Catecheses of St Cyril 034 | 06-02-1984

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Beloved, we are now in the Fourth Catechetical Lecture of Saint Cyril of Jerusalem. In this lecture, he gives us a brief account of several points, because he intends to treat them much more fully later on. And because...

His listeners, his catechumens, might perhaps forget what he would tell them at length, so he gives them a summary—a very brief summary—of subjects that he will later develop in detail. This is a pedagogical element—or rather, forgive me, a teaching device—as I was telling you. He wants to help his listeners gain a general outline of the subjects before he later enters into the details of those same subjects. Last time, our subject was the body. Having spoken, of course, about the soul, he now speaks about the body. We did not finish the subject, so we continue: “And concerning chastity.”

“Let the order of monks and virgins hear this first, those who attain in this world a life equal to that of the angels; and afterward, let the rest of the people of the Church hear it as well. A great crown is laid up for you, brethren. Do not exchange something of great worth for a momentary pleasure. Hear the Apostle saying: ‘Let no one be sexually immoral or profane like Esau, who sold his birthright for a single meal.’ Since, then, you have been enrolled in the angelic books because of your resolve to live in chastity, take care that you are not erased from them again through...”

“...the committing of sexual immorality.”

Last time, of course, he told us that the body does not sin by itself; it is the soul that sins and draws the body toward both good and evil. Now he comes to something more specific, because the matter of chastity naturally concerns the body in a particular way. The Apostle speaks those mysterious words: “Every sin that a man commits is outside the body, but he who commits sexual immorality sins against his own body.” And this is mysterious. For although it is primarily the soul that commits sin, and then the body—just as in other matters, when someone steals...

My soul desires to steal, and my hand is used to carry out the theft, and so forth. Why, then, does he say that every sin is outside the body, but that whoever commits sexual immorality sins against his own body? This is a mystery that perhaps we cannot understand, for there are many mysteries. Do not imagine that this is a simple matter. Do not imagine that at all. To give you some measure by which to understand it, we say that a person who has committed a sexual sin has an impediment to the priesthood. What does this sexual sin entail? Is its significance moral? If it is moral, then, like every sin, it is forgiven. Does it have an ontological significance? Certainly, it too is forgiven, but it seems that...

...it must leave something behind. What might it leave behind? Is it a matter of fitness or unfitness? Is it because someone who has once committed such a sin might return to it? Many considerations have their place, but at the heart of these Canons of our Church lies the fact that this sin cannot be undone. As a sin, it is revoked and forgiven; yet as regards the priesthood, its consequence is never revoked. It is irreversible, remains uncorrected, and ultimately remains an impediment, an obstacle. You may wonder why. It is very difficult. We might ask whether the matter has an ontological dimension.

It does not have merely a moral dimension. But what does it mean for a sin to have an ontological effect upon our very being? We cannot understand this at all. To give you an analogous picture: this body committed certain sins; it will die, decay, and go down into the grave, and then it will rise renewed. The Fathers of our Church say—and Saint Cyril himself will say this, though much later, when we reach that point—that this body will bear its former sins upon it and will be unfit to enter the Kingdom of God. Yet that body decayed and was made new—or rather, the old body becomes new. Do the sins, then, leave some stamp upon it, something belonging to its very hypostasis? What can I say? This is why it remains a mystery.

Let us therefore be attentive—very attentive—to the matter of sexual sins, because they relate especially to the body. “And concerning chastity, let the order of monks and virgins hear this first, those who attain in this world a life equal to that of the angels.” Earlier, then, he says that the teaching concerning chastity, purity, and cleanness should first be heard by those living the monastic life and by the virgins, the order of Virgins, who form within this world an order equal to the angels—that is, equal to the Angels—because to attain such a life within this world is no small thing. I would like to comment briefly on this verse. It is very much worth our attention.

My beloved, in what period are we? Around AD 350. We are in the middle of the fourth century. In reality, monasticism has not yet been organized. Bear in mind that Saint Athanasius the Great, who lived slightly before Saint Cyril—no, let me put it differently: Saint Athanasius the Great took part as a deacon in the First Ecumenical Council in 325. Here we are now, twenty-five years after the First Ecumenical Council. Saint Athanasius the Great is still alive. He was connected with Saint Anthony the Great. Saint Anthony, of course, was not...

...the one who inaugurated the solitary life, but he was the one who established its measure and standard, particularly the eremitic form of that life. He gave it its measure. And Saint Athanasius wrote the Life of Saint Anthony at the request of the Christians of the West, in Italy. He sent them this work, which, as he himself says, was written in haste.

He was running out of time, because the ships would soon stop sailing when winter came. He wanted them to have the book before the sailing season ended, so that they would not have to wait until spring. There he records the life of Saint Anthony. This is the well-known Life that has been preserved for us, written by Saint Athanasius the Great. We see, then, that monasticism had not yet been organized...

...into cenobitic monasteries and the other forms. Yet what do we observe? We observe that it already existed. We observe that it existed. Do you know what that means? It means that monasticism is a genuinely ecclesial institution. Where are those who claim that monasticism stands outside the Church and outside the Gospel, that it has no connection with the Church, and that it is a product of later centuries? Where are those who say such things? Monasticism is inseparably bound to the Church; it is inseparably bound to Christianity. Indeed, if you wish to know precisely what monasticism is, it is this: the fullest and most exact realization of the Gospel in life.

For such a realization is not easy within the world. That is what monasticism is. At every moment, monasticism preserves the authenticity of putting the Gospel into practice. It has done this throughout every age, even if only in a relative way. Nevertheless, at every moment it preserves this witness. This is the point. I once said something—and I have said it many times—so let me say it once more. Throughout history, various ecclesiastical structures come and go. At this moment, the parish structure is undergoing a crisis. I do not know how many will agree with what I am about to say, but it is a reality.

The parish structure is, of course, one way of shepherding the people of God. We say that we have a particular church, served by certain priests and deacons. The Greek word for parish denotes what lies within defined boundaries: within and boundary. In other words, it covers a specifically bounded area. Thus we say that the parish of Saint Nicholas is enclosed by such-and-such streets. It is therefore a definite district, and we must labor within that particular district. What must we do there? We must shepherd the people of God and carry out our pastoral ministry.

Today, then, this parish structure is undergoing a crisis. I think the gravest form of its crisis—take note, it is a structure, simply a structure; the Church has known various such structures, and it does not trouble us if we change them—is this: at one time the bishop could no longer reach everyone, so priests were appointed and the parish structure arose, because Christians had become numerous. Earlier, when the bishop was sufficient for everyone, he gathered them all together. For example, the book of the Apostolic Constitutions says, “The bishop shall gather the people.” It does not say the priest; it says the bishop. He shall gather the people, and so forth. Today, the structure is that one bishop has a great many parishes spread over a wide area. We cannot reach everyone.

These structures can change; I repeat once again that they are only structures. So the parish structure is undergoing a crisis. I believe, my beloved, that the most important aspect of the crisis in today’s parish is secularization. A considerable worldly element and a worldly mentality have entered into this structure. Another product of this secularization is the following: the spiritual centers we establish are—just imagine—more cultural than spiritual. Do you know what that means?

We ought to compare this book—a catechesis given by Saint Cyril in the fourth century to those preparing for Baptism—and examine the substance of his work. Then we should compare it with our own catechetical lessons, the sermons we preach from the pulpit, and the activities we conduct in our spiritual centers. We fall very far short. We could say that what is now being offered is primarily cultural. Sadly, even our sermons have taken on this cultural element. Sadly so. And this does not excuse us. It would be another matter if we had already succeeded in giving the people a complete catechesis and then added a few cultural activities; that would not be a sin. But when...

...the spiritual element is absent and has been replaced by the cultural element, that is sinful. To be more specific, in a spiritual center, for example, we may show films, slides, and so forth...

...and provide games, while failing to offer systematic catechesis. And even if we suppose that we offer a little catechesis, it is very little compared with the great amount of everything else being offered. And even that little is adulterated. Let me give you a brief example. In a parish in Athens, because it was very large, had a large spiritual center, and was extremely active, they hired, on a salary...

a lay theologian who at that time had no official teaching post. He was hired to supervise the children and to serve, so to speak, as the coordinator of the educational program or spiritual center. On one occasion, he gathered all the children together and told them, “Children, listen: we are now entering Great Lent, and we must fast.” The priest in charge of the church happened to be present, and he interrupted the theologian—which was itself very poor pedagogy. In front of the children, he said, “Well, Mr. So-and-so, we cannot speak to children about fasting nowadays.” My dear Father, what should we tell them, then? Whether they prefer the music of Wagner or Beethoven?

Whether they like traditional music or rebetiko? Whether we should take an excursion to Mount Parnitha, Mount Olympus, or Mount Kissavos, bring back slides, and show them at our club? Is that what we should talk about? We may do those things as well, but they cannot come at the expense of the true catechesis of our people. So, beloved, I have sincerely given you just one example, one small sample. I tell you honestly that the parish as a pastoral structure is undergoing a very serious crisis. You may ask, “What hope is there for renewal?”

Do I say this because I am a monk? No. You know that I have never condemned Holy Matrimony.

You know that I have great love for married people. Nevertheless, everything has its proper place, and I want you to understand that I am speaking objectively. At this moment, monasticism must help. Monasticism presents—or ought to present—an image of a more authentic way of life. You see, then, that monasticism is not an obsolete institution. First of all, it is an institution of the Church; it is her child and is inseparably bound to her. Indeed, monasticism has its roots in the Old Testament itself. I could speak to you of Saint John the Baptist, the greatest of all.

“The greatest among those born of women.” Or shall I speak of the Prophet Elijah, the greatest of the Prophets? Yes, the Prophet Elijah is the greatest of the Prophets—not Isaiah, but Elijah, who was taken up bodily into heaven. Or shall I speak of the Prophet Elisha? I tell you this: in the days of the Prophets Elijah and Elisha, there was what was called the School of the Prophets. Samuel had founded this School of the Prophets. Samuel was married—yes, he was married—yet the Prophets Elijah and Elisha were unmarried. And we learn from a chronicle—take note, for these so-called Sons of the Prophets also kept the chronicles of Israel’s history, and we owe some of the texts of the Old Testament to them—

We owe them deep gratitude, just as we owe deep gratitude to monasticism, because through it many works have reached us down to the present day—not only works of the Fathers of the Church, but also works by secular Greek authors. We owe them our gratitude. Now, in that chronicle we find the following incident: they went to cut timber, it says, to build a hut—a hut in the forest outside Jericho, near the Jordan River. Yes, some of these so-called Sons of the Prophets were married and some were unmarried, and they lived in the forest in a cenobitic, communal way of life. Can you imagine? The roots of monasticism are found within the Old Testament itself. I mention these things only briefly.

