Catecheses of St Cyril 035 | 13-02-1984

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are in paragraph 27 of Saint Cyril’s fourth Catechetical Lecture, which deals with the subject of the human diet, with food. Its title is “Concerning Foods.” At first glance, perhaps it may seem strange that Saint Cyril should concern himself with the subject of food. But it is not strange at all, because Holy Scripture also deals with food, and not only once. Indeed, bear in mind that when God created our first parents, He also appointed their food after creating them.

This appointment of food was made not only for our first parents, for human beings, but also for the animals. And what is striking is that God appointed the same food for both human beings and animals. This common food was nothing other than the plant kingdom. He did not single out or exclude anything in the plant kingdom as unfit, but confined their food to the plant kingdom alone, and not to the animal kingdom. “These are the things you shall eat,” God told our first parents, and the animals were to have the same food.

Later, however, after the Fall, our first parents began to eat meat. We find Abel tending flocks of sheep. At that time God silently tolerated the matter; and when the Flood came, God renewed His blessing. Indeed, God blessed Noah with the very same words with which He had blessed Adam and Eve. Once again He said, “Be fruitful and multiply; fill the earth and have dominion over it.” The only difference concerned food. There God said that they could now eat meat, just as they ate the produce of the plant kingdom. Thus the eating of animals began.

From Noah onward, therefore, this was officially permitted and blessed by God. God reserved only that which we always see Him reserve: when He gives something, He keeps something for Himself. He said, “You shall not, however, eat the blood of animals, because it is the seat of life, of the soul.”

Here He means life, not a noetic soul, because animals do not possess such a soul; He means their life. And if you do eat their blood—though you may eat their flesh, as Saint Cyril will tell us again here—then, He says, “I will require your life at the hand of the beasts,” meaning that the animals will tear you to pieces if you eat their blood. What I would like to emphasize now, and to dwell upon in what I am telling you, is that God appoints our food. Later, God also appointed food for His people, determining what they were to eat through the distinction between clean and unclean animals—a distinction that was not ontological but legal. By saying it was not ontological, we mean—excuse me—that animals are not clean or unclean in their actual being. God did not create some animals clean and others unclean. They are all clean. The distinction was legal: God imposed a restriction and said, “You shall not eat this animal.”

“I call it unclean.” It is as I told you once before, during the time for questions, concerning menstruation. God says, “The woman is unclean.” She is not ontologically unclean; she is legally unclean, because God declares her to be so. Likewise, in the Old Testament, a man who had a nocturnal emission was called unclean. This was not because semen is ontologically unclean, but because it was legally so. I believe the matter is clear and that you understand it. This is why God later showed the Apostle Peter a sheet filled with animals and told him, “Rise, Peter; kill and eat.” This is the well-known vision he received while in Joppa. Peter said, “Lord, I have never eaten anything common or unclean. How can You tell me to kill and eat?” And God said, “Do not make them unclean; do not call them common. What God has cleansed, you must not call common and unclean.” How had God cleansed them? This shows that the uncleanness was not ontological but legal. And it was legal simply because God said so—not because the animals were unclean in themselves, but because God willed it to be so, for pedagogical reasons and so forth. God has His plan. There are other reasons as well. Nevertheless...

What I wished to show you by this is that the matter of food is regulated. If you wish, consider fasting within our own Church. Is that not also a regulation of food? When we say, “I shall not eat meat today because it is Friday,” does that mean meat is unclean on Friday? No, it is not unclean. It means that I should not eat it today—not for ontological reasons, but for legal reasons, that is, because of the law of God. Food plainly occupies a central place in human life, and so it could not but be regulated by God. Nor could it fail to form a paragraph in the Catechetical Lectures of Saint Cyril. Saint Cyril therefore addresses this subject as well, and we shall now examine it. I have given you this somewhat...

lengthy introduction so that you may understand that this is no trivial matter. One might ask, “What now? Will theology—the word of God, as it were—even tell us what to eat?” Certainly, certainly. As I have explained to you, the matter is important. And now, my dear ones, we read: “Let the body be nourished with food, so that it may live and serve without hindrance.” The body, then, is nourished with food, with provisions. That is what the word “provisions” means: food. Hence we speak of starvation, meaning the absence of food. We say that a person is suffering from starvation—that is, he is not eating and is not well.

In other words, he is in danger of dying. The body, then, is nourished with provisions, with food, so that it may live and serve without hindrance. Serve what? The work of the soul, so that the whole human person may serve the work of his salvation. Here we have a very beautiful and thoroughly humane teaching. It is contained in this very simple sentence, which shows that the matter of food is ordained by God. God made living organisms—by “living” I mean those of the animal kingdom, though the plant kingdom is also alive—with a digestive system. Why did God make a digestive system?

His wisdom and love judged it fitting. This is how He willed it. I say this because in the Kingdom of God—where, of course, the animal kingdom will not exist, since animals will not rise from the dead and only the human being will be raised—there will be no digestive function. The digestive system itself will remain, because if it were absent, the human being would cease to be a complete human being. But it will no longer function. In the same way, the reproductive organs will remain, but there will be no Holy Matrimony—that is, there will be no sexual function. Thus there will be no Holy Matrimony.

If we remove the digestive system and the reproductive system—and I do not know what else we might remove—then what remains of the human being? How could we then speak of the Resurrection of the human person? What would rise? The entire former human being will rise, except that he will neither eat nor marry. Did not the Lord say that in the Kingdom of God they neither marry nor are given in marriage? And does not the Apostle Paul say that God will render both the stomach and food inoperative? As I explained to you on another occasion, the verb “to render inoperative” does not mean “to make disappear”; it means “to put out of operation.” Pay attention to this verb. Indeed, while we are on the subject, in one prayer we say—no, excuse me—

in a prayer said at a memorial service, we say: “You who have trampled down death and rendered the devil powerless.” Some think that the verb “to render powerless” means “to make disappear.” Once, unfortunately—though I learned my lesson from it—I changed the words and said them the other way around. I claimed that those who had composed the prayer had made a mistake—imagine my presumption, woe is me!—and I would say: “You who have rendered death powerless and trampled down the devil.” I reversed them. No, my dear ones. God trampled down death and rendered the devil powerless, because this verb also appears in the Wisdom of Solomon. It was there that I first understood it, that I began to grasp the matter, and I said, “We ought not—thank you—

to correct anything unless we have acquired a very good and profound knowledge of the matter.” We must not say, “This is wrong, and that is wrong.” It is dangerous. So I learned that the verb does not mean “to make disappear,” but “to put out of operation, to make inactive.” Thus the devil was not rendered powerless in the sense that he disappeared. Even after the Last Judgment, the devil will not disappear; he will be in Hell. What, then, does it mean? It means that God deprived him of the ability to act as he had acted before the Cross. Therefore, He rendered the devil powerless: He took away the work he had been doing and his power to bring about all that he brings about. In the end, the devil will be cast aside, but he will not disappear.

Here, when we say that God will render the digestive system inoperative, it clearly means that the digestive system will no longer perform its function. I shall repeat the phrase: “But God will render both the stomach and food inoperative.” We have focused on this verb because it is very important. Thus I shall have my stomach, but it will not function. I shall have my reproductive organs, but there will be no Holy Matrimony. These will no longer operate as functions. For now, however, God judges that I must eat in order to live. Then God will judge that, in order to live, I must not eat. You see how God determines these things. It lies within the power of God,

within the wisdom of God. This is how God judges it. Consequently, if I wished to go beyond certain limits and say, “I do not want to eat,” I would simply die. Forgive me; what I am about to say may not suit the sacredness of the occasion, but I shall say it. Just when the hodja had taught his donkey not to eat, the poor animal died. Well, how could it be otherwise? Will you train yourself not to eat? If you learn not to eat, you will die, because such a thing is pride. And do not imagine that this is unheard of. There are heretics—and there have been heretics throughout history—who have pursued such practices. Do not forget this. That is why I told you that this phrase is precious: nourish the body with the food God has given, so that it may live—so that it may live—

and serve the work of human salvation without hindrance. “Without hindrance” is the point. If I refuse to eat and become ill, how shall I serve the work of my salvation? This is why, concerning fasting, we must note that sometimes a person cannot endure it. He tells you, “If I do not eat oil, my legs tremble and I faint.” Or he says, “If I go to Church in the morning without eating something, my legs tremble and I faint.” So we ask: Why do we not eat when we go to Church? Because after eating, we cannot pray easily. Food always leaves a heaviness in the stomach, so we go with an empty stomach. I shall take only this reason; I shall not mention any other. There are other reasons.

Take note: there are other reasons. I am considering only this one. People therefore refrain from eating so that they may pray. But if, because I have not eaten, I cannot pray, would it not be better for me to eat a morsel of bread or a dry rusk precisely so that I can pray? I may therefore eat. When? When I have a valid reason. For in the end, I must be able to labor for my salvation without hindrance. One way or the other, the matter rests, we might say, with the judgment of the Church. “But let the body not surrender itself to luxury.” Here we now encounter a deviation. When God created Adam and Eve, He gave them a certain way of life. What did He tell them? That they could eat the fruit of all the trees. He told them that their diet would come from the plant kingdom. Could our first parents have understood—or rather even conceived—that they should begin turning food into luxury, nourishment into indulgence? Paradise is indeed called “the Paradise of delight.” But the delight of Paradise has nothing to do with the luxury of which Saint Cyril speaks here. Let me explain. When God said...

that they could eat from all the trees, from the fruit of every tree, this certainly meant that their senses also possessed perfection. We too possess a certain perfection of the senses, more or less, when we are in the prime of life and in vigorous health. Our sense of smell, for example, perceives the fragrance of fruit, and our sense of taste does likewise. Our eyes see a beautiful apple or another lovely fruit and take pleasure in it. Indeed, our eyes delight in fruit even before we eat it. Why do we go and choose fruit that is large and beautiful? I think our eyes delight in it as well. Thus the senses enjoy what they perceive. This is a form of enjoyment.

It is not forbidden. In this sense, Paradise was a place of delight and enjoyment. There is nothing sinful in that. But pay attention now. From the moment sin entered, things changed. Human beings then began to seek indulgence in food. Do you not understand? I shall express it another way. The sexual faculty includes an element of pleasure. Human beings did not invent it; God placed it there. God placed the element of pleasure there. Therefore it is sanctified. But it is connected with the begetting of children. Do not be alarmed, however, by what I am about to say.

I have offered further explanations on other occasions. When God said, “Be fruitful and multiply,” Holy Matrimony began afterward—that is, after the Fall. Holy Matrimony came after the Fall; take careful note of this. Holy Matrimony belongs outside Paradise. Within Paradise there was virginity. Therefore, when we return to Paradise, in the Kingdom of God there will be no Holy Matrimony, but what existed from the beginning: virginity. Let us not malign virginity, because that is where we shall return. And let us not overemphasize Holy Matrimony, because it is a form that passes away. Holy Matrimony is good and honorable, but it is a passing form. Let us not attach excessive importance to it. This does not mean that we should not love our wives. These are two different matters. Take note: they are two different matters. One is one thing, and the other is another.

Our wife is the neighbor closest to us, and we are obliged to love her. And so, my dear friends, Adam understood that he could have children with Eve, and for this reason he had very many children. In Adam, procreation was always connected with pleasure. But as mankind became more corrupt—for Adam was not corrupt; he fell, but he was not corrupt—when his descendants forgot God, God finally said of them, before the time of Noah: “My Spirit shall not remain with them, because they are flesh.” Here, “flesh” is meant in the broader sense.

In the broader sense, it means the carnal man. It does not mean the flesh, the body itself. It means the person whose whole outlook is carnal, the person who pursues luxury and sensual pleasures. People then ate and drank, not in order to live, but in order to enjoy themselves. And so it remains to this day. What do you think? Do we marry in order to have children—and does fornication have children of its own? Where are the children of fornication? Do we have nothing to eat at home? Why do we hurry off to restaurants to eat, and to eat tantalizing delicacies? John Chrysostom says the same thing. Interpreting a relevant passage in Genesis, he says: “Precisely because we lost that simplicity…”

“We invented,” he says, “cooks, elaborate dishes, luxuries, and so on.” Why, I ask you, do we hurry off to restaurants? For some people it has even become a habit. And how is the poor salary supposed to last—especially with all the strikes as well—when every evening we go out with our friends to eat at restaurants? My brother, do you not have a home where you can eat? Do you not have food at home? Do you not like the food in your own home?

Do you want to keep going to restaurants to eat? Is the food there tastier? Understand this: you are no longer seeking food in order to be nourished; you are seeking luxury in order to enjoy yourself. Do you see the difference? It is not a sin, then, to taste a piece of fruit or some food and say, “That is good.” Indeed, it would be a misfortune not to be able to do so. Once, you know, I had an operation on my nose. I had my septum removed.

