care of this body,” he means: be watchful; do not cast it into sin. The sins in which the body can participate are many. But the chief sin is the one of which the Apostle says, “Every sin that a person commits is outside the body, but whoever commits sexual immorality sins against his own body.” He wishes to emphasize that sins of the flesh are, above all, sins of the body. This does not mean that the soul does not participate, but that the body itself is

also especially wounded by sin. We must therefore understand that our body has value. Do you know where the body’s great value lies? If you can grasp it, it lies in the Incarnation of the Son of God. There we see the great value of our body. If the Son of God had not become incarnate, perhaps we could say that the body does not have such great value, especially since death has entered the picture. Notice that when God made man in His image, if there had been no New Testament—that is, no Incarnation—people might have interpreted this as the Jews might have interpreted it:

that being made in the image of God refers only to the human soul. But allow me to tell you something here that will also be useful for interpreting Holy Scripture. Nowhere in the Old Testament was there a division between soul and body. Holy Scripture, the Old Testament, may of course speak about the body and also about the soul, but in reality the Old Testament sees the human being as one indivisible unity of soul and body. For example, it says that God made man. It tells us how He made him and speaks about the soul, but in reality it is the whole human being who stands before God.

God does not have the soul before Him without the body; He has the human being before Him. This is a very sound teaching of the Old Testament. The separation of soul and body is a product of philosophy. It is a product of dualism, and this dualism is something sinful. When the Apostles went out into the world, the New Testament had to address a world already established in this dualistic outlook, separating the soul from the body. The New Testament therefore allows the soul and the body to be mentioned distinctly, but in a very significant way. What does the Apostle Paul say here?

“Therefore glorify God both with your body and with your spirit.” Why does he distinguish them? He could have said, “Therefore glorify God as human beings,” which would have included both body and soul. Yet he distinguishes them. Why? Because the ancient world distinguished them. The Church follows the same approach in her prayers. We say, “The Physician of our souls and bodies.” It could have been expressed as “the Physician of human beings.” Why, then, is this distinction made? Because the word of God encountered this division in the ancient world. If it had simply spoken of the human being, the ancient world might always have understood this to mean only the soul, or alternatively only the body. Therefore, the word of God and

the life of the Church include both: the soul and the body. This is to signify the one, unified, whole human being. It is extremely important. I shall say it once again: we must see the human being as a unity. That is all—one whole. Yet in the Old Testament the Hebrews could not have known—and perhaps they would have been justified in saying so, as Saint Irenaeus tells us—that the image of God refers to the whole human being. That might have implied anthropomorphism. Holy Scripture, of course, has its own way of speaking, and it does speak of God in anthropomorphic terms and by attributing human experiences to Him; nevertheless, the Law forbids

conceiving or representing the Divine as anything resembling a human being, or anything else. This is strictly forbidden. Consequently, an interpretation of the image of God in man would have inclined more toward the soul—more toward the soul, not the body. But when the Son of God became incarnate, the full meaning of the image was revealed: being in the image of God refers also to our bodily nature, not only to our spiritual nature. What I am telling you may sound strange, because in school we learned that the image refers only to the soul. But it refers to the whole human being, because man is the image of Jesus Christ, who

is the image of the invisible God. Saint Irenaeus expresses this beautifully when he observes that the Old Testament did not yet contain the fullness needed to emphasize that the whole human being is the image of Christ. The phrase “in the image of God” is not wrong, but it is incomplete. It was brought to completion in the New Testament: man is the image of Christ. I shall demonstrate what this means from many passages of Holy Scripture, from the New Testament, in addition to what the Apostle Paul says. For example, the Apostle Paul says: “Do not sin with your bodies, because you are members of the body of Christ.” What did he say? Members of the body of Christ—

of Christ’s body. Which body? The body He assumed in the Incarnation. I am a member of that body. This means that I am also made in the image of Christ’s body. For, as we have said many times, Christ was not formed according to the image of Adam; rather, Adam was formed according to the image of Christ, even though Christ came later in time. That makes no difference. Scripture says that I am a temple of God, a temple of the Holy Spirit. What exactly is the temple of the Holy Spirit? My soul? My body is also His temple. “Do you not know,” says the Apostle Paul, “that your bodies are members of Christ,” and that “your body is a temple of the Holy Spirit within you,”

and so forth? Do you not know this? That is what he asks. You see, then, my beloved, that the body is not separated from the rest of our being. It is included in the image of Christ and in the plan of salvation, in the plan of redemption. It is not merely the soul that is redeemed, but the whole human being. Therefore, if a person sins with the body, the Apostle Paul says: “Shall I then take the members of Christ and make them members of a prostitute?” Shall I take the members of Christ—which you are, your bodies and souls together, inseparably—and make them members of an immoral woman? “Certainly not,” says the Apostle Paul.

Certainly not, because I am the image of Christ.

This is very important: my whole self. My body, then, has great value—very great value. But you may say, “Does not the Church call the soul immortal, rather than the body?” We have explained the sense in which this is said: the body must not be allowed to sin. Yet the body too will rise, and it too will share in divine glory. Were not the bodies of the disciples glorified so that they could behold the glorified body of Christ? It would have been impossible, my beloved, for the three disciples to behold the glorified Christ if they themselves had not, at that very moment, received a share in divine glory. It would have been impossible. This shows that

our bodies have value, just as the soul does. Again, do not be surprised by this. When the Church says, “Do not care for the body; it is mortal, and the worms will devour it”—something strongly emphasized in our ascetic writings—in what sense does she say it? She means that you must not overfeed it, make an idol of it, and begin anxiously clinging to your little earthly life for fear of losing it. It is in this sense that you should not care for the body. On the contrary, the Church has condemned every teaching that condemns the body. Platonic philosophy condemns the body, and the Church condemned that teaching of Platonic philosophy.

Saint Cyril says, “You will rise from the dead and be judged in this body.” Do you know what he is saying here? It is this very body that you now have which will be judged. When Saint Cyril spoke to his catechumens, he told them, “Take heed: you will be judged in this very body of yours.” Which body? The one they had at that very moment. You mean this one? Yes, this one. This very body will rise? Yes, this very body will rise—not some other one. It is this body that will rise, because the body of Christ that rose was the very body that had been crucified. The former body, corruptible and mortal, did not remain in the tomb while Christ supposedly received a different, incorruptible and immortal body fashioned by God in some unknown way.

The very body that was laid in the tomb was the body that rose. That is why the Lord, as proof of His real and true Resurrection, asked His disciples to touch the marks of the nails and the wound made by the spear. This is important. John Chrysostom says that “this body, yet not this body,” will rise. It will be this body, yet not this body. What does he mean? He means that this familiar body will rise, but it will then be incorruptible and immortal; that is why he says, “not this body.” It will be the former body, but in another form. This second form will have nothing in common with the first in regard to corruption and mortality, yet the body itself will be the same. Those of you who have heard me for many years know that I often try to present this subject in a somewhat realistic way. I shall say it now for the sake of the younger listeners. This realism is itself grounded in Holy Scripture. Christ said, “Do not fear those who kill the body but cannot kill the soul,” and then continued, “Not one hair of your head will be lost.” He promises this

to those who will suffer martyrdom—that is, those who will lose their bodily life for Christ. Does it not seem very strange that their whole earthly life will be taken from them through martyrdom, yet not one hair will be lost? Allow me, then, to put it this way: will a person rise even with the hairs of his head? That is how concrete the reality is. I would even say that these very hairs of my body will be there. When the Lord says, “Not one hair of your head will be lost,” He means: “You will rise; do not be afraid.” Through this expression He reveals the concrete reality of the true resurrection of our bodies. But then a thought of unbelief enters in.

Saint Cyril says, “If the matter seems impossible, consider from your own experience the things that cannot be seen.” If a thought of unbelief enters your mind and tells you that this cannot possibly happen, examine the unseen realities by considering what has happened to you yourself. He says, “Consider where you yourself were a hundred or more years ago.” A hundred or more years ago, tell me, where were you? Where were you? “From what exceedingly small and insignificant beginning did you attain to such maturity and such beauty?” From what tiny, poor, and utterly insignificant

substance—that is, essence in this passage—did you come to be a complete human person, endowed with a form worthy to behold? He means that you came from a seed. From something so small and insignificant, you became what you are today: a whole human being. Then consider this: “Can He who brought what did not exist into being not raise up again what already exists and has fallen?” In other words, can the One who brought into existence what did not exist—the One who makes all things from nothing—not raise again what already exists but has fallen?

Did you exist all those years ago? You did not. You existed only in the thought of God. From what did you come to be? From that tiny beginning from which you were formed. In other words, you received an existence that you did not previously possess. This is what Saint Cyril means: now that you possess existence, even though it falls through death, can God not recreate you from what already exists? Let me give you another example. Suppose you know how to build a house, but you have no materials. You find the materials and build it. Then the house collapses, but the materials remain in the same place. You take those materials and build the house again. Which is more difficult?

Is it more difficult to build the house from materials already at hand, or to build it when no materials existed at all? If God, by His power, brought you from non-being—from nonexistence—into existence, how much more can He bring you into existence again, since you already exist? That is what Saint Cyril means. “Will the One who causes the seeds grown for our sake to rise after they have died find it difficult to raise us, for whose sake He raises those seeds?” God causes the wheat to grow. It then dies—that is, it becomes the grain we store in sacks. We sow it again, it comes to life, and once more bears fruit.

The One who made the wheat, which dies and rises again, and who made it for our sake—will He not raise us? “See how the trees now remain fruitless and leafless for so many months. Yet when winter has passed, they come to life again as though from the dead.” You see how the trees remain without fruit or leaves for so many months. When winter has passed, they recover their vitality. Of course, the tree does not actually die, but it appears dead. That is his meaning. But does a human being truly die? Indeed he does. And on this point

let me complete the quotation: “How much more, and how much more easily, shall we rise and live again?” Is it not far easier for us to rise and live again? As you know, holy relics retain the bond that the Saint had with the Holy Spirit before death. When that person, that Saint, died, his body was laid in the earth. His earthly life had ended, and what remained was what we call his relics. A relic means that which remains—in this case, the bones, because the rest disappeared; that is, it returned to earth and mingled with the soil. These relics, these bones,

remain united with the Holy Spirit, because while that person lived, he was united with the Holy Spirit. His bones were not separated from the Holy Spirit. This, my beloved, is a fundamental teaching of our faith and of the Church, and it explains why holy relics work miracles. A seed of immortality has been planted there. What is this seed of immortality? It is the presence of the Holy Spirit. Christ will raise us through His Holy Spirit. We shall rise because the Spirit of God has come to dwell within human beings. The Spirit of God brought forth life.