I have mentioned them so that you may see how closely all this is bound up with the whole teaching of our faith. These things are not disconnected or spurious, as some now dare to claim that monasticism is spurious. It is those who say such things who are false. In the present situation, however, monasticism comes to offer help, as I have explained, and to bring renewal. Saint Cyril now addresses monastics and says, “Let the discourse on chastity first be heard”—that is, before the others—“by the order of monastics.” In other words, they must realize how important chastity is, as must the order of virgins.

As you know, our Church also had women’s monasticism. It did not have the form we know today, but its essence was the same: virginity, lifelong virginity. I will remind you of just one example, without saying too much, because I have already spent nearly half an hour on this first point, and I do not know when I shall finish. Remember the four daughters of Philip the Deacon, who were virgins and lived in virginity in their own home. The book of the Acts of the Apostles in the New Testament says that they lived as virgins and prophesied. Let this answer those who claim that women’s monasticism is also something spurious. And prophecy—

has, of course, a broad meaning: both foretelling something that is to happen and teaching, in the sense of inspired instruction. Thus, within the Church—or, more precisely, within the church building—there were separate places for the children, the virgins, the widows, and the married. Among the women, the children stood at the front, then the virgins, then the widows, and then the married women. And, please note, the virgins received Holy Communion first, followed by the widows and then the married women—forgive me.

This was the practice of the Church. Do you see? These things are not foreign to the Church. Therefore, let these words concerning chastity be heard first by the monastics and then by the virgins, those who attain an angel-like way of life while still in this world. Of course, this does not mean that Holy Matrimony is condemned—God forbid. Each way of life has its proper place. And immediately afterward comes the phrase, “and subsequently the rest of the people of the Church.” Here “subsequently” means in relation to what came before: in due order, after them. So the rest of the people are to hear these words after those who live in virginity and monasticism.

All the rest of the people must hear them too. So, then, we cannot separate monasticism from the people of God who live in Holy Matrimony, go about their work, and so forth. We cannot separate them when it comes to keeping the law of God. What do some people say? “Those things are for the monks. They are not for us.” Do the monks have one Gospel and you another? Beloved, there is one Gospel, and God’s commandments are common to everyone. It is another matter that the married person has more distractions, while the unmarried person is freer from them. But Paul says plainly to married people, “I would tell you not to marry—do not be scandalized by this—so that you may be free from distractions.”

“But if you wish, marry. Do as you wish.” If you want, read these things in chapter 7 of First Corinthians. The Apostle Paul speaks plainly there. But the Gospel is one. And especially in the matter of chastity, which is our subject here, you cannot say that a monk must remain pure while a layman, a young person living in the city, may commit sexual sin. And when you say to him, “Why are you committing sexual sin? You must be chaste and preserve your purity,” he cannot answer, “Those things are for monks,” because the commandment of chastity is quite simply for everyone.

“A great crown, therefore, is laid up for you, brethren.” A great crown is laid up for us—for you, brethren. Notice this beautiful and very realistic saying, which anyone with a philosophical mind will duly appreciate: “Do not exchange something of great worth for a momentary pleasure.” Of course, he is not referring to Holy Matrimony, but to sexual sin, as he makes clear immediately afterward: “Listen to the Apostle, who says, ‘Let there be no sexually immoral or profane person like Esau, who for one meal’”—for a single plate of food—“‘sold his birthright.’” What, then, is he saying here? “Do not exchange something of great worth for a momentary pleasure.” The momentary pleasure is sexual sin.

So, he says, brethren, do not give away or sell your birthright. After all, the birthright of Esau, which Jacob received from him, did not in itself possess such very great worth—let us put it that way for a moment, although Jacob was an ancestor of the Messiah. What has great worth is what you personally labor to attain, and here that is chastity. Therefore, he says, do not exchange it for a momentary pleasure. What is sexual sin, really? A momentary pleasure. That is all it is. If we were to dissect pleasure and examine it, what would we find? If you will permit me, I shall tell you.

How long does this pleasure last? Only the briefest moment. And do you know exactly what it is? Listen.

It is a stimulus that travels along a nerve to the brain and produces the impression of pleasure. Gentlemen, if we were to sever that nerve, there would be no sensation of this pleasure whatsoever. Do you see? There would be no sensation. The message of pleasure would not reach the brain, for that is where it arrives. In other words, do you know what it is? If we could place it under a spectroscope, we would find an oscillation in the nervous system—in that particular nerve which carries the message of what we call pleasure. That is all it is; in other words, it amounts to a deception. Pleasure is a deception. Truly, I tell you, it is a deception.

But a philosophical mind—yes, a truly philosophical mind—will ultimately reach this conclusion. Today, beloved, we have come to say that this universe we see is nothing but vibration. It is not as it appears to us; in reality, it is vibration. We say, “This object is motionless. If I leave it for ages upon ages, it will remain as it is.” Who told you it is motionless? Within it are particles in constant motion. Why, then, does it appear motionless? Because it is a closed system. That is why it appears still. In reality, its particles are constantly moving. What we see, then, is not the true picture of things. Likewise, when I experience pleasure, it is not the reality it appears to be. I tell you again: it is an oscillation within the nervous system.

Of the whole nervous system? No, of that particular part of it—of that specific nerve, forgive me. Nothing more. Have you heard what the Father says? Basil the Great asks, “Does that beautiful face tempt you? If you draw near”—of course, in those days they did not have magnifying lenses; today we could see this much more clearly—“you will see that what you have fallen in love with is full of pits and furrows: that skin.” He says that it is full of hollows; it is not beautiful but ugly. Indeed, Basil the Great says, “Whenever temptation comes upon you, think of this.” In other words—

the philosophical mind dissects and examines things, and so is not carried away by their outward appearance. For this reason Saint Cyril says, “Having therefore been enrolled in the angelic books because of your resolve to live in chastity, take care that you are not erased from them again through sexual immorality.” Take care that God does not erase you from the book of those who live the angelic life and that you do not return once more to sexual sin. “And again, having attained chastity, do not become puffed up with pride against those who have entered the married state.”

This is a very important point. You know that people often look down upon one another, which is both foolish and dangerous: the unmarried condemn Holy Matrimony, and the married condemn celibacy. In his discourse On Virginity, Saint John Chrysostom says, “Do not condemn Holy Matrimony in order to exalt virginity.” Do you know what this resembles? It is like a man who cannot rise above another in stature, so he brings the other man down through accusation and slander. He says, “That man is a thief, a pickpocket, a fraud, a scoundrel.” By lowering the other man, he raises himself. Yet deep down—

You know, when we accuse someone else, we are trying to exalt ourselves. We should understand that. But exalting ourselves is pride. So what we are dealing with here is pride. He is therefore right to say, “And when you have attained chastity, do not become puffed up.” Do you see what that means? Do not become proud. The...

To be puffed up means to be proud. Do not become proud in relation to those who live in marriage. That is not right, my beloved. Each way of life has its own value and its own place. If you like, although the comparison may seem rather basic, I would put it this way: you cannot drink water and condemn bread, nor can you eat bread and condemn water.

Water is nourishment, and bread is nourishment. Both nourish us, but each has its own place, and one cannot replace the other. That is the proper view. And he says very beautifully here, “Marriage is honorable, and the marriage bed undefiled,” as the Apostle Paul writes in Hebrews 13:4. In other words, marriage is honorable, but the marriage bed must also remain undefiled. Nothing must be allowed to stain the marital union—especially adultery, but also other deviations that may occur and that demean the human person himself. You understand me. “You,” says the Apostle—as the Apostle says...

“You who possess chastity, were you not born from marriage? Were you not born of people who married? How, then, can you condemn marriage?” Secondly, who has ever existed without being born through marriage? Can you, then, condemn marriage simply because you have embraced virginity, celibacy, and the monastic life? No. None of this should exist among us. “Because you possess gold, do not reject silver.” I used the example of bread and water. Since you possess gold, can you condemn and reject silver? One is a precious metal, and so is the other. “But let those also be of good hope...”

“...who make lawful use of marriage.” How beautiful! Those who make use of marriage lawfully should also be of good hope—those whose marriage is according to the divine law and who do not turn it into licentiousness by abusing the freedom granted to them.

Does this allow everything? Let me read you the whole sentence. It is this brief phrase: “Not turning it into licentiousness through excessive freedom, but recognizing times of abstinence so that they may devote themselves to prayer.” That is beautiful. Pay attention, then: marriage, yes, but marriage according to the divine law—a lawful marriage, a marriage that is beyond reproach. Let married Christians remember this exhortation of the Apostle Paul, given in the Holy Spirit: “Marriage is honorable among all, and the marriage bed undefiled.” The complete verse continues: “But God will judge the sexually immoral and adulterers.” God will condemn the sexually immoral and adulterers. He will condemn not marriage, therefore, but adultery.

Within marriage there is a certain authority. What is this authority? In 1 Corinthians 7, the Apostle Paul says something marvelous. Here we see the conclusions that flow from those great truths recorded in the Book of Genesis, when God created man and woman. He says, “You cannot abstain against the husband’s will.” Nor can the husband abstain when his wife does not consent, because the husband does not have authority over his own body; the wife does.

Likewise, the wife does not have authority over her own body; the husband does. Therefore, whatever they do must be by mutual agreement. Do they wish to come together? There must be agreement. Do they wish to abstain? There must be agreement. This agreement draws these two individuals into one person—or, better, into one beautiful and complete person—because these two human beings are one human being: “and the two shall become one flesh.” There is nothing more beautiful than the person formed in marriage. It is one. Here within marriage...

Beyond bodily union—and I emphasize that bodily union is the occasion and starting point—marriage is not exhausted by sexual union. Marriage has a spiritual dimension. If married people do not take care, in good time, to discover this spiritual dimension, their marriage will quickly grow old. And not only will it grow old; it will decline, lose its beauty and vitality, and the two will begin to seek unlawful interests outside the marriage—that is, in adultery. They will no longer find anything of interest within their marriage.