For six months I could not tell what I was eating. There is nothing more dreadful. Whether I ate an egg or straw, it was all the same to me. And I said, “Am I going to remain like this?” Fortunately, God helped me, and my sense of smell returned. It is a very unpleasant thing not to have the use of your senses. God gave us our senses. Since He gave me a nose, am I not to smell? Am I not to taste what is sweet, bitter, or delicious with the taste buds of my tongue? God gave me these things. What, then, should I do? I should say, “Glory to God.” The sweet is good, the fruit is good, the food is good—Glory to God. This is why we say our prayer and glorify God when we finish our meal. Is there any sin in that? No. But when, as I explained to you, we leave the table in our own home to go off to disreputable establishments…”

“…to taste what the cooks prepare in places of entertainment, then it becomes luxury and self-indulgent pleasure. It is the same when I abandon Holy Matrimony and go after other women. Then I am no longer attending to what God has given and permitted me, but I keep going beyond it—further and further. That is what is sinful. Luxury in this sense is nothing but a substitute for the true delight experienced by Adam and Eve in Paradise. This is why Saint Cyril says so beautifully here: “The body must not, however, be given over to luxury.” You may eat, then, and glorify God. But take care not to stray into self-indulgence, into that something beyond…”

“…which God does not permit and which is the cause of many, many evils. You cannot imagine how many evils pleasure causes when it becomes the purpose of life, because then something intended as a means becomes an end in itself. Luxury is not the purpose of our life. “Regarding food, let these two principles guide us.” Let us also hold to these words concerning food. “For many stumble in matters of food.” Many people, he says, go astray concerning food. This is what I told you in the introduction: unfortunately, man has gone astray even in the matter of his nourishment. Some deviations may not be sinful, but they are harmful. Others are sinful. The sinful deviations are what I mentioned: the pursuit of pleasure through food. A person goes out to buy the most expensive thing. What is this obsession in man? You know, commerce itself is driven by it. Because we wanted to eat fruits from the Far East, trade expanded. How do you think the sea route between Europe and Asia was opened and commerce advanced? Explorers once discovered certain products of the East, as everyone knows—our familiar spices.

Cinnamon—although cinnamon was already known to the Hebrews—yes, it was known; but the other spices, what we call the spices of the Far East, eventually reached Europe. Europeans went wild over them. Then the merchants—who are always, forgive me, sharp-eyed opportunists—realized how much demand there was and how much money they could make. At once there were fleets and ships, sailing, of course, around the Cape of Good Hope. They came to grief there at that fearsome cape, and eventually the idea arose of opening the Suez Canal, followed by everything else we know. What do you think this whole history was about? Spices—spices that people could no longer do without.

You see, our life, commerce, politics, civilization, and the arts—everything is shaped by what we call the belly. The belly is a formidable force, especially when it goes astray. A formidable force indeed. So these deviations truly exist: the constant search for one delicacy after another. But there are also other deviations that cause harm and have by now become established, though they are not sinful. Pay attention: they are not sinful, but they are harmful. It is said that once fire was introduced into the preparation of food, it ruined the food, and man began putting poisons into his body.

That is what is said, and to a certain extent it is true. Once I begin cooking food, it starts to become poisonous. Let me give you a striking example, although by now all this has, of course, become accepted as normal. Take bread, for example. Do we eat plain wheat anymore? Of course not. We grind it, make it into bread, and bake it in the oven.

Fire has now been applied to it. Not all the components of the wheat are preserved; some are lost through baking. There is a loss. Yet what happens? We have baked it, and although it no longer harms us, neither does it benefit us very greatly. If we ate the wheat plain…”

But look at what happens. Medicine tells us today that if you bake it too long and it burns, the charred part is carcinogenic. It has therefore been observed that when I boil fish or meat, it naturally loses some of its nutrients. If I grill it, it is certainly much tastier, but on the grill parts of it begin to char. If I eat those blackened, charred portions of the meat or fish, they are carcinogenic.

There, then, is the harm. Yet, of course, I am not sinning.

The Ascension of the Theotokos, the Annunciation—do you understand? The subject of food is a vast matter. Today you see a tendency to return once again to a natural way of life. Perhaps one day we shall end up grazing in the fields again. “Some approach food offered to idols without concern, while others who practice ascesis condemn those who eat it.” In the time of Saint Cyril, who was also Archbishop of Jerusalem, the surrounding society was steeped in Judaism. As we know, the issue of food offered to idols was a pressing one. It is not an issue today, but it was then. What matters for us is the spirit of the whole matter, not the letter. In those days, animals were sacrificed to idols.

The meat was, of course, taken from the altar. The idolaters sacrificed a portion of it—that is, they burned it on their altars—and the rest of the animal was returned to its owner. If the owner had sacrificed more than one animal, or if it was a large animal, he took the meat to the butcher and sold it. Meat offered to idols was almost always found in the butcher shops, and people naturally went there, to the meat markets, to buy meat. The Apostle Paul uses the words for both the butcher and the meat market. People bought their meat there, but it had been offered to idols. The Jews of the Diaspora took particular care never to buy meat from those markets, because they knew this.

The command concerning food offered to idols was, of course, a commandment of God, given precisely to protect His people from idolatry, and meat sacrificed to idols was regarded as defiled. When Christianity came, it regarded the matter as nothing. The Apostle Paul attached no importance to it at all. Indeed, in one of his epistles he writes that if you sit down at a table, do not investigate whether the meat has been offered to idols or not; eat it. Do not investigate. But if the person beside you tells you that it was offered to idols, then do not eat it—not for the sake of your own conscience, but for the conscience of your brother, lest he be scandalized. For you know that there are no other gods.

There is one God, and therefore the meat itself is of no consequence. Unfortunately, however, this issue caused some disturbance in the Church, and people said that Paul was preaching strange and unusual things. When he returned to Jerusalem, the other Apostles called him to account. Yet he himself had rebuked the Apostle Peter in Antioch, because Peter too had been eating without making distinctions. But when certain brethren came from Judea, Peter pretended in their presence not to eat such food, so that he would not appear to be eating food offered to idols. Paul notes in one of his epistles: “I rebuked Peter to his face before them all.” And he tells him: “You are building again the things you destroyed.” In other words, Christianity takes no account of such distinctions, but now you are turning back again to Judaism.

I will not go into too much detail. The point is that the necessary maturity did not yet exist, especially among Jews who were leaving Judaism and coming to Christianity. They were not yet mature enough to understand that these things had a temporary character, just like the distinction between clean and unclean animals. It was therefore necessary for what is known as the First Apostolic Council to decree that Christians should abstain from food offered to idols, from animals that had been strangled, and from blood.

Saint Cyril refers to these things here because, as I explained, he lived close to the Apostolic era, in the middle of the fourth century, and because he was in Judea, where the matter remained especially pressing. Food offered to idols means an animal sacrificed to false gods, of course. A strangled animal is one that is not slaughtered but suffocated, as with a rabbit, so that its blood remains inside it. And then there is blood itself, which people were accustomed to drink. We shall see this a little further on, where Saint Cyril will explain it to us in detail. Thus he says that some people come and eat food offered to idols without giving the matter any consideration. But there are also others who do not eat it, who practice ascesis and continue abstaining from it, yet condemn those who do eat. And so they say, speaking always of fellow Christians: “Just look at him—he eats food offered to idols.” In such a case, what should we judge?

What should we say? What the Apostle Paul says in Romans 14:3: “Why do you judge your brother? Why do you judge him?” My dear friend, it is a greater evil to judge another person for what he eats than to say, “I do not eat food offered to idols.” Shall we apply this now to our own circumstances? You fast, my brother, and then rebuke others because they do not fast. It is one thing to offer counsel and say, “My brother, look, today is Friday; do not eat that.” This we ought to do. We should not leave the other person in his indifference. Let us offer, not a rebuke, but a word of counsel, because perhaps he has simply never thought about it.

You and I may be at work with our colleagues, and someone takes out a sandwich and begins to eat. Something struck me just two or three months ago. It was during the Nativity Fast, and in fact it was a Wednesday or Friday; I do not remember which. We went to a builder’s yard to get some iron, and we had to stay there a long time while they prepared it, weighed it, and loaded it. Around noon, the workers and craftsmen each took out something to eat. Someone bought a good number of cheese pies from a traveling vendor and brought them for the others. One man had brought a meal cooked with oil from home. Everything they ate was fasting food with oil, and we could see them right beside us.

That man was fasting, and we were glad to see it. He could simply have said to his coworkers, “Come on, fellows, today is Friday; do not eat cheese pie.” Just like that, very simply, as a word of advice. That is perfectly acceptable. But to condemn the other person and say, either to his face or behind his back, “Aren’t you ashamed? Aren’t you ashamed to be eating?”—no, my brethren, not that. My dear ones, not that. Have you noticed that some people reduce all their spirituality and all their religious devotion to fasting, and then fall into condemnation? If you see someone who fasts condemning another person who does not fast, even though that person may have reasons for eating,

then you should understand what is happening. Test this, observe it, and you will remember my words. That person’s religious devotion is limited entirely to fasting. He has no other spirituality; that is where his whole spiritual life begins and ends, and he is wretched. He is wretched. Sadly, we have many such Christians. Therefore, we must not condemn. The other person may have reasons, or perhaps the grace of God has not yet come to help him fast. God knows; God will help him. You should fast, but do not condemn. John Chrysostom has a beautiful saying that has just come to mind: “You do not eat meat, yet through accusation you sink your teeth into the flesh of your brother.”

You tear your brother to pieces with your accusations while saying, “I do not eat meat.” It is a very beautiful saying. “And in various ways the souls of some are defiled in matters concerning food, because they fail to understand the beneficial reasons for eating.” In other words, they do not discern the various valid and beneficial reasons, such as illness, old age, travel, and so forth. And people often accuse others without cause. “For we fast and abstain from meat, not because we hate it as something abominable, but because we await our reward, so that, rising above material things, we may enjoy the spiritual and noetic table.”

“And so that, having now sown in tears, we may reap with rejoicing in the age to come.” What a beautiful and precious teaching this is. What we have heard here gives, we might say, a decisive answer to the Manichaeans, who believed that foods themselves contained souls and that eating food amounted to murder. Many dreadful things have appeared throughout history. But why do I speak only of history? What does modern Buddhism believe? Does Buddhism not teach that cows are sacred animals, that all animals have souls, and that you cannot eat any of them? You know that Indian Buddhists do not eat meat. They do not eat meat because they believe that slaughtering and eating an animal is murder. One of those notorious Beatles who corrupted the world, and who met a terrible end—one of them who was murdered—had bought an entire farm in America, had he not? He kept several thousand cows there, buying them from slaughterhouses so that they would not be killed. He had meanwhile embraced Buddhism,

and because Buddhism teaches this, he believed that cows were sacred animals. So, to save the cows from the slaughterhouses, he bought them—he was wealthy—and kept them on his farm. Why?

They believed that the cow was a god, a sacred animal. These are deviations from the truth. This is why those in Greece today who accept Buddhist beliefs unfortunately reach the point of refusing to eat meat. One friend who had taken up this Buddhist teaching ate neither meat nor fish nor eggs. How did I discover it? How did it come to light? I asked him, “Tell me, why will you not eat these things?” I discovered that it was the result of Buddhist teaching. I told him, “You are sinning gravely; you are sinning gravely.” Just how gravely, we shall see a little further on, for the Apostle Paul also speaks of it. But if you wish, you may refrain from eating meat.

If you do so because you think meat is harmful, or that it contains toxins, or for some similar reason, that is your right. If you do not like eggs, or if you abstain for reasons of ascesis, that is your right. But to say, “I do not eat it because it is abominable,” or, “It is wrong to eat it because it has a soul”—that is sin. And I had barred him from Holy Communion. “Unless you cast off this belief, you will not receive Holy Communion.” He later came and assured me that he had rejected that belief, and I allowed him to receive Holy Communion. This is an exceedingly serious matter. It is profoundly heretical. “For we fast,” it says, “and abstain from meat.” We abstain: we fast from wine, and we abstain from meat.

We do this when we fast, and some people do it throughout their lives. We do not abstain because we hate these foods as abominations—“not hating them as abominable”—but because we await a reward. What reward? “So that, rising above material things,” going beyond the things perceived by the senses, we may enjoy spiritual things and the noetic table. My dear ones, this is the proper understanding, and monasticism also maintains it. Whenever monasticism says that a particular food is not to be eaten, it is not for the reasons I mentioned, but because it seeks to rise higher. And what does “higher” mean?

It means leaving material things behind, as it were, transcending them in order to enter a more spiritual life. It is not that meat is unclean or abominable; it is a spiritual matter.