Listen carefully: He brought life forth in the waters. The first life appeared there. How did it appear? The Holy Spirit was hovering over the waters. This shows that the Holy Spirit gives life—both biological life and spiritual life. Therefore, my beloved, the holy relics already contain within themselves the source of life, which is the Holy Spirit. Yet every human being, even the greatest sinner, has the possibility of rising, because God will command everyone to rise.

Only the Saints possess the Holy Spirit in this indwelling way. They will rise to eternal life; sinners will not rise to eternal life. Saint Cyril will tell us this a little later. But let us return to his words: “By the will of God, the rod of Moses was changed into the nature of a serpent, something foreign to it. And shall a human being who has fallen into death not be restored again to his own nature?” When Moses stood before Pharaoh, Pharaoh would not believe the truth of his words. His heart was hardened, and he remained disobedient,

saying that he would not allow the people to leave Egypt, though Moses asked him to let them go and worship God in the wilderness. Then, at God’s command, Moses repeated before Pharaoh something God had already done before Moses himself: he cast down his rod, and it was changed into a serpent. Saint Cyril now says that the nature of a serpent differs from the nature of wood, yet the wood was changed into a serpent. How much more, then, when our own common human nature falls through death, will it not be restored and raised again?

As you understand, my beloved, Saint Cyril is referring to the wisdom and power of God. When the Apostle Paul speaks about the Resurrection of the dead in the fifteenth chapter of his First Epistle to the Corinthians, do you know what he says? He addresses the fact that many did not believe in the Resurrection of the dead. They had become Christians, yet they still did not believe in the Resurrection. He says, “Some have no knowledge of God. I say this to your shame.” Some of you have no knowledge of God, and I say this to your shame. What does this lack of knowledge concern? It concerns the power, wisdom, and love of God. That is what the Apostle means when he says, “I say this to your shame.” You ought to know the power, wisdom, and love of God, because if you truly knew that these belong to God, you would not doubt His power or the reality of the Resurrection of the dead. I believe this gives us a key to faith. Tell me, please: do you not think that every problem in our life can be resolved through faith in God—through faith that God has the power to resolve it? When Abraham took Isaac with him to offer him as a sacrifice,

he brought wood, fire, and servants. He loaded everything for the journey, then left the servants at the foot of a certain hill. Tradition says that this was the hill on which Solomon’s Temple was later built—that is, in Jerusalem. Abraham lived farther north and came there after a journey of three days. He built an altar of stones. He left the servants and the animal at the foot of the hill, but not the wood; he placed the wood upon Isaac. Isaac said, “Father, we have brought the wood and the fire.

Where is the animal for the sacrifice?” This scene is deeply moving; this dialogue is deeply moving. Abraham steeled his heart and said, “My child, God knows.” Could not the strongest human reasoning have arisen within him at that moment? What does it mean to say, “God knows”? Everything seemed perfectly clear and settled, as we would say. Do you hear? There appeared to be no uncertainty at all. There was only Isaac, whom Abraham was about to slay and offer as a sacrifice to God. What else could possibly happen? And God waited until the very last moment so that the miracle might be revealed. Abraham had bound Isaac like a sacrificial victim and raised his hand with the knife to sacrifice his child,

when a voice called from behind him: “Abraham, Abraham, do not do this!” God was testing his faith. Abraham turned and saw a ram whose horns were caught in a low bush. He took the animal and offered it in sacrifice. You see, the ram there is indeed a type—a foreshadowing—of Jesus Christ. It is a type of Jesus Christ, and so forth. This is not the time to develop that point. I wish only to emphasize that Abraham’s faith rested in the power of God: God gave me this child; God now asks him of me; and God also told me that from me would come a great people, as numerous as the stars of heaven and the sand of the sea.

Indeed—and all through one child. Abraham waited with the greatest patient endurance for about twenty years. The appointed time passed, yet God did not give him the child. God renewed His promises, but still nothing happened, and Abraham’s faith only grew stronger. How extraordinary! How great was Abraham’s faith! It is the greatest human faith in the Old Testament. And do you know whose faith is the greatest in the New Testament? Do not look among the obvious and distinguished figures. My beloved, it is neither that of the disciples nor that of the Apostle Paul. It is the faith of the thief upon the Cross. There are two towering examples of faith, two immense spiritual heights: Abraham and the thief. What a strange thing, and what wonders God works! Abraham—the great Abraham. But the thief? Yes, yes. Indeed. Along the whole axis of human faith, God placed these two persons at its opposite poles.

the two persons. One is Abraham—the great Abraham—and the other is a thief. God knows what He is doing; He knows what He is doing. So Abraham believed. And after God gave him the child, and the child grew into a strong young man, a youth, God then asked him to sacrifice his son. Abraham could have said, “But Lord, You told me that an entire people would come from this child. If You now take him from me, how can an entire people come from him?” God is mighty. Nothing more. He closed his eyes and said, “God is mighty.” Let me give you another example. God made a strategic mistake when He brought His people out of Egypt.

He commanded Moses to lead them along the African continent—not to cross that well-known strip of dry land where the Suez Canal was later opened, and thus reach the Asian continent, but to have the people travel along the eastern coast of Africa.

A great strategic mistake by God! God had made a mistake. The people continued along the coast, always remaining on African soil. The sea grows wider there, as you know from the map. It begins as a narrow channel, then grows wider and wider, until this Red Sea opens out

into a vast expanse. Think how wide it becomes from Abyssinia across to Arabia, before eventually reaching the Indian Ocean. Then, at some point, the Egyptians regretted having let the Hebrews leave. They had lost their workforce; they had allowed so many people to go. So Pharaoh came after them with his army to bring the Hebrews back. Pharaoh said—and now listen to human reasoning; look at human strategy, so seemingly sound and sensible, beside God’s “foolish” strategy—forgive me, God; it is only a figure of speech. Listen to what the Egyptian, Pharaoh, thought and said: “Excellent! They have lost their way. They kept following the road along the African coast. They have lost their way. Where they are now, the sea lies to the east. How will they cross? To the south are the Attaka Mountains, to the west is the desert, and to the north I stand with my army.” I first said north when I meant south: the Attaka Mountains are to the south, the desert to the west, and I am to the north with my army. And Pharaoh said, “The wilderness has shut them in.” They had fallen into a trap. It was over. Their defeat was assured.

When the people saw Pharaoh approaching from the north, they cried out. Moses prayed: “Lord!” And God said, “Now—now you will see what I shall do.” A south wind blew, and at about three in the morning God said to Moses, “Strike the sea with your rod.” The sea divided, and the people crossed through it as though on dry land. Then the Egyptians tried to follow—something utterly unexpected and unimaginable to them. The sea had opened, and the people were crossing through it. So they were not trapped after all. The Egyptians tried to cross, but the sea closed over them and drowned them. See the strategy of Pharaoh.

Human strategy—and the strategy of God. Why did God make this “mistake”—and I put the word “mistake” in quotation marks? To reveal His power. His power. The power of God is manifested not only in creation, but also in His works throughout history. It is

manifested—I shall say it once more—the power of God is manifested in His works throughout history.

So, what would you say? Is it not ignorance of God’s power when we ask, “But how can the human body rise?” The Hebrews could never have imagined this solution—that the sea could become dry land—and yet it did.

Our own minds likewise cannot grasp it: “But how can this body, which decomposes in the grave, rise again?” And yet it will happen. Why? Because God is mighty. In our own days, whatever concerns us—from the great matters of faith, such as the Resurrection of the dead, to the smallest concerns of daily life—do you know what we should say? “God is mighty.” And now I have remembered a little experience of my own. It is very small and insignificant. Yet insignificant things can still be revealing. Once I was hearing confessions at the 303 PEL military camp. I was hearing confessions here and had been delayed. Some other members of the personnel had also asked to make their confession, while that afternoon I had arranged to go to Tyrnavos to hear confessions there. This was many years ago. The children from the catechism school

were expecting me at two o’clock, and I had to be at the bridge, where the bus station was, to take the bus to Tyrnavos. The bus left at two. My dear friends, at two o’clock I was still at my home, here, a little farther up the road. Logically, it was impossible for me to reach Tyrnavos on that bus. If I took the next one, the children would already have left and I would accomplish nothing. I said, “My God!” By the time I reached the local stop, it was around ten past two. Logically, the bus had left ten minutes earlier, while I was still standing here at the stop in Kali Kardia. It would take another half hour for the local bus to get there. It was the number three bus, and there was also the market, with all the delays that caused. I said:

“My God, look: You sent me to the 303; You brought these people to me to make their confession; and You also want the children in Tyrnavos to make their confession. Set things right. It is a small matter. God is mighty.” So I went to catch the bus. I did not turn back home and say, “I have missed the bus now. What can I do? It is over; the plan has failed.” No, I did not go back. I waited for the local bus. I went outside, and just then it was turning by Exarchos’s pastry shop and heading toward the square. From there I still had to walk down to the bridge. I remember, I ran as fast as my legs could carry me. My dear friends, can you believe it? The bus had not left. Why? It was already half past two. They were loading things onto it, and it had not yet departed.

I caught it, got on, and reached the place where I was needed. God is mighty. Do not tell me it was a coincidence! For a person of faith, there are no coincidences. If, as the Lord says, not one little bird, not one sparrow, is forgotten by God, how much more does He remember us? If the hairs of our heads are numbered, how much more our whole selves? My dear friends, there is no blind fate; nothing happens merely by chance. For the person of faith, there is the power of God, the wisdom of God, and also the love of God. These very things will bring about the Resurrection of the dead and the resolution of so many of our difficulties. I shall continue, so that we may finish the paragraph: “Pay no attention to those who say that this body does not rise.” Do not listen to those who say,

“This body does not rise.” For it does rise, and Isaiah is our witness when he says, “The dead shall rise, and those in the tombs shall be raised.” And as Daniel says, “Many of those who sleep in the dust of the earth shall rise.” According to Daniel, many of those who sleep—did you notice the verb he uses? I sleep; I slumber; I sleep. And “many” here means everyone, just as in the words “shed for many.” The body of Christ was given for all people. Thus “many” here means everyone, and all those who now sleep in the earth will rise.