They will seek their interests outside marriage. This, my beloved, is precisely why adultery is so widespread today: marriage is not founded properly. Marriage is viewed from only one angle, the carnal one. There is no greater crime against marriage than to regard it only carnally. Marriage is not a game, either. It is a serious matter. “And the two shall become one flesh,” forming one person—one person. This is great, very great. And true interest will begin when they begin to seek and discover the spiritual dimension of marriage. Thank you.

We do not have merely the union of two bodies. We have the union of two human beings who also bear two souls, with spiritual interests and spiritual convictions. When this mutual exploration of their spirits begins, there lies all the interest and all the grandeur. And marriage—listen to this great honor bestowed upon it—is an image of Christ and the Church and, in a certain analogous sense, an imitation of the Holy Trinity, in whom there is one essence and a plurality of persons—three Persons. Here too we have one essence. Why do we have one essence? Because “the two shall become one flesh.”

Even if that bodily union did not take place, all human bodies share one essence; we are all consubstantial with one another. Here, then, we have what we might call a reflection, an imitation of the life of the Holy Trinity. This is something good. What unites the three Persons of the Holy Trinity? Their common essence and love. “I love the Father,” Christ says, “and the Father loves Me.” Do you see? In the same way, the husband should be able to say, “I love my wife, and my wife loves me.” If, for one reason or another, sexual relations can no longer continue, must the person then die inwardly? On the contrary, it is then all the more important...

For him to remain alive, and for their love to increase continually until the grave. It is a beautiful thing; I believe you understand. Thus, within marriage there is a mutual, reciprocal authority, as I explained earlier. But there is something else as well. The Apostle Paul says that if a woman cannot remain continent, she should marry; if she is a widow, she should marry. This means that marriage was also given to prevent falls. What kind of falls? Falls into sexual sin. If you open a book of dogmatic theology, you will find that this is the second purpose of marriage: to prevent falls into sin. The first is the theosis, the divinisation, of the spouses. The second is what I have just told you.

The third purpose is the begetting of children. The begetting of children is third. The Latins place procreation first. The Orthodox, quite rightly, place it third. The reason is simple: if two people do not have children, does that mean their marriage has no meaning? Of course their marriage has meaning. Unquestionably, it has meaning. So there is this second purpose: that we may not fall into sexual sin. Does the Apostle Paul not say so? Listen to his words. This is the opening verse of 1 Corinthians 7: “Because of sexual immorality, let each man have his own wife, and let each woman have her own husband.” What does he say? “Because of sexual immorality,” John Chrysostom points out. Do you see?

He does not say, “for the sake of procreation,” but “because of sexual immorality,” which means desire in itself—nothing more. As for why such desire may exist, let us not forget that we are fallen human beings. In this case, it is given a lawful place within marriage. And elsewhere he says, “Come together again, so that Satan may not tempt you because of your lack of self-control.” So that Satan may not tempt you because of your lack of self-control. What does this refer to? The burning of sexual desire—or, God forbid, looking for something outside your marriage. All these things, then, must remain within marriage. That is the authority being spoken of. Saint Cyril says here, then—pay attention—that all this is very good.

But do not, he says, fall into licentiousness through excessive freedom. You cannot simply say, “I am married; I have my wife,” or, “I have my husband.” Yes, but you still cannot cross certain boundaries. Once those boundaries are crossed, it becomes sensual indulgence, a pursuit of pleasure. And, if you will, this pursuit of pleasure is found above all in licentiousness. Thus, our age in particular—though this has existed in every age, it is especially marked in ours—seeks pleasure through all kinds of deviations of the sexual instinct: deviations that one could scarcely imagine and that are promoted in every possible way.

These deviations are stimulated through photographs and films depicting all kinds of acts and situations, so that people may be led into sin. No—God forbid, no. And while we are on the subject, let me tell you this as well. I beg you, my brothers and sisters, I earnestly beg you: never look at those extremely filthy photographs that circulate, and never bring into your home and your marriage the things you see or hear from corrupt people—whether they happen to be your colleagues, your friends, or anyone else around you. If your wife is a decent person, she will be shocked; you will fall in her estimation, and if you later come to your senses, you will feel ashamed before your own wife.

So let us never do this. Let us not imitate what the world does. Christians separate themselves from the world. This was in yesterday’s epistle reading: “Come out and be separate, and touch nothing unclean”—2 Corinthians 6:17, leading into the first verse of chapter 7. Do not touch anything unclean, he says. Not only must you refrain from doing anything unclean; you must not even touch anything unclean. This is lawful marriage. My beloved, this is Christian marriage. And the Apostle adds here: “Recognizing times of abstinence, so that they may devote themselves to prayer.”

They recognize times of abstinence so that they may devote themselves to prayer. This is that wonderful verse in which the Apostle says, “So that you may devote yourselves to prayer and fasting”—but by mutual consent: “by agreement”—“and then come together again, so that Satan may not tempt you,” and so on. Do you see? There must be mutual agreement to abstain, so that you may devote yourselves to prayer and fasting, as the Apostle Paul says. From this we see that fasting includes continence. So these things were not invented by priests—the Lenten fasts and the rest. No, my brothers and sisters, we did not fabricate them.

They are laid down and recorded in the Word of God. Some people accuse the Fathers of our Church, saying that because they were monks, they were warped men with homosexual tendencies. Even such things have been said. No, my brothers and sisters. These teachings are laid down in Holy Scripture. The Fathers said nothing beyond Holy Scripture. Do you see, then? Fasting, prayer, and continence. Otherwise, one begins the downward slide of sensualism, and who knows where it will end. René Biot, a French physician, says that sensualism is the worm that eats away at marriage—the worm that consumes and destroys it. Let us therefore pay close attention to this.

“When you assemble in the Church, present your bodies as clean as your garments. And enter marriage for the begetting of children, not for the pursuit of pleasure.” Just as your clothes are clean when you go to church, so your bodies should also be clean. Quite right! We take care to clean our clothes, yet we do not keep our bodies clean from sin. And notice what he says here: “For the begetting of children, not for the pursuit of pleasure.” Certainly, as we said earlier, marital relations may serve to quiet the passions. But we must not enter marriage solely for the pursuit of pleasure. As I explained to you before, this is...

a worm that eats away at marriage. “And let those who have married only once not reject those who have entered a second marriage.” You see, this was an age when marrying only once was held in honor, while a second marriage was regarded as an exception. Saint Cyril, if only you could see people marrying a third time and then proceeding to a fourth and fifth! And if only you could see, Saint Cyril, Christians in the West going through twenty or thirty divorces! My dear friends, what a sorry state. That was the spirit of his age. And he says that those who have married only once should neither condemn nor reject those who have entered a second marriage. Does not the Apostle Paul say that...

if a widowed man or woman cannot remain unmarried, then they should marry again? It is better, he says, to marry than to spend one’s days burning with desire, since that condition may cast a person into sin. “For self-restraint is good and admirable.” You see, I anticipate Saint Cyril, but Saint Cyril confirms what I have said. Self-restraint is a wonderful thing! “Yet entering a second marriage is also pardonable, lest the weak fall into fornication.” That is precisely what I have been telling you all this time. Self-restraint is good, he says, but not everyone is capable of it. A second marriage is therefore pardoned and permitted for one who lacks the strength, lest that person fall into fornication.

“It is good for them to remain as I am,” says the Apostle. “But if they cannot exercise self-restraint, let them marry. For it is better to marry than to burn with desire.” I already explained these things to you; I have simply read the passage to you now. “But let everything else be banished far away.” Everything outside honorable marriage and honorable virginity—let it all “be banished far away.” “Fornication, adultery, and every form of licentiousness.” Fornication, adultery, and whatever other sins of the flesh may exist—he says that all these must be banished. Far away, far away! “Let the body be kept pure for the Lord, so that the Lord may look with favor upon your body.” What a beautiful phrase. Let the body, then, be kept pure for the Lord, so that the Lord may look favorably upon it. In this same passage, in 1 Corinthians chapter 6, the Apostle Paul says...

that...

“Therefore glorify God in your body and in your spirit, which belong to God.” Glorify God, he says, with your body and with your spirit, for both belong to God. Indeed—indeed, we must glorify God. How is God glorified? In yesterday’s homily I told you how God will be glorified and worshiped in His Kingdom through the presence of the Saints. But how is He glorified here? When you are a chaste person, you glorify God. You may say nothing at all with your mouth. Simply by being chaste, you glorify God. Do you see what the Apostle says? “Therefore glorify God in your body.” “In your body” means through bodily purity, “and in your spirit”—both of which belong to God.

Very beautiful. And consider, my dear friends, that a little earlier the Apostle Paul tells us that we are temples of the Holy Spirit. “Do you not know,” he says, “that you are temples of the Holy Spirit, and that the Spirit of God dwells in your bodies?”

Likewise, he says, “Do you not know that you are members of the body of Christ?” How do we become members of the body of Christ? By partaking of the Body and Blood of Christ, we become members of the body of Christ. How, then, can I keep my body defiled, engage in fornication, as Saint Cyril says, and at the same time be a temple of the Holy Spirit and a member of the body of Christ?

Is that possible? “Shall I then take the members of Christ and make them members of a prostitute?” the Apostle asks. “Certainly not!” Shall I make the members of Christ members of an immoral woman? Certainly not. Under no circumstances must this happen. It is a dreadful sin. Therefore, my dear friends, let us sanctify our bodies. Let us sanctify them in every way, through chastity and purity. Then we will truly preserve these bodies as fit and holy tabernacles and dwelling places of the Holy Spirit, prepared also for the eternal Kingdom. For do not forget that the Apostle Paul also says, “God raised up the Lord and will also raise us up by His power.” He raised the Lord, Christ, and He will raise us as well. And since we shall be raised...

our renewed bodies will be fit to live in the Kingdom of God only if they have lived in sanctification and chastity. May God bless you!

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί, στην τετάρτη κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου Ιεροσολύμων, ο οποίος μας λέει περιληπτικά στην κατήχησή του αυτή μερικά στοιχεία, γιατί σκοπεύει παρακάτω να τα κάνει πολύ αναλυτικότερα. Και επειδή...

