Catecheses of St Cyril 036 | 20-02-1984

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

In the summary of topics that Saint Cyril of Jerusalem gives us in his Fourth Catechesis, he also includes the subject of clothing. Having spoken to us about foods—that is, about what people eat, about the human diet, how a person should eat, what may or may not be eaten, and so forth, as well as the beliefs about food introduced by heretics throughout history—he now comes to speak to us about clothing and dress: in other words, what we should wear and how we should dress.

You may ask, “Is this really an important subject?” It is. It is extremely important. Why? Because we must first ask what man’s proper garment is. Have you noticed that every animal has a garment, some natural way of covering itself? Man has none; he is naked. We would never say that a cat or a dog is naked. Every animal has its own covering—an outer covering that is not merely skin, but something more. Yet when we look at man, something is clearly missing. And of course, it never occurred to us that animals needed to be clothed.

We realized that we ourselves needed clothing. An animal can endure a fairly wide range of temperatures, as we might say: great cold and also great heat—at least those animals that do not live for only a single season. There are, of course, animals that God has made unable to live longer than a year, or even a few months, such as flies. But man truly lacks such a natural covering. If you tell me that he once had body hair, I would answer that this is not enough. He may indeed have had some hair on his body, but certainly not a fleece like a sheep’s.

Nor fur like an ape’s—unless, of course, someone accepts the myth that the ape is his great-grandfather. But these are only theories, unproven claims from a scientific point of view. They are merely theories, for otherwise there would be no dispute among people about what is scientifically true. You should know this. What, then, is man’s garment? We must look for another kind of garment. Moses, the sacred author, tells us that Adam and Eve were naked when they were in Paradise. Yet when he says they were naked, he says so in light of the fact that afterward they were left exposed. Had that later event not occurred, the author would never have written that they were naked. But because something happened that revealed their nakedness, he writes, “They were naked,” and adds that “they were not ashamed.” They were naked, yet they felt no shame before one another. I repeat: this is said in view of what happened afterward. But when Adam and Eve sinned, they then understood that they were naked. Did they not know before that they were naked? Could they not see it?

“Their eyes were opened,” Scripture says. The devil had told them, “Your eyes will be opened, and you will become gods.” But their eyes were opened in the opposite way: they became aware that they had been stripped bare. And this stripping, my dear friends, was in reality as follows. First, it was an inward stripping: they were stripped of the grace of God. Today we might express it by saying, “I feel empty inside.” What does “empty” mean? It means that I feel naked, with nothing within me. Their nakedness, then, was first of all inward. The grace of God departed. Afterward, their nakedness was also outward. Adam and Eve

were physically naked, just as a person would be if stripped of all clothing today, yet they were clothed in divine glory—the glory that we shall possess again in the Kingdom of God. They were clothed in that divine glory, something altogether different, ineffable and beyond comprehension, which the animals did not possess. When God said that Adam and Eve received His image, He clearly identified one feature of that image—perhaps the only one explicitly named, since all the others, such as freedom and rationality, are understood.

They are not explicitly mentioned. But the following feature is mentioned as an element of the image of God in man: “Let them have dominion,” He says, “over all the beasts and the fish,” and so forth. “Let them have dominion”—that is, let them possess what we call the ruling power, from the verb “to rule.” I am the ruler; I am the lord; I have dominion over the earth. This is why God also said, “Have dominion over this earth.” But what could make the animals perceive man as their ruler and recognize that they were under his authority? Theosis, or divinisation. It was this divine glory, which we regain through Jesus Christ. And when animals perceive this glory—and here is the astonishing thing—they submit. Let me give a familiar example. I have used it many times, and those of you who have heard me often will say, “He has given this example before”: Saint Seraphim of Sarov, who lived in friendship with bears. Yet it is a well-known phenomenon that all the Saints could live peacefully with wild animals. How often do we read in the lives of the Saints that they could even use a lion as a beast of burden, and so forth? Yes, indeed. How is it that the animal obeys?

It does not turn against the person. Something restrains it. What restrains the animal and causes it to recognize man is the uncreated glory of God present in that person. This, then, is man’s garment. This was his garment, my dear friends. Adam and Eve possessed this garment, and they were not ashamed. But they lost it, and in place of this lost garment, this lost raiment, God provided a substitute: He made garments of skin and clothed Adam and Eve. I shall return to these garments of skin, but first I would like to ask you: Have you ever wondered what clothes we shall wear when we rise from the dead and enter the Kingdom of God? Have you thought about that? I would answer: What clothes? The garments we weave, or furs taken from animals? What a degradation! And consider that some women pay many thousands to wear furs—which means that they put on animal hides, hides belonging to irrational creatures. For the animal hide is an outward sign of irrationality. They clothe themselves in irrationality and boast that they are wearing fur—that is, an animal skin, a symbol of irrationality.

What a strange thing—to boast about some wretched old fur, and an expensive one at that! A strange thing indeed. You see how the searchlight of theology shines upon created things, so that afterward we can see them with clear eyes. If we lack that light, we do not see them. Thus, in the Kingdom of God, my dear friends, we shall not wear clothes—material clothes, I mean. Clothing is a sign of the Fall. What shall we wear? Divine glory. When Christ rose from the dead, the Gospels tell us that the garments in which they had clothed Him remained in the tomb. You know, the same custom continues to this day when we prepare our dead for burial.

When a person dies, we undress him, wash him, and clothe him in other, clean garments. We even put his suit on him. Some are buried in the suit they wore at their wedding, as though they were setting off for the other world in it. Of course, we do not enter the other world in a suit. It remains in the grave and decays there. The Jews followed the same custom—and it is from them that we received it. They washed the dead and then anointed them with myrrh, an aromatic, sticky liquid. Then they applied those familiar strips of linen, those bandages

like the strips soldiers once wrapped around their legs during the war, even as late as 1941. They went round and round the legs. In this same manner they wrapped the dead—or as babies used to be swaddled, not in diapers but with a long strip of cloth. They placed the arms against the body and wrapped the dead person after first anointing the body with that aromatic, sticky substance. This was how burial was carried out. Christ, then, had no clothes; moreover, those who crucified Him had divided His garments among themselves. They cast lots and shared them out. Take careful note: Christ was completely naked upon the Cross.

Completely naked. For the sake of decency, we depict Christ with a covering. His nakedness, however, was itself part of the punishment and public humiliation. Thus, in the tomb Christ had none of His former clothing; He had only the burial wrappings. Those burial wrappings were found intact in the tomb. Christ came out from within them without their being unwrapped at all. How He came out, of course, belongs to the mystery of His new body: a spiritual body, not immaterial, but governed by the Holy Spirit. He passed through those wrappings. Therefore, when He rose in the Resurrection,

did He have clothes? He was naked. When the disciples, Mary Magdalene, the other women disciples, and the rest saw Christ, did they see Him naked? No, they saw Him clothed. Yet He appeared clothed because those who beheld Him were still in this present world, and it would not have been fitting for them to see their Teacher naked. That would have been improper. Thus they saw Him clothed, though Christ was not wearing material garments. He already possessed divine glory. That was His clothing.

When Christ entered the Kingdom of God through the Ascension, He plainly wore no material clothing, but was clothed in divine glory. The Church believes that the Theotokos rose from the dead. Does she wear clothes in the Kingdom of God? Certainly not. Rather, she possesses the first robe—the robe Eve once had—and in a far greater measure: the robe of divine glory. This, my dear friends, is the robe that we too shall have in the Kingdom of God. These present clothes are nothing; they are cheap and lowly garments. Shall I tell you something else as well? See how everything comes at the proper moment. You all know the story of the Prophet Elijah. The Prophet wore only a sheepskin.

Holy Scripture calls it a mantle of sheepskin. It was a sheep’s hide and expressed the simplicity of his dress, and of course he always wore it. When the time of his being taken up was already being discussed, the sons of the prophets informed Elisha, “Your master will be taken up into heaven.” “Be quiet,” Elisha replied. “I know.” It had been revealed to Elisha as well. Yet he did not dare say anything to the Prophet Elijah. He dared not speak of it. The Prophet tried to avoid him, saying, “Go here; go there,” but Elisha would not leave him. Elijah said, “Stay here; I am going to cross the Jordan.” But Elisha answered, “As the Lord God lives, and as your soul lives,

I will follow you; I will not leave you. Wherever you go, I too will go.” He knew that something was about to happen: Elijah would be taken up. But the Prophet Elisha could not understand much more than that. Then he said to Elijah, “I know that you are leaving, but when you go, I want to receive a double portion of your gift of prophecy.” Elijah told him, “I shall cast down my sheepskin mantle to you, and if you truly receive it—if it actually falls into your hands...” For the Prophet himself did not know: would the garment he was wearing disappear? This is the same question we ask about what our new bodies will be like. Or, if you prefer, it is like what the Apostle Paul says of himself: that he was caught up to the third heaven, whether in the body or out of the body, he does not know. Was he there in his body?

“Whether in the body or out of the body, I do not know,” he says. “The Lord has seen; the Lord knows.” These are realities we cannot grasp. Can we really comprehend them? And indeed, as the Prophet Elijah was taken up, he cast down his sheepskin mantle, and Elisha received it. With it he crossed the River Jordan, performing the same miracle Elijah had performed. Then everyone understood that Elisha too had received the prophetic gift. What did he receive? The sheepskin mantle. How did Elijah depart? Naked. Yes, because where he was going, he had no need of an animal skin. Think about that mantle. What is an animal skin? It is exactly what God gave Adam and Eve. You see, then, that material clothing came as a replacement for the garment we had lost.

We might say, of course, that this garment of divine glory was as though woven together with our very essence. Pay attention to what I said: as though it were. It was as though woven into us, as though it existed together with our essence. This divine glory from God is His uncreated energy. And this was our garment. We lost it, and ever since then man has not felt at ease. Indeed, when Adam and Eve lost this garment, they felt shame. I assure you, for years I have tried to understand why they felt ashamed. There had been innocence. Note carefully that ancestral sin certainly did not consist of a sexual act.

And even if it had, since they had received God’s blessing, why should they have been ashamed? Yet within Paradise they were both virgins. Sexual union—Holy Matrimony—took place outside Paradise. And this is significant, because in the Kingdom of God, as I have told you many times, there will be no Holy Matrimony. We shall return to the original state of Adam and Eve, but on a far grander scale—that is, in a glory far greater than that possessed by our first ancestors in the earthly Paradise. Yes, they possessed divine glory; yes, they were not ashamed; and there was no Holy Matrimony. But there, in the Kingdom of God, we shall possess something far, far greater.

Did Holy Matrimony, then, take place inside Paradise or outside it? What was it, therefore, that caused them to feel ashamed? Today a little child—two, three, four, or five years old—may undress without shame. I remember, and perhaps the older among you will remember as well, that when we took small children swimming at the seaside, I assure you, not one of them wore what we now call a bathing suit. The older people will remember. We went to the sea as fairly grown children—six, seven, eight, nine, even ten years old—and swam completely naked before crowds of people. I too did this as a child, I believe, and I do not remember feeling ashamed. The other children did the same.