“Some to eternal life, and others to everlasting shame.” Some will rise to eternal life, and others to everlasting shame—that is, to Hell. The words “everlasting shame” are from Daniel. This is how he speaks of Hell: he calls Hell “shame.” But rising again is common to all human beings.

Yet the Resurrection is not the same for everyone. Rising again is the common lot of all humanity. Every human being will rise. Here I would like to make a comment. Would the sinner want to rise? No. He would not. This is why the millenarians invented their fable.

They say that sinners will not rise; or, if they do rise, they will be asked whether they repent, and if they again declare that they do not repent, they will die once more and cease to exist. My dear friends, these are fairy tales. The great and terrible truth is that a human being cannot annihilate himself. Saint Justin Popovich says that the greatest punishment of the ungodly is that he cannot die. He cannot say, “I shall not rise.” That belongs to God’s authority. Saint Justin has a striking phrase: “Human beings condemned God to death, and God condemned human beings to immortality.” A fearful thing! Do you know what it means to be in Hell and say, “I want to die,” yet be unable to die? To say, “I do not want to rise”? That is not for you to decide. Christ decides. Whether you want it or not, you will rise.

So the Resurrection is universal. Yet the Resurrection is not the same for everyone. “For we shall all receive eternal bodies, but they will not be alike for all.” Consider this phrase of Saint Cyril. It is precisely what we told you Saint Justin says: we shall all receive eternal bodies and will no longer be able to die, but the bodies that rise will not be alike for everyone. Saint Cyril continues: “The righteous, so that throughout the ages they may join in the dance of the choirs of angels.” The righteous remain in eternity; they dwell with the choirs of angels.

“But the sinners, so that throughout the ages they may endure the torment of their sins”—that is, so they may remain in eternal Hell, in the torment of eternal Hell. This is the distinction after the Resurrection. The Resurrection, then, is common to all, but afterward humanity is divided into two groups: the godly and the ungodly. As you understand, my dear friends, these are very serious matters. Once a person believes that Christ is coming again, as I was telling you last night, and that the Resurrection of the dead will take place, it is impossible for him not to amend his life. In one of his more advanced

catechetical lectures, Saint Cyril speaks about the Resurrection—for these words here are very concise, while there, as I told you, he discusses the matter in great detail. He says: “The root of every good work is the Resurrection of the dead.” Do you want always to have within you the desire to do good? The root of that desire lies in the Resurrection of the dead. In other words, if you know that you will rise, you cannot fail to do good. You will do good. Yet we try, my dear friends—how shall I put it?—to keep plants alive without roots. Imagine that we cut down trees from a row of trees and bring them into our courtyard. We cut them with a saw, leaving the roots in the ground, and then take those severed trees.

We plant them in our courtyard. For a few days—perhaps two or three—they may retain some freshness. But then what will happen, since they have no roots? They will begin to wither, because there is no root. What do I mean? We speak about producing moral people. But “moral people” is merely a phrase. We do not teach the Resurrection of the dead; that is, we do not plant the root of good works. Brothers and sisters, we must plant that root within. And if we plant the root, which is faith in the Resurrection of the dead, then it will send forth shoots; those shoots will be fresh and will bear abundant fruit.

In other words, we have reduced Christianity to mere moralism. We speak about the resurrection of the dead—if we speak about it at all—and, honestly, we do so with so little conviction. No. It must become our own concern, our center, our life, our root. Then, without question, we will also love our neighbor.

He too is an image of God; he too will rise. “But that worthless man?” That so-called worthless man is a brother; he is an image of God. These are profound truths. I will do everything I can to put my faith in the resurrection of the dead into practice. And if you bear in mind that these are not mere theories, but truths grounded in actual events—above all, the Resurrection of Christ—then what further proof do we need?

The dead will rise. Why? Because Christ is risen. And by rising, Christ established this great, this tremendous truth within history: our own resurrection.

Ευρισκόμαθα στην τετάρτην κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου, μέσα στην οποία προσπαθεί να μας δώσει μερικά διαγράμματα μιας κατηχητικής, θα λέγαμε, καταρτίσεως, περιληπτικά. Για να μας βοηθήσει να πάρουμε μια εικόνα συνόλου, ώστε, όταν θα έλθει η ώρα, να μας κάνει στις επόμενες κατηχήσεις του περισσότερη ανάπτυξη και ανάλυση. Το επόμενο θέμα, μετά από το περί ενδύματος που είχαμε αναλύσει την περασμένη φορά, είναι το περί της Αναστάσεως, εννοεί των νεκρών. Και βέβαια είναι ένα πολύ ενδιαφέρον θέμα.

Θα πούμε ό,τι μπορούμε να πούμε, πάντοτε σύντομα. Είναι η τριακοστή παράγραφος, λάμδα παράγραφος. «Φείδου μοι, παρακαλώ, του σώματος τούτου, και γίνωσκε ότι εκ νεκρών εγερθήσει, μετά του σώματος τούτου κρινόμενος». Σε παρακαλώ, λέει, να λυπηθείς το σώμα που φέρεις και να γνωρίζεις ότι θα αναστηθείς από τους νεκρούς μαζί με το ίδιο σου το σώμα, με το οποίο και θα κριθείς. Αυτός μόνον ο στίχος, αγαπητοί μου, να υπήρχε του Αγίου Κυρίλλου, θα ήταν αρκετός για να μας βοηθήσει να καταλάβουμε.

Μεγάλο νόημα της Αναστάσεως του Χριστού, της Αναστάσεως των Νεκρών και τις επιπτώσεις που έχουν όλα αυτά και πώς πρέπει να σταθούμε μπροστά σε όλα αυτά. Ότι η Ανάσταση των Νεκρών είναι ένα σιγουρεμένο, βέβαιο πράγμα, βγαίνει, όπως εξάλλου με πολύ λίγα λόγια θα μας πει πιο κάτω ο Άγιος Κύριλλος, από την Ανάσταση του Χριστού. Αλλά εδώ ας δούμε, σε αυτό το στίχο, αυτή την υπογράμμιση που κάνει, ότι πρέπει να φειδόμεθα του σώματός μας, να το λυπούμεθα, να το προσέχουμε.

Θα μου πείτε, γιατί να προσέχω το σώμα μου; Μα θα αναστηθεί. Αν μου πείτε, μα τι θα κάνω; Σημασία έχει, διότι ως εν φθορά ευρισκόμενο θα αποτελειωθεί αυτή η φθορά μέσα εις τον τάφον. Για ποιο λόγο, λοιπόν, να το προσέχω το σώμα μου ιδιαίτερα; Ύστερα, αυτή η ασκητική πείρα της Εκκλησίας μας δεν λέγει ότι το σώμα δεν έχει και πάρα πολλή σημασία; Αγαπητοί μου, δεν είναι ακριβώς έτσι το πράγμα.

Λέγει ο Άγιος Κύριλλος ότι πρέπει να προσέχουμε το σώμα μας. Δεν εννοεί ούτε να το λατρεύσουμε, όπως το ελάτρευσε η αρχαία Ελλάς. Το σώμα το λάτρευσε. Και επειδή ακριβώς το ελάτρευσε το σώμα, γι’ αυτό και το κατεδίκασε. Ο Θεός επέτρεψε εκείνο που λάτρευσαν οι άνθρωποι, αυτό και να το καταδικάσουν, να το μισήσουν.

Ειδεπόμενο μισεί ένας άνθρωπος εκείνο το πρόσωπο —προσέξτε αυτό το σημείο— με το οποίον έχει αμαρτήσει. Όταν έχει αμαρτήσει κανείς με ένα πρόσωπο, μάλιστα κυρίως με σαρκικά αμαρτήματα, και έχει κατανοήσει το μέγεθος του πράγματος, μετά μισεί εκείνο το πρόσωπο. Διότι, απλούστατα, εκεί δεν υπάρχει ευλογία του Θεού. Κι έτσι κανείς μισεί. Εφόσον, λοιπόν, ο Θεός είδε να λατρεύεται το ανθρώπινο σώμα στην αρχαία Ελλάδα, επέτρεψε να μισηθεί και κατηγορήθηκε το ανθρώπινο σώμα. Γι’ αυτό όλες οι θέσεις μέσα στα φιλοσοφικά συστήματα είναι δυαρχικές. Το σώμα είναι κακό, το σώμα είναι το μνήμα της ψυχής, το σώμα είναι...

και το δημιούργησαν κακοί θεοί, μοχθηροί θεοί και ούτω καθεξής. Είναι μια πραγματικότητα αυτό. Αντιθέτως, μέσα στον χώρο του Ευαγγελίου το σώμα δεν λατρεύτηκε και διασώζεται. Και μπαίνει η αξία του —μη σας σκανδαλίσει αυτό που θα πω, και το έχω πει από πολλά χρόνια, και θα επικαλεστώ τον Απόστολο Παύλο γι’ αυτό που θα πω— ίσης αξίας με την ψυχή. Μη σας σκανδαλίζει αυτό που είπα. Ο Απόστολος Παύλος, θέλοντας να τονίσει ακριβώς την αξία του σώματος, στο έκτο κεφάλαιο, στην πρώτη προς Κορινθίους επιστολή του, λέγει: «Δοξάσατε οὖν τον Θεόν εν τω σώματι υμών».

«και εν τω πνεύματι υμών, άτινά εστι του Θεού». Γιατί προτάσσει το σώμα του πνεύματος; Θα μου πείτε, γιατί ο λόγος περί του σώματος. Σωστό. Αλλά και γιατί ακριβώς θέλει να δείξει ότι, όπως πρέπει να φροντίζεις για την ψυχή σου, έτσι πρέπει να φροντίζεις και για το σώμα σου. Και τι να φροντίζεις; Να το ταΐζεις; Να το ποτίζεις; Να το ντύνεις; Μέχρις ενός βαθμού, ναι. Ναι, διότι αυτό θα σε υπηρετήσει στη σωτηρία σου. Διότι, όταν έχεις ένα σώμα το οποίο δεν δύναται να ανταποκριθεί στην πνευματική σου ζωή, διότι το κατέστρεψες, τότε αναμφισβήτητα είσαι υπεύθυνος απέναντι στον Θεό. Αν καπνίζεις και το φθείρεις, είσαι υπεύθυνος απέναντι στον Θεό.