Πιθανώς οι ακροατές του, οι κατηχούμενοί του, θα μπορούσαν να ξεχνούσαν εκείνα τα οποία θα τους έλεγε με πολλά λόγια, κάνει μια επιτομή, μια συντομοτάτη επιτομή θεμάτων που παρακάτω θα αναπτύξει λεπτομερώς. Είναι ένα παιδαγωγικό στοιχείο αυτό, διδακτικό, συγγνώμη, ένα διδακτικό στοιχείο, όπως σας έλεγα, που θέλει να βοηθήσει ώστε οι ακροατές να πάρουν ένα γενικό διάγραμμα των θεμάτων και αργότερα να μπει στις λεπτομέρειες των ιδίων θεμάτων. Το θέμα που είχαμε την περασμένη φορά ήταν περί του σώματος. Αφού, βέβαια, μίλησε περί της ψυχής, τώρα ομιλεί περί του σώματος. Δεν το εξαντλήσαμε και συνεχίζουμε. Και τον περί σωφροσύνης λόγον.

Προηγουμένως μεν, ακουέτω των μοναζόντων και των παρθένων τάγμα, των ισάγγελων βίον εν κόσμω κατορθούντων, επομένως δε και ο λοιπός της Εκκλησίας λαός. Μέγας υμίν απόκειται στέφανος, αδελφοί, μη μικράς ηδονής αντικαταλλάξητε μεγάλην αξίαν. Ακούσατε του Αποστόλου λέγοντος, μή τις πόρνος ή βέβηλος ως Ησαύ, ος αντί βρώσεως μιας απέδοτο τα πρωτοτόκια αυτού. Εν ταις αγγελικαίς βίβλοις λοιπόν εγγραφείς, δια την πρόθεσιν της σωφροσύνης, βλέπε μη πάλιν εξαλειφθείς, δια

την πορνική εργασία.

Αφού, βέβαια, μας είχε πει την περασμένη φορά ότι το σώμα μόνο του δεν αμαρτάνει, ότι η ψυχή αμαρτάνει και ότι αυτή παρασύρει το σώμα και εις το καλόν και εις το κακόν, τώρα έρχεται να μπει σε κάτι το πιο συγκεκριμένο, γιατί φυσικά κάτι που αφορά ιδιαίτερα στο σώμα είναι το θέμα της σωφροσύνης. Λέγει ο Απόστολος εκείνον τον μυστηριώδη λόγο: «Παν αμάρτημα ο εάν ποιήσει άνθρωπος εκτός του σώματός εστι. Ο δε πορνεύων εις το ίδιον σώμα αμαρτάνει». Και είναι μυστηριώδης. Διότι, ενώ εργάζεται την αμαρτία και η ψυχή πρωτίστως και το σώμα μετά, όπως και άλλα πράγματα, όταν κλέψει το...

Η ψυχή μου επιθυμεί να κλέψω, το χέρι μου χρησιμοποιείται για να κλέψω και ούτω καθεξής. Γιατί λέγει κάθε αμάρτημα είναι εκτός του σώματος; Αυτός δε που πορνεύει, πορνεύει στο ίδιο του το σώμα. Αποτελεί ένα μυστήριο που ίσως δεν μπορούμε να το καταλάβουμε. Γιατί πολλά είναι τα μυστήρια. Μη σας μοιάζει το πράγμα ότι είναι απλό. Μη σας μοιάζει καθόλου. Όπως και να σας δώσω ένα μέτρο να καταλάβετε, λέμε ότι έχουμε κώλυμα στην Ιεροσύνη όταν ένας άνθρωπος έχει κάνει ένα σαρκικό αμάρτημα. Αυτό το σαρκικό αμάρτημα τι έννοια έχει; Έχει έννοια ηθική; Αν έχει έννοια ηθική, τότε, όπως όλα τα αμαρτήματα, συγχωρείται. Έχει έννοια οντολογική; Βεβαίως και πάλι συγχωρείται, αλλά φαίνεται ότι

πρέπει να αφήνει. Δηλαδή, τι μπορεί να αφήνει; Είναι θέμα καταλληλότητος και μη καταλληλότητος. Είναι θέμα ότι μπορεί κανείς να ξαναγυρίσει σε κάποιο αμάρτημα τέτοιο, όταν το έκανε κάποτε. Πολλά έχουν τη θέση τους, αλλά στο βάθος αυτών των κανόνων της Εκκλησίας μας είναι ότι δεν ανακαλείται το αμάρτημα αυτό. Ως αμάρτημα ανακαλείται και συγχωρείται, αλλά δεν ανακαλείται για την Ιεροσύνη ποτέ και είναι αμετάκλητο και μένει αδιόρθωτο και μένει κώλυμα τελικά, εμπόδιο. Γιατί, μπορείτε να απορείτε. Είναι πολύ δύσκολο. Θα λέγαμε: μήπως έχει μια οντολογική διάσταση το πράγμα;

Δεν έχει απλώς μια ηθική διάσταση. Τι σημαίνει δε ότι ένα αμάρτημα μπορεί να έχει μια οντολογική διάσταση επάνω στην ύπαρξή μας, αυτό δεν μπορούμε να το καταλάβουμε καθόλου. Είναι κάτι ανάλογο, για να πάρετε μια εικόνα: το σώμα αυτό έκανε κάποιες αμαρτίες, θα πεθάνει, θα λιώσει, θα πάει στον τάφο, θα αναστηθεί καινούργιο. Λέγουν οι Πατέρες της Εκκλησίας μας ότι —θα το πει και ο Άγιος Κύριλλος, αλλά πολύ αργότερα θα μας το πει, στο εκείνο σημείο— το σώμα αυτό θα φέρει τις παλιές αμαρτίες επάνω και θα είναι ακατάλληλο για να εισέλθει στη Βασιλεία του Θεού. Μα εκείνο έλιωσε και έγινε καινούργιο, δηλαδή το παλιό γίνεται καινούργιο, και οι αμαρτίες έχουν καμία σφραγίδα εκεί, υποστατική, κάτι, ξέρω εγώ; Να γιατί αποτελεί ένα μυστήριο.

Ας προσέξουμε, λοιπόν, ας προσέξουμε πάρα πολύ το θέμα των σαρκικών αμαρτημάτων, γιατί ειδικά αναφέρονται εις το σώμα. «Και τον περί σωφροσύνης, λοιπόν, λόγον προηγουμένως μεν ακουέτω των μοναζόντων και των παρθένων τάγμα, των ισάγγελων βίον εν κόσμω κατορθούντων». Και πιο μπροστά λέγει: πρέπει τον λόγον περί της σωφροσύνης, περί της αγνότητας και της καθαρότητας, να τον ακούσουν εκείνοι οι οποίοι μονάζουν και οι παρθένοι, το τάγμα των Παρθένων, που είναι μέσα σε αυτόν τον κόσμο ένα τάγμα ισάγγελο, ίσοι δηλαδή με τους Αγγέλους, γιατί δεν είναι μικρό πράγμα να κατορθωθεί μέσα εις αυτόν τον κόσμο. Θα ήθελα λίγο να σχολιάσω αυτόν τον στίχο. Αξίζει πολύ!

Αγαπητοί μου, σε ποια εποχή βρισκόμαστε; Στο 350 μ.Χ. Ήμεθα στα μέσα του τετάρτου αιώνος. Ο μοναχισμός ακόμη, στην πραγματικότητα, δεν έχει οργανωθεί. Σημειώσατε ότι ο Μέγας Αθανάσιος, ο οποίος λίγο προηγείται του Αγίου Κυρίλλου... Όχι, ο Μέγας Αθανάσιος ως διάκονος έλαβε το 325 μέρος στην Πρώτη Οικουμενική Σύνοδο. Εδώ τώρα έχουμε 25 χρόνια μετά την Πρώτη Οικουμενική Σύνοδο. Ζει ο Μέγας Αθανάσιος. Ο Μέγας Αθανάσιος είχε σχέση με τον Άγιο Αντώνιο. Ο Άγιος Αντώνιος ήδη, βέβαια, δεν είναι

ο οποίος εγκαινιάζει τον μονήρη βίο, αλλά είναι εκείνος ο οποίος όμως έδωσε το μέτρο του μονήρους βίου και μάλιστα του ιδιορρύθμου. Έδωσε το μέτρο. Και επειδή έγραψε τον βίο του Αγίου Αντωνίου, κατά παράκληση των χριστιανών της Δύσεως, της Ιταλίας, και τους έστειλε το σύγγραμμα αυτό και, όπως λέγει ο ίδιος, βιαστικά γραμμένο.

Δεν τον έπαιρνε ο χρόνος, επειδή τα πλοία δεν θα ταξίδευαν πια, θα ερχόταν ο χειμώνας, και θα ήθελε να το είχαν το βιβλίο αυτό πριν σταματήσει η δρομολόγηση των πλοίων, να μην περίμεναν πια την άνοιξη. Και εκεί γράφει τον βίο του Αγίου Αντωνίου, που είναι ο γνωστός βίος που έχει διασωθεί, είναι του Μεγάλου Αθανασίου. Βλέπουμε ότι ο μοναχισμός ακόμα δεν έχει οργανωθεί.

Κοινόβια και τα λοιπά. Τι παρατηρούμε όμως; Παρατηρούμε ότι υπάρχει. Παρατηρούμε ότι υπάρχει. Ξέρετε τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι είναι ένας θεσμός γνήσια εκκλησιαστικός. Πού είναι εκείνοι οι οποίοι λέγουν ότι ο μοναχισμός είναι έξω από την Εκκλησία, από το Ευαγγέλιο, ότι δεν έχει καμία σχέση με την Εκκλησία, ότι είναι ένα προϊόν των μετέπειτα αιώνων; Πού είναι αυτοί που το λέγουν; Ο μοναχισμός είναι συνυφασμένος με την Εκκλησία, με τον Χριστιανισμό συνυφασμένος. Και αν θέλετε μάλιστα, ξέρετε τι ακριβώς είναι ο μοναχισμός; Αλλιώς, η πραγμάτωση του Ευαγγελίου όσο το δυνατόν ακριβέστερα.