“Those who now sow in tears”—so that what we sow with tears today, we may reap with rejoicing tomorrow, in the age to come. Thus, throughout the history of Israel, whenever there was fasting, or when people such as the Prophet Elijah and Saint John the Baptist ate nothing but the simplest food, this was the reason. It was not because food was something disgusting. As I have told you, it was a transcending of material things. Shall I say more? It is a foretaste of the Kingdom of God before the Kingdom of God comes. Since we would die if we ate nothing, what do we do? We do not eat every kind of food,

so that we may remember that one day we will not eat at all. It is a tangible way of keeping the remembrance of the Kingdom of God. This is praiseworthy, and it keeps us from losing the remembrance of the Kingdom of God. Even if this abstinence is not permanent, it can at least be observed periodically, as it is during the fasting seasons. We say, “Now we will not eat meat; we will not drink milk; we will not eat cheese.” Besides fasting being a matter of obedience to the Church, it is also, as I explained, a transcending of material things, so that the remembrance of the Kingdom of God may remain vivid within us. “Do not despise any who eat, or who partake of food because of bodily illness.”

So, if you are able to undertake a particular ascesis, do not, he says, despise those who eat or who take food because of bodily illness. You may be able to go without meat, but another person is ill and must eat meat. Do not condemn him. Saint Cyril tells us to be very careful about this. And truly, my dear ones, this is extremely important. There is a Canon of our Church which says that a person is released from fasting when there are reasons of health. The Church therefore approaches the matter with great compassion. If the question of food were ontological—if the food itself were unclean—there could be no exception. But because it is not an ontological matter, but a matter of ascesis and of remembering, as I have told you, our renewed nature

and the Kingdom of God, the Church acts differently in different cases and exercises freedom. To one person she says one thing, and to another something else, because one has the strength to fast while the other does not. It is very simple. “Nor should you reproach those who use a little wine for the sake of their stomach and their frequent illnesses.” Is this not the phrase from the Apostle Paul addressed to Timothy? He says not to accuse those who use a little wine. For the Apostle Paul writes to Timothy: “No longer drink only water, but use a little wine for the sake of your stomach and your frequent illnesses.”

Use a little wine for your stomach and your many illnesses. It seems that Timothy was physically frail and often ill, and so Paul tells him, “Do not drink only water.” This is the instruction: “Use a little wine.” It is very significant that Saint Cyril quotes the Apostle Paul’s entire phrase. And indeed, we might say that some people need to drink a little wine, as do laborers who work in the fields and elsewhere. In any case, the use of wine is not sinful. Pay attention to this point: it is not sinful.

Its abuse is sinful. Pay careful attention to this. When we fast from oil, we do not drink wine. Therefore, we must not imagine that wine may be placed on our table without restraint. I will say it once again, in case anyone’s mind was elsewhere and did not hear me: when we fast from oil, we do not drink wine. But if someone has a reason to eat oil during a period when we abstain from it—and you know that throughout the year we abstain from oil on Wednesdays and Fridays—the dispensation to eat oil does not mean that he may also permit himself wine, saying, “Since I eat oil, I will have wine as well.” No, because now you are seeking wine for enjoyment. So, not then. You eat oil to gain strength; wine does not give strength.

Wine does not give strength; it has other properties. Oil gives strength, and bread gives strength. Let us therefore pay attention to this. We cannot drink wine at all times. During Great Lent, five days of the week are without oil. That means five days. If we are ill, we may perhaps eat even meat. But we can still fast from wine; that is, we will not drink wine. When may we drink wine during Great Lent? Only on Saturday and Sunday, when oil is permitted, because permission for wine always accompanies permission for oil. “And do not condemn them as sinners.” Do not condemn someone who eats by calling him a sinful person. No, he is not sinning or breaking the fast;

he has a need. You see how beautifully and compassionately these matters are treated. “Nor should you hate meat as though it were something alien.” Do not hate meat as though it were foreign to God’s creation, as though it were not created by God, or as though the devil had made meat and animals. Stop—be very careful. “For the Apostle knew such people when he said”—the Apostle knew people of this kind when he said that they forbid Holy Matrimony and abstain from foods, though God created all these things “to be received with thanksgiving by the faithful.” Does the Apostle not indeed say this? The time will come when they will forbid Holy Matrimony and say

—you have encountered this in Holy Scripture, though perhaps without knowing why it was said or what it means—“Do not handle, do not taste, do not touch.” This refers to food. These beliefs were held by the Gnostics, those well-known heretics. Paul had them in mind, and he also foresaw that Gnosticism would embrace Christianity and become an exceedingly terrible enemy—perhaps the most terrible of all Christianity’s enemies—because it did not reject Christianity but embraced it with a deadly embrace. Therefore, inspired by God, Paul prophesies and says, “The time will come when people will forbid Holy Matrimony.” He does not mean virginity, for Paul himself was unmarried,

but rather the claim that Holy Matrimony is unclean. Did you hear that? They will say that Holy Matrimony is unclean and that the seed of generation is unclean. In that sense they call Holy Matrimony unclean, unlike celibacy, which is a transcending of it. And they will forbid people to eat: “Do not handle, do not taste, do not touch. Do not eat this; do not eat that. Do not eat the fig,” they say, “because it has a soul within it. Let it fall from the fig tree first, and only then eat it.” You know, Saint Cyril speaks of these things only briefly here. He will discuss them at length later, elsewhere in his catechetical lectures. He says, “The Gnostic, the Manichaean, will come and knock at your door and say, ‘Give me a little bread to eat.’” Why does he ask you for bread? So that he will not have to go and reap in the field. And he refuses to reap because he believes that by cutting down the ears of grain he would be committing murder.

by killing the stalks of grain. And when you give him the bread to eat, do you know what he says to himself? Listen, and I will tell you: “Bread, I am eating you. But I neither harvested you nor baked you. May the one who harvested you be harvested in the same way, and may the one who baked you be baked in the same way. As for me, I neither harvested you nor baked you; I am only eating you.” Wonderful! It is like the Millennialists who say, “You fool, go off to war and get yourself killed. I will not take up arms, but I still want my freedom here, and I want to be free to spread my heresy.” Do you see? So tell that heretic, tell that Manichaean:

“Get out of my sight! I will give you neither bread nor anything else.” You see, these things have existed and, as I tell you once again, they still exist. And even if a particular error no longer exists, we grasp the spirit behind such things and use it to judge whatever may confront us in life. “When abstaining, honor the food. Do not abstain from it as though it were abominable, even though you will receive a reward; rather, since it is good, pass beyond it for the sake of the better spiritual realities set before you.” You see, Saint Cyril insists on this again and again. If you abstain, he says, do not abstain because you regard foods as abominable. You simply rise above them and keep the spiritual blessings in your nous, your spiritual intellect. I fast and do not eat because I keep the Kingdom of God in mind. But

let us also look at the next paragraph. “Guard your soul carefully, lest you eat anything offered to idols.” Do not eat food offered to idols, for the reasons I explained at the beginning. “Concerning these foods, instructions were given not only by me, but also by the Apostles and by James, the bishop of this Church.” This took place under Saint James, when the First Apostolic Council was held. “And the Apostles and the priests write a general letter to all the Gentile believers, directing them first of all to abstain from food offered to idols, and then also from blood and from anything strangled,” as I explained to you. These things are written in Acts, chapter 15, verse 29. “For many people, being brutish and living like dogs, lap up blood without restraint.”

“Imitating the ways of the fiercest wild beasts, they devour strangled animals without restraint. But you, servant of Christ, when you eat, eat with reverence. And enough has now been said concerning food.” In other words, he says that some people are brutish and live like dogs—“living like dogs”—licking and lapping up blood. You know, when foxes enter a henhouse and find many hens, they do not eat them. They strangle them and drink their blood. If there is only one hen in the henhouse, they take it and leave. That is, they are not satisfied with blood alone. Human beings do this as well. I remember the following from the time of the German occupation, my dear ones: the Germans brought in from Romania

cans of blood from the slaughterhouses. They congealed it, and those cans contained nothing but blood, which, of course, they ate. Take care, he says, not to do this, because in this way you imitate the animals. And as God says—as I explained to you—when a person drinks blood, especially raw blood, he becomes savage. And to see that this is so, there are criminals who, after slaughtering someone with a knife, as they say—

Ευρισκόμεθα εις την τετάρτη κατήχηση του Αγίου Κυρίλου, παράγραφος 27η, που αναφέρεται εις το θέμα της διαίτης του ανθρώπου, του φαγητού. Ο τίτλος είναι «Περί βρωμάτων», δηλαδή περί φαγητών. Λοιπόν, ίσως εκ πρώτης όψεως να φαίνεται περίεργο πώς θα μπορούσε να ασχοληθεί ο Άγιος Κύριλος με το θέμα των βρωμάτων, των φαγητών. Δεν είναι περίεργο, γιατί απλούστατα με το θέμα των φαγητών ασχολείται και η Αγία Γραφή και όχι μόνο μία φορά. Μάλιστα, αν λάβετε υπόψη ότι όταν ο Θεός εδημιούργησε τους πρωτοπλάστους, μετά τη δημιουργία των καθόρισε και την τροφή των.

Ο καθορισμός της τροφής δεν είναι μόνο εις τους πρωτοπλάστους, τους ανθρώπους, αλλά και διά τα ζώα. Και εκείνο που κάνει εντύπωση είναι ότι ο Θεός καθόρισε κοινή την τροφή του ανθρώπου και των ζώων. Και αυτή η κοινή τροφή δεν είναι τίποτε άλλο παρά το φυτικό βασίλειο. Δεν ξεχωρίζει δε τίποτε και δεν διακρίνει τίποτε από το φυτικό βασίλειο ως απόβλητο, αλλά περιορίζεται μόνον εις το φυτικό βασίλειο και όχι στο ζωικό βασίλειο. Αυτά, λέγει, θα τρώτε, είπε ο Θεός εις τους πρωτοπλάστες, και η ίδια τροφή θα είναι και διά τα ζώα.

Αργότερα όμως, μετά την πτώση, οι πρωτόπλαστοι εκρεοφάγησαν. Βρίσκομεν τον Άβελ να είναι ποιμήν προβάτων. Τότε ο Θεός, σιωπηρώς, ανέχθη το θέμα και, όταν έγινε ο κατακλυσμός, ο Θεός έκανε ανανέωση της ευλογίας. Μάλιστα, με τις ίδιες λέξεις ευλογεί ο Θεός τον Νώε που ευλόγησε τον Αδάμ και την Εύα. Πάλι είπε: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και πληρώσατε την γην και κατακυριεύσατε αυτής». Αλλά η διαφοροποίηση είναι μόνο στο θέμα της τροφής. Και λέει εκεί ο Θεός ότι τώρα μπορείτε να τρώτε κρέας και να το τρώτε όπως ακριβώς τρώτε και το φυτικό βασίλειο. Έτσι λοιπόν η βρώσις του ζωικού βασιλείου γίνεται.

Επισήμως από τον Θεό γίνεται και ευλογημένα, δηλαδή γίνεται από τον Νώε και εξής. Μόνο ο Θεός εκράτησε εκείνο που πάντα συμβαίνει στον Θεό, ότι δίδει κάτι, κάτι κρατά για τον εαυτό του. Λέγει: «Δεν θα φάτε όμως το αίμα των ζώων, διότι είναι η έδρα της ζωής, της ψυχής».

Εννοεί ζωή εδώ, όχι της ψυχής της νοεράς, διότι τα ζώα δεν έχουν ψυχή· είναι η ζωή. Και αν θα δοκιμάσετε, θα φάτε, λέγει, κρέας — θα το δούμε εδώ πάλι, θα το λέει ο Άγιος Κύριλλος — τότε θα ζητήσω τη ζωή σας από το χέρι των θηρίων, που σημαίνει θα σας κατασπαράξουν τα ζώα, εάν τρώτε το αίμα τους. Εκείνο που θα ήθελα τώρα να σημειώσω, να μείνω περισσότερο σε αυτά που σας λέγω, είναι ότι ο Θεός καθορίζει την τροφή. Αυτός ο καθορισμός της τροφής έγινε και αργότερα εις τον λαό του Θεού, όταν ο Θεός καθόρισε τι ο λαός του θα έτρωγε, με τη διάκριση, όχι την οντολογική αλλά τη νομική, των καθαρών και ακαθάρτων ζώων. Και όταν λέμε όχι την οντολογική, εννοούμε τα ζώα εκείνα — συγγνώμη — ότι τα ζώα δεν είναι καθαρά και ακάθαρτα από οντολογικής, πραγματικής πλευράς. Δηλαδή ο Θεός δεν έκανε καθαρά και ακάθαρτα ζώα. Όλα είναι καθαρά. Αλλά από νομικής, που σημαίνει βάζει έναν περιορισμό ο Θεός και λέγει: «Αυτό το ζώο δεν θα το φας».