Αν παίρνεις ναρκωτικά και το φθείρεις —γιατί αυτά, βέβαια, που θα σας πω και σας λέγω αναφέρονται στο σώμα— αναμφισβήτητα είσαι υπεύθυνος απέναντι στον Θεό. Αν είσαι μπεκρής και πίνεις αδιάκριτα και κατέστρεψες το σώμα σου και δεν μπορεί να ανταποκριθεί πια στην πνευματική σου ζωή, είσαι υπεύθυνος απέναντι στον Θεό. Όχι μόνο γιατί αυτά καθεαυτά είναι κακά πράγματα, αλλά και γιατί καταστρέφουν το σώμα και είναι ομοίως έμμεση, κάποτε και άμεση, ανάλογα με τη φθορά που έχει υποστεί το σώμα, αυτοκτονία. Είναι αναμφισβήτητα αμαρτία. Πρέπει να προσέχω το σώμα μου, αλλά δεν θα το θεοποιήσω, να το έχω στα μπαμπάκια.

Θα το καλοζωίζω, δεν θα λέγω ότι δεν νηστεύω για να μην πάθει τίποτα το σώμα μου. Αναμφισβήτητα όχι. Το σώμα μου θα υπηρετήσει και αυτό τη σωτηρία. Αλλά όταν λέγει αυτό ο Άγιος Κύριλλος, «Φείδου μοι, παρακαλώ, του σώματος τούτου», θέλει να πει: πρόσεξε, μην το ρίπτεις στην αμαρτία. Και οι αμαρτίες που το σώμα μπορεί να μετέλθει είναι πολλές. Αλλά η βασικότερη αμαρτία, εκείνη που ο Απόστολος λέγει, «Παν αμάρτημα, ο εάν ποιήση άνθρωπος, εκτός του σώματός εστιν· ο δε πορνεύων εις το ίδιον σώμα αμαρτάνει», θέλει να τονίσει ότι τα σαρκικά αμαρτήματα είναι τα κατεξοχήν αμαρτήματα του σώματος. Όχι ότι δεν μετέχει εδώ η ψυχή, αλλά ότι το σώμα είναι

ιδιαιτέρως και αυτό προσβεβλημένο από την αμαρτία. Έτσι πρέπει να καταλάβουμε ότι το σώμα μας έχει αξία. Ξέρετε η μεγάλη αξία του σώματος πού βρίσκεται; Αν μπορείτε να το συλλάβετε αυτό το πράγμα: στην ενανθρώπηση του Υιού του Θεού. Εκεί είναι η μεγάλη αξία του σώματός μας. Εάν ο Υιός του Θεού δεν ενηνθρώπησε, ίσως θα μπορούσαμε να πούμε ότι δεν έχει και πολύ μεγάλη αξία το σώμα, αφού μπήκε και ο θάνατος στη μέση. Σημειώσατε ότι, όταν ο Θεός έκανε τον άνθρωπο κατ’ εικόνα, αν έλειπε η Καινή Διαθήκη, δηλαδή η Ενανθρώπηση, θα μπορούσαν οι άνθρωποι να ερμηνεύουν, όπως οι Ιουδαίοι θα μπορούσαν αυτό να το ερμηνεύουν,

ότι το κατ’ εικόνα αναφέρεται στην ψυχή του ανθρώπου. Επιτρέψτε μου όμως να σας πω εδώ κάτι που να σας είναι και χρήσιμο ερμηνευτικά. Είναι το εξής: ποτέ στον χώρο της Παλαιάς Διαθήκης δεν υπήρξε διάκριση ψυχής και σώματος. Μπορεί βέβαια να μιλεί περί σώματος η Αγία Γραφή, η Παλαιά Διαθήκη, να ομιλεί και περί ψυχής, αλλά στην πραγματικότητα η Παλαιά Διαθήκη βλέπει τον άνθρωπο μία ψυχοσωματική ενότητα αδιάσπαστη. Επί παραδείγματι, λέει ότι ο Θεός εποίησε τον άνθρωπο. Μας λέει πώς τον έκανε και ομιλεί περί της ψυχής. Στην πραγματικότητα όμως ο Θεός μπροστά του έχει τον άνθρωπο.

Έχει την ψυχή, δεν έχει το σώμα, έχει τον άνθρωπο. Και αυτή είναι μια πολύ σωστή θέση της Παλαιάς Διαθήκης. Ο χωρισμός ψυχής και σώματος είναι προϊόν της φιλοσοφίας. Είναι προϊόν της δυαρχίας. Και αυτή η δυαρχία είναι ημαρτημένο πράγμα. Η Καινή Διαθήκη είχε να αντιμετωπίσει έναν κόσμο πια, όπως οι Απόστολοι ξεχύνονται στον κόσμο, είχε να αντιμετωπίσει έναν κόσμο που ήταν τοποθετημένος σε αυτή τη δυαρχική θέση, να ξεχωρίζει την ψυχή από το σώμα. Και έτσι η Καινή Διαθήκη αφήνει περιθώρια για να φανεί η ψυχή και το σώμα, αλλά με την εξής ενδιαφέρουσα... Τι λέει εδώ ο Απόστολος Παύλος;

«Δοξάσατε, λοιπόν, τον Θεό και με το σώμα σας και με το πνεύμα σας». Γιατί τα ξεχωρίζει; Θα μπορούσε να πει: «Δοξάσατε, λοιπόν, τον Θεό ως άνθρωποι», που θα εννοούσε και το σώμα και την ψυχή. Τα ξεχωρίζει. Γιατί; Γιατί ο αρχαίος κόσμος τα ξεχώριζε. Αυτή την τακτική ακολουθεί και η Εκκλησία στις ευχές της. Λέμε: «Ο ιατρός των ψυχών και των σωμάτων ημών». Λοιπόν, θα μπορούσε να διατυπωθεί «ο ιατρός των ανθρώπων». Γιατί γίνεται αυτός ο διαχωρισμός; Γιατί ο Λόγος του Θεού βρήκε αυτόν τον διαχωρισμό να υπάρχει στον αρχαίο κόσμο και, για να μη νομιστεί, όταν θα λέει άνθρωπο, να εννοεί ο αρχαίος κόσμος πάντοτε την ψυχή ή, κατά άλλο, το σώμα, ο λόγος του Θεού και

η πράξη της Εκκλησίας βάζει και τα δυο. Και την ψυχή και το σώμα. Για να δηλώσει τον έναν, ενιαίον, δηλαδή ολόκληρον άνθρωπο. Είναι πάρα πολύ σπουδαίο. Θα σας το πω άλλη μια φορά. Θα πρέπει να βλέπουμε τον άνθρωπο μία ενότητα. Τελείωσε. Πάλι ένα όλο. Στην Παλαιά Διαθήκη, όμως, δεν μπορούσαν να ξέρουν οι Εβραίοι και θα είχαν ίσως δίκιο να το πουν —μας το λέει ο Άγιος Ειρηναίος αυτό— ότι η εικόνα του Θεού αναφέρεται εις τον όλον άνθρωπο. Θα υπήρχε ένας ανθρωπομορφισμός. Βέβαια, η Αγία Γραφή έχει τον τρόπο της να εκφραστεί και εκφράζεται ανθρωπομορφικά και ανθρωποπαθώς, αλλά απαγορεύεται όμως από τον νόμο

να θεαθεί, να θεωρηθεί το Θείον με κάτι που να μοιάζει με άνθρωπο, με ό,τι άλλο. Απαγορεύεται αυστηρά. Συνεπώς, μια ερμηνεία που θα μπορούσε να γίνει στο κατ’ εικόνα του Θεού στον άνθρωπο περισσότερο θα έτεινε προς την ψυχή. Περισσότερο. Όχι προς το σώμα. Αλλά όταν ο Υιός του Θεού ενηνθρώπησε, τότε ήρθε πλήρως η έννοια του κατ’ εικόνα, ότι το κατ’ εικόνα αναφέρεται και στη σωματική φύση, όχι μόνο την πνευματική. Αυτό φαίνεται παράξενο που σας λέγω, γιατί στα σχολειά μας το μάθαμε ότι το κατ’ εικόνα αναφέρεται μόνο στην ψυχή. Αναφέρεται στον όλον άνθρωπο. Γιατί ο άνθρωπος είναι εικόνα του Ιησού Χριστού, που

είναι η εικόνα του αοράτου Θεού. Αυτό το λέγει πολύ ωραία ο Άγιος Ειρηναίος, όταν σημειώνει ότι δεν υπήρχε η πληρότητα στην Παλαιά Διαθήκη για να τονιστεί ο άνθρωπος, ότι ο ολόκληρος είναι η εικόνα του Χριστού. Η έκφραση «εις εικόνα του Θεού» δεν είναι λάθος, αλλά είναι ελλιπής. Συνεπληρώθη στην Καινή Διαθήκη: η εικόνα του Χριστού. Που σημαίνει —και θα σας το δείξω, θα σας το καταδείξω, έξω από το ότι το λέει ο Απόστολος Παύλος, θα σας το δείξω με πολλά χωρία της Αγίας Γραφής, της Καινής Διαθήκης— όταν, επί παραδείγματι, λέει ο Απόστολος Παύλος: «Μην αμαρτάνετε στα σώματά σας, γιατί είσθε μέλη του σώματος του Χριστού». Τι είπε; Μέλος του σώματος του Χριστού,

στο σώμα του Χριστού. Ποιο σώμα; Εκείνο που ενηνθρώπησε. Αυτού του σώματος είμαι μέλος. Που σημαίνει, είμαι εικόνα και του σώματος του Χριστού. Διότι, το έχουμε πει πολλάκις, δεν έγινε ο Χριστός βάσει της εικόνας του Αδάμ, αλλά έγινε ο Αδάμ βάσει της εικόνας του Χριστού, έστω κι αν αυτό είναι προΰστερο χρονικά. Δεν έχει σημασία αυτό. Λέει: είμαι ναός του Θεού, του Αγίου Πνεύματος. Τι ακριβώς είναι ναός του Αγίου Πνεύματος; Η ψυχή μου; Είναι και το σώμα μου. «Ουκ οίδατε», λέει ο Απόστολος Παύλος, «ότι τα σώματα υμών μέλη Χριστού» και ότι τα σώματα υμών ναός του εν υμίν Αγίου Πνεύματος

εστίν, και τα λοιπά. Δεν το ξέρετε; λέγει αυτό. Βλέπετε, λοιπόν, αγαπητοί μου, ότι το σώμα δεν είναι ξεχωρισμένο. Είναι μέσα στην εικόνα του Χριστού και μέσα στο σχέδιο της σωτηρίας, μέσα στο σχέδιο της λυτρώσεως. Δεν λυτρώνεται η ψυχή, ολόκληρος ο άνθρωπος. Άμα αμαρτάνει, λοιπόν, στο σώμα, «ἄρας οὖν τὰ μέλη τοῦ Χριστοῦ ποιήσω πόρνης μέλη;» λέει ο Απόστολος Παύλος. Ώστε τα μέλη του Χριστού, που είσαστε εσείς, τα σώματά σας και η ψυχή σας μαζί, αδιαχωρίστως, θα τα καταστήσω μέλη ανήθικης γυναικός; «Μὴ γένοιτο», λέει ο Απόστολος Παύλος.