Today, however, they are right to put swimsuits even on small children and infants, because the world has become corrupt. They are right to do so. From that point of view, they are right, because we have become very corrupt indeed. But a small child feels no shame. A child has an innocence. An adult, however, cannot help feeling shame, even subconsciously. This subconscious feeling has its roots back there, in our first-created ancestors who felt ashamed. What caused it? To tell you the truth, I have not been able to understand. It was not because of their genital area. I do not think that is the point. Yet they felt ashamed. Scripture says that, in their nakedness, “they were not ashamed.” Very well, but why speak of nakedness? It is as though something were missing. Let me tell you something from my own experience. For a moment, I sometimes wonder...

I am accustomed to wearing my cassock, am I not? I am used to being in my cassock, in my inner cassock. And for a fleeting moment the thought comes to me: perhaps I am not wearing my cassock. Yes, perhaps I am not wearing it—an uneasy feeling that I may be standing naked before other people. That is what it means. If someone has grown accustomed to being naked—take note, because when a person becomes accustomed to undressing, the shame disappears—then matters are different. But this fear seizes us: “Could I be naked?” And an unpleasant feeling comes over you. This runs deep. It probably reveals the absence of that first garment.

A person is ashamed to be in a state that does not befit him—that is, in what we now call nakedness. Perhaps this is how we should understand it. But God came and gave garments of skin to our first-created ancestors. Scripture says that God “made garments of skin.” Every word in Holy Scripture is... let me weigh this carefully. The idea and making of clothing was not a human invention. It belongs to God. A little later, we shall see very close descendants of Cain

inventing weaving. Naamah—not Naomi—is related to Naomi; both names mean “beautiful,” and Naomi is mentioned in Ruth. But I cannot remember the exact name. In any case, its root is the letter nun. I cannot recall the name at this moment. There were four siblings, three boys and one girl. I am a little dizzy and cannot remember their names just now. They invented musical instruments and various other things; some were inventors of agriculture, and this woman invented weaving. That is something momentous. You know that weaving is one of the greatest inventions, but the very idea of clothing did not originate with man.

It was given by God, and man was then able to see that he could clothe himself. Therefore, the words “God made garments of skin” show that clothing does not belong to man as his own invention; it belongs to God. And so human beings were clothed in animal skins. The subject of these skins has profound theological meaning. Many Fathers have written about it, presenting various interpretations and aspects of the matter. I shall dwell on only one point, which I have already mentioned: when God gave our first-created ancestors garments of skin to replace the uncreated garments they had lost, those garments served at the same time

both as protection against changes in the weather—cold, heat, and so forth—and as a symbol: you are clothed in garments of skin, which means that you are clothed in irrationality. Animals are irrational; they do not possess reason. Since they have no reason, you too are now clothed in irrationality. Know that this is an outward sign that you also will lose the proper use of your reason, because God the Word (Logos) will disappear from your field of vision.

For human reason receives its light at every moment from the light of God the Word. What do we say in the Doxology? “In the light of Thy countenance shall we see light.” Do we not say, “In the light of Thy countenance”? What is the light of Thy countenance? What is the light by which we shall see light? It is the light of the countenance of Christ, of God the Word. Through the countenance of God the Word, which is light, we shall see the light of God: “In the light of Thy countenance shall we see light.” Thus man lost the proper use of his reason. In other words, God the Word disappeared from his field of vision, and his reason was damaged. It became distorted, and from this came irrationality. From then on, human conduct would be nothing but irrationality. What is missing if man’s rational nature is to be restored? God the Word. When God the Word comes and enters the life of the believer—of every human being—true reason returns, and authentic human reason finds its proper place. It is extremely important, my dear friends, that we understand this. This is why we encounter irrationality and cannot come to an understanding with other people. We regard as reasonable things that are actually irrational, and so forth. When someone tells you, “There is no God,” that is the greatest irrationality of all.

Let me confine myself to that greatest irrationality. To say, “There is no God,” is a terrible thing. It is true irrationality. And when does man recover sound reason, reason according to God? When he receives Jesus Christ, God the Word, who made us in His image and truly gave us what He Himself possesses—namely, rationality.

With this brief introduction—if it can be called brief for the subject before us—this theological introduction to human clothing, we now come to see what Saint Cyril tells us in his twenty-ninth paragraph, which occupies only four or five lines in the book. Let us see, then, what he says, bearing in mind the theological points we have already examined.

“Let your clothing be simple, not for adornment but for necessary protection; not so that you may grow soft, but so that you may be kept warm in winter and cover the unseemliness of the body. Do not, under the pretext of covering that unseemliness, fall into another kind of unseemliness through elaborate clothing.” Let us examine, my dear friends, what Saint Cyril tells us here. “Let your clothing be simple, not for adornment but for necessary protection.” The clothes you wear are garments of exile and necessity. The way we clothe ourselves belongs to the form of this present age. Therefore, what you put around yourself should be plain and simple. This does not mean that we should go and wear animal skins. Christ did not wear an animal skin.

Holy Scripture says that He wore a tunic, and it even tells us that this tunic was woven, seamless, woven throughout—much as a sock is woven without a seam. The Lord’s tunic was likewise seamless, the holy Evangelist tells us. This means that it was placed upon a loom and woven by human hands. So we are not going to wear animal skins. The clothes we wear may possess a certain good taste; there is nothing sinful in that. Take note: first of all, they should be the clothing commonly worn by people in our own time. If we were now to put on a fustanella, for example, or some other unusual garment,

we would create an impression contrary even to modesty, as we shall see shortly. So we shall wear the clothes of our own time—the clothes currently made and produced in factories. Their cut and style should be simple: ordinary, not affected or extravagant, but restrained. This, then, is what he means when he says, “Let your clothing be simple, not for adornment.” You see, adornment is one thing and a respectable appearance is another. They are two different things. Adornment means something affected and elaborate. Saint Cyril will mention this again a little further on. But he continues,

“but for necessary protection.” Let us not forget that our clothing should be as Basil the Great says—even when speaking specifically about monks—of two kinds: winter clothing and summer clothing. If I wear winter clothes in summer, I shall be foolish; and if I wear summer clothes in winter, I shall freeze. That is perfectly natural. See what Saint Cyril says: “not so that you may grow soft, but so that you may be kept warm in winter,” and so forth. What does “grow soft” mean here? It means physical weakness and listlessness. Do not wear clothing that reduces your body to such a state. For if you wear winter clothing in summer, you will become exhausted once again

and will no longer be able to do anything. Undoubtedly, then, the warmth of our clothes should suit the season. We shall have winter clothing and summer clothing. He adds that a second purpose is “to cover your unseemliness.” The word “unseemliness” has several meanings. The Apostle Paul uses it when he says that we bestow greater adornment upon the parts considered less honorable. For example, we dress them more carefully, whereas my hands and my head

are presented openly in a respectable way; I do not cover them. But I do cover other parts of the body that are considered less honorable. Elsewhere, in Romans, the Apostle speaks of people committing their shameful acts, “men with men,” and so forth. Thus the word “unseemliness” has several meanings. First, it can mean the genital area. Second, it can mean an indecent act. Third, it can mean ugliness. And fourth, it can mean impropriety. Ugliness and impropriety are not the same thing. Ugliness is something that is not comely;

impropriety is something that ought not to happen. They are different. These, then, are the various meanings of the word “unseemliness.” What does Saint Cyril mean here? He uses the word twice, with two different meanings. The first meaning is found in the phrase, “so that you may cover your unseemliness”—that is, your genital area. You should dress in order to cover your genital area. “Do not, under the pretext of covering your unseemliness, fall into another kind of unseemliness through elaborate clothing.” In other words, do not

come under the pretext of covering your unseemliness—meaning your genital area—

only to fall in this way into another kind of unseemliness, namely impropriety. How? “Through elaborate clothing,” he says. Elaborate clothing means clothing that has been excessively contrived. That is what the phrase means. I shall say it again: excessively contrived or affected clothing. It is what we would call eccentric dress—the eccentric person who dresses strangely and unusually. This is why I said earlier that I would not put on a fustanella. If I were to go out wearing one now, everyone would turn and stare at me. Where, then, would I have fallen? I might claim to be traditional, or I might put on some long tunic and walk about

trying to appear like a man from antiquity. Everyone would turn to look at me, and I would have fallen into another kind of unseemliness. What kind? Impropriety and a lack of modesty. I might be wearing something that covers my whole body, but my overall appearance would certainly not be modest. I remember a man before the war whose name was Michael. He was known throughout Athens. I once saw him in the street dressed as follows. I was very young, and I cried out to my parents, “Who is that? What is he?” He wore a short tunic that came down to about his knees, and sandals with straps reaching up to his knees—the clothing of an ancient Greek. And because he had this

peculiar obsession with appearing like a man of antiquity, people had nicknamed him “Michael the Ancient.” You understand, then, that he was anything but a modest man, though he may have imagined himself to be modest. But now, my dear friends, I would like to tell you a few other things. Clothing has given rise to many deviations. Once we lost what I mentioned at the beginning—the searchlight of theology that illumines things for us, enabling us to know what each thing truly is—it was only natural that we should fall into many improprieties and many extremes. First of all, an entire trend arose around clothing:

Out of the whole question of clothing there arose a complete trend: what we know as fashion. Fashion means a passing trend. And you see that man now moves around in a treadmill called fashion. What does fashion dictate? What shall we wear in winter? What shall we wear in summer, spring, and autumn? And you see us constantly changing, continually changing styles. At one time, we might say, men’s clothing hardly changed at all: perhaps a jacket would have two buttons in front instead of four, or the cuffs would have five buttons instead of two. That was about the extent of men’s fashion. Today, however, men’s fashion follows women’s fashion, and I very much fear that men will soon begin having their clothes made by dressmakers.

Yet all this variety in the way people—both men and women—dress has created an unbearable situation. First of all, there is no economic stability, so to speak. In earlier times, as I mentioned, a man’s wedding suit was the suit he wore on feast days and other occasions, and in that same suit he would eventually die. Today, the idea that someone might keep one suit throughout his life is unthinkable—utterly unthinkable. But this creates economic disorder and instability. For make no mistake: the matter of clothing goes hand in hand with the matter of food, or the matter of food with the matter of clothing. When all these things create

constant change, and industries are driven to produce and produce and produce—what do they not produce?—then we have the phenomenon of inflation. Of course, I am not an economist. But I know one thing, which every ordinary person can understand by common sense: this frantic race, in which industry and production strive to keep ahead of consumption, and consumption strives to keep ahead of production, must come to some conclusion. And that conclusion is none other than inflation. In a very short book, Solzhenitsyn wrote about this phenomenon and appealed to the whole world to pay attention to this matter: this relentless pursuit of production and consumption.

This economic system inevitably leads to inflation from time to time. As I told you, I am not an economist, nor have I studied these matters deeply. But these are very plain things, which ordinary common sense can understand. You may ask me, “But what are we to do?” Of course, in discussing this subject here today, we are not going to solve the economic problem of the whole world, my beloved.

We can, however, my beloved, solve our own personal problem. If we show simplicity and restraint in our clothing and our food, we will have both economic stability and spiritual stability. For what we call fashion is a vehicle: a vehicle not only for new styles of clothing, but also for new ideas. Do not forget this.