«Εγώ το ονομάζω ακάθαρτον», όπως σας έλεγα μια περασμένη φορά, την ώρα των αποριών, για το θέμα της εμμηνορρησίας. Ο Θεός λέγει: «Η γυναίκα είναι ακάθαρτη». Δεν είναι οντολογικά ακάθαρτη, είναι νομικά ακάθαρτη, διότι λέει ο Θεός είναι ακάθαρτη. Ή εκείνος ο οποίος θα υποστεί ή υφίστατο εκσπερμάτιση κατά την ονείρωξη λέγεται ακάθαρτος, έλεγετο στην Παλαιά Διαθήκη. Όχι διότι το σπέρμα είναι ακάθαρτον οντολογικά, αλλά νομικά. Πιστεύω είναι σαφές το θέμα, το καταλαβαίνετε. Γι’ αυτό και αργότερα ο Θεός θα πει στον Απόστολο Πέτρο, που του παρουσιάζει την οθόνη με τα ζώα, του λέγει πέτρε θείσον φάγε Εκείνο το γνωστό όραμα, όταν ευρίσκεται στην Ιόππη. Και λέγει ο Πέτρος: «Κύριε, ποτέ μου δεν έφαγα κοινά και ακάθαρτα ζώα. Πώς μου λέγεις να θύσω και να φάγω;» Και λέγει ο Θεός: «Μη τα κάνεις», λέγει, «ακάθαρτα. Εκείνα μη τα κάνεις κοινά. Συ μη κοίνου. Α ο Θεός εκαθάρισε, συ μη κάνεις κοινά και ακάθαρτα εκείνα τα οποία ο Θεός έχει καθαρίσει». Πώς τα έχει καθαρίσει; Εδώ σημαίνει λοιπόν ότι δεν έχουμε οντολογική ακαθαρσία αλλά νομική ακαθαρσία. Και η νομική είναι γιατί το λέει ο Θεός. Όχι γιατί έτσι είναι, αλλά γιατί το λέει ο Θεός. Έτσι το θέλει ο Θεός να είναι. Για λόγους παιδαγωγικούς κλπ., κλπ. Έχει το σχέδιό του ο Θεός. Είναι άλλοι λόγοι. Ωστόσο...

Ήθελα να σας πω με αυτό ότι καθορίζεται το θέμα των τροφών. Αν θέλετε, και μέσα στην Εκκλησία μας, λέμε το θέμα της νηστείας. Τι έχουμε; Δεν έχουμε καθορισμό των τροφών; Όταν λέμε «Δεν θα φάγω σήμερα κρέας, γιατί είναι Παρασκευή», σημαίνει ότι το κρέας είναι ακάθαρτο την ημέρα της Παρασκευής; Όχι, δεν είναι ακάθαρτο. Αλλά σημαίνει ότι σήμερα δεν πρέπει να φάω. Όχι διά λόγους οντολογικούς, αλλά διά λόγους νομικούς, δηλαδή διά λόγους του νόμου του Θεού. Αλλά βλέπει κανείς την τροφή με ένα κύριο σημείο μέσα στη ζωή του ανθρώπου και δεν μπορούσε παρά να καθοριστεί από τον Θεό. Και δεν μπορούσε παρά να αποτελέσει και παράγραφον εις τις κατηχήσεις του Αγίου Κυρίλου. Γι’ αυτό λοιπόν και ο Άγιος Κύριλλος καθορίζει και αυτό το θέμα, το οποίο τώρα θα δούμε. Σας έκανα αυτή την κάποια

πιο εκτεταμένη εισαγωγή για να αντιληφθείτε ότι το θέμα δεν είναι παρωνυχίς. Τώρα τι, θα μας καθορίζει και η θεολογία, ξέρω εγώ, ο λόγος του Θεού, τι θα φάμε; Βεβαίως, βεβαίως. Και όπως σας εξήγησα, το θέμα είναι σημαντικό. Και τώρα, αγαπητοί μου, διαβάζουμε: «Τρεφέσθω δε το σώμα σιτίοις, ίνα ζη και ανεμποδίστως υπηρετή». Τρέφεται λοιπόν το σώμα με φαγητά, με σιτία. Σιτία είναι τα φαγητά, γι’ αυτό λέμε ασιτία, θα πει όχι φαγητά. Έπαθε, λέει, αυτός ο άνθρωπος ασιτία, δηλαδή δεν τρώγει και δεν είναι καλά.

Δηλαδή να πεθάνει. Τρέφεται λοιπόν το σώμα με σιτία, με φαγητά, για να ζει και να υπηρετεί ανεμπόδιστα. Τι να υπηρετεί; Το έργο της ψυχής, που έτσι ο ολόκληρος ο άνθρωπος πρέπει να υπηρετήσει το έργο της σωτηρίας του. Εδώ έχουμε μία πολύ ωραία και εντελώς ανθρώπινη τοποθέτηση. Μέσα σε αυτόν τον πάρα πολύ απλό στίχο, που καθορίζει ότι το θέμα της τροφής είναι από τον Θεό. Ο Θεός έκανε τους ζωντανούς οργανισμούς — ζωντανούς εννοώ του ζωικού βασιλείου, γιατί ζωντανό είναι και το φυτικό βασίλειο — έκανε τους ζωντανούς οργανισμούς με πεπτικό σύστημα. Γιατί ο Θεός έκανε πεπτικό σύστημα;

Έτσι το έκρινε η σοφία του και η αγάπη του. Έτσι το ήθελε. Και το λέγω αυτό γιατί στην Βασιλεία του Θεού, που φυσικά δεν θα υπάρχει το ζωικό βασίλειον, δεν θα υπάρχουν τα ζώα, τα ζώα δεν θα αναστηθούν, μόνο ο άνθρωπος θα αναστηθεί, στη Βασιλεία του Θεού δεν θα υπάρχει πεπτική λειτουργία. Θα υπάρχει το πεπτικό σύστημα, γιατί αν έλειπε, θα έπαυε να είναι ο άνθρωπος ο πλήρης άνθρωπος. Αλλά δεν θα υπάρχει η πεπτική λειτουργία. Όπως θα υπάρχει και γεννητική περιοχή, αλλά δεν θα υπάρχει ο γάμος. Δηλαδή δεν θα υπάρχει η γενετήσια λειτουργία. Δεν θα υπάρχει λοιπόν ο γάμος.

Αν βγάλουμε το πεπτικό σύστημα, βγάλουμε το γεννητικό σύστημα, δεν ξέρω τι άλλο θα μπορούσαμε να βγάλουμε, τότε τι μένει από τον άνθρωπο; Τότε πώς μπορούμε να μιλάμε για την Ανάσταση του ανθρώπου; Τι θα αναστηθεί; Θα αναστηθεί ολόκληρος ο παλιός άνθρωπος, μόνο που δεν θα τρώγει, δεν θα παντρεύεται. Δεν είπε ο Κύριος ότι στη Βασιλεία του Θεού ούτε παντρεύονται ούτε νυμφεύονται; Και ότι ο Θεός, λέει ο Απόστολος Παύλος, και ταύτην και τα βρώματα καταργήσει. Και το ρήμα καταργώ, σας εξηγούσα μια άλλη φορά, δεν σημαίνει εξαφανίζω, αλλά σημαίνει θέτω εκτός έργου. Προσέξτε το ρήμα καταργώ. Μάλιστα, με την ευκαιρία, λέμε σε μία ευχή — όχι, συγγνώμη —

λέμε σε μία ευχή που λέμε στο μνημόσυνο: «Ο τον θάνατον καταπατήσας, τον δε διάβολον καταργήσας». Μερικοί νομίζουν ότι το ρήμα καταργώ σημαίνει εξαφανίζω. Κάποτε, δυστυχώς, αλλά και από τότε πήρα το μάθημά μου κι εγώ, το είχα αλλάξει και έλεγα ανάποδα τα πράγματα. Έλεγα ότι έκαναν λάθος εκείνοι που διατύπωσαν την ευχή — τρομάρα μου, αλίμονό μου — και έλεγα: «Ο τον θάνατον καταργήσας, τον δε διάβολον καταπατήσας». Το έλεγα αντίστροφα. Όχι, αγαπητοί μου. Ο Θεός επάτησε τον θάνατο και κατήργησε τον διάβολο, διότι το ρήμα καταργώ — το ρήμα καταργώ είναι και στη Σοφία Σολομώντος — εκεί για πρώτη φορά το συνειδητοποίησα, εκεί πήρα λίγο είδηση του πράγματος και είπα: «Δεν πρέπει, σας ευχαριστώ,

να διορθώνουμε τίποτα εάν δεν αποκτήσουμε πολύ καλή και βαθιά γνώση των πραγμάτων». Μην λέμε στραβό αυτό και στραβό εκείνο· είναι επικίνδυνο πράγμα. Λοιπόν, έμαθα ότι το ρήμα καταργώ δεν σημαίνει εξαφανίζω, αλλά σημαίνει θέτω εκτός έργου, εκτός ενεργείας. Έτσι, ο διάβολος δεν καταργήθηκε με την έννοια εξαφανίστηκε. Αλλά και ακόμη μετά την τελική κρίση πάλι ο διάβολος δεν θα εξαφανιστεί· θα είναι στην κόλαση. Τι σημαίνει; Ότι του αφαίρεσε τη δυνατότητα να ενεργεί όπως ενεργούσε προ του Σταυρού. Συνεπώς τον διάβολο τον κατήργησε, δηλαδή του αφαίρεσε το έργο που έκανε, για να δημιουργεί ό,τι δημιουργεί, και τελικά ο διάβολος θα πάει στην άκρη, αλλά όχι θα εξαφανιστεί.

Εδώ, όταν λέμε θα καταργήσει ο Θεός το πεπτικό σύστημα, θα πει σαφώς ότι δεν θα εργάζεται το πεπτικό σύστημα ως λειτουργία. Θα πω ξανά τη φράση: «Ο δε Θεός και ταύτην την κοιλίαν και ταύτα τα βρώματα καταργήσει». Πιάσαμε το ρήμα καταργώ· είναι πολύ σπουδαίο. Ώστε θα έχω το στομάχι μου, δεν θα λειτουργεί. Θα έχω τη γεννητική μου περιοχή, δεν θα υπάρχει ο γάμος. Δεν θα υπάρχουν ως λειτουργίες. Τώρα όμως ο Θεός κρίνει ότι για να ζήσω πρέπει να φάω. Τότε ο Θεός θα κρίνει, για να ζήσω, ότι δεν πρέπει να φάω. Βλέπετε ο Θεός πώς κρίνει· είναι στη δύναμη του Θεού,

στη σοφία του Θεού. Έτσι το κρίνει ο Θεός. Συνεπώς, αν εγώ θα ήθελα να υπερβώ μερικά πράγματα και να πω «Εγώ θέλω να μην τρώγω», αλλά τότε δεν έχω παρά να πεθάνω. Ξέρετε, με συγχωρείτε, μπορεί να μην πηγαίνει στην ιερότητα της ώρας, αλλά θα το πω. Πάνω, λέει, που έμαθε ο Χότζας το γαϊδούρι του να μην τρώει, ψόφησε. Ε, μα πώς θα το κάνεις; Θα μάθεις να μην τρως; Αν μάθεις να μην τρως, τότε θα πεθαίνεις, γιατί είναι υπερηφάνεια. Και μην νομίσετε· υπάρχουν αιρετικοί, υπήρξαν αιρετικοί στην ιστορία, που επιδίδονται σε τέτοιες καταστάσεις. Μην το ξεχνάτε αυτό. Γι’ αυτό σας είπα, είναι πολύτιμη αυτή η φράση: να τρέφετε το σώμα με τα φαγητά που έδωσε ο Θεός, για να ζει, για να ζει,

να υπηρετεί ανεμπόδιστα το έργο της σωτηρίας του ανθρώπου. Θα πει ανεμπόδιστα. Εάν θέλω να μην τρώγω και να αρρωστήσω, τότε πώς θα υπηρετήσω το έργο της σωτηρίας μου; Γι’ αυτό και στο θέμα της νηστείας, πρέπει να το σημειώσουμε, όταν κάποτε ένας άνθρωπος δεν αντέχει, σου λέγει: «Όταν δεν φάγω λάδι, τρέμουν τα πόδια μου και λιποθυμώ». Ή σου λέγει: «Το πρωί, εάν θα πάω στην εκκλησία και δεν έχω φάει κάτι, τρέμουν τα πόδια μου και λιποθυμώ». Ρωτούμε τώρα και λέμε: Γιατί δεν τρώμε όταν πηγαίνουμε στην εκκλησία; Διότι, όταν φάμε, δεν μπορούμε εύκολα να κάνουμε προσευχή. Πάντοτε υπάρχει ένα βάρος στο στομάχι από τις τροφές και πηγαίνουμε με άδειο στομάχι. Εγώ θα πάρω αυτόν μόνο τον λόγο, δεν λέω άλλο λόγο. Είναι κι άλλοι λόγοι.