Μη γένοιτο. Διότι είμαι εικόνα του Χριστού.

Είναι πολύ σπουδαίο αυτό. Ολόκληρος εγώ. Το σώμα μου, λοιπόν, έχει πολλή αξία. Πάρα πολλή αξία. Μα, θα μου πείτε, η Εκκλησία δεν το λέγει πράγμα αθάνατο, λέει η ψυχή, το σώμα. Σας είπαμε ποια έννοια: ότι δεν πρέπει να αμαρτάνει το σώμα. Αλλά αφού θα αναστηθεί και το σώμα, αφού θα συναπολαύσει και αυτό τη Θεία Δόξα... Τα σώματα των μαθητών, για να φτάσουν να ιδούν το δοξασμένο σώμα του Χριστού, δεν εδοξάστησαν; Θα ήταν αδύνατον, αγαπητοί μου, να ιδούν οι μαθηταί, οι τρεις, τον δοξασμένο Χριστό, αν την ίδια στιγμή κι αυτοί δεν είχαν δεχθεί μία θεία δόξα. Θα ήταν αδύνατον. Αυτό δείχνει ότι

τα σώματα είναι εκείνα τα οποία έχουν αξία, όπως και η ψυχή. Μη σας κάνει, ξαναλέω, εντύπωση. Όταν η Εκκλησία λέγει «μη φροντίζεις το σώμα, είναι θνητό, θα το φάνε τα σκουλήκια» —μάλιστα στην ασκητική φιλολογία μας πόσο τονίζεται αυτό— ξαναλέω, από ποιαν άποψη; Για να μην το υπερτρέφεις, να μην το κάνεις είδωλο και αρχίσεις να φοβάσαι τη ζωούλα σου, ότι θα χαθεί. Με αυτή την έννοια μη φροντίζεις για το σώμα. Αντιθέτως, η Εκκλησία κατεδίκασε ό,τι διδασκαλία ποτέ υπήρξε που να καταδικάζει το σώμα. Η πλατωνική φιλοσοφία καταδικάζει το σώμα. Και την κατεδίκασε την πλατωνική φιλοσοφία.

Λέγει: «εγερθήσει εκ των νεκρών», θα αναστηθείς από τους νεκρούς, «και μετά του σώματος τούτου κρινόμενος», και θα κριθείς με τούτο το σώμα σου. Ξέρετε τι λέει εδώ; Ότι αυτό το σώμα θα κριθεί, που έχεις. Όταν ο Άγιος Κύριλλος μιλούσε στους κατηχουμένους του, αυτό που είπε: κοιτάξτε, ότι με αυτό τούτο το σώμα σου θα κριθείς. Ποιο; Αυτό που είχαν εκείνη την ώρα. Δηλαδή αυτό; Ναι, αυτό. Δηλαδή αυτό θα αναστηθεί; Ναι, αυτό θα αναστηθεί. Όχι κάποιο άλλο. Αυτό θα αναστηθεί. Διότι το σώμα του Χριστού ανεστήθη, αυτό που σταυρώθηκε. Δεν έμεινε το παλαιό σώμα, φθαρτό και θνητό, εις τον τάφο για

να προσλάβει δήθεν τάχα ένα άφθαρτο και αθάνατο σώμα διαφορετικό, που το πλάθει ο Θεός, δεν ξέρω με τι τρόπο. Εκείνο που κατετέθη στον τάφο, αυτό και ανέστη. Γι’ αυτό και ο Κύριος, ως πιστήριον της πραγματικής του, αληθινής του αναστάσεως, ζήτησε να ψηλαφηθεί στους τύπους των καρφιών και του λογχισμού. Είναι σπουδαίο αυτό. Και λέει ο Ιερός Χρυσόστομος ότι θα αναστηθεί «αυτό, αλλ’ ουκ αυτό». Θα αναστηθεί αυτό, αλλά όχι αυτό. Τι εννοεί αυτό; Θα πει ότι αυτό θα αναστηθεί, το σώμα, αυτό το γνωστό. Αλλά αυτό θα είναι τώρα άφθαρτο και αθάνατο, που θέλει να πει «ουκ αυτό». Θέλει να πει ότι εκείνο το σώμα θα είναι το παλιό, αλλά σε άλλη έκδοση. Αυτή η δευτέρα έκδοση δεν θα έχει καμία σχέση με την πρώτη έκδοση. Σε τι; Στο θέμα της φθαρτότητος και στο θέμα της θνητότητας. Αλλά το σώμα θα είναι το ίδιο. Συνηθίζω —γιατί παλαιότεροι με έχετε πολλές φορές ακούσει— θα το πω, χάριν των νεωτέρων, να θέλω να παρουσιάζω το θέμα λιγάκι ρεαλιστικά. Και ο ρεαλισμός αυτός είναι, κατά τέτοιο μέρος, πάλι αυτή η Αγία Γραφή. Όταν ο Χριστός είπε: «Μη φοβηθείτε από των αποκτεινόντων το σώμα, την δε ψυχήν μη δυναμένων αποκτείναι», και λέει στη συνέχεια: «Μία τρίχα από την κεφαλή σας δεν θα χαθεί». Το υπόσχεται

στους μέλλοντες να μαρτυρήσουν, δηλαδή να χάσουν το σώμα τους υπέρ του Χριστού. Δεν μοιάζει πολύ περίεργο ότι εδώ θα αφαιρεθεί ολόκληρη η ζωή τους με το μαρτύριο και δεν θα χαθεί μια τρίχα; Ας μου επιτραπεί να το πω, λοιπόν: μα θα αναστηθεί ο άνθρωπος με τις τρίχες της κεφαλής; Αυτός είναι ο ρεαλισμός. Αυτός είναι. Όπως θα έλεγα, και αυτές οι τρίχες του σώματός μου θα είναι. Όταν ο Κύριος λέγει «ούτε μια τρίχα από την κεφαλή σας δεν θα χαθεί», αυτό εννοεί: θα αναστηθείς, μη φοβηθείς. Και με αυτή την έκφρασή του θέλει να δείξει τον ρεαλισμό της πραγματικής αναστάσεως των σωμάτων. Η δε της απιστίας λογισμός υπεισέρχεται.

Αδυνάτου του πράγματος τυγχάνοντος, εκ των καθ’ εαυτόν σκόπει τα μη φαινόμενα. Αν όμως μπει κάποιος λογισμός απιστίας ότι είναι αδύνατον αυτό το πράγμα να γίνει, να εξετάζεις εκείνα τα οποία δεν φαίνονται. Και λέει: «Συ γαρ αυτός προ εκατόν ή πλειόνων ετών, λόγισαι πού ήσθα». Πριν από εκατό και περισσότερα χρόνια, τι, πες μου, πού ήσουνα; Πού ήσουνα; Εκ ποίας μικροτάτης και ευτελεστάτης υποστάσεως, εις τοσούτον ηλικίας μέγεθος και τοσαύτην ωραιότητος αξίαν κατέστης. Από ποια μικρή και φτωχή, ευτελεστάτη

υπόσταση — θα πει εδώ ουσία — έφτασες να γίνεις πλήρης και ολόκληρος άνθρωπος, με ομορφιά θέας αξία. Δηλαδή από το σπέρμα, αυτό θέλει να πει, από το σπέρμα. Από τόσο μικρό και ευτελές έφτασες σε αυτό που είσαι σήμερα, ένας ολόκληρος άνθρωπος. Κοίτα έπειτα: «Ο το μη ον εις το είναι παραγαγών, το ον ήδη και διαπεσόν αύθις αναστήσαι ου δύναται;» Έπειτα, εκείνος που το μη υπάρχον το παρήγαγε, δηλαδή αυτός που κάνει τα πάντα εκ του μηδενός, άραγε εκείνο που ήδη υπάρχει και έχει πέσει δεν μπορεί πάλι να το αναστήσει;

Ήσουνα λοιπόν, λέγει, πριν από τόσα χρόνια; Δεν υπήρχες. Ήσουν στη σκέψη του Θεού. Από τι έγινες; Από αυτό που έγινες. Δηλαδή, πάνω κάτω, πήρες ύπαρξη που δεν είχες. Τώρα που την έχεις την ύπαρξη, αυτό θέλει να πει ο Άγιος Κύριλος, τώρα που την έχεις την ύπαρξη αλλά πίπτει δια του θανάτου, δεν θα μπορέσει ο Θεός εκ του όντος να σε αναδημιουργήσει; Να σας το πω εγώ με ένα άλλο παράδειγμα. Ξέρεις να κτίσεις ένα σπίτι, αλλά δεν έχεις υλικά. Βρίσκεις υλικά και κτίζεις το σπίτι. Το σπίτι αυτό καταρρέει. Τα υλικά μένουν στον ίδιο τόπο. Παίρνεις τα υλικά αυτά και κτίζεις το σπίτι πάλι. Ποιο είναι πιο δύσκολο;

Με τα υπάρχοντα υλικά να κτίσεις το σπίτι ή όταν δεν υπήρχαν καθόλου τα υλικά και έκτισες το σπίτι; Εάν ο Θεός λοιπόν από το μη ον, από την ανυπαρξία, σε έφερε στην ύπαρξη γιατί είναι δυνατός, πόσο περισσότερο μπορεί να σε φέρει ξανά στην ύπαρξη, αφού ήδη υπάρχεις. Αυτό θέλει να πει. «Ο των δι’ ημάς φυομένων σπερμάτων, και νεκρουμένων, εγείρων, άρα ημάς αυτούς, δι’ ους κακείνα εγείρει, δυσκόλως αναστήσει;» Ο Θεός, λέει, κάνει το σιτάρι. Αυτό νεκρούται, δηλαδή γίνεται το σιτάρι όπως το έχουμε στα τσουβάλια. Το ξανασπέρνουμε, ζωογονείται και βγάζει πάλι καρπό.