At times we may say to someone, “Do not dress this way; dress another way.” That is because fashion is not merely about clothes in themselves. As I tell you again, it is a vehicle for ideas. Now, someone who is present here said to me, “I feel uncomfortable shaving.” What he meant was, “Will you permit me to grow a beard?” I told him, “No, you will not grow a beard.” If I had been living at the time when men were first beginning to shave, I would have told him, “You must not shave; you will keep your beard.” Then you may ask me, “Are these things relative, then?” At this moment, if you grow a beard, you are following a fashion, because growing beards is fashionable. Beards are manly. Beards are beautiful, without question. And Holy Scripture says, “You shall not disfigure your beard or your moustache.”

“You shall not disfigure them”—that is, you shall not cut them. There is no question about that. But at this moment, if you grow a beard, you are following a trend, because growing beards is fashionable. And growing a beard may mean that, along with it, I begin to receive and accept the ideas carried on the wings of fashion in clothing. This is what we call the danger, and this is what we must guard against. We must be extremely careful about it. I say to our children and to the young, “My child, cut your hair.”

You may say to me, “Consider certain things carefully.” It is not because growing a beard or long hair is ugly or beautiful, sinful or not sinful, but because—and I will say this for the third time—it becomes a vehicle for ideas: modern ideas. And these modern ideas are not in accordance with the Gospel. What, then, are we to do? I believe you have understood this point. It is subtle, but extremely valuable and useful. Let us hold on to it. This concerns the question of fashion. But, as I told you, fashion also reaches terrible extremes. In our own time we have reached something that did not occur in other eras, although the law of God had already condemned it. It is found in Deuteronomy. In the effort to promote this new idea conveyed through clothing, we use the word “unisex.” This means making the sexes alike,

as we have said so many times here in this very place. You see a young woman dressing in such a masculine way that you wonder whether she is a man or a woman, and a man dressing in such a feminine way that you wonder whether he is a man or a woman. They wish to serve precisely this idea of unisex—that is, the uniformity of the sexes. The sexes are to resemble one another; the man and the woman are to look alike. There is to be no distinction and no difference. Thus, the woman becomes something approaching the man, and the man becomes something approaching the woman. They meet at a certain point and acquire, so to speak, a common appearance. But this is extremely dangerous. Remember what we said about it on an earlier occasion, last year, when

we were speaking about Deuteronomy and the dangers hidden within it.

Psychology speaks of this danger: that a kind of psychological hermaphroditism is created. What is psychological hermaphroditism? It is when a man begins to believe that he can be a woman, and a woman begins to believe that she is a man and that she can assume the corresponding role. I said “assume the corresponding role” twice. This is why homosexuality and lesbianism increase. This is the reason. And I am not the one saying it; psychology says it.

It has been observed, he says, that the starting point—the principal starting point—is found there: in the way people dress today. Yet long ago, around 1500 BC, God condemned this very thing in order to prevent such a phenomenon. Besides, we must not forget that the ancient world practised this. It is not something belonging only to our own age, of course; it existed in the world outside Israel, among the pagan nations. God wished to protect the Hebrews, His people, when they settled in their new land, the Promised Land, so that they would not mingle with the surrounding peoples and would take care not to adopt such practices.

We are told of Sardanapalus, the last emperor—the last king—of the Assyrians. We even have a description of him by an ancient Greek author. Sardanapalus dressed in women’s clothing. A king, mind you! Just think how dreadful that was, and what an example he must have given his people. He wore women’s clothes, applied cosmetics like women, and lived accordingly. He ordered these words to be inscribed on his tomb: “Traveller,” it said, “eat and drink.”

“Indulge in sexual pleasure”—that is, eat, drink, and engage in sexual acts. Nothing else exists; only this. When Xenophon once passed by and read this inscription on the tomb of Sardanapalus, he said that such a way of life was fitting for no king, but only for a pig. For only a pig could say, “Eat, drink, and indulge in sexual pleasure.” Nothing more. Do you see these deviations, I ask you? Today we have such deviations in abundance. And did these same deviations not exist in Sodom and Gomorrah, which God destroyed? That takes us back to around 2100 BC. You see, therefore, my beloved, that when God commands us how we ought to dress,

this is not a matter of little importance; it is a matter of very great importance. So do not imagine that clothing is some insignificant detail. You see, we have spent an hour discussing this subject, and we have also examined its theological aspect. How, then, should we conduct ourselves? As I told you before: with modesty and simplicity. And to conclude our subject, let us mention a few practical matters. They are useful. In earlier times, people also wore patched clothing. Today people do not wear patched clothing. Have you ever seen anyone walking through our city in patched trousers? I once did, a year or two ago—I have told you this before. I saw a young man wearing patched trousers.

I followed after him because I wanted to say, “My child, I congratulate you for wearing patched trousers.” I did not manage to catch him; he was very young and walked too quickly. My beloved, teach your children to wear patched clothing too. If they say to you, “No one else wears it. Am I supposed to go to school in patched trousers?”—yes, trousers. There was even a time when it became fashionable to make holes in trousers merely to put patches on them. This was some years ago, perhaps fifteen years ago, around 1970. I had boarded the number 3 bus and was going toward the square. I lived nearby, in Kali Kardia. A soldier had just been discharged

from a local unit, an artillery unit—the 303rd, somewhere nearby. Now listen to this: as you know, soldiers leave in the uniform they are wearing. It was summer. So he had cut the legs of his trousers from the bottom up to the knees into strips, like a Native American costume. Naturally, when he sat down, his legs showed through and the strips of cloth hung down. I assure you, we were all staring at the spectacle. Of course, there is also this tendency: to wear something patched because it is fashionable, simply to attract attention; or to wear rags; or to wear those blue jeans that people scrubbed with a brush

to fade them in certain places; or, like sailors, to rub the broad sailor collar so that they would look like seasoned seamen. Fashions, attitudes, ideas. For if the collar—this type is called a sailor collar—is new, you look like a raw recruit, fresh and ready to be slapped around. Keep away from all these foolish antics, which you may think are merely amusing. They are dangerous things. I would tell you, my beloved: teach both yourselves and your children to wear your old clothing, and patched clothing as well. Let it be clean, ironed, and presentable. It does not matter if it is not made from expensive cloth. At times we may buy a suit made from expensive material, but with the intention of wearing it throughout our life. For when you have an expensive garment made, you say:

“I am buying it so that it will endure, so that it will last, and so that I may have it for a lifetime or at least for many years.” Indeed. If we conduct ourselves in this way, my beloved, then we may say that we possess what Saint Cyril sets before us here: that our dress and our clothing should be marked by simplicity and restraint, expressing nothing other than the simplicity and restraint of our soul. And something more: they should express our longing for the lost garment, that primordial garment which we possessed in Paradise and which we shall possess again when we enter the Kingdom of God.

Τα περιληπτικά κεφάλαιά του, ο Άγιος Κύριλος Ιεροσολύμων, που μας τα αναφέρει στην τετάρτη του κατήχηση, περιλαμβάνει και το θέμα της ενδύσεως. Αφού μας είπε το θέμα των βρωμάτων, δηλαδή των φαγητών, δηλαδή τη δίαιτα του ανθρώπου, πώς θα τρώγει ο άνθρωπος, τι μπορεί να τρώγει, αν επιτρέπεται κάτι ή δεν επιτρέπεται κάτι και ούτω καθεξής, και τι δοξασίες υπήρξαν περί φαγητών μέσα στην ιστορία, που αιρετικοί εισήγαγον, έρχεται τώρα να μας μιλήσει για το θέμα του ενδύματος, της αμφιέσεως. Δηλαδή, τι, πώς να ντυθούμε.

Θα μου πείτε, είναι ένα σπουδαίο αυτό το θέμα; Είναι σπουδαίο. Είναι πάρα πολύ σπουδαίο. Γιατί είναι σπουδαίο; Γιατί απλούστατα θα έπρεπε να ρωτήσουμε ποιο είναι το ένδυμα του ανθρώπου. Έχετε προσέξει ότι όλα τα ζώα έχουν ένα ένδυμα, έναν τρόπο να καλύπτονται. Ο άνθρωπος δεν έχει, είναι γυμνός. Δεν μπορούμε ποτέ να πούμε για μια γάτα, ένα σκύλο ότι είναι γυμνά τα ζώα αυτά. Κάθε ζώο έχει αυτό που έχει. Αυτό το εξωτερικό του περίβλημα, που δεν είναι απλώς το δέρμα, αλλά είναι και κάτι ακόμα. Ο άνθρωπος όμως, αν τον δούμε, κάτι του λείπει. Αναμφισβήτητα ποτέ δεν σκεφτήκαμε να ντύσουμε τα ζώα.

Σκεφτήκαμε να ντυθούμε εμείς. Το ζώο κινείται σε έναν άξονα, θα λέγαμε, κάπως μεγάλων θερμοκρασιών, που μπορεί να αντέξει σε πολύ κρύο, να αντέξει και σε πολύ ζέστη, τουλάχιστον τα ζώα εκείνα τα οποία δεν είναι ετήσια. Ζώα, αναμφισβήτητα, έτσι τα κάνει ο Θεός να μην μπορούν να ζήσουν παραπάνω από ένα χρόνο ή μερικούς μήνες, όπως είναι οι μύγες. Αλλά ο άνθρωπος, όμως, πραγματικά του λείπει. Αν μου πείτε ότι είχε τρίχωμα κάποτε, θα σας έλεγα: δεν είναι επαρκές. Μπορεί βέβαια να είχε κάποιο τρίχωμα στο σώμα του, αλλά δεν είχε το τρίχωμα όπως έχει ένα πρόβατο.