Επειδή η πραγμάτωσή του μέσα εις τον κόσμο δεν είναι εύκολη. Αυτό είναι ο μοναχισμός. Και ο μοναχισμός ανά πάσα στιγμή διασώζει τη γνησιότητα της πρακτικότητος της εφαρμογής του Ευαγγελίου. Αυτό, βέβαια, σε όλους τους αιώνες, έστω και κατά ένα σχετικό τρόπο. Πάντως διασώζει ανά πάσα στιγμή αυτό. Αυτό. Κάποτε είπα κάτι, πολλές φορές το έχω πει, να το ξαναπώ άλλη μια φορά. Μέσα στην ιστορία τα διάφορα εκκλησιαστικά σχήματα έρχονται και παρέρχονται. Αυτή τη στιγμή το σχήμα —τώρα δεν ξέρω πόσοι θα συμφωνούσαν με αυτό που θα πω, αλλά είναι μια πραγματικότητα— το σχήμα «ενορία» περνάει μια κρίση.

Αλήθεια, το σχήμα «ενορία» είναι ένας τρόπος ποιμαντικής του λαού του Θεού. Λέμε ότι έχουμε μία εκκλησία, σε αυτή είναι κάποιοι πρεσβύτεροι, διάκονοι. Ενορία θα πει κάτι που είναι από τα όρια και μέσα, αυτό θα πει εν-ορία, εν και όριον. Από τα όρια και μέσα, δηλαδή συγκεκριμένα όρια. Και λέμε: η ενορία αυτή του Αγίου Νικολάου περικλείεται από εκείνους και εκείνους τους δρόμους. Συνεπώς, είναι συγκεκριμένη περιοχή. Εμείς πρέπει να δουλέψουμε σε αυτήν τη συγκεκριμένη περιοχή. Τι πρέπει να κάνουμε; Να ποιμάνουμε τον λαό του Θεού, να ασκήσουμε το ποιμαντικό μας έργο.

Το σχήμα, λοιπόν, αυτό της ενορίας σήμερα περνάει μία κρίση. Νομίζω ότι η πιο σοβαρή μορφή κρίσεως του σχήματος αυτού —προσέξτε, σχήμα είναι, σχήμα είναι· η Εκκλησία έχει γνωρίσει διάφορα τέτοια σχήματα· δεν μας πειράζει, τα αλλάζουμε τα σχήματα— κάποτε δεν έφτανε ο Επίσκοπος και ορίστηκαν οι Πρεσβύτεροι και έγινε το σχήμα των ενοριών, γιατί άρχισαν να γίνονται πολλοί χριστιανοί. Πρώτα όμως, που επαρκούσε ο Επίσκοπος, τους μάζευε όλους. Λέγει, επί παραδείγματι, στο βιβλίο των Αποστολικών Διαταγών: «Ο Επίσκοπος», λέει, «θα συγκεντρώσει τον λαό». Δεν λέει ο Πρεσβύτερος, λέει ο Επίσκοπος. Θα συγκεντρώσει τον λαό κλπ., κλπ. Σήμερα έχουμε το σχήμα ο Επίσκοπος να έχει πάρα πολλές ενορίες και μια απλωμένη έκταση. Δεν φτάνουμε.

Μπορούν να αλλάξουν, είναι σχήματα, το ξαναλέω άλλη μια φορά. Λοιπόν, το σχήμα της ενορίας περνάει μια κρίση. Νομίζω ότι το σημαντικότερο σημείο κρίσεως της σημερινής ενορίας είναι, αγαπητοί μου, η εκκοσμίκευση. Έχει μπει δηλαδή αρκετό κοσμικό στοιχείο και κοσμική νοοτροπία μέσα στο σχήμα αυτό. Ακόμη ένα προϊόν αυτής της εκκοσμικεύσεως του σχήματος είναι τούτο: τα πνευματικά κέντρα που κάνουμε είναι περισσότερο, άκουσον άκουσον, πολιτιστικά και λιγότερο πνευματικά. Δηλαδή, ξέρετε τι θα πει;

Πρέπει να συγκρίνουμε αυτό το βιβλίο, που είναι κατήχηση, που τον τέταρτον αιώνα ο Άγιος Κύριλλος κάνει σε εκείνους που θα βαφτιστούν, και να δούμε το περιεχόμενο εργασίας και να συγκρίνουμε τα κατηχητικά μας μαθήματα, τα κηρύγματά μας που λέμε από τον άμβωνα και το τι δουλειές, εργασίες κάνουμε στα πνευματικά μας κέντρα. Απέχουμε πάρα πολύ. Και θα μπορούσαμε να πούμε ότι η εργασία που προσφέρεται τώρα είναι περισσότερο πολιτιστική. Δυστυχώς, ακόμη και τα κηρύγματα έχουν το πολιτιστικό στοιχείο. Δυστυχώς. Αυτό δεν μας αθωώνει. Άλλο εάν πια καταφέραμε και δώσαμε μια πλήρη κατήχηση στον λαό και να πούμε και μερικά πολιτιστικά, δεν είναι αμαρτία. Αλλά το να...

μην υπάρχει το πνευματικό στοιχείο και να το έχει αντικαταστήσει αυτό το πολιτιστικό στοιχείο είναι εφάμαρτο. Δηλαδή, για να είμαι πιο συγκεκριμένος, σε ένα κέντρο πνευματικό, επί παραδείγματι, θα κάνουμε προβολές με ταινίες, με slides και τα λοιπά,

θα βάλουμε παιχνίδια, αλλά να μην κάνουμε μια κατήχηση συστηματική. Και αν υποτεθεί ότι κάνουμε και λίγο, αυτό είναι πολύ λίγο σε σχέση με το άλλο που προσφέρεται ως πολύ. Και αυτό το λίγο είναι νοθευμένο. Ας σας πω ένα μικρό παράδειγμα. Σε μια ενορία των Αθηνών, επειδή ήταν πολύ μεγάλη και είχε ένα μεγάλο πνευματικό κέντρο και είχε πολλή κίνηση, προσλαμβάνεται εκεί επί μισθώ

ένας θεολόγος, λαϊκός, αδιόριστος ήταν τότε. Προσελήφθη εκεί για να επιτηρεί τα παιδιά και να είναι, τρόπον τινά, ας πούμε, ο επιμελητής του φροντιστηρίου ή του πνευματικού κέντρου. Κάποια φορά τα είχε μαζεμένα όλα τα παιδιά και τους είπε ότι: «Παιδιά, κοιτάξτε, τώρα μπαίνουμε στη Μεγάλη Σαρακοστή, πρέπει να νηστέψουμε». Έτυχε να παρευρίσκεται και ο Προϊστάμενος του ναού και, διακόπτων τον θεολόγον —αντιπαιδαγωγικό το πράγμα είναι αυτό— διακόπτων τον θεολόγον και μπροστά στα παιδιά λέει: «Ε, κύριε τάδε, δεν μπορούμε να λέμε στα παιδιά τώρα περί νηστείας». Πάτερ μου, τι θα έπρεπε να τους πούμε; Αν σας αρέσει η μουσική του Βάγκνερ ή του Μπετόβεν;

Σας αρέσει η παραδοσιακή μουσική ή τα ρεμπέτικα; Αν θα πρέπει να πάμε τώρα να κάνουμε εκδρομή στην Πάρνηθα, στον Όλυμπο ή στον Κίσσαβο και να πάρουμε slides και να τα προβάλλουμε στη λέσχη μας; Αυτό θα πούμε; Να το κάνουμε και. Αλλά δεν μπορεί να είναι εις βάρος της αληθινής κατηχήσεως του λαού μας. Έτσι, αγαπητοί, ειλικρινά σας λέγω, έτσι ένα δείγμα σας πήρα, μικρό δειγματάκι. Ειλικρινά σας λέγω ότι το σχήμα «ενορία» περνάει μια πάρα πολύ σοβαρή κρίση. Θα μου πείτε: τι ελπίδα υπάρχει ανανεώσεως;

Επειδή είμαι μοναχός; Όχι. Εσείς με ξέρετε ότι ποτέ δεν κατηγόρησα τον γάμο.

Αγαπώ τους εγγάμους πάρα πολύ, εσείς με ξέρετε. Παρ' όλα, τα πράγματα είναι στη θέση τους τοποθετημένα και έτσι θέλω να με νιώσετε ότι αντικειμενικά ομιλώ. Ο μοναχισμός αυτή τη στιγμή πρέπει να βοηθήσει. Ο μοναχισμός δίνει μια εικόνα ή οφείλει να δώσει μια εικόνα μιας ζωής πιο αυθεντικής, περισσότερο αυθεντικής. Βλέπετε, λοιπόν, ότι ο μοναχισμός δεν είναι ένας ξεπερασμένος θεσμός. Καταρχάς είναι θεσμός της Εκκλησίας, είναι παιδί, είναι συνυφασμένος με την Εκκλησία. Για να μη σας πω ότι ο μοναχισμός έχει τις ρίζες του μέσα σε αυτή την Παλαιά Διαθήκη. Να σας πω για τον Άγιο Γιάννη τον Βαπτιστήν, τον μείζονα.

«Μείζων εν γεννητοίς γυναικών». Να σας πω για τον Προφήτην Ηλία, τον μείζονα των Προφητών; Ναι, ο Προφήτης Ηλίας είναι ο μείζων των Προφητών, δεν είναι ο Ησαΐας, είναι ο Ηλίας, ο οποίος και ηρπάγη με το σώμα του στον ουρανό. Ή για τον Προφήτην Ελισσαίον; Τούτο σας λέγω, ότι στην εποχή του Προφήτη Ηλία και του Ελισσαίου υπήρχε η λεγομένη Σχολή των Προφητών. Αυτή τη Σχολή των Προφητών την είχε ιδρύσει ο Σαμουήλ. Έγγαμος ήταν ο Σαμουήλ. Έγγαμος ήταν. Και όμως ο Προφήτης Ηλίας και ο Ελισσαίος ήσαν άγαμοι. Και από ένα χρονικό, σημειώστε, διότι αυτοί οι λεγόμενοι Υιοί των Προφητών κρατούσαν και τα χρονικά της ιστορίας του Ισραήλ. Σε αυτούς οφείλονται κάποια κείμενα της Παλαιάς Διαθήκης.