Εκείνος που έκανε το στάρι, και νεκρώνεται και ανασταίνεται το στάρι, και το έκανε για μας, εμάς δεν θα μας αναστήσει; «Όρα ως τα δένδρα νυν επί τοσούτους μήνας άκαρπα και άφυλλα καθέστηκεν· αλλά του χειμώνος παρελθόντος αύθις ώσπερ εκ νεκρών αναβιοί». Βλέπεις, όπως τα δένδρα, λέγει, τόσους μήνες μένουν άκαρπα και χωρίς φύλλα. Κάποια φορά, όταν θα περάσει ο χειμώνας, πάλι αποκτούν τη ζωηρότητα. Βέβαια δεν πεθαίνει το δένδρο, αλλά δείχνει νεκρωμένο. Αυτό θέλει να πει. Αληθινά ο άνθρωπος δεν πεθαίνει; Μάλιστα, πάνω σε αυτό

να τελειώσω τη φράση: «Ου πολλώ μάλλον ημείς και ευκοπώτερον αναζήσομεν;» Πολύ παραπάνω εμείς, δεν είναι ευκολότερο πράγμα να αναστηθούμε και να ξαναζήσουμε; Όπως ξέρετε, στα Άγια Λείψανα υπάρχει η σύνδεση του Αγίου, πριν πεθάνει, με το Άγιο Πνεύμα. Όταν απέθανε ο άνθρωπος, ο Άγιος, κατετέθη το σώμα του εις τη γη. Τέλειωσε. Έμειναν αυτά που λέμε λείψανα. Λείψανο θα πει αυτό που απέμεινε, δηλαδή τα κόκαλα, γιατί τα άλλα χάθηκαν· δηλαδή χάθηκαν, έγιναν χώμα, ανεμίγησαν με το χώμα. Αυτά τα λείψανα τώρα, τα οστά,

παραμένουν ενωμένα μετά του Αγίου Πνεύματος, διότι όσο ζούσε ο άνθρωπος αυτός ήταν ενωμένος με το Άγιο Πνεύμα. Τα οστά του δεν εχωρίστησαν από το Άγιο Πνεύμα. Είναι βασική διδασκαλία της πίστεώς μας, της Εκκλησίας μας, αγαπητοί μου, αυτό, που σημαίνει ότι τα Άγια Λείψανα θαυματουργούν. Εκεί λοιπόν μπήκε κάποιος σπόρος αθανασίας. Ποιος είναι αυτός ο σπόρος αθανασίας; Η παρουσία του Αγίου Πνεύματος. Ο Χριστός θα μας αναστήσει δια του Αγίου του Πνεύματος. Θα αναστηθούμε διότι έχει εγκαθιδρυθεί το Πνεύμα του Θεού μέσα στους ανθρώπους. Το Πνεύμα του Θεού έφερε τη ζωή.

Την έφερε, ακούσατέ το, στα νερά. Η πρώτη ζωή εκεί ενεφανίσθη. Πώς ενεφανίσθη; Διότι το Πνεύμα το Άγιον επεφέρετο επάνω των υδάτων, που δείχνει ότι το Πνεύμα το Άγιον δίνει τη ζωή, και τη βιολογική αυτή ζωή αλλά και την πνευματική ζωή. Συνεπώς, αγαπητοί μου, τα Άγια Λείψανα σημαίνει ότι ήδη έχουν μέσα τους την πηγή της ζωής, που είναι το Πνεύμα το Άγιο. Αλλά στον κάθε άνθρωπο υπάρχει αυτή η δυνατότητα να αναστηθεί, και ο πιο αμαρτωλός. Αυτό γιατί θα δώσει εντολή ο Θεός να αναστηθούν οι πάντες.

Πνεύμα το Άγιον το έχουν μόνο οι Άγιοι. Αυτοί θα αναστηθούν εις ζωήν αιώνιον, οι αμαρτωλοί όχι. Θα μας το πει λίγο πιο κάτω αυτό ο Άγιος Κύριλλος. Ωστόσο, ξαναγυρίζω, και λέει: «Ράβδος Μωυσέως εις φύσιν όφεως, ανοίκειον, βουλή Θεού μετεβλήθη, και άνθρωπος πεσών εις θάνατον, πάλιν εις εαυτόν ουκ αποκαθίσταται;» Το ραβδί του Μωυσέως, όταν ο Μωυσής ήταν προ του Φαραώ και ο Φαραώ δεν επείθετο περί της αληθείας των λόγων του και εσκληρύνετο και απειθούσε,

έλεγε ότι δεν θα αφήσω τον λαό σας να φύγει από την Αίγυπτον, που ζητούσε ο Μωυσής να τον αφήσει για να πάνε να λατρεύσουν τον Θεόν εις την έρημο. Τότε, κατά εντολή του Θεού βεβαίως, κάτι που το είχε κάνει ο Θεός μπροστά στον Μωυσή, τώρα ο Μωυσής το επαναλαμβάνει: ρίπτει το ραβδί του και μεταβάλλεται σε φίδι. Και λέγει τώρα εδώ ο Άγιος Κύριλος: η φύση του φιδιού είναι διαφορετική από τη φύση ενός ξύλου, και μετεβλήθη το ξύλο σε φίδι. Πόσο περισσότερο οι δικές μας οι φύσεις, οι κοινές, οι ίδιες οι φύσεις μας, όταν με τον θάνατο πέσουν, δεν θα αποκατασταθούν, δεν θα αναστηθούν;

Δηλαδή, όπως καταλαβαίνετε, αγαπητοί μου, αναφέρεται στη σοφία και στη δύναμη του Θεού. Όταν ο Απόστολος Παύλος αναφέρεται στο θέμα της Αναστάσεως των νεκρών, εκεί στο 15ο κεφάλαιο της πρώτης προς Κορινθίους επιστολής του, ξέρετε τι λέγει; Γιατί αναφέρεται στο ζήτημα ότι απιστούν πολλοί για την Ανάσταση των νεκρών. Είχαν γίνει χριστιανοί, αλλά απιστούσαν για την Ανάσταση. Λέγει την εξής φράση: «Αγνωσίαν γαρ Θεού τινες έχουσι· προς εντροπήν υμίν λέγω». Μερικοί από σας έχουν αγνωσία Θεού, και το λέω για ντροπή σας. Πού αναφέρεται η αγνωσία του Θεού, η μη γνώση του Θεού; Στη δύναμη, στη σοφία, στην αγάπη του Θεού. Εκεί αναφέρεται, που ο Απόστολος λέγει: «Για ντροπή σας το λέω αυτό». Οφείλατε να γνωρίζετε τη δύναμη, τη σοφία και την αγάπη του Θεού, διότι εάν γνωρίζατε αυτά ότι ανήκουν στον Θεό, τότε δεν θα αμφισβητούσατε τη δύναμη, το γεγονός της Αναστάσεως των νεκρών. Νομίζω ότι αυτό αποτελεί ένα κλειδί να πιστέψουμε. Πείτε μου, σας παρακαλώ, πείτε μου, σας παρακαλώ. Δεν νομίζετε ότι οποιοδήποτε πρόβλημα στη ζωή μας μπορούμε να το λύσουμε δια της πίστεως στον Θεό, ότι ο Θεός είναι δυνατός να το κάνει; Όταν ο Αβραάμ παίρνει τον Ισαάκ να πάει να τον θυσιάσει,

πήρε ξύλα μαζί του, πήρε φωτιά μαζί του, πήρε υπηρέτες, φόρτωσε εκεί, άφησε τους υπηρέτες στις υπώρειες κάποιου εκεί λόφου. Κατά την παράδοση αναφέρεται ότι ήταν ο λόφος στον οποίο κτίστηκε ο Ναός Σολομώντος αργότερα, έτσι λέγεται, δηλαδή στην Ιερουσαλήμ. Ο Αβραάμ έμενε βορειότερα και ήρθε εκεί, τρεις μέρες πορεία, και έφτιαξε ένα βωμό με πέτρες. Τα ξύλα δεν άφησε, και το ζώο κάτω στις υπώρειες. Τα ξύλα τα εφόρτωσε εις τον Ισαάκ. Ο Ισαάκ λέει: «Πατέρα, τα ξύλα τα πήραμε, φωτιά επήραμε.

Σφάγιο πού είναι;» Είναι συγκλονιστική δε αυτή η σκηνή. Ο διάλογος αυτός είναι συγκλονιστικός. Έσφιξε την καρδιά του ο Αβραάμ και είπε: «Παιδί μου, ο Θεός ξέρει». Δεν θα μπορούσε να μη δημιουργηθεί εκεί ο μεγαλύτερος ορθολογισμός; Τι «ο Θεός ξέρει»; Συγκεκριμένα πράγματα, μετρημένα κουκκιά θα το λέγαμε. Ακούτε; Μετρημένα κουκκιά. Τι; Δεν υπάρχει παρά ο Ισαάκ, τον οποίον σε λίγο θα σφάξει ο Αβραάμ. Τον προσφέρει θυσία στον Θεό. Τι άλλο μπορούσε να συμβεί; Και την ώρα, πώς το αφήνει ο Θεός τελευταία στιγμή ακριβώς για να φανεί το θαύμα, που σήκωσε το χέρι του με το μαχαίρι, αφού έδεσε σαν σφάγιο τον Ισαάκ, για να θυσιάσει το παιδί του,

μια φωνή από πίσω του: «Αβραάμ, Αβραάμ, μην το κάνεις αυτό!» Σε δοκιμάζει ο Θεός για την πίστη σου. Και κάνει έτσι μια και βλέπει ένα κριάρι, μπλεγμένα τα κέρατά του σε ένα χαμηλό φυτό, και πήρε το ζώο και το εθυσίασε. Βλέπετε, εκεί όντως το κριάρι εις τύπον Ιησού Χριστού είναι. Είναι εις τύπον Ιησού Χριστού και λοιπά. Δεν είναι ώρα να σας τονίσω αυτό το πράγμα, παρά μόνο ότι η πίστη ήταν εκείνη στη δύναμη του Θεού: ότι ο Θεός μού έδωσε το παιδί, ο Θεός μού το ζητάει, ο Θεός μού είπε δε ότι από μένα θα εξέλθει λαός πολύς, όσοι αστέρες του ουρανού, όση άμμος της θαλάσσης.