Όπως έχει μια μαϊμού, εκτός βέβαια αν κανείς δέχεται ως προπάππο του τη μαϊμού, τον μύθο. Αλλά αυτά, όμως, είναι θεωρίες, αναπόδεικτα πράγματα, από επιστημονικής, εννοείται, πλευράς. Μόνο θεωρίες είναι, γιατί δεν θα υπήρχε καμία διαμάχη ανθρώπων περί επιστημονικών αληθειών. Και αυτό να το γνωρίζετε. Ποιο είναι το ένδυμα, λοιπόν, του ανθρώπου; Πρέπει να αναζητήσουμε ένα ένδυμα. Οι πρωτόπλαστοι, λέγει, όταν ήσαν στον Παράδεισο, ήσαν γυμνοί. Μας σημειώνει ο ιερός συγγραφεύς, ο Μωυσής. Όταν, όμως, λέγει ότι ήσαν γυμνοί οι πρωτόπλαστοι, αυτό το λέγει εν όψει από την οπτική γωνία ότι εκ των υστέρων έμειναν γυμνοί. Εάν δεν υπήρχε εκείνο που υπήρξε, ούτε ποτέ θα έγραφε ο συγγραφεύς ότι οι άνθρωποι ήσαν γυμνοί. Αλλά επειδή υπήρξε κάτι για να φανεί η γύμνωσις, γι’ αυτόν τον λόγο γράφει: ήσαν γυμνοί. Και συμπληρώνει ότι «ουκ ησχύνοντο». Ήσαν γυμνοί και δεν ντρέπονταν ο ένας τον άλλον. Αυτό, ξαναλέγω, λέγεται εν όψει των παρακάτω που συνέβησαν. Αλλά όταν αμάρτησαν οι πρωτόπλαστοι, τότε καταλάβαιναν ότι ήταν γυμνοί. Καλά, δεν το ήξεραν πιο μπροστά ότι ήταν γυμνοί; Δεν το έβλεπαν;

Ανοίχθηκαν τα μάτια τους, λέει. Τους είπε ο διάβολος: «Θα ανοιχθούν τα μάτια σας και θα γίνετε θεοί». Αλλά ανοίχθηκαν τα μάτια τους από την ανάποδη, δηλαδή αντελήφθησαν μια γύμνωση. Αυτή η γύμνωσις, αγαπητοί μου, στην πραγματικότητα ήταν η εξής. Καταρχάς ήταν γύμνωσις εσωτερική, δηλαδή μια γύμνωσις από τη χάρη του Θεού. Θα το λέγαμε σήμερα κάπως έτσι, με μια έκφραση όπως: «Αισθάνομαι άδειο τον εαυτό μου». Τι θα πει άδειο; Γυμνό τον εαυτό μου, να μην έχει τίποτα μέσα. Οι γυμνώσεις, λοιπόν, ήταν πρώτα πρώτα εσωτερικές. Απεχώρησε η χάρις του Θεού. Ύστερα ήταν και εξωτερικές. Οι πρωτόπλαστοι

ήσαν γυμνοί, όπως σήμερα θα ξεγυμνώναμε έναν άνθρωπο, αλλά περιεβάλλοντο από τη Θεία Δόξα, αυτή την οποία θα ξαναέχουμε εις την Βασιλεία του Θεού. Περιεβάλλοντο από αυτή τη Θεία Δόξα, η οποία ήταν κάτι άλλο, κάτι ανείπωτο, κάτι ασύλληπτο, που τα ζώα δεν το είχαν. Όταν ο Θεός είπε ότι οι πρωτόπλαστοι έπαιρναν την εικόνα Του, είπε σαφώς ένα στοιχείο της εικόνος της δικής Του, ίσως το μοναδικό, γιατί όλα τα άλλα νοούνται, όπως η ελευθερία, όπως η λογικότητα.

Δεν αναφέρονται. Αναφέρεται, όμως, το εξής στοιχείο, που αποτελεί στοιχείο της εικόνας του Θεού στον άνθρωπο: «Και αρχέτωσαν», λέγει, «πάντων των θηρίων και των ιχθύων» κτλ. Αρχέτωσαν, δηλαδή να είναι εκείνοι που θα έχουν το λεγόμενο αρχικό, από το άρχω. Είμαι ο άρχοντας, είμαι ο κύριος, έχω κατακυριεύσει την γη. Γι’ αυτό είπε και «κατακυριεύσατε», λέει, «αυτής της γης». Αλλά τι ήταν εκείνο που θα μπορούσε να κάνει τα ζώα να αισθάνονται τον άνθρωπο άρχοντά τους, ότι εξουσιάζονται υπό του ανθρώπου; Η θέωσις. Αυτή η Θεία Δόξα, αυτή η οποία ξανααποκτούμε με τον Ιησού Χριστό και που αυτή η δόξα, τα ζώα όταν την αντιληφθούν —εδώ είναι το καταπληκτικό— υποτάσσονται. Πρόχειρο παράδειγμα, γιατί πάρα πολλές φορές κατέφυγα σε αυτό το πρόχειρο παράδειγμα, και όσοι με έχετε ακούσει πολλές φορές θα λέτε: «Το έχει πει αυτό το πρόχειρο παράδειγμα». Ο Άγιος Σεραφείμ του Σάρωφ, ο οποίος έκανε παρέα με τις αρκούδες. Αλλά είναι γνώριμο το φαινόμενο ότι όλοι οι Άγιοι μπορούσαν να κάνουν παρέα με τα άγρια ζώα. Πόσες φορές σε βίους Αγίων αναφέρεται ότι μπορούσαν να χρησιμοποιούν λιοντάρι ως υποζύγιον κλπ. Ναι, ναι. Πώς το ζώο πειθαρχεί;

Δεν στρέφεται εναντίον του ανθρώπου. Κάτι το κρατάει. Εκείνο που κρατάει το ζώο και αναγνωρίζει τον άνθρωπο είναι η άκτιστος δόξα του Θεού που υπάρχει στον άνθρωπο. Αυτό τώρα είναι το ένδυμα του ανθρώπου. Αυτό ήταν το ένδυμα, αγαπητοί μου. Αυτό το ένδυμα ο Αδάμ και η Εύα το είχαν και δεν ησχύνοντο. Αυτό τώρα το ένδυμα το έχασαν και, στη θέση αυτού του χαμένου ενδύματος, της χαμένης αμφιέσεως, ο Θεός έκανε ένα υποκατάστατον: δερματίνους χιτώνας, και ένδυσε τους πρωτοπλάστους. Θα επανέλθω στους δερματίνους χιτώνας, αλλά θα ήθελα να σας έλεγα: Σκεφτήκατε, όταν θα αναστηθούμε και θα βρεθούμε στη Βασιλεία του Θεού, τι ρούχα θα φορούμε; Το σκεφτήκατε αυτό; Θα σας απαντούσα: μα τα ρούχα, τα ενδύματα, αυτά που υφαίνουμε ή βάζουμε γούνες από ζώα; Κατάντημα! Και να σκεφτείτε ότι υπάρχουν κυρίες που πληρώνουν χιλιάδες χιλιάδων να πάρουν να βάλουν γούνες, που σημαίνει ότι βάζουν προβιές αλόγων, άλογες και αυτές, διότι η προβιά του αλόγου είναι το φαινόμενο της αλογίας, και ντύνονται την αλογία και καυχώνται ότι φορούν γούνα, δηλαδή προβιά, δηλαδή την αλογία.

Περίεργο φαινόμενο, να καυχάσαι για την παλιογούνα, και μάλιστα ακριβή. Περίεργο φαινόμενο. Βλέπετε ο προβολέας της θεολογίας πώς φωτίζει τα όντα και τα βλέπει κανείς με καθαρά μάτια μετά. Αν μας λείπει αυτός ο προβολέας, δεν τα βλέπουμε. Έτσι, στη Βασιλεία του Θεού, αγαπητοί μου, δεν θα φοράμε ρούχα, υλικά εννοείται ρούχα. Φαινόμενο της πτώσεως είναι τα ρούχα. Τι θα φορούμε; Τη Θεία Δόξα. Όταν ο Χριστός ανέστη, μας λέγουν τα Ευαγγέλια ότι τα ενδύματα με τα οποία τον είχαν ενδύσει ήταν στον τάφο. Ξέρετε, όπως και γίνεται και μέχρι σήμερα, το κάνουμε στους νεκρούς μας.

Πεθαίνει ένας άνθρωπος, τον ξεγυμνώνουμε, τον πλένουμε και τον ντύνουμε με άλλα ρούχα, καθαρά. Του βάζουμε και το κοστούμι του. Μερικοί βάζουν στον τάφο το γαμπριάτικο κοστούμι τους και πάμε για τον άλλον κόσμο, φυσικά. Δεν πάμε στον άλλον κόσμο με το κοστούμι. Αυτό θα μείνει στον τάφο και εκεί θα λιώσει. Έτσι και οι Εβραίοι, γιατί από εκεί πήραμε αυτήν τη συνήθεια, τον νεκρό τον έπλεναν και κατόπιν τον εσμύρνιζαν. Η σμύρνα είναι αρωματώδες, κολλώδες υγρόν. Αρωματώδες, κολλώδες. Και έβαζαν τις γνωστές αυτές γάζες, αυτά τα μπαντάζια

που κάποτε έβαζαν οι στρατιώτες στα... κατά τη διάρκεια, έως το 1941 που πολεμήσαμε. Εκεί ήταν αυτά στα πόδια, αυτό το γύρω γύρω. Λοιπόν, με τέτοιο τρόπο ετύλιγαν τον νεκρό ή τα μωρά που τα τυλίγουμε, όχι με τις πάνες αλλά με μακρουλή λουρίδα, φασκιές. Έβαζαν τα χέρια μέσα και ετύλιγαν τον νεκρό, αφού προηγουμένως άλειφαν το σώμα του με αυτήν την αρωματώδη, κολλώδη ουσία, και έτσι εγίνετο ο ενταφιασμός. Ο Χριστός, λοιπόν, δεν είχε ρούχα, αλλά και ακόμη τα μοιράστηκαν τα ρούχα του οι σταυρωταί. Έβαλαν κλήρο και τα μοίρασαν. Προσέξτε, ο Χριστός επί του Σταυρού ήταν τελείως γυμνός.

Τελείως γυμνός. Για λόγους ευσχημοσύνης ζωγραφίζουμε τον Χριστό με ένα κάλυμμα. Ήταν και αυτό της ποινής, της διαπομπεύσεως. Συνεπώς, ο Χριστός στον τάφο δεν είχε από τα παλιά του ρούχα τίποτε και ήταν μόνο οι φασκιές, οι νεκρικές. Αυτές οι νεκρικές φασκιές βρέθηκαν εις τον τάφον ακέραιες. Ο Χριστός βγήκε από μέσα χωρίς να ξετυλιχθεί τίποτα. Αυτό, βέβαια, το πώς βγήκε είναι το καινούργιο σώμα, που είναι το πνευματικό, όχι το άυλον, αλλά το διεπόμενο από το Πνεύμα το Άγιον. Βγήκε μέσα από αυτές τις φασκιές. Και, συνεπώς, όταν ανέστη

είχε ρούχα; Ήτο γυμνός. Όταν οι μαθηταί, η Μαρία η Μαγδαληνή, οι άλλες μαθήτριες και λοιπά, τον είδαν τον Χριστό, τον είδαν γυμνόν; Όχι, τον είδαν ντυμένον. Αλλά κατά το φαινόμενο τον είδαν ντυμένον, επειδή οι θεατές του ήσαν ακόμα στον παρόντα κόσμο και δεν θα ήταν εύσχημον να έβλεπαν γυμνόν τον διδάσκαλο. Αυτό είναι άσχημο. Συνεπώς, τον είδαν ντυμένον, αλλά ο Χριστός δεν ήταν ντυμένος. Ήδη είχε τη Θεία Δόξα. Με αυτή ήταν ντυμένος.

Όταν εισήλθε στη Βασιλεία του Θεού ο Χριστός με την Ανάληψή Του, προφανώς δεν είχε ρούχα, αλλά ήτο με τη Θεία Δόξα. Η Θεοτόκος, η Εκκλησία μας πιστεύει ότι ανέστη, στη Βασιλεία του Θεού φοράει ρούχα; Αναμφισβήτητα όχι. Αλλά έχει τη στολή την πρώτη, που είχε η Εύα, και πολύ καλύτερα, της Θείας Δόξης. Αυτή, αγαπητοί μου, είναι η στολή που θα έχουμε κι εμείς στη Βασιλεία του Θεού. Αυτά τα ρούχα, αυτά είναι τίποτα, είναι ευτελή ρούχα. Θέλετε να σας πω και κάτι ακόμα; Να δείτε πώς έρχονται όλα στην ώρα τους. Την ιστορία του προφήτη Ηλία την ξέρετε όλοι σας. Ο προφήτης φορούσε μόνο μια προβιά.