Χρωστούμε πολλή ευγνωμοσύνη, όπως ακριβώς και στον μοναχισμό οφείλουμε πολλή ευγνωμοσύνη, γιατί μέχρι σήμερα φτάσανε πολλά έργα, όχι μόνο των Πατέρων της Εκκλησίας αλλά και των θύραθεν Ελλήνων, μάλιστα συγγραφέων, έφτασαν μέχρι τις μέρες μας. Και τους οφείλουμε ευγνωμοσύνη. Λοιπόν, εκεί βρίσκουμε το εξής, ένα περιστατικό που πήγαν να κόψουν ξύλα, λέγει, να κάνουν μια καλύβα. Καλύβα, καλύβα στο δάσος, εκεί έξω από την Ιεριχώ, κοντά στον Ιορδάνη ποταμό, καλύβα. Ναι, ήσαν και έγγαμοι μερικοί, ήσαν και άγαμοι από αυτούς τους λεγόμενους Υιούς των Προφητών και έμεναν εις το δάσος και ζούσαν κοινοβιακή ζωή. Μπορείτε να φανταστείτε ότι έχουμε τις ρίζες του μοναχισμού μέσα σε αυτή την Παλαιά Διαθήκη. Έτσι, εντελώς πρόχειρα.

Ανέφερα αυτά τα πράγματα για να ιδείτε πόσο δεμένα είναι αυτά με την όλη διδασκαλία της πίστεώς μας. Δεν είναι ξεκάρφωτα πράγματα, δεν είναι νόθα πράγματα, όπως τώρα τολμούν μερικοί να λέγουν ότι ο μοναχισμός είναι νόθο πράγμα. Νόθοι είναι αυτοί που το λέγουν. Αλλά γι' αυτή την περίπτωση ο μοναχισμός έρχεται να βοηθήσει, όπως σας εξήγησα, και να ανανεώσει τα πράγματα. Προς αυτούς, λοιπόν, τώρα αποτείνεται ο Άγιος Κύριλλος και λέει: «Και τον περί σωφροσύνης λόγον προηγουμένως μεν», δηλαδή πιο μπροστά, «ακουέτω», ας ακούσει, «των μοναζόντων το τάγμα». Δηλαδή να συνειδητοποιήσουν ότι το θέμα της σωφροσύνης είναι σπουδαίο, αλλά και το τάγμα των Παρθένων.

Τα ξέρετε, η Εκκλησία μας είχε και τον γυναικείο μοναχισμό. Δεν είχε το σχήμα που έχουμε σήμερα, αλλά η ουσία είναι η ίδια, δηλαδή η παρθενία, η ισόβιος παρθενία. Σας θυμίζω και εδώ, για να μην πω πολλά πράγματα μόνο, γιατί ήδη κοντεύω να φάω τη μισή ώρα μόνο με το πρώτον αυτό. Εν τω μεταξύ, και δεν ξέρω πότε θα τελειώσω. Σας θυμίζω τα τέσσερα κορίτσια του Φιλίππου Διακόνου, που ήσαν παρθένοι και παρθένευαν στο σπίτι τους. Και μάλιστα λέγει το βιβλίο των Πράξεων των Αποστόλων, η Καινή Διαθήκη, για να πάρουν την απάντησή τους και εκείνοι οι οποίοι λέγουν ότι και ο γυναικείος μοναχισμός, νόθα πράγματα. Ήσαν παρθενεύουσες και προφητεύουσες, και η προφητεία.

Βέβαια, μια ευρεία έννοια, και με την έννοια ότι λέγουμε κάτι που πρόκειται να γίνει και με την έννοια του διδασκομένου, της διδασκαλίας. Έτσι, εις τον χώρο της Εκκλησίας, καλύτερα του Ναού, υπήρχε ξεχωριστή θέση για τα παιδιά, για τις παρθένους και για τις χήρες και για τους εγγάμους. Αυτά μάλιστα στις γυναίκες, από την περιοχή των γυναικών, ήταν τα παιδιά μπροστά. Μετά ήταν οι παρθένοι, μετά οι χήρες, μετά οι έγγαμες. Και πρώτα κοινωνούσαν, παρακαλώ, οι παρθένοι και μετά οι χήρες και μετά οι έγγαμες, με συγχωρείτε.

Στην πράξη της Εκκλησίας. Βλέπετε; Δεν είναι αλλότρια της Εκκλησίας. Ας τα ακούσουν λοιπόν αυτά τα λόγια περί σωφροσύνης πρώτα οι μονάζοντες και ύστερα οι παρθένοι, των κατορθούντων των ισαγγέλων βίων εν κόσμω. Αυτοί που κατορθώνουν στον κόσμο τον ισάγγελον βίον. Δεν σημαίνει βέβαια με αυτό ότι κατακρίνεται ο γάμος, ο Θεός να φυλάξει. Το καθένα έχει τη θέση του. Και ευθύς μετά, επομένως δε — το «επομένως» θα πει σε σχέση με το προηγούμενο, κατ' ακολουθίαν δε, μετά ταύτα δε — και ο λοιπός της Εκκλησίας λαός. Αυτά να τα ακούσει μετά από τους παρθενεύοντας και μονάζοντας.

Να τα ακούσει και όλος ο άλλος ο λαός. Α, ώστε λοιπόν δεν μπορούμε να ξεχωρίσουμε τον μοναχισμό από τον λαό του Θεού που ζει και στον γάμο και στις δουλειές του κ.λπ. Δεν μπορούμε να τα χωρίσουμε από πλευράς εφαρμογής του νόμου του Θεού. Τι λέγουν μερικοί; «Αυτά είναι για τους καλογήρους. Αυτά είναι για τους μοναχούς, δεν είναι για μας». Δηλαδή άλλο Ευαγγέλιο έχουν εκείνοι, άλλο Ευαγγέλιο έχετε εσείς; Αγαπητοί μου, το Ευαγγέλιο είναι ένα και οι εντολές του Θεού είναι κοινές για όλους. Άλλο θέμα ότι ο έγγαμος είναι πιο περισπασμένος, ο άγαμος πιο απερίσπαστος. Αλλ' ο Παύλος το λέει σαφώς προς τους εγγάμους: «Θα σας έλεγα να μην παντρευτείτε», λέγει, «μη σκανδαλίζεστε γι' αυτό, για να μην έχετε περισπασμούς».

Αν θέλετε όμως, παντρευτείτε. Ό,τι θέλετε κάνετε. Αν θέλετε, αυτά διαβάστε στο 7ο κεφάλαιο Α' Κορινθίους. Με σαφήνεια τα λέγει εκεί ο Απόστολος Παύλος. Αλλά το Ευαγγέλιο είναι ένα. Το θέμα δε της σωφροσύνης ιδιαιτέρως, για το οποίο και γίνεται λόγος, δεν μπορείς να πεις ότι ο μοναχός πρέπει να είναι αγνός και ο κοσμικός, ο νέος που είναι μες στην πόλη, μπορεί να πορνεύει και, όταν του πεις «Γιατί πορνεύεις; Πρέπει να είσαι σώφρων και να έχεις αγνότητα», δεν μπορεί να σου πει αυτός «Αυτά είναι για τους καλογήρους», γιατί απλούστατα η εντολή της σωφροσύνης είναι για όλους.

Μέγας υμίν λοιπόν απόκειται στέφανος, αδελφοί. Μεγάλο στεφάνι απόκειται για εμάς, αδελφοί, για σας, αδελφοί. Κοιτάξτε ένα ωραίο, πολύ ρεαλιστικό, και όποιος είναι φιλόσοφος νους θα το εκτιμήσει δεόντως. «Μη μικράς ηδονής αντικαταλλάξητε μεγάλην αξίαν». Και δεν αναφέρεται φυσικά στο θέμα του γάμου, αναφέρεται στο θέμα της πορνείας. Το λέει εξάλλου παρακάτω. «Ακούσατε του Αποστόλου λέγοντος· μη τις πόρνος ή βέβηλος ως Ησαύ, ος αντί βρώσεως μιας», αντί ενός πιάτου φαγητού, «απέδοτο τα πρωτοτόκια αυτού». Τι λοιπόν είναι αυτό που λέγει εδώ; Εδώ, «μη μικράς ηδονής αντικαταλλάξητε μεγάλην αξίαν». Η μικρή ηδονή είναι η πορνεία.

Λοιπόν, λέγει, αδελφοί, μη δώσετε, πουλήσετε τα πρωτοτόκιά σας, που επιτέλους, επιτέλους, τα πρωτοτόκια του Ιακώβου, του Ησαύ, του Ιακώβου πήρε ο Ιακώβ από τον Ησαύ, ε, δεν είχαν και μεγάλη αξία. Αξίαν. Ας το πούμε για μια στιγμή κάπως έτσι, παρότι αποτελεί πρόγονο του Μεσσία. Μεγάλη αξία έχει αυτό που θα δουλέψεις εσύ προσωπικά και εδώ είναι η σωφροσύνη. Μη λοιπόν, λέγει, αντικαταλλάξεις, δεν αλλάξεις, αντί μικράς ηδονής. Τι είναι πραγματικά η πορνεία; Μικρή ηδονή. Μικρή ηδονή είναι. Αν έπρεπε να κάνουμε μια ανατομία της ηδονής, τι θα βρεις; Θα μου το επιτρέψετε, θα σας το πω.

Χρονικά πόσο κρατάει αυτή η ηδονή; Ελάχιστον. Ξέρετε δε τι ακριβώς είναι; Ακούστε τι.

Ο ερεθισμός που δίδει την εντύπωση, δια του νεύρου που φτάνει στον εγκέφαλο, την εντύπωση της ηδονής. Εάν κόβαμε, κύριοι, το νεύρο, δεν θα υπήρχε καμία αίσθηση αυτής της ηδονής. Βλέπετε ότι δεν θα υπήρχε αίσθηση; Δεν θα έφτανε η είδηση μιας ηδονής στον εγκέφαλο, γιατί εκεί φτάνει. Στον εγκέφαλο φτάνει η είδηση. Δηλαδή, με άλλα λόγια, ξέρετε τι είναι; Αν το βάζαμε στο φασματοσκόπιο, θα βρίσκαμε μια ταλάντωση του νευρικού συστήματος, εκείνου του ειδικού νεύρου που φέρει το μήνυμα αυτού του στοιχείου που λέγεται ηδονή. Αυτό είναι όλο, ήτοι ίσον απάτη. Είναι μια απάτη η ηδονή, σας το λέγω αλήθεια. Είναι μια απάτη.