Προσέξτε, είναι και άλλοι λόγοι. Εγώ παίρνω αυτόν μόνο. Δεν τρώγουν λοιπόν γι’ αυτό, για να μπορούν να προσευχηθούν. Εάν όμως, επειδή δεν έφαγα, δεν μπορώ να προσευχηθώ, τότε, εάν φάγω μια μπουκιά ψωμί, ένα παξιμάδι, ακριβώς για να μπορώ να προσευχηθώ, δεν είναι καλύτερα; Αλλά μπορώ λοιπόν να φάω. Πότε; Όταν έχω λόγους. Διότι τελικά πρέπει να φτάσω ανεμπόδιστα να εργαστώ τη σωτηρία μου. Είτε λοιπόν έτσι είτε έτσι, το πράγμα βρίσκεται στην κρίση, θα το λέγαμε, της Εκκλησίας. «Ου μην εις τρυφάς εκδοθή». Εδώ τώρα υπάρχει παρεκτροπή. Όταν ο Θεός έκανε τον Αδάμ και την Εύα, είπε έναν τρόπο. Τι τους είπε; Ότι μπορείτε να φάτε από τους καρπούς όλων των δένδρων. Και τους είπε ότι η δίαιτά τους θα ήταν το φυτικό βασίλειο. Θα μπορούσαν να αντιληφθούν ή μάλλον να διανοηθούν οι πρωτόπλαστοι ότι θα έπρεπε να αρχίσουν να δημιουργούν την εκτροπή από την τροφή στην τρυφή, από την τροφή στην τρυφή; Παρότι λέγεται ο Παράδεισος «Παράδεισος της τρυφής», έτσι λέγεται. Αλλά εδώ δεν έχει καμία σχέση ο Παράδεισος της τρυφής με την τρυφή που λέει εδώ ο Άγιος Κύριλλος. Εξηγώ. Όταν ο Θεός είπε

μπορούν να τρώγουν από όλα τα δένδρα, τους καρπούς όλων των δένδρων, σήμαινε ότι οπωσδήποτε και οι αισθήσεις των είχαν μια τελειότητα. Και εμείς έχουμε μια τελειότητα, θα λέγαμε, πάνω κάτω, σε μια ακμαία ηλικία και σε μια ακμαία υγεία, έχουμε μια τελειότητα αισθήσεων. Δηλαδή η όσφρησή μας αντιλαμβάνεται τις μυρωδιές των καρπών. Η γεύση μας το ίδιο. Τα μάτια μας θα δουν ένα ωραίο μήλο, έναν ωραίο καρπό, θα το χαρούν. Πρώτα πρώτα μάλιστα τα μάτια μας χαίρονται τους καρπούς πριν ακόμη φάμε. Γιατί πάμε και διαλέγουμε να είναι μεγάλα τα φρούτα, ωραία; Θαρρώ, χαίρονται και τα μάτια. Έτσι οι αισθήσεις απολαμβάνουν. Αυτό είναι μια απόλαυση.

Δεν απαγορεύεται. Με αυτή την έννοια ήταν ο Παράδεισος τόπος τρυφής, απολαύσεως. Αυτό δεν έχει τίποτα το εφάμαρτον. Προσέξτε όμως τώρα. Από τη στιγμή που μπήκε η αμαρτία, τότε τα πράγματα άλλαξαν. Και τότε ο άνθρωπος άρχισε να ζητά στην τροφή την τρυφή. Δεν το καταλαβαίνετε; Θα σας το πω με άλλο σχήμα. Το γενετήσιο έχει το στοιχείο της ηδονής. Δεν το επενόησε ο άνθρωπος, ο Θεός το έβαλε. Το στοιχείο της ηδονής ο Θεός το έβαλε. Συνεπώς είναι αγιασμένο. Αλλά αυτό συνδέεται με την τεκνογονία. Μην τρομάξετε με αυτά που θα πω όμως.

Εξηγήσεις άλλες έχω κάνει άλλοτε. Όταν ο Θεός είπε το «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε» και μετά ταύτα, μετά την πτώση εννοείται, άρχισε ο γάμος. Ο γάμος μετά την πτώση, προσέξτε εδώ. Ο γάμος είναι έξω από τον Παράδεισο. Μες στον Παράδεισο υπήρχε η παρθενία. Γι’ αυτό και όταν θα επανέλθουμε στον Παράδεισον, στη Βασιλεία του Θεού δεν θα υπάρχει ο γάμος, αλλά ό,τι υπήρχε αρχαιόθεν, η παρθενία. Γι’ αυτό μην διαβάλλουμε την παρθενία, γιατί εκεί θα ξαναγυρίσουμε, και μην υπερτονίζουμε τον γάμο, διότι είναι σχήμα, παρέρχεται. Καλός ο γάμος, τίμιος, αλλά είναι σχήμα. Μην του δίνουμε πάρα πολύ μεγάλη βαρύτητα. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν πρέπει να αγαπάμε τη γυναίκα μας. Είναι δύο διαφορετικά πράγματα. Προσέξτε, είναι δύο διαφορετικά πράγματα. Άλλο το ένα, άλλο το άλλο.

Είναι η πλησιεστέρα πλησίον μας η γυναίκα μας και οφείλουμε να την αγαπούμε. Έτσι, αγαπητοί μου, ο Αδάμ αντελήφθη ότι μπορούσε με την Εύα να κάνει παιδιά. Αλλά γι’ αυτό και έκανε πάρα πολλά παιδιά. Πάντα συνεδέετο η τεκνογονία στον Αδάμ με την ηδονή. Αλλά όσο διεφθείρετο ο άνθρωπος — γιατί ο Αδάμ δεν ήταν διεφθαρμένος, έπεσε αλλά δεν ήταν διεφθαρμένος — όταν οι απόγονοί του ξέχασαν τον Θεό, τότε έφτασε να πει ο Θεός γι’ αυτούς, και είναι προ του Νώε: «Ου μη καταμείνη το πνεύμα μου επ’ αυτοίς, δια το είναι αυτούς σάρκας». Θα πει σάρκα εδώ, εν ευρεία εννοία,

εν ευρεία εννοία, είναι ο σαρκικός άνθρωπος. Δεν είναι η σάρκα, το σώμα. Είναι αυτός που έχει φρόνημα σαρκικό, είναι αυτός που είναι ο άνθρωπος που κυνηγάει τις τρυφές. Τότε οι άνθρωποι έτρωγαν και έπιναν όχι για να ζήσουν αλλά για να απολαύσουν. Έτσι μέχρι σήμερα. Τι λέτε; Παντρευόμαστε για να κάνουμε παιδιά και η πορνεία έχει τα παιδιά της; Πού είναι τα παιδιά της πορνείας; Στο σπίτι μας δεν έχουμε να φάμε; Γιατί τρέχουμε στα κέντρα να φάμε; Και να φάμε τα γαργαλιστικά. Το λέει εξάλλου και ο Ιερός Χρυσόστομος, το βλέπετε αυτό, ότι, ερμηνεύοντας ένα σχετικό χωρίο πάνω στη Γένεση, λέγει: «Επειδή ακριβώς χάσαμε αυτή την απλότητα,

επινοήσαμε», λέγει, «μαγείρους και φαγητά και τρυφές και λοιπά και λοιπά». Γιατί, παρακαλώ, τρέχουμε στα κέντρα; Και μάλιστα είναι συνήθεια σε μερικούς. Και πού να φτάσει ο ταλαίπωρος μισθός; Δώσ’ του και οι απεργίες παραπέρα. Όταν κάθε βράδυ βγαίνουμε με τους φίλους μας να φάμε στα κέντρα. Αδελφέ μου, δεν έχεις σπίτι να φας; Σπίτι δεν έχεις να φας; Δεν σου αρέσει το φαγητό του σπιτιού σου;

Θες να πηγαίνεις στα κέντρα να τρως; Εκείνο είναι πιο νόστιμο; Εδώ και ξέρετέ το: δεν κυνηγάς την τροφή για να τραφείς, κυνηγάς την τρυφή για να απολαμβάνεις. Βλέπετε τη διαφορά, παρακαλώ; Δεν είναι αμαρτία, λοιπόν, αν δοκιμάσω ένα φρούτο ή ένα φαγητό και πω «Ωραίο». Βέβαια θα ήταν δυστύχημα... Κάποτε, μια φορά, ξέρετε, έχω κάνει μια εγχείρηση στη μύτη μου. Είχα βγάλει

το διάφραγμα. Επί έξι μήνες δεν καταλάβαινα τι έτρωγα. Δεν υπάρχει πιο φοβερό πράγμα. Εάν έτρωγα αυγό ή άχυρα, ήταν το ίδιο πράγμα. Και είπα: «Δηλαδή θα μείνω έτσι;» Ευτυχώς ο Θεός βοήθησε και ξαναγύρισε η όσφρηση. Δηλαδή είναι πολύ άσχημο πράγμα να μην έχεις τις αισθήσεις σου. Ο Θεός έδωσε τις αισθήσεις. Ε, δεν θα μυρίσω λοιπόν, αφού μου έδωσε τη μύτη; Δεν θα δοκιμάσω το γλυκό, το πικρό, το νόστιμο με τις γευστικές θηλές της γλώσσας μου; Ο Θεός μου τα έδωσε αυτά. Τι θα κάνω; «Δόξα τω Θεώ» θα πω. Ωραίο είναι το γλυκό, ωραίο είναι το φρούτο, ωραίο είναι το φαγητό, δόξα τω Θεώ. Γι' αυτό και κάνουμε την προσευχή μας και δοξάζουμε τον Θεό όταν τελειώνουμε το τραπέζι μας. Υπάρχει αμαρτία; Όχι. Όταν όμως, όπως σας εξήγησα, αφήνουμε το τραπέζι του σπιτιού μας για να πηγαίνουμε στα καταγώγια...

να δοκιμάζουμε εκείνα που μαγειρεύουν οι μάγειροι στα κέντρα διασκεδάσεων, τότε εκεί είναι η τρυφή, είναι η απόλαυση. Όπως και όταν αφήνω τον γάμο και πηγαίνω σε ξένες γυναίκες, τότε δεν κοιτάζω ό,τι ο Θεός μού έδωσε και μου επέτρεψε, αλλά πηγαίνω πιο πέρα, πιο πέρα, πιο πέρα. Αυτό είναι το εφάμαρτο. Και, συνεπώς, η τρυφή με αυτή την έννοια δεν είναι παρά ένα υποκατάστατο της αληθούς τρυφής που αισθάνονταν οι πρωτόπλαστοι μέσα εις τον Παράδεισο. Γι' αυτό λέγει ωραιότατα εδώ ο Άγιος Κύριλλος ότι «ου μην ίνα προς τρυφάς εκδοθῇ». Μπορείς λοιπόν να τρώγεις, να δοξάζεις τον Θεό. Πρόσεξε όμως, μην εκτραπείς στην τρυφή, σε εκείνο το παραπέρα το

οποίο ο Θεός δεν το επιτρέπει και που είναι η αιτία πολλών, πολλών κακών. Δεν φαντάζεστε πόσων κακών αιτία είναι η απόλαυση όταν γίνει σκοπός στη ζωή, διότι στην πραγματικότητα γίνεται σκοπός, ενώ είναι μέσον. Η τρυφή δεν είναι σκοπός στη ζωή μας. «Και περί τροφών δε ημίν έστω ταύτα τα δύο». Και σε εμάς αυτοί οι λόγοι ας υπάρχουν για τις τροφές. «Επειδή πολλοί και περί τα βρώματα πταίουσι». Επειδή πολλοί, λέγει, πέφτουν έξω και ως προς το θέμα των φαγητών. Ό,τι δηλαδή σας έλεγα στην εισαγωγή, ότι δυστυχώς ο άνθρωπος έχει παρεκκλίνει και στο θέμα της τροφής του. Έχουμε βέβαια παρεκκλίσεις εδώ οι οποίες μπορεί να μην είναι εφάμαρτες, αλλά είναι βλαβερές. Έχουμε και τις εφάμαρτες παρεκκλίσεις. Και οι εφάμαρτες παρεκκλίσεις είναι αυτό που σας είπα: το κυνηγητό των ηδονών στις τροφές. Θα πάει να αγοράσει το πιο ακριβό πράγμα. Τι είναι, τι μανία στον άνθρωπο! Ξέρετε, πάνω σε αυτό κινείται και το εμπόριο. Επειδή θα θέλαμε να φάμε φρούτα της Άπω Ανατολής, αναπτύσσεται το εμπόριο. Πώς λέτε ανοίχθηκε η οδός η θαλασσία μεταξύ Ευρώπης και Ασίας και προωθήθηκε το εμπόριο κ.λπ.; Οι εξερευνηταί κάποτε βρήκαν κάποιες ουσίες της Ανατολής, γνωστό αυτό, τα γνωστά μας μπαχάρια.