Μας λέει η Αγία Γραφή: μηλωτή. Μηλωτή θα πει προβιά προβάτου. Αυτή, λοιπόν, τη μηλωτή, που έδειχνε μια λιτότητα στην αμφίεσή του, τη φορούσε βέβαια πάντοτε. Και όταν ήδη συζητείτο το θέμα για την ανάληψή του, διότι οι υιοί των Προφητών ειδοποιούν τον Ελισέον ότι «ο κύριός σου», λέγει, «θα αναληφθεί στον ουρανό». «Σώπα», λέει ο Ελισέος, «το ξέρω», διότι απεκαλύφθη και εις τον Ελισέον. Δεν τολμούσε, όμως, τίποτε να πει εις τον Προφήτη Ηλία. Δεν τολμούσε τίποτα. «Πήγαινε από εδώ, πήγαινε από εκεί», να τον αποφύγει ο Προφήτης, αλλά ο Ελισέος δεν τον απεχωρίζετο. Λέει: «Ξέρεις, μείνε εδώ, θα περάσω τον Ιορδάνη». «Ζει Κύριος ο Θεός», λέει, «και ζει η ψυχή μου,

θα σε ακολουθήσω, δεν θα σε αφήσω. Όπου πας, θα έρθω κι εγώ». Γιατί ήξερε, κάτι θα συμβεί. Θα αναληφθεί. Πιο πολλά δεν μπορούσε να καταλάβει, όμως, ο προφήτης Ελισέος. Και εκεί του λέγει: «Ξέρω ότι θα φύγεις, αλλά θέλω, όταν θα φύγεις, να έχω διπλάσιο το χάρισμα της προφητείας». Του λέει: «Θα σου πετάξω τη μηλωτή μου και, αν πράγματι τη δεχθείς, δηλαδή πράγματι πέσει στα χέρια σου...» Γιατί δεν ήξερε ο προφήτης, θα χαθεί αυτό που φοράει; Είναι εκείνο που λέμε πώς θα είναι τα νέα μας σώματα. Ή, αν θέλετε, εκείνο που λέει ο Απόστολος Παύλος για τον εαυτό του, ότι ηρπάγη έως τρίτου ουρανού, με το σώμα του ή χωρίς το σώμα του, δεν ξέρω, λέγει. Με το σώμα του;

Είτε εν σώματι ή χωρίς το σώμα του, δεν ξέρω, λέγει. Ο Κύριος είδε, ο Κύριος γνωρίζει. Υπήρχαν πράγματα που δεν μπορούμε να τα πιάσουμε. Ερχόμεθα να τα πιάσουμε; Και πράγματι, αναλαμβανόμενος ο προφήτης Ηλίας επέταξε τη μηλωτή του και την πήρε ο Ελισέος, με την οποία επέρασε τον Ιορδάνη ποταμό, κάνοντας το ίδιο θαύμα που έκανε ο Ηλίας. Και τότε όλοι κατάλαβαν ότι ο Ελισέος επήρε και αυτός το προφητικό χάρισμα. Τι πήρε; Τη μηλωτή. Πώς έφυγε ο Ηλίας; Γυμνός. Ναι, γιατί εκεί που πήγε δεν είχε ανάγκη μιας προβιάς. Θα νομίζεις μηλωτή. Τι είναι η προβιά; Ό,τι ήταν ακριβώς που έδωσε ο Θεός στους πρωτοπλάστους. Βλέπετε, λοιπόν, ότι το θέμα του ενδύματος ήρθε εις αντικατάσταση εκείνου του ενδύματος που χάσαμε.

Βέβαια, θα λέγαμε ότι αυτό το ένδυμα της Θείας Δόξης ως να ήτο συνυφασμένο με την ουσία μας. Προσέξτε τι είπα: ως να ήτο. Σαν να ήταν συνυφασμένο, σαν να συνεπήρχε με την ουσία μας. Αυτή η Θεία Δόξα από τον Θεό είναι άκτιστος ενέργεια. Και αυτό ήταν το ένδυμά μας. Το χάσαμε. Και από τότε ο άνθρωπος δεν αισθάνεται καλά. Μάλιστα, οι πρωτόπλαστοι τότε, όταν έχασαν αυτό το ένδυμα, αισθάνθηκαν ντροπή. Σας βεβαιώνω, χρόνια ψάχνω να βρω γιατί ένιωσαν ντροπή. Υπήρχε μία αθωότης. Σημειώσατε ότι το προπατορικό αμάρτημα δεν απετελείτο, αναμφισβήτητα, από μια γενετήσια πράξη.

Κι αν ακόμη απετελείτο, εφόσον εδέχθησαν την ευλογία από τον Θεό, γιατί θα έπρεπε να ντρέπονται; Αλλά μες στον Παράδεισο και οι δύο ήσαν παρθένοι. Η γενετήσια μίξις, ο γάμος, συνέβη έξω από τον Παράδεισο. Και αυτό έχει τη σημασία του, γιατί στη Βασιλεία του Θεού, πόσες φορές σας το έχω πει, δεν θα υπάρχει γάμος. Και θα επανέλθουμε στην αρχική κατάσταση των πρωτοπλάστων, αλλά σε μια μεγαλογραφία, δηλαδή σε μια πολύ περισσότερη δόξα παρ’ ό,τι ήταν οι παλαιοί πρόγονοί μας εις τον επίγειο και εδώ Παράδεισον. Ναι μεν με Θεία Δόξα, ναι μεν δεν ησχύνοντο, δεν υπήρχε γάμος, αλλά εκεί εμείς, στη Βασιλεία του Θεού, θα έχουμε κάτι πολύ πολύ περισσότερο.

Ο γάμος, βεβαίως, έλαβε μέρος, έλαβε χώρα μέσα ή έξω από τον Παράδεισο; Τι ήταν εκείνο, συνεπώς, που τους έκανε να ντρέπονται; Σήμερα ένα μικρό παιδί, ή ένα πολύ μικρό παιδί δύο, τριών, τεσσάρων, πέντε χρονών, ξεγυμνώνεται. Εγώ θυμάμαι, ίσως οι παλαιοί θα το θυμούνται αυτό, στη θάλασσα, όταν κάναμε μπάνιο τα μικρά παιδιά, σας βεβαιώνω, κανένα παιδί δεν φορούσε αυτό που σήμερα λέμε, φοράνε μαγιό. Οι παλαιοί θα το θυμούνται. Πηγαίναμε στη θάλασσα, μεγάλα παιδιά είμαστε, έξι, επτά, οκτώ, εννέα, δέκα χρονών παιδιά είμαστε, και κάναμε μπάνιο στη θάλασσα ενώπιον πλήθους κόσμου τελείως γυμνοί. Κι εγώ έκανα μικρός έτσι, μάλλον. Και δεν θυμάμαι να ντρεπόμουν. Μα έκαναν και τα άλλα παιδιά.

Σήμερα καλά κάνουν, όμως, γιατί πονήρεψε ο κόσμος, και στα μικρά παιδιά και στα νήπια βάζουν μαγιό. Καλά κάνουν. Από την άποψη αυτή καλά κάνουν, γιατί πονηρευτήκαμε. Πονηρευτήκαμε πάρα πολύ, μάλιστα. Αλλά ένα μικρό παιδί δεν ντρέπεται. Έχει μια αθωότητα. Ο μεγάλος δεν παύει να ντρέπεται. Υποσυνειδήτως. Αυτό το υποσυνείδητο έχει τη ρίζα του εκεί, στους πρωτοπλάστους που ντράπηκαν. Τι έφταιγε εκείνο; Δεν μπόρεσα να το καταλάβω, για την αλήθεια. Όχι για τη γεννητική τους περιοχή. Νομίζω δεν είναι εκεί το πράγμα. Αλλά ντράπηκαν. Εκείνο το «ουκ ησχύνοντο» για τη γύμνωση. Ωραία, γιατί γύμνωση; Σαν κάτι να λείπει. Να σας πω εγώ μια δική μου, έτσι, εμπειρία. Μια δική μου εμπειρία. Για μια στιγμή αναρωτιέμαι.

Έχω μάθει να είμαι με τα ράσα μου, έτσι δεν είναι; Να είμαι με τα ράσα μου, το ζωστικό μου, και για μία στιγμή αναρωτιέμαι —στιγμιαία έρχεται αυτό— μήπως δεν φορώ τα ράσα μου. Ναι, μήπως δεν φορώ τα ράσα μου, μήπως δεν φορώ, δηλαδή ένα αίσθημα ότι μήπως μπροστά στους άλλους είμαι γυμνός. Σημαίνει αυτό. Αν έμαθε κανείς να είναι έτσι γυμνός —προσέξτε, γιατί ένας που έμαθε να ξεγυμνώνεται, έφυγε η ντροπή— τότε τα πράγματα είναι διαφορετικά. Μας πιάνει αυτός ο φόβος, μήπως είμαι γυμνός, και έτσι σε πιάνει κάτι άσχημο. Αυτό είναι βαθύ. Προδίδει μάλλον την απουσία της αρχικής στολής.

Ντρέπεται ο άνθρωπος να είναι με εκείνο που δεν θα του ταίριαζε, δηλαδή με αυτό που λέμε τώρα γύμνωση. Ίσως κάπως έτσι πρέπει να το κάνουμε, κάπως έτσι πρέπει. Αλλά ήρθε ο Θεός να δώσει δερματίνους χιτώνας εις τους πρωτοπλάστους. Λέγει ότι ο Θεός «εποίησεν δερματίνους χιτώνας». Κάθε λέξη στην Αγία Γραφή είναι... Ας τη σταθμίσω. Ότι η επινόηση, η κατασκευή του ενδύματος, δεν είναι ανθρωπίνη επινόησις. Ανήκει στον Θεό. Λίγο αργότερα θα δούμε απογόνους του Κάιν, πολύ κοντινούς,

επινοούν την ύφανση. Η Νοεμά, όχι Νοεμίν, είναι συναφές με το Νοεμίν, που θα πει ωραία, και Νοεμίν θα πει ωραία, είναι στη Ρουθ. Αλλά δεν θυμάμαι το ακριβώς όνομα. Πάντως έχει ρίζα το νι. Δεν θυμάμαι το όνομα αυτή τη στιγμή. Ήταν τα τέσσερα αδέλφια, τρία αγόρια, ένα κορίτσι. Δεν θυμάμαι πώς ελέγοντο τα παιδιά αυτή τη στιγμή, λίγο ζαλισμένος, που ήσαν επινοηταί των μουσικών οργάνων και τα λοιπά και τα λοιπά, της γεωργίας επινοηταί, και η γυναίκα αυτή επενόησε την ύφανση. Είναι μεγάλο πράγμα. Ξέρετε ότι είναι μια από τις μεγαλύτερες εφευρέσεις η ύφανση, αλλά η έννοια του ενδύματος δεν γεννήθηκε στον άνθρωπο.