Όμως προηγουμένως, όποιος είναι φιλόσοφος νους — ναι, ένας φιλόσοφος νους — τελικώς αυτό θα βγάλει. Εδώ, αγαπητοί μου, φτάσαμε σήμερα να λέμε ότι το σύμπαν αυτό που το βλέπουμε δεν είναι παρά μία ταλάντωση. Δεν είναι ό,τι βλέπουμε, αλλά είναι μία ταλάντωση, και πραγματικά. Λέμε: «Αυτό το πράγμα είναι ακίνητο. Αν το αφήσω αιώνες των αιώνων, θα μείνει έτσι». Ποιος σας το είπε ότι είναι ακίνητο αυτό; Εδώ υπάρχουν σωματίδια σε μια διαρκή ταλάντωση. Γιατί είναι ακίνητο; Γιατί είναι ένα κλειστό κύκλωμα. Γι' αυτό είναι ακίνητο. Στην πραγματικότητα είναι σωματίδια σε μια διαρκή ταλάντωση. Ε, λοιπόν, δεν είναι πραγματική εικόνα ό,τι βλέπουμε. Όταν λοιπόν εγώ αισθάνομαι μια ηδονή, δεν είναι μια πραγματικότητα αυτό. Σας ξαναλέγω άλλη μια φορά: μια ταλάντωση του νευρικού συστήματος.

Όλου του νευρικού συστήματος; Εκείνου του ειδικού νευρικού συστήματος, του νευρικού, του νεύρου, του ειδικού νεύρου, συγγνώμη. Τίποτα άλλο. Από τον Πατέρα ακούσατε; Λέγει ο Μέγας Βασίλειος: «Σε σκανδαλίζει», λέγει, «αυτό το ωραίο πρόσωπο; Αν πλησιάσεις» — την εποχή εκείνη βέβαια δεν είχαν τους φακούς, σήμερα θα μπορούσαμε πολύ καλύτερα αυτό να το δούμε — «αν πλησιάσεις, θα δεις ότι αυτό το οποίο έχεις ερωτευθεί είναι γεμάτο από λακκούβες και σκαλίσματα, αυτό το δέρμα». Είναι, λέει, γεμάτο από λακκούβες και δεν είναι ωραίο, είναι άσχημο. Και μάλιστα λέγει: «Αν ποτέ σου έρθει πειρασμός, αυτό να σκέφτεσαι», λέγει ο Μέγας Βασίλειος. Δηλαδή, με άλλα λόγια...

Ο φιλόσοφος νους κάνει ανατομία των πραγμάτων και έτσι δεν παρασύρεται από τη φαινομενικότητα των πραγμάτων. Γι' αυτό λέγει: «Εν ταις αγγελικαίς βίβλοις λοιπόν εγγραφείς διά την πρόθεσιν της σωφροσύνης, βλέπε μη πάλιν εξαλειφθείς διά την πορνικήν εργασίαν». Πρόσεξε μη σε σβήσει ο Θεός από το βιβλίο των αγγέλων, των αγγελικών βίων, και ξαναγυρίσεις πάλιν εις την πορνική εργασία. «Μηδέ πάλιν κατορθών την σωφροσύνην τυφωθείς κατά των υποβεβηκότων εν γάμω».

Είναι ένα πολύ σπουδαίο στοιχείο. Ξέρετε ότι υπάρχει μία αλληλοϋποτίμηση, κάτι το οποίον είναι και ανόητο και επικίνδυνο. Το να είμαι άγαμος και να κατηγορώ τον γάμο, το να είμαι έγγαμος και να κατηγορώ την αγαμία. Λέγει στον περί Παρθενίας λόγο του ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: «Μη κατηγορείς τον γάμο για να ανεβάσεις την Παρθενία». Το πράγμα ξέρετε πώς μοιάζει; Σαν τον άνθρωπο εκείνον ο οποίος, μη μπορώντας να ξεπεράσει τον άλλον σε ύψος, τον υποτιμά με την κατηγορία και τη συκοφαντία. Λέει: «Αυτός, αυτός είναι κλέφτης, λωποδύτης, απατεώνας, αλήτης». Και κατεβάζοντας τον άλλον, ανεβαίνει αυτός. Στο βάθος δε...

Το ξέρετε, όταν κατηγορούμε τον άλλον, θέλουμε να ανεβάσουμε τον εαυτό μας. Να το ξέρουμε αυτό. Αλλά ανεβάζοντας τον εαυτό μας, αυτό είναι υπερηφάνεια. Έτσι, εδώ πρόκειται περί υπερηφανίας. Σωστά λοιπόν λέγει εδώ: «Μηδέ πάλιν κατορθών την σωφροσύνην τυφωθείς». Είδατε τι σημαίνει; Υπερηφανευθείς. Ο...

Τύφος, η υπερηφάνεια. Να μην υπερηφανηθείς για... Για εκείνους οι οποίοι μετέρχονται των γάμων. Δεν είναι σωστό, αγαπητοί μου. Το καθένα την αξία του και τη θέση του. Αν θέλετε, παρότι μοιάζει να είναι της αυτής βάσεως, αν θέλετε, θα σας έλεγα: δεν μπορείς να πίνεις νερό και να κατηγοράς το ψωμί, ούτε να τρως ψωμί και να κατηγοράς το νερό.

Το νερό είναι τροφή και το ψωμί είναι τροφή και τα δυο είναι τροφή, αλλά το καθένα έχει τη θέση του. Και το ένα δεν αντικαθιστά το άλλο. Αυτή είναι η σωστή θέση. Και μάλιστα λέγει πολύ ωραία εδώ: «Τίμιος γαρ ο γάμος και η κοίτη αμίαντος», που αναφέρει αυτό ο Απόστολος Παύλος στην προς Εβραίους επιστολή του, 13ο κεφάλαιο, στίχος 4. Δηλαδή, ο γάμος είναι τίμιος, αλλά και το συζυγικό κρεβάτι πρέπει να είναι αμίαντο. Δηλαδή, να μην υπάρχει κάτι που θα λερώσει τη συζυγία, οτιδήποτε, κυρίως η μοιχεία και άλλες παρεκτροπές που μπορεί να συμβαίνουν και οι οποίες υποτιμούν και αυτόν τον ίδιο τον άνθρωπο, με κατανοείτε. «Συ», φησίν ο Απόστολος, όπως λέγει ο Απόστολος...

«Εσύ», λέγει, «που έχεις την αγνείαν, από τον γάμο δεν γεννήθηκες; Από εκείνους που παντρεύτηκαν δεν γεννήθηκες; Πώς λοιπόν μπορείς να κατηγορείς τον γάμο;». Δεύτερον. Ποιος βρέθηκε χωρίς να έχει γεννηθεί, αλλά γεννήθηκε από τον γάμο; Μπορείς λοιπόν εσύ να κατηγορείς τον γάμο επειδή ακριβώς μετήλθες την παρθενία, την αγαμία, τη μοναχική; Όχι. Έτσι λοιπόν δεν πρέπει να υπάρχει τίποτα από όλα αυτά. «Μη γαρ ότι χρυσίον κέκτησαι, τον άργυρον αποδοκίμαζε». Εγώ σας είπα το ψωμί με το νερό. Επειδή λοιπόν έχεις το χρυσάφι, μπορείς να κατηγορείς και να αποδοκιμάζεις το ασήμι; Και το ένα πολύτιμο μέταλλον και το άλλο πολύτιμο μέταλλον. «Αλλ' ευέλπιδες έστωσαν...»

η εν γάμων ο μήμος το γάμο χρώμενη. Τι ωραίο! Ευέλπιδες να σταθούν να είναι και εκείνοι οι οποίοι χρησιμοποιούν τον γάμον αλλά το μήμος. Οι γάμον ένθεσμον, αλλά μη τούτο να σε λυγεί κατασκευάζοντες εκείνοι που έχουν ένθεσμον γάμον και να μην φτιάχνουν ένα γάμο ασελγή δια την άμετρον εξουσία.

Χωράει πολύ; Να σας διαβάσω ολόκληρη τη φράση. Είναι αυτή η φρασούλα η μικρή: «διά την άμετρον εξουσίαν, γινώσκοντες καιρούς ανέσεως, ίνα σχολάζωσι τη προσευχή». Ωραίο αυτό. Λοιπόν, προσέξτε: ένας γάμος, αλλά ένθεσμος. Ένας γάμος νόμιμος. Ένας γάμος που δεν θα ήταν κατηγορήσιμος σε τίποτε. Να θυμούνται, παρακαλώ, οι έγγαμοι αυτή την προτροπή εν Πνεύματι Αγίω του Αποστόλου Παύλου: «Τίμιος ο γάμος εν πάσι και η κοίτη αμίαντος». Μάλιστα ολόκληρο το χωρίο είναι έτσι: «Πόρνους δε και μοιχούς κρινεί ο Θεός». Πόρνους και μοιχούς θα καταδικάσει ο Θεός. Όχι τον γάμο λοιπόν, αλλά τη μοιχεία θα καταδικάσει.

Μέσα στον γάμο υπάρχει μία εξουσία. Αυτή η εξουσία ποια είναι; Λέγει στο 7ο κεφάλαιο Α' Κορινθίους ο Απόστολος Παύλος το εξής θαυμάσιο, που εδώ βλέπει κανένας τα πορίσματα εκείνων των μεγάλων αληθειών που είναι καταχωρημένες στο βιβλίο της Γενέσεως, όταν ο Θεός κατεσκεύαζε τον άνδρα και τη γυναίκα. Λέει: «Δεν μπορείς να εγκρατεύεσαι άκοντος του ανδρός». Δεν μπορεί ο άνδρας να εγκρατεύεται ενώ δεν θέλει η σύζυγός του. Διότι ο άντρας δεν εξουσιάζει το σώμα του, αλλά η γυναίκα.