Κανέλα, αν και η κανέλα ήταν γνωστή και στους Εβραίους, ήταν γνωστή, ναι, αλλά τα άλλα τα μπαχάρια, τα μπαχαρικά, αυτό που λέμε μπαχαρικά, της Άπω Ανατολής, κάποτε ήρθαν στην Ευρώπη. Ξετρελάθηκαν οι Ευρωπαίοι με τα μπαχάρια. Και τότε οι έμποροι, οι οποίοι είναι πάντοτε, με συμπαθάτε, αετονύχηδες, αντελήφθησαν τι πέραση είχαν και πώς μπορούσαν να κερδίζουν χρήματα. Και αμέσως και στόλοι και πλοία και, βέβαια, πήγαιναν από το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδος. Εκεί τρώγαν τα μούτρα τους, το φοβερό ακρωτήριο, και τελικά σκέφτηκαν να ανοιχθεί η διώρυγα του Σουέζ και τα γνωστά τα παρακάτω. Τι ήτανε, λέτε, όλη αυτή η ιστορία; Τα μπαχάρια. Τα μπαχάρια, που δεν μπορούσαμε να αποχωριστούμε μετά πια.

Βλέπετε, διαμορφώνεται η ζωή μας, το εμπόριο, η πολιτική μας, ο πολιτισμός μας, οι τέχνες, όλα διαμορφώνονται από αυτό που λέγεται κοιλιά. Είναι φοβερός παράγων η κοιλιά και, όταν μάλιστα παρεκτραπεί, είναι φοβερός παράγων. Φοβερός. Ώστε εδώ πράγματι υπάρχουν αυτές οι παρεκτροπές, το να αναζητώ ό,τι αναζητώ. Υπάρχουν όμως και άλλες παρεκτροπές, οι οποίες βλάπτουν και που πια θα μπορούσαμε να ειπούμε ότι καθιερώθηκαν και δεν είναι εφάμαρτες. Είναι το εξής, προσέξτε: δεν είναι εφάμαρτες, αλλά βλάπτουν. Λέγεται ότι αφότου μπήκε η φωτιά στην τροφή, την κατέστρεψε και ο άνθρωπος βάζει πια δηλητήρια μέσα στον οργανισμό του.

Λέγεται. Μέχρι σ' έναν βαθμό είναι αλήθεια. Εάν δηλαδή αρχίσω να μαγειρεύω την τροφή, τότε αυτή αρχίζει να γίνεται δηλητήριο. Θα σας πάρω ένα χτυπητό παράδειγμα, παρότι βέβαια υπάρχει πλέον μία νομιμοποίηση σε αυτά όλα. Το ψωμί, επί παραδείγματος. Το τρώμε στάρι πια σκέτο; Έτσι δεν είναι; Θα το αλέσουμε, θα το κάνουμε ψωμί, θα το φουρνίσουμε.

Πια, βέβαια, μπήκε φωτιά. Όλα εκείνα τα συστατικά του σταριού δεν διατηρούνται· με το ψήσιμο κάποια χάνονται, έχουμε απώλεια. Αλλά τι γίνεται; Το οποίο ναι μεν το ψήσαμε και δεν μας βλάπτει πια, όχι όμως και μας ωφελεί πάρα πολύ. Εάν τρώγαμε σκέτο το σιτάρι...

Αλλά κοιτάξτε τι γίνεται. Το λέει σήμερα η ιατρική: εάν το ψήσετε τώρα περισσότερο και καεί, εκείνο το καρβουνίδι του είναι καρκινογόνο. Γι' αυτό παρετηρήθη ότι όταν βράσω το ψάρι, το κρέας, βέβαια χάνει ουσίες. Εάν το κάνω στη σχάρα, είναι πολύ πιο νόστιμο βέβαια, αλλά στη σχάρα εκεί αρχίζει να καρβουνιάζει σε κάποια σημεία. Εκεί τα κάρβουνα, τα καρβουνιάσματα πάνω στο κρέας ή στο ψάρι, εάν τα φάγω, είναι καρκινογόνα.

Να λοιπόν και η ζημία. Και βέβαια δεν αμαρτάνω.

Ανάληψης της Θεοτόκου, Ευαγγελισμός, Αντιλαμβάνεστε; Το θέμα των τροφών είναι μεγάλη ιστορία. Βλέπετε σήμερα μια τάση που υπάρχει να γυρίσουμε πάλι στη φυσική ζωή. Μήπως κάποτε φτάσουμε να ξαναγυρίσουμε να βόσκουμε στα χωράφια. «Οι μεν γαρ τοις ειδωλοθύτοις αδιαφόρως προσέρχονται, οι δε ασκούμενοι κατακρίνουσι τους εσθίοντας». Στην εποχή του Αγίου Κυρίλλου, επειδή μάλιστα ήταν και Αρχιεπίσκοπος Ιεροσολύμων, ήταν μέσα στον Ιουδαϊσμό. Και είναι γνωστό ότι το θέμα των ειδωλοθύτων ήταν έντονο. Σήμερα δεν υπάρχει το θέμα αυτό, τότε όμως υπήρχε. Για μας έχει αξία το πνεύμα του όλου θέματος, όχι το γράμμα. Δηλαδή τότε θυσίαζαν στα είδωλα ζώα.

Κρέατα αυτά, βέβαια, τα έπαιρναν από το θυσιαστήριο. Μέρος αυτών τα θυσίαζαν, τα έκαιγαν δηλαδή, στα θυσιαστήρια οι ειδωλολάτρες και το υπόλοιπο μέρος του ζώου το έδιναν στον ιδιοκτήτη. Ο ιδιοκτήτης, αν θυσίαζε περισσότερα του ενός ή ήταν μεγάλο το ζώο, το πήγαινε στο χασάπη, το πουλούσε δηλαδή. Και στα χασάπικα σχεδόν πάντα υπήρχαν τα ειδωλόθυτα και πήγαινε βέβαια ο κόσμος να ψωνίσει κρέας, ή στα μακελία, έτσι; Και ο μάκελος και τα μακελία είναι λέξεις που χρησιμοποιεί ο Απόστολος Παύλος. Αγόραζαν από εκεί το κρέας. Ήταν όμως ειδωλόθυτα. Οι Εβραίοι της Διασποράς επρόσεχαν ιδιαιτέρως ποτέ να μην αγοράσουνε κρέας από τα μακελία, ξέροντας αυτό.

Βέβαια, το θέμα των ειδωλοθύτων ήταν η εντολή του Θεού και ήταν εντολή ακριβώς για να προφυλάξει τον λαό του από την ειδωλολατρία και θεωρείτο μολυσμένο το κρέας που εθυσιάζετο εις τα είδωλα. Όταν ήρθε ο Χριστιανισμός, το πράγμα δεν το είδε τίποτα. Ο Απόστολος Παύλος δεν έδωσε καμία σημασία σε αυτό το θέμα. Καμία. Τόσο πολύ μάλιστα, ώστε γράφει σε μια του επιστολή ότι εάν καθίσεις σε ένα τραπέζι, μην εξετάσεις αν το κρέας είναι ειδωλόθυτο ή όχι· φά' το. Μην εξετάσεις τίποτα. Εάν σου πει ο πλαϊνός ότι είναι ειδωλόθυτο, τότε μην το φας. Όχι διά τη δική σου συνείδηση, αλλά διά τη συνείδηση του αδελφού σου. Μη σκανδαλιστεί. Διότι εσύ ξέρεις ότι δεν υπάρχουν

θεοί. Ένας είναι ο Θεός και, συνεπώς, δεν έχει καμία σημασία. Επειδή όμως το θέμα δυστυχώς ετάραξε λίγο την Εκκλησία, έλεγαν ότι ο Παύλος κηρύσσει πράγματα περίεργα και παράξενα. Όταν επέστρεψε στα Ιεροσόλυμα, του κάναν παρατήρηση οι άλλοι Απόστολοι. Μάλιστα ο ίδιος είχε ελέγξει τον Απόστολο Πέτρο στην Αντιόχεια, διότι και εκείνος έτρωγε αδιακρίτως. Όταν όμως ήρθαν μερικοί, λέγει, αδελφοί από την Ιουδαία, τότε μπροστά τους, για να μη φανεί ότι τρώει ειδωλόθυτο, έκανε και αυτός ότι δεν τρώει. Και σημειώνει σε μια του επιστολή ότι «τον ήλεγξα τον Πέτρον», λέγει, «κατά πρόσωπον ενώπιον πάντων». Και του λέγει: «Εκείνα τα οποία κατήργησες, πάλι τα οικοδομείς». Δηλαδή, με άλλα λόγια, ο Χριστιανισμός δεν τα λογαριάζει αυτά. Τώρα ξαναγυρίζεις πάλι στον Ιουδαϊσμό.

Μην πολυπραγμονώ. Το θέμα είναι ότι, επειδή δεν υπήρχε ακόμη η ωριμότητα, ιδίως στους Ιουδαίους που έφευγαν από τον Ιουδαϊσμό να έρθουν στον Χριστιανισμό, δεν υπήρχε αυτή η ωριμότητα να αντιληφθούν ότι αυτά είχαν κάποιο παροδικό χαρακτήρα, όπως και τα καθαρά και ακάθαρτα ζώα, ήταν ανάγκη η λεγομένη Πρώτη Αποστολική Σύνοδος να καθορίσει να μη δοκιμάζουν οι Χριστιανοί το ειδωλόθυτον και το πνικτόν και το αίμα.

Πράγματα τα οποία εδώ ο Άγιος Κύριλλος αναφέρει, και τούτο διότι, σας εξήγησα, είναι κοντά στην Αποστολική Εποχή, είναι μέσα τετάρτου αιώνος, και διότι είναι στην Ιουδαία, που το πράγμα ήταν έντονο. Είναι τα ειδωλόθυτα, το ζώο που θυσιάζεται στους ψεύτικους, εννοείται· το πνικτόν είναι το ζώο το οποίο δεν σφάζεται αλλά πνίγεται, όπως είναι το κουνέλι, και το αίμα του μένει μέσα· και το αίμα, όπως υπήρχε συνήθεια να το πίνουν το αίμα. Θα το δούμε όμως λίγο πιο κάτω, θα μας το πει διεξοδικώς ο Άγιος Κύριλλος. Έτσι λέγει: άλλοι προσέρχονται και τρώγουν χωρίς να λογαριάζουν τίποτε τα ειδωλόθυτα. Είναι όμως και άλλοι οι οποίοι δεν τρώγουν, ασκούμενοι, μένουν στην άσκηση να μην τρώνε. Αλλά κατακρίνουν εκείνους οι οποίοι τρώνε. Και έτσι λέγουν, εκ των Χριστιανών πάντοτε: «Για δες, αυτός τρώει ειδωλόθυτο». Μάλιστα στην περίπτωση αυτή, τι θα έπρεπε

θα έπρεπε να κρίνουμε, τι θα έπρεπε να λέγαμε; Εκείνο που λέγει ο Απόστολος Παύλος, Ρωμαίους 14,3: «Τι κρίνεις τον αδελφό σου; Τι τον κρίνεις;» Είναι, αγαπητέ μου, μεγαλύτερο κακό να κρίνεις τι τρώει ο άλλος από το να λες εσύ: «Δεν τρώγω εγώ ειδωλόθυτο». Θέλετε τώρα να το πάρουμε στη δική μας πραγματικότητα; Όταν νηστεύεις, αδελφέ μου, και κάνεις παρατηρήσεις στους άλλους γιατί δεν νηστεύουν. Και το να κάνεις, να δώσεις μια συμβουλή και να πεις: «Αδελφέ μου, κοίταξε, είναι Παρασκευή σήμερα, μην τρως». Αυτό πρέπει να το κάνουμε. Μην αφήσουμε τον άλλον έτσι στην αδιαφορία του. Να το κάνουμε, μια όχι παρατήρηση, αλλά μια συμβουλή. Διότι ίσως να μην το σκέφθηκε ποτέ.

Συνάδελφοι εσείς και εγώ στην εργασία σας με τους άλλους, άλλος που έχει ένα σάντουιτς εκεί, τρώει. Μου κάνει εντύπωση, πρώτη νόσο, μπορεί να πω δύο-τρεις μήνες. Στη Σαρακοστή των Χριστουγέννων ήταν. Και μάλιστα ήταν Τετάρτη ή Παρασκευή, δεν θυμούμαι. Επήγαμε σε μια μάντρα να πάρουμε σίδερο. Και μείναμε πολλή ώρα εκεί, ώσπου να το τακτοποιήσουν, το ζυγίσουν, το φορτώσουν. Θα είχαμε πολλή ώρα εκεί. Ήρθε κάποια ώρα που ήταν μεσημέρι και εκεί οι μαστόροι, οι τεχνίτες, έβγαλαν ο καθένας κάτι να φάει. Κάποιος πήρε από ένα περιοδεύοντα, θα λέγαμε, τυροπιτά, πήρε μπόλικες τυρόπιτες, έφερε στους άλλους να φάνε. Ένας είχε λαδερό φαγητό, είχε φέρει από το σπίτι του. Όλα ήταν λαδερά και τους βλέπουμε, είναι δίπλα μας.