Δόθηκε από τον Θεό και ο άνθρωπος μπορούσε να ιδεί ότι μπορούσε να ντυθεί. Εκείνο, λοιπόν, το «ο Θεός έκανε δερματίνους χιτώνας» δείχνει ότι δεν ανήκει στον άνθρωπο, ανήκει στον Θεό. Έτσι, οι άνθρωποι ντύθηκαν με προβιές. Το θέμα της προβιάς έχει μεγάλη θεολογία. Πολλοί Πατέρες έχουν γράψει πάνω σ’ αυτά ποικίλες θέσεις και όψεις του θέματος. Δεν θα έμενα παρά μόνο σε ένα σημείο, αυτό που και ήδη το ανέφερα: ότι όταν ο Θεός δίνει τους πρωτοπλάστους με δερματίνους χιτώνας, εις αντικατάσταση των απολεσθέντων ακτίστων χιτώνων, ήταν ταυτόχρονα,

με την προστασία που θα είχαν οι χιτώνες από τις καιρικές μεταβολές, κρύου, ζέστης κλπ., ταυτόχρονα και ένας συμβολικός χαρακτήρας: ότι ντύνεστε δερματίνους χιτώνας, ήτοι ντύνεστε την αλογία. Εφόσον τα ζώα είναι άλογα, δεν έχουν λογική. Και αφού δεν έχουν λογική, ντύνεστε, λοιπόν, κι εσείς την αλογία. Και να το ξέρετε ότι αυτό είναι ένα εξωτερικό δείγμα, ότι και εσείς θα χάσετε τη λογική σας, επειδή θα φύγει από τον οπτικό σας ορίζοντα ο Θεός Λόγος.

Διότι ο ανθρώπινος λόγος έχει ανά πάσα στιγμή το φως του και το παίρνει, το φως του, από το φως του Θεού Λόγου. Τι λέμε στη δοξολογία; «Εν τω φωτί του προσώπου σου οψόμεθα φως». Δεν λέμε «εν τω φωτί του προσώπου σου»; Ποιο είναι το φως του προσώπου σου; Ποιο είναι το φως με το οποίο θα δούμε το φως; Είναι το φως του προσώπου του Χριστού, του Θεού Λόγου, διά του οποίου προσώπου του Θεού Λόγου, που είναι φως, θα ιδούμε το φως του Θεού. «Εν τω φωτί του προσώπου σου οψόμεθα φως». Έτσι, ο άνθρωπος έχασε τη λογική του. Δηλαδή, με άλλα λόγια, έφυγε από τον οπτικό του ορίζοντα ο Θεός Λόγος και η λογική του έπαθε πια. Διεστράφη. Γι' αυτό βγήκε ο παραλογισμός. Η συμπεριφορά των ανθρώπων εφεξής δεν θα είναι παρά ένας παραλογισμός. Τι λείπει για να διορθωθεί η λογικότητα του ανθρώπου; Ο Θεός Λόγος. Όταν έρθει ο Θεός Λόγος, μπει μέσα στη ζωή του πιστού, του κάθε ανθρώπου, επανέρχεται η αληθινή λογική, ο αληθινός ανθρώπινος λόγος βρίσκει τη θέση του. Είναι πάρα πολύ σπουδαίο αυτό, αγαπητοί μου, να το ξέρουμε. Γι' αυτό συναντάμε τον παραλογισμό, δεν μπορούμε να συνεννοηθούμε με τους ανθρώπους. Θεωρούμε λογικά εκείνα τα οποία είναι παράλογα και ούτω καθεξής. Όταν σου λέει ο άλλος «δεν υπάρχει Θεός», είναι ο μεγαλύτερος παραλογισμός.

Να περιοριστώ μόνο στον μεγαλύτερο παραλογισμό. Το να πεις «δεν υπάρχει Θεός» είναι φοβερό πράγμα. Παραλογισμός αληθινός. Και πότε βρίσκει ο άνθρωπος πάλι τη σωστή του λογική, την κατά Θεόν λογική; Όταν δεχθεί τον Ιησού Χριστό, τον Θεόν Λόγον, ο οποίος μας έκανε κατ' εικόνα Του και μας έδωσε πραγματικά εκείνο που έχει Εκείνος, δηλαδή τη λογική.

Με αυτή τη μικρή εισαγωγή, αν είναι μικρή για το θέμα το παρόν, τη θεολογική για την ένδυση του ανθρώπου, ερχόμαστε τώρα να δούμε τι μας λέγει ο Άγιος Κύριλος στην 29η παράγραφό του, που έχει μόνο 4-5 γραμμούλες από το βιβλίο. Για να δούμε, λοιπόν, τι μας λέγει, έχοντας αυτά τα θεολογικά που ήδη αναλύσαμε.

δυσιζεδέσσι λιτί περικίσθω, μη προς καλοπισμόν, αλλά προς αναγκαίαν σκέπιν, μη δε ειν αχαυνοθείς, αλλήν αεν χειμώνει θερμανθείς και του σώματος την ασχημοσύνην καλύπτεις». «Μη προφάσι τούτην, που την ασχημοσύνη καλύπτει ταῖς περιέργοις στολαῖς εἰς ἑτέραν ἀσχημοσύνην ἐμπέσῃς». Για να δούμε, αγαπητοί, αυτά τα οποία μας λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλος. «Ἔνδυσις δέ σοι λιτὴ περικείσθω, μὴ πρὸς καλλωπισμόν, ἀλλὰ πρὸς ἀναγκαίαν σκέπην». Τα ρούχα που φοράς, εφόσον είναι ρούχα της εξορίας, εφόσον είναι ρούχα της ανάγκης, είναι ένα σχήμα του παρόντος αιώνος το ντύσιμο που κάνουμε. Γι' αυτό, αυτά που θα περιβάλλεσαι να είναι με λιτότητα, με απλότητα. Δεν θα λέγαμε ότι θα πάμε να φορέσουμε προβιές. Ο Χριστός δεν φόρεσε προβιά.

Λέγει η Αγία Γραφή ότι φορούσε έναν χιτώνα και μάλιστα μας λέγει πως αυτός ο χιτώνας ήταν υφασμένος, ότι ήταν άρραφος, υφαντός, λέει, εξ ολοκλήρου, κατά τρόπον τέτοιον όπως ακριβώς είναι και η κάλτσα που υφαίνεται χωρίς να υπάρχει ραφή. Έτσι και ο χιτώνας του Κυρίου ήτο, λέγει, άρραφος, μας λέγει ο Ιερός Ευαγγελιστής, που σημαίνει ότι μπήκε στον αργαλειό και κάποια χέρια εξύφαναν αυτόν τον χιτώνα. Δεν θα βάλουμε, λοιπόν, προβιές. Μπορεί τα ρούχα που θα φορέσουμε να έχουν μια καλαισθησία, δεν είναι επάμαρτο. Προσέξτε, καταρχάς μεν θα είναι τα ρούχα της εποχής που φορούν οι άνθρωποι. Και ύστερα, να πάμε να βάλουμε τώρα μια φουστανέλα ή δεν ξέρω τι άλλο μπορεί να βάλουμε,

θα δημιουργούσαμε μία εντύπωση που θα έρθει σε αντίθεση και με τη σεμνότητα, όπως θα δούμε λίγο πιο κάτω. Θα βάλουμε, λοιπόν, τα ρούχα της εποχής μας. Αυτά τα ρούχα της εποχής μας θα είναι αυτά που βγαίνουν, αυτά που ήρθαν από τα εργοστάσια. Το ράψιμο και ο τρόπος θα είναι απλός, μια απλότητα. Βατά θα είναι, δεν θα είναι εξεζητημένα, θα έχουν μια λιτότητα. Αυτό εννοεί, λοιπόν, εδώ όταν λέγει «Ἔνδυσις δέ σοι λιτὴ περικείσθω, μὴ πρὸς καλλωπισμόν». Όχι, ξέρετε, άλλο πράγμα είναι ο καλλωπισμός και άλλο μια ευπρεπής εμφάνιση. Είναι δύο διαφορετικά πράγματα. Ο καλλωπισμός είναι το εξεζητημένο. Θα το δούμε και λίγο πιο κάτω να το αναφέρει ο Άγιος Κύριλος. Αλλά

«ἀλλὰ πρὸς ἀναγκαίαν σκέπην». Μην ξεχνάμε ότι τα ρούχα μας είναι, όπως λέγει και ο Μέγας Βασίλειος — το λέγει αυτό για τους μοναχούς μάλιστα — να έχουν δύο κατηγορίες ρούχων: χειμερινές και καλοκαιρινές. Διότι, αν το καλοκαίρι εγώ βάλω χειμωνιάτικα, θα είμαι παλαβός. Και αν τον χειμώνα βάλω καλοκαιρινά, θα πούντιαζα. Είναι πολύ φυσικό. Να τι λέγει: «μηδὲ ἵνα χαυνωθῇς, ἀλλ’ ἵνα ἐν χειμῶνι θερμανθῇς» κτλ. Τι είναι αυτή η χαύνωση; Είναι η ατονία. Μην φτάσεις, δηλαδή, να φοράς τέτοια ρούχα που θα σε οδηγήσουν σε μια ατονία του σώματος. Διότι, όταν το καλοκαίρι βάλεις χειμωνιάτικα, πάλι θα παραλύσεις,

δεν μπορείς να κάνεις πια τίποτα. Έτσι, αναμφισβήτητα, τα ρούχα μας πρέπει να ακολουθούν στη θερμαντικότητά τους την εποχή. Θα έχουμε, λοιπόν, και χειμερινά, θα έχουμε και καλοκαιρινά ρούχα. Και ακόμα, λέγει, ένας δεύτερος λόγος είναι «τὴν ἀσχημοσύνην καλύπτῃς». Η λέξη «ασχημοσύνη» έχει μερικές σημασίες. Μάλιστα χρησιμοποιεί τη λέξη ο Απόστολος Παύλος, όταν λέγει ότι εκείνα τα οποία είναι ασχημονέστερα τα καλλωπίζουμε περισσότερο. Φερ' ειπείν, ντυνόμαστε καλύτερα· φερ' ειπείν, τα χέρια μου, το κεφάλι μου.

Είναι, τρόπον τινά, σε μια ωραία έτσι εμφάνιση, δεν τα σκεπάζω αυτά. Αλλά σκεπάζω άλλα μέρη της μορφής που είναι ασχημονέστερα. Ή ακόμα λέγει εκεί, προς Ρωμαίους, ότι οι άνθρωποι κατεργαζόμενοι την ασχημοσύνη αυτών, «ἄρρενες ἐν ἄρρεσι» κτλ., κτλ. Η έννοια, λοιπόν, της λέξεως «ασχημοσύνη» είναι ποικίλη. Πρώτα-πρώτα, ασχημοσύνη θα πει γεννητική περιοχή. Δεύτερον, θα πει ασελγής πράξη. Τρίτον, θα πει ασχημία. Και τέταρτον, θα πει απρέπεια. Άλλο ασχημία, άλλο απρέπεια. Η ασχημία είναι εκείνο το οποίον θα ήτανε όχι εύσχημο.