Μάλιστα. Μόνο σε ένα παιδί. Βέβαια, καρτερικότατα, μία περίπου εικοσαετία ο Αβραάμ περιμένει. Υπερβαίνει, και δεν του το δίνει ο Θεός. Και ανανεώνει ο Θεός τις υποσχέσεις του, αλλά δεν έρχεται τίποτε. Και ενισχύεται η πίστη του Αβραάμ. Περίεργο! Μεγάλη πίστη του Αβραάμ. Είναι η μεγαλύτερη πίστη ανθρώπου στην Παλαιά Διαθήκη. Στην Καινή ποιανού είναι η μεγαλύτερη πίστη, ξέρετε ποια είναι; Μην πάτε στα φερέγγυα. Δεν είναι, αγαπητοί μου, ούτε των μαθητών, του Αποστόλου Παύλου· είναι του ληστού επί του Σταυρού. Δύο είναι τα μεγάλα αναστήματα της πίστεως, τα τεράστια αναστήματα της πίστεως: του Αβραάμ και του ληστού. Τι περίεργο δε πράγμα, τι εργάζεται ο Θεός! Ο Αβραάμ, μέγας. Ο ληστής; Ναι, ναι. Ναι, ναι. Στον άξονα της πίστεως των ανθρώπων έβαλε στους δύο πόλους του άξονος

τα δύο πρόσωπα. Ο ένας είναι ο Αβραάμ, ο πολύς Αβραάμ, και ο άλλος είναι ένας ληστής. Ξέρει ο Θεός τι κάνει, ξέρει τι κάνει. Λοιπόν, επίστευσε ο Αβραάμ και, όταν του δίνει το παιδί και μεγαλώνει και γίνεται παλικαράκι, έφηβος, του ζητάει τώρα ο Θεός να θυσιάσει το παιδί του. Θα έλεγε: «Μα, Κύριε, εσύ μου είπες ότι από αυτό το παιδί θα προέλθει λαός ολόκληρος. Τώρα, αφού μου το πάρεις, πώς είναι δυνατό να προέλθει λαός ολόκληρος;» Δυνατός ο Θεός. Τίποτα. Έκλεισε τα μάτια του και είπε: «Δυνατός ο Θεός». Να σας πω άλλο παράδειγμα. Ο Θεός έκανε ένα λάθος στρατηγικό, όταν έβγαλε τον λαό του από την Αίγυπτο.

Έδωσε εντολή στον Μωυσέα να βαδίσει κατά μήκος της αφρικανικής ηπείρου, να μην περάσει από τη γνωστή εκείνη ξέρα, που κατόπιν ανοίχθηκε η διώρυγα του Σουέζ, να μην περάσει για να βρεθεί στην ασιατική ήπειρο, αλλά κατά μήκος της ανατολικής ακτής της αφρικανικής ηπείρου να κινηθεί ο λαός.

Μέγα στρατηγικό λάθος του Θεού. Ο Θεός έκανε λάθος. Βαδίζει ο λαός κατά μήκος, πάντα επί αφρικανικού εδάφους. Το άνοιγμα της θαλάσσης μεγαλώνει, ξέρετε από τον χάρτη. Ξεκινάει από ένα στενό, από εκεί μεγαλώνει, μεγαλώνει, για να καταλήξει η Ερυθρά αυτή θάλασσα

σε μια μεγάλη έκταση. Λογαριάστε από την Αβυσσινία μέχρι απέναντι την Αραβία πόσο έχει μεγαλώσει, για να βρεθεί κανείς μετά στον Ινδικό Ωκεανό. Λοιπόν, κάποια στιγμή οι Αιγύπτιοι μετανοούν που άφησαν τους Εβραίους να φύγουν. Εργατικά χέρια· άφησαν τόσο λαό να φύγει. Από πίσω ο Φαραώ με στρατό, να γυρίσει πίσω τους Εβραίους. Είπε ο Φαραώ — ακούστε τώρα ο ανθρώπινος λογισμός, δείτε τώρα την ανθρώπινη στρατηγική, την τετράγωνη, και την κουτή στρατηγική του Θεού, να με συγχωρέσει ο Θεός, σχήμα λόγου — ακούστε, σκέφτηκε και είπε ο Αιγύπτιος, ο Φαραώ: «Μια χαρά, αυτοί χάσανε τον δρόμο. Πήρανε δρόμο, δρόμο και πάνε κατά μήκος της παραλίας της Αφρικής. Χάσανε τον δρόμο. Εκεί που φτάσαν τώρα, ανατολικά είναι η θάλασσα. Από πού θα περάσουν; Νότια είναι τα βουνά Αττάκα, δυτικά είναι η έρημος. Είπα βόρεια· νότια ήθελα να πω. Νότια είναι τα βουνά Αττάκα, δυτικά είναι η έρημος, βόρεια είμαι εγώ με τον στρατό μου». Και είπε ο Φαραώ: «Συγκέκλεικεν αυτούς η έρημος». Πέσανε μέσα σε ένα κλείσιμο εκεί. Πάει, τίποτα. Δηλαδή η ήττα τους είναι εξασφαλισμένη.

Ο λαός είδε ότι φτάνει από βορρά ο Φαραώ, εβόησε. Ο Μωυσής κάνει προσευχή. «Κύριε!» «Τώρα, τώρα θα δεις τι θα κάνω εγώ», λέει ο Θεός. Φυσάει άνεμος νότιος και, κατά τις τρεις το πρωί, λέει στον Μωυσέα ο Θεός: «Χτύπα με το ραβδί σου τη θάλασσα». Και χωρίστηκε και πέρασε ο λαός από τη θάλασσα σαν σε ξηρά. Πάνε να περάσουν· ανέλπιστο αυτό, αφάνταστο για τους Αιγυπτίους. Άνοιξε η θάλασσα και περνούν από εκεί. Ώστε λοιπόν δεν είναι σε φάκα μέσα. Πάνε να περάσουν, κλείνει η θάλασσα και τους πνίγει. Δείτε τη στρατηγική του Φαραώ.

Ανθρώπινη στρατηγική, και τη στρατηγική του Θεού. Ο Θεός γιατί έκανε αυτό το «λάθος» — εντός εισαγωγικών βάζω τη λέξη «λάθος»; Για να δείξει τη δύναμή Του. Τη δύναμή Του. Και είναι κατατεθειμένη η δύναμη του Θεού όχι στην κτίση μόνο, αλλά και στα έργα Του μέσα στην ιστορία. Είναι

κατατεθειμένη, θα το πω άλλη μια φορά, η δύναμη του Θεού στα έργα Του μέσα στην ιστορία.

Λοιπόν, τι θα λέγατε; Είναι ή δεν είναι άγνοια της δυνάμεως του Θεού όταν λέμε: «Μα πώς θα αναστηθεί το ανθρώπινο σώμα;» Οι Εβραίοι δεν μπορούσαν να φανταστούν τη λύση αυτή, το ότι θα μπορούσε η θάλασσα να γίνει ξηρά, και όμως έγινε.

Και εμάς δεν μπορεί το μυαλό μας να χωρέσει: «Μα πώς θα αναστηθεί αυτό το σώμα που διαλύεται εις τον τάφο;» Και όμως θα γίνει. Γιατί; Γιατί ο Θεός είναι δυνατός. Στις μέρες μας, οτιδήποτε μας απασχολεί, από τα μεγάλα θέματα της πίστεως, όπως είναι η Ανάσταση των νεκρών, μέχρι τα πιο μικρά της καθημερινότητος θέματα, ξέρετε τι θα λέμε; «Ο Θεός είναι δυνατός». Και πώς τώρα θυμήθηκα ένα μικρό δικό μου. Πολύ μικρό, ασήμαντο. Αλλά ασήμαντα, είναι όμως ενδεικτικά. Κάποτε εξομολογούσα στο 303 ΠΕΛ. Εξομολογούσα εδώ και είχα αργήσει. Μου είχαν ζητήσει και κάποιοι άλλοι να εξομολογηθούν από το προσωπικό και εγώ το απόγευμά μου είχα προγραμματίσει να πήγαινα εις τον Τύρναβο να εξομολογήσω εκεί. Είναι πολλά χρόνια αυτό. Τα παιδιά του κατηχητικού σχολείου

έπρεπε στις δύο η ώρα να είμαι στη γέφυρα πέρα, και ήταν το πρακτορείο, να πάρω το λεωφορείο να πάω στον Τύρναβο. Δύο ξεκινούσε το λεωφορείο. Αγαπητοί μου, δύο η ώρα ήμουν ακόμη εγώ στο σπίτι μου, εδώ, λίγο πιο πάνω. Λογικώς ήταν αδύνατον να πάω στον Τύρναβο με το λεωφορείο αυτό. Αν θα έπαιρνα το επόμενο, τα παιδιά θα είχαν φύγει και δεν θα έκανα τίποτα. Λέω: «Θεέ μου!» Ήταν δύο όταν έφτασα στη στάση, κάπου δύο και δέκα. Λογικό, το λεωφορείο είχε φύγει προ δέκα λεπτών, και εγώ είμαι ακόμα στη στάση εδώ, στην Καλή Καρδιά. Θέλετε και μισή ώρα να πάει το αυτοκίνητο εκεί. Το τρία, το νούμερο τρία, ήταν και το παζάριον, με τις βραδείες επιπτώσεις. Λέω:

«Θεέ μου, κοίταξε. Εσύ με έστειλες να πάω στο 303, εσύ παρουσίασες κάποιους να έρθουν να εξομολογηθούν, εσύ θέλεις να εξομολογηθούν και τα παιδιά στον Τύρναβο. Κάνε καλά. Μικρό το θέμα είναι. Δυνατός ο Θεός». Εγώ πήγα στο λεωφορείο. Δεν γύρισα πίσω σπίτι, να πω ότι τώρα έχασα το λεωφορείο, τι να κάνω, πάει, τέλειωσε το πρόγραμμα. Δεν γύρισα πίσω, όχι. Περίμενα το λεωφορείο. Βγήκα έξω. Και το λεωφορείο τότε έστριβε από του Έξαρχου το ζαχαροπλαστείο και πήγαινε στην πλατεία. Έπρεπε να πάω με τα πόδια κάτω τώρα στη γέφυρα. Θυμάμαι, έβαλα τα πόδια στην πλάτη και έτρεχα. Αγαπητοί μου, το πιστεύετε; Το λεωφορείο δεν είχε φύγει. Γιατί; Ήταν πια δυόμισι η ώρα. Φόρτωναν πράγματα και δεν είχε φύγει.