Λοιπόν, αυτός ενήστευε και το χαρήκαμε όμως. Θα μπορούσε λοιπόν αυτός ο άνθρωπος να πει στον συνάδελφό του ότι: «Βρε παιδιά, σήμερα Παρασκευή, μην τρώτε τυρόπιτα». Έτσι απλά, πολύ απλά, συμβουλή. Αυτό, εντάξει, δεκτόν. Το να κατακρίνεις τον άλλον και να του λες, ή μπροστά του ή πίσω του: «Δεν ντρέπεσαι; Δεν ντρέπεσαι να τρως;» Όχι, αδελφοί μου, αυτό. Αγαπητοί μου, όχι αυτό. Έχετε προσέξει μερικούς που έχουν περιορίσει όλη την πνευματικότητά τους και όλη τη θρησκευτικότητά τους στο θέμα της νηστείας, ότι πέφτουν στην κατάκριση. Εάν δείτε άνθρωπον να κατακρίνει, ενώ ο ίδιος νηστεύει, εκείνον που δεν νηστεύει, έστω και αν έχει λόγους να φάγει,

τον κατακρίνει, θα το ξέρετε. Δοκιμάστε, παρατηρήστε και θα με θυμηθείτε. Η θρησκευτικότητα αυτού του ανθρώπου περιορίζεται μόνο εις το θέμα της νηστείας. Άλλη πνευματικότητα δεν έχει, εκεί εξαντλείται η πνευματικότητά του και είναι δυστυχής. Είναι δυστυχής. Μα και τέτοιους Χριστιανούς έχουμε πολλούς. Δεν πρέπει λοιπόν να κατακρίνουμε. Ο άλλος μπορεί να έχει λόγους ή ακόμα να μην ήρθε η χάρις του Θεού να νηστεύσει. Έχει ο Θεός, θα τον βοηθήσει αυτόν ο Θεός. Εσύ νήστευσε, μην κατακρίνεις. Μάλιστα έχει μια ωραία φράση ο Ιερός Χρυσόστομος, τη θυμήθηκα τώρα. Λέγει: «Κρέας δεν τρως, αλλά μπήγεις τα δόντια σου με την κατηγορία σε κρέα αδελφικά».

Κατασπαράζεις τον αδελφό σου με την κατηγορία, ενώ λες ότι κρέας δεν τρώγω. Είναι μια πολύ ωραία φράση αυτή. «Και διαφόρως εν τω περί βρωμάτων λόγω τινών η ψυχή μολύνεται, αγνοούντων το εσθίειν μετά τας επωφελείς αιτίας». Δηλαδή δεν διακρίνουν τις διάφορες αιτίες που είναι ωφέλιμες, όπως είναι η ασθένεια, τα γερατιά, είναι η οδοιπορία και το καθεξής. Και οι άνθρωποι πολλές φορές κατηγορούν χωρίς λόγον. «Νηστεύομεν γαρ ίνα και κρεών απεχόμενοι, ουχ ως βδελύγματα μισούντες, αλλά των μισθών προσδοκώντες, ίνα αισθητών υπεριδόντες, απολαύσωμεν πνευματικής και νοητής τραπέζης».

«Και ίνα νυν σπείραντες εν δάκρυσιν, εν αγαλλιάσει θερίσωμεν εν τω μέλλοντι αιώνι». Τι ωραία αυτή η θέση και πολύτιμη. Άκουσα κάτι εδώ, μάλιστα λύει καίρια, θα λέγαμε, τους Μανιχαίους, που πίστευαν ότι μέσα οι τροφές οι ίδιες έχουν ψυχή και ότι αν φας μια τροφή κάνεις φόνο. Υπήρξαν μέσα στην ιστορία πολλά και φοβερά. Μήπως, τι είπα ποια ιστορία; Ο σύγχρονος Βουδισμός τι πιστεύει; Ο Βουδισμός δεν πιστεύει ότι οι αγελάδες είναι ιερά ζώα και όλα τα ζώα έχουν ψυχή και δεν μπορείς να φας τίποτα; Ξέρετε, οι Ινδοί Βουδιστές δεν τρώγουν κρέας. Δεν τρώγουν κρέας γιατί πιστεύουν ότι είναι φόνος εάν σφάξεις ένα ζώο και το φας. Ένας από αυτούς τους διαβόητους και διαφθείραντας την οικουμένην Μπιτλς, του οποίου το τέλος ήταν κακόν κακώς, ένας από αυτούς, που τον δολοφόνησαν, δεν είχε αγοράσει στην Αμερική μια ολόκληρη φάρμα, ένα ολόκληρο αγρόκτημα, και είχε μέσα μερικές χιλιάδες αγελάδες, τις οποίες αγόραζε από τα σφαγεία για να μην τις σφάξουν, και τις είχε, γιατί είχε ασπαστεί, εν τω μεταξύ, τον Βουδισμό και

πίστευε, αφού ο Βουδισμός αυτό διδάσκει, ότι οι αγελάδες είναι ιερά ζώα. Για να γλιτώσει λοιπόν τις αγελάδες από τα σφαγεία, τις αγόραζε αυτός, πλούσιος ήταν, και τις είχε μέσα εκεί στο αγρόκτημά του. Γιατί;

Πίστευαν ότι η αγελάδα είναι θεός, είναι ιερόν ζώον. Αυτά είναι εκτροπές. Γι' αυτό και εκείνοι οι οποίοι σήμερα στην Ελλάδα δέχονται βουδιστικές δοξασίες, δυστυχώς φτάνουν να μην τρώνε κρέας. Ένας φίλος, ο οποίος άρπαξε αυτήν τη βουδιστική διδασκαλία, δεν έτρωγε κρέας ούτε ψάρι ούτε αυγά. Πώς το ανεκάλυψα, πώς έγινε; Του λέω: «Δεν μου λες, γιατί δεν θα τρως αυτά;» Ανεκάλυψα ότι ήταν αποτέλεσμα της βουδιστικής διδασκαλίας. Του λέω: «Αμαρτάνεις φοβερά, αμαρτάνεις φοβερά». Το πόσο φοβερά, θα το δούμε και λίγο πιο κάτω, το λέει και ο Απόστολος Παύλος. Αλλά εάν θέλεις, μην τρως κρέας.

Θες να το κάνεις γιατί, ξέρω εγώ, νομίζεις ότι βλάπτει το κρέας, νομίζεις ότι έχει τοξίνες, νομίζεις ότι... δικαίωμά σου. Ότι τα αυγά δεν σου αρέσουν ή, ξέρω εγώ, για λόγους ασκήσεως, δικαίωμά σου. Το να πεις ότι δεν τρώγω διότι είναι κάτι που έχει βδέλυγμα ή κάτι που δεν είναι σωστό να το φάω γιατί έχει ψυχή, αυτό είναι αμαρτία. Και του είχα κόψει τη Θεία Κοινωνία. «Εάν δεν αποβάλεις αυτή την αντίληψη, Θεία Κοινωνία δεν θα δεις». Και ήρθε και με βεβαίωσε ότι απέβαλε την αντίληψή του αυτή και τον άφησα να κοινωνήσει. Είναι εκτάκτως σοβαρό το θέμα. Είναι αιρετικότατο αυτό το θέμα. «Νηστεύομεν γαρ ίνα», λέγεται, «και κρεών απεχόμενοι». Απεχόμενοι· νηστεύουμε από το κρασί και απέχουμε από τα κρέατα.

Όταν νηστεύουμε ή κάποιοι άνθρωποι και εφ’ όρου βίου. Όχι γιατί τα μισούμε ως βδελύγματα, «ουχ ως βδελύγματα μισούντες», αλλά γιατί περιμένουμε έναν μισθόν. Ποιον μισθόν; «Ίνα αισθητών υπεριδόντες», αφού υπερίδομαι, πάμε πιο πάνω από τα αισθητά, να απολαύσουμε τα πνευματικά και της νοητής τραπέζης. Αγαπητοί μου, αυτή είναι η σωστή θέση, την οποία τηρεί και ο μοναχισμός. Ο μοναχισμός, όσες φορές θα πει για μια τροφή ότι δεν θα τη δοκιμάζει, δεν το κάνει αυτό για τους λόγους που σας ανέφερα, αλλά γιατί στέκεται πιο πάνω. Τι πιο πάνω!

Αφήσει δηλαδή, να αφήσει, θα λέγαμε, τα υλικά στοιχεία, κάνοντας μια υπέρβαση, να πάει δηλαδή σε μια πνευματικότερη ζωή. Όχι λοιπόν ότι το κρέας είναι βρώμικο, είναι βδελυκτόν, αλλά ότι είναι θέμα πνευματικό.

«Οι νυν σπείροντες εν δάκρυσιν», ώστε εκείνα που θα σπείρουμε με δάκρυα σήμερα, αύριο, στον μέλλοντα αιώνα, να τα θερίσουμε με αγαλλίαση. Έτσι, καθ’ όλο το μήκος της ιστορίας του Ισραήλ, όταν υπήρξε η νηστεία, ή κάποιοι όπως ο προφήτης Ηλίας, ο Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής επίσης, που δεν τρώγουν τίποτε άλλο παρά μόνο κάτι πολύ απλό, αυτός είναι ο λόγος. Όχι σαν κάτι το σιχαμένο. Είναι δηλαδή, όπως σας είπα, μια υπέρβαση των πραγμάτων. Θέλετε ακόμη; Είναι μια γεύση της Βασιλείας του Θεού πριν από τη Βασιλεία του Θεού. Επειδή, χωρίς να φάμε, θα πεθάνουμε, αλλά τι κάνουμε όμως; Δεν τρώμε όλες τις τροφές,

να θυμόμαστε ότι μία ημέρα δεν θα τρώμε. Δηλαδή είναι ένας τρόπος αισθητός να έχουμε τη μνήμη της Βασιλείας του Θεού. Αυτό είναι επαινετό και μας κάνει να μην φεύγουμε από τη μνήμη της Βασιλείας του Θεού. Γι’ αυτό και, αν δεν είναι βέβαια μόνιμο αυτό, τουλάχιστον μπορεί να είναι περιοδικό, όπως είναι οι περίοδοι της νηστείας. Λέμε: τώρα δεν θα φάμε κρέας, δεν θα φάμε γάλα, δεν θα φάμε τυρί. Εκτός του ότι είναι και θέμα υπακοής στην Εκκλησία η νηστεία, είναι και θέμα, όπως σας εξήγησα, είναι μια υπέρβαση, για να υπάρχει έντονη, θα επαναλάβω, η μνήμη της Βασιλείας του Θεού. «Μη τινα καταφρόνει των εσθιόντων και διά σώματος ασθένειαν μεταλαμβανόντων».

Λοιπόν, εάν εσύ θα έφθανες να κάνεις μία άσκηση, μη, λέγει, καταφρονείς εκείνους που τρώνε ή που παίρνουν τροφή ένεκα ασθενείας του σώματός των. Εσύ μπορεί να έχεις τη δυνατότητα να μη φας κρέας. Ο άλλος είναι άρρωστος όμως και πρέπει να φάει κρέας. Μην τον κατακρίνεις. Αυτό να το προσέξεις, λέει ο Άγιος Κύριλλος. Και πράγματι, αγαπητοί μου, είναι πολύ σπουδαίο. Υπάρχει κανόνας της Εκκλησίας μας που λέγει ότι απαλλάσσεται ένας άνθρωπος της νηστείας όταν έχει λόγους υγείας. Γι’ αυτό και η Εκκλησία πολύ φιλάνθρωπα τοποθετείται, διότι αν το θέμα των τροφών ήταν οντολογικό, δεν θα υπήρχε εξαίρεση. Επειδή όμως δεν είναι θέμα οντολογικό, είναι θέμα ασκήσεως και μνήμης, όπως σας είπα, της ανακαινισμένης φύσεώς μας

και Βασιλείας του Θεού, γι’ αυτό τον λόγο διαφοροτρόπως κινείται, κινείται ελεύθερα η Εκκλησία, και εις αυτόν μεν λέγει «θα πας, δεν θα πας» και σε εκείνον λέει «θα πας», γιατί αυτός αντέχει να νηστεύσει, εκείνος όμως δεν αντέχει να νηστεύσει. Είναι πάρα πολύ απλό. «Μηδέ ψέγε τους ολίγω οίνω χρωμένους διά τον στόμαχον και τας πυκνάς ασθενείας». Δεν είναι η φράση από τον Απόστολο Παύλο που αναφέρεται στον Τιμόθεο; Ούτε, λέγει, να κατηγορείς εκείνους οι οποίοι χρησιμοποιούν λίγο κρασί. Και επειδή ο Απόστολος Παύλος γράφει στον Τιμόθεο: «Μηκέτι υδροπότει», μη πίνεις νερό, «αλλά οίνω ολίγω χρω διά τον στόμαχόν σου και τας πυκνάς σου ασθενείας».