Απρέπεια, εκείνο που δεν θα έπρεπε να συνέβαινε. Είναι διαφορετικό. Έχουμε, λοιπόν, αυτές τις έννοιες της λέξεως «ασχημοσύνη». Εδώ τι εννοεί ο Άγιος Κύριλος; Εννοεί — έχει δυο φορές τη λέξη — με δυο διαφορετικές σημασίες. Η πρώτη, λοιπόν, έννοια της λέξεως είναι: «για να καλύπτεις την ασχημοσύνη σου», δηλαδή τη γεννητική σου περιοχή. Να ντύνεσαι για να καλύπτεις τη γεννητική σου περιοχή. «Μὴ προφάσει τοῦ τὴν ἀσχημοσύνην καλύπτειν ταῖς περιέργοις στολαῖς εἰς ἑτέραν ἀσχημοσύνην ἐμπέσῃς». Δηλαδή, μην

έρχεσαι με την πρόφαση να καλύψεις την ασχημοσύνη, λέει τη γεννητική περιοχή,

και με τον τρόπον αυτόν περιπέσεις σε μια άλλη ασχημοσύνη, δηλαδή απρέπεια. Ποια; «Ταῖς περιέργοις στολαῖς», λέει. Περίεργος στολή θα πει υπερβολικά φροντισμένη στολή. Αυτή θα πει περίεργος στολή. Θα το πω άλλη μια φορά: υπερβολικά φροντισμένη ή εξεζητημένη. Είναι αυτό που θα λέγαμε εκκεντρική περίπτωση. Ο εκκεντρικός άνθρωπος που θα ντυθεί παράξενα, περίεργα. Γι' αυτό σας είπα προηγουμένως, δεν θα βάλω μια φουστανέλα, γιατί αν αυτή τη στιγμή βγω με μια φουστανέλα, θα γυρίζουν όλοι να με κοιτάξουν. Οπότε πού έπεσα; Έπεσα, τάχα, να πω ότι είμαι παραδοσιακός ή να βάλω κανένα μακρύ χιτώνα και να κινούμαι

να παρουσιάσω τον αρχαίο. Τότε θα γυρίζουν όλοι να με βλέπουν και έπεσα σε άλλη ασχημοσύνη. Ποια ασχημοσύνη; Την απρέπεια και στη μη σεμνότητα. Μπορεί να φορώ μεν εκείνο που θα με κάλυπτε ολόκληρον, αλλά η όλη μου παρουσία βεβαίως δεν είναι σεμνή. Θυμούμαι, προπολεμικώς, έναν άνθρωπο, τον έλεγαν Μιχάλη. Ήταν γνωστός σε όλη την Αθήνα αυτός ο άνθρωπος. Τον είχα δει, λοιπόν, ως εξής στον δρόμο. Μάλιστα, ήμουνα πολύ μικρός και έβαλα τις φωνές εκεί στους γονείς μου: «Ποιος είναι αυτός; Τι είναι αυτός;». Φορούσε έναν χιτωνίσκο, ήταν λίγο κάπου στα γόνατα ο χιτωνίσκος αυτός, και φορούσε πέδιλα με λουριά μέχρι απάνω τα γόνατα, δηλαδή αμφίεση ενός αρχαίου. Και επειδή αυτός είχε τη...

λόξα να εμφανίζεται σαν αρχαίος, ο κόσμος τον είχε βαφτίσει «ο Μιχάλης ο αρχαίος». Καταλαβαίνετε, λοιπόν, ότι αυτός κάθε άλλο παρά ήταν ο σεμνός άνθρωπος. Σεμνός μπορούσε να υποτίθεται. Αλλά θα ήθελα όμως, αγαπητοί μου, να σας έλεγα μερικά άλλα πράγματα. Η αμφίεσις έχει παρουσιάσει πολλές εκτροπές. Απ' τη στιγμή που χάσαμε αυτό που σας είπα στην αρχή, τον προβολέα της θεολογίας να μας φωτίζει για να ξέρουμε τι είναι τούτο και τι είναι εκείνο, αφού τον χάσαμε, τον προβολέα αυτόν, επόμενον είναι να περιπέσουμε σε πολλές απρέπειες και σε πολλές ακρότητες. Και πρώτα-πρώτα δημιουργήθηκε ένας ολόκληρος συρμός

από το θέμα της αμφιέσεως, η γνωστή μας μόδα. Μόδα θα πει συρμός. Και βλέπετε ότι ο άνθρωπος κινείται πλέον σε ένα μαγκανοπήγαδο που λέγεται μόδα. Τι λέγει η μόδα; Τι θα φορέσουμε τον χειμώνα; Τι θα φορέσουμε το καλοκαίρι, την άνοιξη και το φθινόπωρο; Και βλέπετε να αλλάζουμε διαρκώς, να αλλάζουμε σχήματα. Κάποτε η ανδρική, θα λέγαμε, φορεσιά δεν άλλαζε παρά το πολύ-πολύ, αντί το σακάκι να έχει μπροστά τέσσερα κουμπιά, να είχε δύο, και οι μανσέτες, αντί να έχουν δύο κουμπιά, να έχουν πέντε. Κάπου εκεί εκινείτο, θα λέγαμε, η ανδρική μόδα. Σήμερα όμως η ανδρική μόδα ακολουθεί τη γυναικεία μόδα. Και πολύ φοβάμαι ότι θα αρχίσουν οι άνδρες να ράπτονται στις μοδίστρες.

Ωστόσο, όλη αυτή η ποικιλία που υπάρχει στους ανθρώπους, στους άνδρες και στις γυναίκες, να ντύνονται, έχει δημιουργήσει μία αφόρητη κατάσταση. Πρώτα-πρώτα, δεν υπάρχει μία οικονομική, θα λέγαμε, ευστάθεια. Οι παλαιότεροι άνθρωποι, αυτό που σας ανέφερα, το γαμπριάτικο, η γαμπριάτικη στολή ήταν εκείνη με την οποία πήγαιναν στις γιορτές και τα λοιπά και με αυτή πέθαιναν οι άνθρωποι. Σήμερα, να μείνει κανείς με μια στολή στη ζωή του, αδιανόητο πράγμα, αδιανόητο. Αυτό όμως δημιουργεί μια οικονομική, θα λέγαμε, ακαταστασία, μια αστάθεια. Γιατί μην νομίζετε, το θέμα της αμφιέσεως ακολουθεί το θέμα των τροφών ή το θέμα των τροφών ακολουθεί το θέμα της αμφιέσεως. Όταν όλα αυτά τα πράγματα δημιουργούν

μεταβολή διαρκή και έχουμε τις βιομηχανίες οι οποίες κινούνται να φτιάξουν, να φτιάξουν, να φτιάξουν. Τι φτιάχνουν και τι δεν φτιάχνουν! Εκεί έχουμε το φαινόμενο του πληθωρισμού. Βεβαίως δεν είμαι οικονομολόγος, αλλά ένα πράγμα μόνο ξέρω και το καταλαβαίνει ο κάθε κοινός άνθρωπος με την κοινή λογική του, ότι αυτό το τρεχαλητό, να προλαβαίνει η βιομηχανία, η παραγωγή την κατανάλωση και η κατανάλωση την παραγωγή, πρέπει να καταλήγει και να τελειώνει, και αυτό να καταλήγει δεν είναι παρά ο πληθωρισμός. Σε ένα πολύ μικρό βιβλιαράκι ο Σολζενίτσιν έγραψε αυτό το φαινόμενο και κάνει μια έκκληση σε όλο τον κόσμο να προσέξουν αυτό το θέμα. Το θέμα αυτού του κυνηγητού παραγωγής και καταναλώσεως.

Μοιραία πάντοτε το σύστημα αυτό, το οικονομικό, οδηγεί κατά καιρούς σε πληθωρισμό. Σας είπα, δεν είμαι οικονομολόγος κι ούτε έχω εμβαθύνει σε αυτά τα πράγματα. Αλλά αυτά είναι πολύ κοινά, τα καταλαβαίνει και ο κοινός νους. Θα μου πείτε: «Μα τι πρέπει να κάνουμε;». Βέβαια, αυτή τη στιγμή, κάνοντας αυτό το θέμα εδώ, δεν θα λύσουμε το οικονομικό πρόβλημα της υφηλίου, αγαπητοί μου.

Μπορούμε όμως, αγαπητοί μου, να λύσουμε το προσωπικό μας πρόβλημα. Όταν έχουμε μία λιτότητα στα ρούχα μας και στις τροφές μας, τότε θα έχουμε και μία σταθερότητα οικονομική, αλλά και μία σταθερότητα πνευματική. Διότι αυτό που λέμε μόδα είναι ένας φορέας. Ένας φορέας όχι μόνο του καινούργιου στα ρούχα, αλλά και των καινούργιων ιδεών. Μην το ξεχνάτε αυτό.

Κάποτε μπορούμε να λέμε στον άλλον «μην ντύνεσαι έτσι, αλλά αλλιώς». Είναι γιατί δεν είναι η μόδα απλώς αυτή καθεαυτή στα ρούχα. Είναι, σας ξαναλέγω, ένας φορέας ιδεών. Λοιπόν, μου είπε κάποιος — είναι παρών — «αισθάνομαι άσχημα να ξυρίζομαι». Ήθελε να πει: «Μου επιτρέπετε να αφήσω γένια;». Του λέω: «Όχι, δεν θα αφήσεις γένια». Αν ήμουν στο ξεκίνημα να ξυρίζονται οι άνθρωποι, θα του έλεγα: «Εσύ δεν θα ξυρίζεσαι, θα αφήσεις γένια». Τότε θα μου πείτε: «Τι, είναι σχετικά τα πράγματα;». Αυτή τη στιγμή, αν αφήσεις γένια, ακολουθείς μια μόδα. Τα γένια είναι ανδρικά. Είναι ωραία τα γένια, αναμφισβήτητα. Και η Αγία Γραφή λέγει: «Δεν θα διαφθείρεις τα γένια σου και το μουστάκι σου».

«Δεν θα διαφθείρεις», δεν θα τα κόψεις, αναμφισβήτητα. Αλλά αυτή τη στιγμή, αν θα αφήσεις γένια, ακολουθείς ένα ρεύμα, γιατί είναι η μόδα να αφήνουν γένια. Και αφήνοντας γένια σημαίνει, πλάι σε αυτό, θα αρχίσω να δέχομαι και να αποδέχομαι και τις ιδέες που είναι πάνω στα φτερά της μόδας για την αμφίεση. Αυτό λέμε το κακό και αυτό πρέπει να προσέξουμε. Θα το προσέξουμε πάρα πολύ. Το λέγω στα παιδιά μας, το λέω στους νέους: «Παιδάκι μου, κόψε τα μαλλιά σου».