Το πρόλαβα και μπήκα μέσα και έφτασα στη δουλειά μου. Ο Θεός είναι δυνατός. Μη μου πείτε «σύμπτωση»! Στον πιστό άνθρωπο δεν υπάρχουν συμπτώσεις. Εάν, λέγει ο Κύριος, ένα στρουθίον, ένα σπουργίτι, δεν είναι ξεχασμένο από τον Θεό, πόσο μάλλον εμείς. Εάν οι τρίχες της κεφαλής μας είναι αριθμημένες, πόσο μάλλον οι κεφαλές μας ολόκληρες. Αγαπητοί μου, δεν υπάρχει τύχη, δεν υπάρχει τίποτα το συμπτωματικό και το τυχαίο. Για τον πιστό άνθρωπο είναι η δύναμη του Θεού, είναι η σοφία του Θεού και είναι και η αγάπη του Θεού. Αυτά ακριβώς θα δημιουργήσουν την Ανάσταση των νεκρών και τη λύση τόσων και τόσων θεμάτων μας. Και συνεχίζω, για να τελειώσουμε την παράγραφο. Μη πρόσεχε τοις λέγουσιν ότι ουκ εγείρεται το σώμα τούτο. Μη προσέχεις εκείνους που λένε

«Δεν ανασταίνεται το σώμα αυτό». Εγείρεται γαρ, διότι ανασταίνεται, και μάρτυς Ησαΐας λέγων: «Αναστήσονται οι νεκροί και εγερθήσονται οι εν τοις μνημείοις». Θα αναστηθούν οι νεκροί, αυτοί που είναι στα μνήματα. «Και πολλοί», όπως λέγει ο Δανιήλ, «και πολλοί των εν γης χώματι καθευδόντων αναστήσονται». Κατά τον Δανιήλ, και πολλοί που καθεύδουν — είδατε τι ρήμα βάζει; Κοιμάμαι, καθεύδω, κοιμάμαι. Και το «πολλοί» θα πει όλοι, όπως το «υπέρ πολλών εκχυνόμενον». Το σώμα του Χριστού έχει έρθει για όλους τους ανθρώπους. «Πολλοί», λοιπόν, θα πει όλοι εδώ, και θα αναστηθούν όλοι εκείνοι που τώρα κοιμώνται στο χώμα.

«Οι μεν εις ζωήν αιώνιον, οι δε εις αισχύνην αιώνιον». Οι μεν θα αναστηθούν στην αιωνία ζωή, οι δε στην αιωνία ντροπή, δηλαδή στην κόλαση. Οι λέξεις «αιώνιον αισχύνην» είναι στον Δανιήλ. Έτσι λέγει την κόλαση, αισχύνη τη λέγει την κόλαση. Αλλά το μεν αναστήναι πάντων εστίν ανθρώπων.

Ουχ ομοία δε πάσιν η Ανάστασις. Το ότι θα αναστηθούν είναι κοινό χαρακτηριστικό όλων των ανθρώπων. Όλοι οι άνθρωποι θα αναστηθούν. Εδώ θα ήθελα κάτι να σχολιάσω. Ο αμαρτωλός θα ήθελε να αναστηθεί; Όχι. Δεν θα ήθελε. Γι’ αυτό και ο μύθος των χιλιαστών.

Οι αμαρτωλοί δεν θα αναστηθούν ή, αν θα αναστηθούν, θα ερωτηθούν αν μετανοούν και, αν πάλι δηλώσουν ότι δεν μετανοούν, πάλι θα ξαναπεθάνουν και θα γίνουν μηδέν. Αγαπητοί, αυτά είναι παραμύθια. Το μεγάλο, το φοβερό, είναι ότι δεν μπορεί ο άνθρωπος να εκμηδενίσει τον εαυτό του. Αναφέρει ο πατήρ Ιουστίνος Πόποβιτς ότι είναι η μεγαλύτερη τιμωρία στον ασεβή το ότι δεν μπορεί να πεθάνει. Δεν μπορεί να πει «δεν θα αναστηθώ». Ανήκει στον Θεό αυτό. Και έχει μια ωραία φράση και λέγει: «Οι άνθρωποι κατεδίκασαν τον Θεό σε θάνατο και ο Θεός κατεδίκασε τους ανθρώπους σε αθανασία». Φοβερό πράγμα. Ξέρεις τι θα πει να είσαι στην κόλαση και να λες «θέλω να πεθάνω» και να μην μπορείς να πεθάνεις; Να λες «δεν θέλω να αναστηθώ»; Δεν είναι δικό σου θέμα αυτό. Χριστός. Θες δεν θες, ανασταίνεσαι.

Λοιπόν, η Ανάσταση είναι γενικό γνώρισμα. Ουχ ομοία δε πάσιν η Ανάστασις, αλλά η Ανάσταση όμως δεν είναι η ίδια για όλους. «Πάντες μεν γαρ αιώνια λαμβάνομεν σώματα, αλλ’ ουχ όμοια πάντες». Κοιτάξτε αυτή τη φράση του Αγίου Κυρίλλου, ό,τι σας είπαμε που λέει ο πατήρ Ιουστίνος: ότι όλοι μεν θα πάρουμε σώματα αιώνια, δεν μπορούμε να πεθάνουμε, αλλά τα σώματα που θα αναστηθούν δεν θα είναι όμοια σε όλους. Και αναφέρει: «Οι δίκαιοι μεν, ίνα δι’ αιώνων τοις χοροίς των αγγέλων συγχορεύσωσιν». Οι δίκαιοι μένουν στην αιωνιότητα, μένουν με τους χορούς των αγγέλων.

«Οι δε αμαρτωλοί, ίνα εις αιώνας των αμαρτημάτων υπομείνωσι την βάσανον», για να μείνουν στην αιωνία κόλαση, στη βάσανο της αιωνίου κολάσεως. Αυτή είναι η διαφοροποίηση μετά την Ανάσταση. Κοινή, λοιπόν, η Ανάσταση, αλλά διαφοροποιημένες οι κατηγορίες των ανθρώπων, των ευσεβών και των ασεβών. Λοιπόν, όπως αντιλαμβάνεστε, αγαπητοί μου, είναι πολύ σοβαρά πράγματα αυτά. Από τη στιγμή που θα πιστέψει ο άνθρωπος ότι ο Χριστός ξανάρχεται, που σας έλεγα χθες το βράδυ, και ότι θα γίνει η Ανάσταση των νεκρών, είναι αδύνατο να μην διορθώσει τη ζωή του. Λέγει σε μια προχωρημένη του...

κατήχηση ο Άγιος Κύριλλος, που αναφέρεται στο θέμα της Αναστάσεως —γιατί αυτά είναι πολύ περιληπτικά, εκεί σας είπα τα λέγει πολύ αναλυτικά— λέγει: «Ρίζα πάσης αγαθοεργίας, ανάστασις νεκρών». Θέλεις να έχεις μέσα σου πάντα την επιθυμία να κάνεις το καλό; Η ρίζα αυτού του πράγματος βρίσκεται στην Ανάσταση των νεκρών. Άμα δηλαδή ξέρεις ότι θα αναστηθείς, δεν μπορεί να μην κάνεις το καλό. Θα το κάνεις το καλό. Έτσι προσπαθούμε, αγαπητοί μου, πώς να το πω, να διατηρούμε φυτά χωρίς ρίζες. Λογαριάστε ότι κόβουμε από τις δενδροστοιχίες τα δένδρα και τα φέρουμε στην αυλή μας. Τα κόψαμε με το πριόνι, η ρίζα έμεινε στο έδαφος, και παίρνουμε τώρα αυτά τα κομμένα δένδρα.

Τα φυτεύουμε στην αυλή μας. Βέβαια, μερικές μέρες πιθανώς να κρατήσουνε, κάνα δυο-τρεις μέρες, μια δροσερότητα. Μετά όμως τι θα κάνουν, αφού δεν έχουν ρίζα; Θα αρχίσουν να μαραίνονται. Γιατί δεν υπάρχει ρίζα. Τι θέλω να πω; Μιλάμε για να αποκτήσουμε ηθικούς ανθρώπους. Αλλά αυτό, το «ηθικοί άνθρωποι», είναι μια κουβέντα. Δεν διδάσκουμε όμως την Ανάσταση των Νεκρών, δηλαδή δεν καταθέτουμε τη ρίζα της αγαθοεργίας. Αδελφοί, πρέπει να φυτέψουμε τη ρίζα μέσα και, άμα βάλουμε τη ρίζα, που είναι η πίστη στην Ανάσταση των Νεκρών, τότε η ρίζα θα πετάξει βλαστάρια και τα βλαστάρια αυτά θα είναι δροσερά και θα κάνουν και πολλούς καρπούς.

Δηλαδή, δηλαδή, καταντήσαμε τον Χριστιανισμό έναν ηθικισμό. Μιλάμε για την Ανάσταση των νεκρών και, αν κάποτε μιλήσουμε, ειλικρινά είναι τόσο άτονο αυτό. Όχι, πρέπει να γίνει υπόθεσή μας, κέντρο μας, ζωή μας, ρίζα μας. Και τότε, αναμφισβήτητα τότε, θα αγαπάμε και τον πλαϊνό μας.

Κι αυτός είναι εικόνα του Θεού, κι αυτός θα αναστηθεί. Μα αυτός ο τιποτένιος; Αυτός ο τιποτένιος είναι ένας αδελφός, είναι εικόνα του Θεού. Είναι μεγάλα πράγματα αυτά. Θα κάνω καθετί για να αξιοποιήσω αυτή την πίστη μου στην Ανάσταση των Νεκρών. Και αν λάβετε υπόψη ότι αυτά δεν είναι απλές θεωρίες, αλλά είναι κατατεθειμένα γεγονότα, όπως είναι η Ανάσταση του Χριστού, τότε τι άλλο επιχείρημα χρειαζόμαστε;

Θα αναστηθούν οι νεκροί. Γιατί; Ανεστήθη ο Χριστός. Και ο Χριστός που ανεστήθη κατέθεσε το μεγάλο θέμα, το τεράστιο θέμα, μέσα στην ιστορία: την Ανάσταση τη δική μας.