Να χρησιμοποιείς λίγο κρασί για το στομάχι σου και για τις πολλές σου αρρώστιες. Φαίνεται ο Τιμόθεος ήταν ασθενικής, θα λέγαμε, σωματικής κατασκευής και άρρωστος, και του λέγει: «Μη πίνεις νερό». Γίνεται η προτροπή. Εντάξει, «οίνω ολίγω χρω». Λίγο κρασί να χρησιμοποιείς. Είναι πολύ χαρακτηριστικό αυτό και μεταφέρει ολόκληρη τη φράση του Αποστόλου Παύλου ο Άγιος Κύριλλος. Και πράγματι θα μπορούσαμε να πούμε, υπάρχουν άνθρωποι που έχουν ανάγκη να πιουν και λίγο κρασί ή εργατικοί άνθρωποι οι οποίοι θέλουν να πιουν λίγο κρασί, αυτοί μάλιστα που δουλεύουν στα χωράφια και λοιπά και λοιπά. Πάντως, η χρήση του κρασιού δεν είναι αμαρτωλή. Προσέξτε αυτό το σημείο, δεν είναι αμαρτωλή.

Η κατάχρηση είναι αμαρτωλή. Προσέξτε με κάτι. Όταν νηστεύουμε το λάδι, δεν πίνουμε κρασί. Και έτσι το κρασί μην νομίζουμε ότι μπορεί αφειδώς να μπαίνει στο τραπέζι μας. Θα το πω άλλη μια φορά, αν κανείς κάπου το είχε το μυαλό του και δεν το άκουσε. Όταν νηστεύουμε το λάδι, δεν πίνουμε κρασί. Αλλά εάν κάποιος έχει λόγους να τρώγει λάδι σε περίοδο που δεν τρώμε λάδι —και λάδι δεν τρώμε, ξέρετε, όλο τον χρόνο, Τετάρτη και Παρασκευή—, όχι επειδή του έγινε η παραχώρηση να τρώγει λάδι μπορεί να συγχωρεί στον εαυτό του να πίνει κρασί και πει: «Μα εγώ τρώγω λάδι, θα βάλω και κρασί». Όχι, γιατί τώρα το κρασί το ζητάς για απόλαυση. Λοιπόν, όχι τότε. Το λάδι το τρως για να δυναμώσεις, το κρασί δεν δυναμώνει.

Το κρασί δεν δίνει δύναμη, άλλες ιδιότητες έχει το κρασί. Το λάδι δίνει δύναμη και το ψωμί δίνει δύναμη. Ωστόσο, ας το προσέξουμε αυτό. Δεν μπορούμε πάντοτε να πίνουμε κρασί. Τώρα τη Μεγάλη Σαρακοστή οι πέντε ημέρες είναι χωρίς λάδι. Συνεπώς, σημαίνει πέντε ημέρες. Αν έχουμε αρρώστια και τρώμε και κρέας, ενδεχομένως. Αλλά μπορούμε να κάνουμε όμως νηστεία στο θέμα του κρασιού, δηλαδή κρασί δεν θα πιούμε. Πότε μπορούμε να πιούμε κρασί τη Μεγάλη Σαρακοστή; Μόνο Σαββατοκύριακο, που έχουμε κατάλυση ελαίου, και το κρασί συνοδεύει πάντοτε τη νηστεία του λαδιού. «Και μήτε αυτούς ως αμαρτωλούς κατακρίνεις». Μην κατακρίνεις κάποιον που τρώγει ότι είναι αμαρτωλός άνθρωπος. Όχι, δεν είναι αμαρτωλός, δεν κάνει κατάλυση,

έχει μια ανάγκη. Βλέπετε ότι πολύ φιλάνθρωπα και ωραία τοποθετούνται αυτά. «Μήτε ως αλλότρια μίσει τα κρέα». Ούτε να μισείς τα κρέατα σαν να είναι ξένα πράγματα, ξένα του Θεού δημιουργήματα, ότι δεν είναι του Θεού δημιουργήματα ή ότι τα κατασκεύασε τα κρέατα, τα ζώα, τα κατασκεύασε ο διάβολος. Ώπα, πα, πα, πρόσεξε. «Οίδε γαρ τους τοιούτους ο Απόστολος λέγων». Κάτι τέτοιους, λέει, ήξερε ο Απόστολος όταν έλεγε ότι εμποδίζουν τον γάμο, απέχονται από τις τροφές, τα οποία όλα αυτά ο Θεός δημιούργησε, έκτισε, «εις μετάληψιν μετά ευχαριστίας τοις πιστοίς». Δεν το λέγει ο Απόστολος πράγματι; Θα έρθει καιρός που θα εμποδίζουν τον γάμο και θα λέγουν

—το έχετε βρει αυτό στην Αγία Γραφή, αλλά δεν θα ξέρετε γιατί και το πώς— «μη άψη, μηδέ γεύση, μηδέ θίγης», μην αγγίξεις, μη γευθείς. Αναφέρεται στις τροφές. Και αυτές τις δοξασίες τις είχαν οι γνωστικοί, όπως είναι γνωστό, αιρετικοί. Και έχοντας αυτά υπόψη ο Παύλος, αλλά και ακόμη ότι ο γνωστικισμός θα αγκάλιαζε τον Χριστιανισμό και θα ήταν ένας φοβερότατος εχθρός, αν όχι ο φοβερότερος εχθρός από όλους τους εχθρούς του Χριστιανισμού, διότι δεν απέρριπτε τον Χριστιανισμό αλλά τον αγκάλιαζε θανασίμως. Γι’ αυτό προφητεύει εμπνευσμένος ο Παύλος και λέγει: «Θα έρθει καιρός που οι άνθρωποι θα λέγουν, θα εμποδίζουν τον γάμο», όχι με την έννοια της παρθενίας, γιατί ο Παύλος ήταν άγαμος,

ότι ο γάμος είναι ακάθαρτος. Το ακούσατε; Ότι ο γάμος είναι ακάθαρτος, ότι το σπέρμα είναι ακάθαρτον. Με αυτή την έννοια ο γάμος είναι ακάθαρτος και όχι ως υπέρβαση, που είναι η αγαμία. Και θα εμποδίζουν να τρώγουν. «Μη άψη, μηδέ γεύση, μην αγγίξεις, μη φας, μη τούτο, μη εκείνο. Μη φας σύκο», λέει, «γιατί έχει ψυχή μέσα. Άσ’ το να πέσει από τη συκιά και μετά να το φας». Ή όπως θα... Ξέρετε, αυτά είναι σύντομα που μας λέει εδώ ο Άγιος Κύριλλος. Θα μας τα πει εκτενώς παρακάτω, αλλού, στις κατηχήσεις του μέσα. Λέει: «Θα έρθει ο γνωστικός και θα σου χτυπήσει την πόρτα, ο Μανιχαίος, και θα σου πει: “Δώσ’ μου λίγο ψωμί να φάω”». Γιατί αυτός σου ζητάει ψωμί; Για να μην πάει να θερίσει στο χωράφι. Και δεν πάει να θερίσει γιατί θεωρεί ότι έκανε φόνο,

σκοτώνοντας τα στάχυα. Και την ώρα που θα του δώσεις το ψωμί να το φάει, αυτός ξέρεις τι λέει από μέσα του; Άκουσε να σου πω τι λέει. Ξέρετε, «Ψωμί, εγώ σε τρώω. Αλλά εγώ ούτε σε θέρισα ούτε σε έψησα. Εκείνος που σε θέρισε, έτσι να θεριστεί, και εκείνος που σε έψησε, έτσι να ψηθεί. Εγώ λοιπόν ούτε σε θέρισα ούτε σε έψησα, παρά μόνο σε τρώω». Ωραίο αυτό! Σαν τους χιλιαστές που λένε, που λένε: «Εσύ το κορόιδο πήγαινε στον πόλεμο να σκοτωθείς. Εγώ δεν παίρνω όπλο, αλλά θέλω την ελευθερία μου εδώ μέσα και την αίρεσή μου να την εξαπλώνω ελεύθερος». Είδατε! Και πες του, του αιρετικού, πες του, αυτουνού του Μανιχαίου:

«Φύγε από τα μάτια μου. Ούτε ψωμί σου δίνω ούτε τίποτα». Βλέπετε, αυτά τα πράγματα υπήρξαν και, σας ξαναλέω άλλη μια φορά, υπάρχουν. Μα και κάτι να μην υπάρχει, παίρνουμε το πνεύμα των πραγμάτων και κρίνουμε ό,τι μας παρουσιαστεί στη ζωή μας. «Απεχόμενος τίμα τούτον, μη ως βδελυκτών απέχου, επί μισθώ ον έξεις, αλλ’ ως καλών όντων υπερφρόνει διά τα προκείμενα νοητά καλλίονα». Βλέπετε, επιμένει και ξαναεπιμένει ο Άγιος Κύριλλος. Εάν, λέγει, απέχεις, δεν θα απέχεις ως βδελυκτά, αλλά απλώς τα υπερφρονείς, στέκεσαι πιο πάνω. Και έτσι έχεις στον νου σου τα νοητά αγαθά. Ότι νηστεύω, δεν τρώγω, γιατί έχω στον νου μου τη Βασιλεία του Θεού. Αλλά

ας δούμε και την παρακάτω παράγραφο. «Ασφάλισαί σου την ψυχήν, μήποτε φάγης τι των εις είδωλα προτεθέντων». Μη φάγεις ειδωλόθυτο, για τους λόγους που σας εξήγησα στην αρχή. «Περί γαρ τούτων των βρωμάτων ουκ εμοί μόνον, αλλά δη και τοις Αποστόλοις και Ιακώβω τω ταύτης της Εκκλησίας Επισκόπω διεγέγραπτο». Αυτό έγινε από τον Άγιο Ιάκωβο, που είχε γίνει τότε η πρώτη Αποστολική Σύνοδος. «Και γράφουσιν οι Απόστολοι και οι Πρεσβύτεροι πάσι τοις εξ εθνών καθολικήν επιστολήν, προηγουμένως των ειδωλοθύτων απέχεσθαι, έπειτα δε και αίματος και πνικτού», όπως σας εξήγησα. Και αυτά είναι γραμμένα στις Πράξεις, στο 15ο κεφάλαιο, στίχος 29. «Πολλοί γαρ των ανθρώπων θηριώδεις όντες και κυνών δίκην ζώντες, το μεν αίμα λάπτουσιν αχαιρέτως».

«Αγριωτάτων θηρίων τρόπον μιμούμενοι, τα πεπνιγμένα δε κατεσθίουσιν αφειδώς. Συ δε, ο του Χριστού δούλος, εσθίων μετά ευλαβείας εσθίειν και περί μεν βρωμάτων αυτάρκως». Και για τα φαγητά αυτά που είπαμε αρκετά. Δηλαδή υπάρχουν, λέει, άνθρωποι οι οποίοι είναι θηριώδεις άνθρωποι και μοιάζουν σαν τα σκυλιά, «κυνών δίκην ζώντες», που «λάπτουσι», γλείφουν και ροφούν το αίμα. Ξέρετε, οι αλεπούδες όταν βρεθούν σε κανένα κοτέτσι και βρουν πολλές κότες, δεν τις τρώνε. Τις πνίγουν και πίνουν το αίμα. Εάν είναι μόνο μια κότα στο κοτέτσι, την παίρνουν αυτή και φεύγουν. Δηλαδή δεν χορταίνουν μόνο με το αίμα. Αυτό κάνουν άνθρωποι. Θυμούμαι επί Γερμανών, αγαπητοί μου, το εξής: οι Γερμανοί έφεραν από τη Ρουμανία

κονσέρβες με αίμα από τα σφαγεία. Το έπηζαν και ήταν οι κονσέρβες αυτές με αίμα μόνο, το οποίο βέβαια και έτρωγαν. Πρόσεξε, λέει, μην το κάνεις αυτό, διότι έτσι, με τον τρόπον αυτόν, μιμείσαι τα ζώα. Και, όπως λέει ο Θεός, σας εξήγησα, όταν ο άνθρωπος πίνει, μάλιστα και ωμό, το αίμα, αγριεύει. Και για να το δείτε, υπάρχουν άνθρωποι εγκληματίες που, όταν σφάξουν έναν άνθρωπο με το μαχαίρι τους, που λένε