Θα μου πείτε: «Πρόσεξε μερικά πράγματα». Όχι γιατί είναι άσχημο ή όμορφο, αμαρτωλό ή μη αμαρτωλό να αφήσει γένια ή μαλλιά, αλλά διότι — αυτό θα το πω για τρίτη φορά — γίνεται φορέας ιδεών. Μοντέρνων. Και αυτές οι μοντέρνες ιδέες δεν είναι ευαγγελικές. Και τότε τι κάνουμε; Πιστεύω το πιάσατε αυτό το σημείο. Είναι λεπτό, είναι πάρα πολύ πολύτιμο, χρήσιμο. Ας το κρατήσουμε. Αυτό αναφέρεται στο θέμα της μόδας. Αλλά σας είπα, η μόδα έχει ακρότητες φοβερές. Φτάσαμε στην εποχή μας κάτι που δεν συνέβαινε σε άλλες εποχές. Ο νόμος του Θεού βέβαια πρόλαβε να το καταδικάσει αυτό. Στο Δευτερονόμιο είναι. Το ότι μέσα στην προσπάθεια αυτής τώρα της καινούργιας ιδέας που έρχεται με τα ρούχα, λέμε unisex. Θα πει ομοιότητα των φύλων,

που τόσες φορές το έχουμε ξαναπεί εδώ, στην ίδια αυτή θέση. Και βλέπετε μια κοπέλα να ντύνεται ανδρικά, ανδρικά, έτσι που να αμφιβάλλεις αν είναι άνδρας ή γυναίκα αυτή η κοπέλα, και ένας άνδρας να ντύνεται πολύ γυναικεία, έτσι που να αμφιβάλλεις αν είναι άνδρας ή γυναίκα. Γιατί θέλουν να υπηρετήσουν ακριβώς αυτή την ιδέα του unisex, δηλαδή της ομοιομορφίας των φύλων. Να μοιάζουν τα φύλα, δηλαδή ο άνδρας και η γυναίκα να μοιάζουν. Να μην υπάρχει μια διάκριση, να μην υπάρχει μια διαφορά. Έτσι η γυναίκα γίνεται κάτι που πλησιάζει προς τον άνδρα. Ο άνδρας γίνεται κάτι που πλησιάζει τη γυναίκα. Σε ένα σημείο συναντώνται και έχουν κοινή, θα λέγαμε, εμφάνιση. Αυτό όμως είναι πάρα πολύ επικίνδυνο. Θυμηθείτε που το είχαμε πει μια κάποια φορά, πέρυσι, πρώτα, που σας θυμάμαι, όταν

μιλούσαμε εκεί στο Δευτερονόμιο, ότι τι κινδύνους κρύπτει.

Τον... Κίνδυνο αυτόν τον αναφέρει η ψυχολογία: ότι δημιουργείται ένας ψυχολογικός ερμαφροδιτισμός. Τι είναι αυτό, ο ψυχολογικός ερμαφροδιτισμός; Το να αρχίσει να πιστεύει κανείς ότι μπορεί να είναι γυναίκα — ο άνδρας εννοείται — και η γυναίκα να αρχίσει να πιστεύει ότι είναι ένας άνδρας και ότι μπορεί να παίξει έναν παρακάτω ανάλογο ρόλο, και ότι μπορεί να παίξει έναν παρακάτω ανάλογο ρόλο· το είπα δύο φορές. Γι' αυτό έχουμε πλήθυνση της ομοφυλοφιλίας και του λεσβιασμού. Γι' αυτό το λόγο. Αυτός είναι ο λόγος. Και δεν το λέγω εγώ, το λέγει η ψυχολογία.

Παρατηρήθηκε αυτό το πράγμα, ότι η αφετηρία, η κυρία αφετηρία, από εκεί είναι: από τον τρόπο που ντύνονται σήμερα οι άνθρωποι. Αυτό όμως πολύ παλιά, το 1500 π.Χ., έρχεται ο Θεός να το καταδικάσει, ακριβώς για να προληφθεί αυτό το φαινόμενο. Εξάλλου, μην ξεχνάμε ότι ο αρχαίος κόσμος χρησιμοποιούσε αυτή την κατάσταση και δεν ήταν κάτι που προβλέπεται για την εποχή μας μόνο, φυσικά, αλλά ήταν κάτι που υπήρχε στον απέξω κόσμο, στον εθνικό κόσμο, και ο Θεός ήθελε να προφυλάξει τους Εβραίους, το λαό του, όταν θα κατοικούσαν στην καινούργια τους περιοχή, στη γη της Επαγγελίας, να μην έρχονται σε επαφή με τους γύρω λαούς, ακριβώς για να προσέξουν να μην ζήσουν τέτοια φαινόμενα.

Αναφέρεται για τον Σαρδανάπαλο, τον τελευταίο αυτοκράτορα, τον τελευταίο βασιλέα των Ασσυρίων, ο οποίος εντύνετο — μάλιστα την περιγραφή την έχουμε από έναν αρχαίον Έλληνα — την περιγραφή του Σαρδαναπάλου, ο οποίος εντύνετο γυναικεία ρούχα. Βασιλεύς, ε; Για σκεφτείτε, φοβερότατα. Τι παράδειγμα πρέπει να έχει δώσει στο λαό του. Εντύνετο γυναικεία ρούχα, μακιγιαριζόταν όπως οι γυναίκες και ζούσε αναλόγως. Είχε δώσει εντολή να γράψουν στον τάφο του: «Διαβάτη», λέγει, «φάγε, πιες».

«Αφροδισίαζε», δηλαδή φάε, πιες και κάνε γενετήσιες πράξεις. Τίποτα άλλο δεν υπάρχει, μόνο αυτό. Όταν κάποτε πέρασε ο Ξενοφών και διάβασε την επιγραφή αυτή στον τάφο του Σαρδαναπάλου, είπε ότι αυτός ο τρόπος ζωής δεν θα ταίριαζε σε κανένα βασιλιά, αλλά σ' ένα γουρούνι. Γιατί μόνο ένα γουρούνι θα μπορούσε να λέει: «Φάε, πιες, αφροδισίαζε». Τίποτα. Βλέπετε αυτές τις εκτροπές, παρακαλώ; Αυτές τις εκτροπές έχουμε σήμερα κατά πλησμονήν. Εξάλλου, αυτές οι εκτροπές δεν υπήρχαν τότε και εις τα Σόδομα και τα Γόμορρα, που τα κατέστρεψε ο Θεός; Και βρισκόμαστε κάπου στο 2100 π.Χ. Βλέπετε, συνεπώς, αγαπητοί, ότι όταν ο Θεός εντέλλεται πώς πρέπει να ντυνόμαστε,

το πράγμα δεν είναι μικρής σημασίας, είναι πάρα πολύ μεγάλης σημασίας. Γι' αυτό μην νομίσετε ότι είναι μια παρωνυχίδα το θέμα του ενδύματος. Βλέπετε, καταναλώσαμε μία ώρα για να πούμε αυτό το θέμα και είδαμε και τη θεολογική του πλευρά. Πώς πρέπει να κινούμεθα; Ό,τι σας είπα και προηγουμένως: με σεμνότητα και με λιτότητα. Και, για να κλείσουμε το θέμα μας, ας πούμε και κανένα πρακτικό πραγματάκι. Χρήσιμο είναι. Παλιότερα οι άνθρωποι φορούσαν και μπαλωμένα ρούχα. Σήμερα δεν φοράνε οι άνθρωποι μπαλωμένα ρούχα. Είδατε κανέναν ποτέ να κυκλοφορεί στην πόλη μας με μπαλωμένο παντελόνι; Εγώ μια φορά είδα, κάνα δυο χρόνια είναι, σας το έχω ξαναπεί, είδα ένα νέο και φορούσε μπαλωμένο παντελόνι.

Πήρα ξοπίσω να του πω: «Παιδί μου, σε συγχαίρω που φοράς μπαλωμένο παντελόνι». Δεν τα κατάφερα· ήταν πολύ νέος και περπατούσε πολύ γρήγορα και δεν τον πρόλαβα. Αγαπητοί, μάθετε τα παιδιά σας να φοράνε και μπαλωμένα ρούχα. Αν σας πούνε: «Δεν φοράει κανένας. Εγώ θα βάλω στο σχολείο μπαλωμένο παντελόνι;» Παντελόνι. Υπήρξε μια στιγμή, και αυτό της μόδας, να τρυπάνε το παντελόνι για να βάλουν μπάλωμα. Είμαστε εδώ και κάμποσα χρόνια, είναι καμιά δεκαπενταριά χρόνια, γύρω στους 1970. Είχα μπει στο λεωφορείο το 3 και πήγαινα για την πλατεία. Έμενα κάπου εδώ, στην Καλή Καρδιά. Είχε απολυθεί ένας στρατιώτης

από κάποια μονάδα από εδώ, από τα πυροβολικά, από το 303, κάπου εδώ είχε απολυθεί. Και ακούσατε, παρακαλώ: όπως ξέρετε, οι στρατιώτες φεύγουν με τη στολή που φοράνε. Ήταν καλοκαίρι. Λοιπόν, έπιασε και έκοψε το παντελόνι του, τα παντζάκια του, από κάτω μέχρι τα γόνατα, σε λουρίδες, σαν ερυθρόδερμος, και φυσικά, όπως κάθισε στο κάθισμα, πρόβαλαν τα πόδια του και τα κουρέλια αυτά κρέμασαν προς τα κάτω. Σας βεβαιώνω, όλοι κοιτούσαμε το φαινόμενο. Βέβαια υπάρχει και αυτή η τάση, να βάλω το μπαλωμένο γιατί είναι μόδα. Αλλά εντύπωση, ή να βάλω το κουρελίδικο ή εκείνα τα μπλου τζιν που τα τρίβανε με τη βούρτσα

να ξεφοριάσουν σε κάποια σημεία ή, όπως οι ναύτες, την κολαρίνα τρίβουνε για να φανούν ότι είναι παλιοναύτες. Μόδες, νοοτροπίες, αντιλήψεις. Γιατί άμα είναι καινούργια η κολαρίνα — αυτός ο γιακάς κολαρίνα λέγεται — φαίνεσαι ότι είσαι γιαννάκι, δηλαδή είσαι φρέσκος και άξιος για καρπαζιές. Έξω από όλα αυτά τα καμώματα τα ανόητα, τα οποία νομίζετε είναι πολύ αστεία. Είναι επικίνδυνα πράγματα. Θα σας έλεγα, αγαπητοί μου, και εσείς και τα παιδιά σας μάθετε να φοράτε και τα παλιά σας τα ρούχα και τα μπαλωμένα τα ρούχα. Καθαρά να είναι, σιδερωμένα να είναι, ευπρεπή να είναι. Δεν πειράζει αν δεν είναι από ακριβό ύφασμα. Κάποτε μπορεί να αγοράσουμε ένα κουστούμι μ' ένα ακριβό ύφασμα, αλλά με προοπτική να περάσουμε όλη μας τη ζωή. Διότι όταν κάνεις ένα ρούχο και είναι ακριβό, λες:

«Το παίρνω για να αντέξει, να βαστάξει, να το έχω μια ζωή ή να το έχω πολλά χρόνια». Μάλιστα. Αν έτσι, αγαπητοί μου, κινούμεθα, τότε θα μπορούμε να πούμε ότι έχουμε ό,τι μας προδιαγράφει εδώ ο Άγιος Κύριλλος, που μας λέει ότι πρέπει να έχουμε μία λιτότητα στη στολή μας, στα ρούχα μας, που δεν θα εκφράζει τίποτε άλλο παρά τη λιτότητα της ψυχής μας, την απλότητα της ψυχής μας και κάτι ακόμα: και την αναζήτηση της χαμένης στολής, της αρχαιγόνου στολής, εκείνης που είχαμε στον Παράδεισο και που θα την ξανά έχουμε όταν θα βρεθούμε στη Βασιλεία του Θεού.