Η γυναίκα δεν εξουσιάζει το σώμα της, αλλά ο άνδρας. Θα πρέπει λοιπόν, για οτιδήποτε θα συνέβαινε, να υπάρχει μία συμφωνία. Θέλουν να συνέρχονται; Συμφωνία θα υπάρξει. Θέλουν να εγκρατεύονται; Συμφωνία θα υπάρξει. Αυτή η συμφωνία θα ελκύει αυτά τα δύο άτομα σε πρόσωπα, καλύτερα, σε ένα ωραίο μεγάλο πρόσωπο, γιατί αυτοί οι δύο άνθρωποι είναι ένας άνθρωπος, «και έσονται οι δύο σάρκα μία». Δεν υπάρχει ωραιότερο πράγμα από το πρόσωπο του γάμου. Ένα είναι. Εδώ μέσα στον γάμο...

Πέραν από τη μίξη — η μίξη είναι αφορμή, θα το υπογραμμίσω — η μίξη η γενετήσια είναι αφορμή. Δεν εξαντλείται ο γάμος στη γενετήσια μίξη. Ο γάμος έχει προέκταση πνευματική. Κι αν οι έγγαμοι δεν έχουν εγκαίρως φροντίσει να βρουν αυτή την πνευματική τους προέκταση, ο γάμος τους γρήγορα θα γεράσει. Και όχι μόνο θα γεράσει, θα ξεπέσει, θα ξεπουπουλιάσει και θα αρχίσουν οι δύο αυτοί να αναζητούν αναζητήσεις αθέσμους έξω από τον γάμο, δηλαδή στη μοιχεία. Δεν θα βρίσκουν πια ενδιαφέρον μέσα εις τον γάμο.

Θα ζητούν τα ενδιαφέροντά τους έξω από τον γάμο. Σήμερα γι' αυτό ακριβώς πλεονάζει η μοιχεία, αγαπητοί μου, γιατί δεν θεμελιώνεται σωστά ο γάμος. Ο γάμος βλέπεται, οράται, από μια γωνιά μόνον σαρκική. Δεν υπάρχει μεγαλύτερο κακούργημα κατά του γάμου από αυτό: το να δει κανείς τον γάμο μόνον σαρκικά. Ούτε παιχνίδι ο γάμος. Σοβαρή υπόθεση. «Και έσονται οι δύο εις σάρκα μίαν», έχοντας ένα πρόσωπο. Ένα πρόσωπο. Είναι μεγάλο αυτό. Είναι πολύ μεγάλο. Και εκεί το ενδιαφέρον θα αρχίσει, όταν αρχίσει η αναζήτηση και η ανακάλυψη της πνευματικής διαστάσεως του γάμου. Ευχαριστώ.

Δεν έχουμε τη μίξη δυο σωμάτων, έχουμε δύο ανθρώπων, οι οποίοι ταυτοχρόνως φέρουν δυο ψυχές, με πνευματικά ενδιαφέροντα και πνευματικές τοποθετήσεις. Και όταν αρχίσει αυτή η αλληλοεξερεύνηση των πνευμάτων, εκεί είναι όλο το ενδιαφέρον, αλλά εκεί είναι και όλο το μεγαλείο. Και ο γάμος, ακούσατε και αυτή τη μεγάλη τιμή του, είναι εικόνα Χριστού και Εκκλησίας και, σε κάποια θα λέγαμε αναλογία, είναι μίμησις της Αγίας Τριάδας, που έχουμε μία ουσία και πολλά πρόσωπα, τρία. Και εδώ έχουμε μία ουσία. Γιατί έχουμε μία ουσία; «Και έσονται οι δύο εις σάρκα μίαν».

Και αυτό ακόμη να μην συνέβαινε, όλα τα ανθρώπινα σώματα είναι μια ουσία, είμεθα όλοι ομοούσιοι. Και έχουμε εδώ μια, θα λέγαμε, μια αντανάκλαση, μια μίμηση της ζωής της Αγίας Τριάδος. Είναι ένα καλό πράγμα. Τι συνδέει τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδος; Μόνο η κοινή ουσία και η αγάπη. «Εγώ», λέει, «αγαπώ τον Πατέρα», λέει ο Χριστός, «και ο Πατήρ με αγαπά». Λοιπόν, είδατε; Θα μπορούσε να λέει τότε ο άνδρας: «Εγώ αγαπώ τη σύζυγό μου και η σύζυγός μου με αγαπά». Αν υποτεθεί ότι για τον άλφα ή βήτα λόγο πια δεν μπορεί να ακολουθεί η γενετήσια σχέση, πρέπει να πεθάνει ο άνθρωπος; Μάλιστα τότε περισσότερο και περισσότερο...

Να είναι ζωντανός και η αγάπη να αυξάνει διαρκώς μέχρι τον τάφο. Είναι ένα ωραίο πράγμα, πιστεύω το καταλαβαίνετε. Έτσι λοιπόν στον γάμο υπάρχει μία εξουσία διασταυρωμένη, όπως σας εξήγησα προηγουμένως, αλλά είναι και κάτι άλλο. Λέει ο Απόστολος Παύλος: εάν δεν εγκρατεύεται μια γυναίκα, να παντρευτεί· μια χήρα να παντρευτεί. Σημαίνει ότι ο γάμος εδόθη και για να μη συμβούν πτώσεις. Τι; Πορνείας πτώσεις. Αν ανοίξετε μια δογματική, θα βρείτε ότι ο δεύτερος σκοπός του γάμου είναι αυτός: το να μη συμβούν πτώσεις στην αμαρτία. Ο πρώτος είναι η θέωση των συζύγων. Ο δεύτερος είναι αυτός που σας λέγω τώρα.

Ο τρίτος σκοπός είναι η τεκνογονία. Τρίτος σκοπός η τεκνογονία. Οι Λατίνοι βάζουν πρώτη την τεκνογονία. Οι Ορθόδοξοι, και ορθότατα, βάζουν τρίτη την τεκνογονία. Απλούστατα, γιατί αν δύο άνθρωποι δεν κάνουν παιδιά, σημαίνει δεν έχει νόημα ο γάμος τους; Βεβαίως έχει νόημα ο γάμος τους. Αναμφισβήτητα έχει νόημα ο γάμος τους. Οπότε, αφού υπάρχει ο δεύτερος λόγος, για να μην πέσουμε στην πορνεία, δεν το λέγει ο Απόστολος Παύλος; Ακούστε πώς το λέγει. Είναι ο πρώτος στίχος του εβδόμου κεφαλαίου Α' Κορινθίους: «Διά δε τας πορνείας έκαστος την εαυτού γυναίκα εχέτω και εκάστη τον ίδιον άνδρα εχέτω». Τι λέγει; «Διά δε τας πορνείας», λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος. Είδες;

Δεν λέγει «διά τας τεκνογονίας», αλλά λέγει «διά τας πορνείας», που σημαίνει γυμνή η επιθυμία. Τίποτε άλλο. Το γιατί μπορεί να υπάρχει αυτή η επιθυμία, μην το ξεχνάμε ότι είμαστε πεπτωκότες άνθρωποι. Εν τη περιπτώσει αυτή νομιμοποιείται μέσα εις τον γάμο. Αλλά σημαίνει, όπως κι αλλού λέγει, «και πάλι επί το αυτό συνέρχεσθε, ίνα μη πειράζη υμάς ο Σατανάς διά την ακρασίαν υμών». Διά την ακράτειά σας να μη σας πειράζει ο Σατανάς. Τι είναι αυτό; Οι πυρώσεις. Οι γενετήσιες πυρώσεις. Ή το να βλέπεις κάτι έξω από τον γάμο σου, προς Θεού. Τότε όλα αυτά να είναι μέσα στον γάμον. Αυτή είναι η εξουσία. Άστε λοιπόν, εδώ τώρα λέει ο Άγιος Κύριλλος, προσέξτε, όλα είναι πολύ καλά.

Μη φτάσετε, λέει, σε μια ασέλγεια διά την άμετρον εξουσίαν. Δεν μπορείς να λες «Είμαι παντρεμένος και έχω τη γυναίκα μου, έχω τον άνδρα μου». Ναι, αλλά δεν μπορεί να ξεπεράσεις κάποια όρια, και τα όρια που ξεπερνιόνται είναι πια μια ηδονοθηρία, ένα κυνηγητό της ηδονής. Κι αν το θέλετε, το κυνηγητό αυτό της ηδονής κυρίως υπάρχει στην ασέλγεια. Και έτσι η εποχή μας μάλιστα κατ' εξοχήν — όλες οι εποχές, η εποχή μας κατ' εξοχήν — έχει την αναζήτηση των ηδονών μέσα στις ποικίλες παρεκτροπές του γενετησίου ενστίκτου. Δηλαδή, παρεκτροπές που ούτε μπορεί κανείς να φαντάζεται και που λανσάρονται με κάθε τρόπο.

Ο ερεθισμός των παρεκτροπών με φωτογραφίες, με φιλμ, σε ποικίλες θέσεις, καταστάσεις κ.τ.λ., για να αμαρτάνουν οι άνθρωποι. Όχι, προς Θεού, όχι. Μάλιστα, με την ευκαιρία σας λέγω και τούτο. Σας παρακαλώ, αδελφοί μου, πολύ σας παρακαλώ, ποτέ μην κοιτάτε φωτογραφίες, αυτές που κυκλοφορούν, από εκείνες τις πολύ πολύ βρόμικες, και ποτέ μη θελήσετε να μεταφέρετε εκείνα τα οποία βλέπετε ή ακούτε από διεφθαρμένους ανθρώπους — μπορεί αυτοί κάποτε να είναι συνάδελφοί σας, φίλοι σας, δεν ξέρω τι, γύρω — να τα μεταφέρετε μέσα στο σπίτι σας αυτά, στον γάμο σας. Αν έχετε μια γυναίκα που είναι σωστός άνθρωπος, θα παραξενευτεί, θα ξεπέσετε στα μάτια της και, αν κάποτε συνέλθετε, θα ντρέπεστε την ίδια τη σύζυγό σας.

Λοιπόν, μην το κάνουμε ποτέ αυτό, μην ξεπατικώνουμε τι κάνει ο κόσμος. Οι Χριστιανοί αφορίζουν τον εαυτό τους από τον κόσμο. Ήταν η Αποστολική περικοπή η χθεσινή. «Ἀφορίσθητε», λέγει, «καὶ ἀκαθάρτου μὴ ἅπτεσθε». Β΄ Κορινθίους, έκτο κεφάλαιο και δεκάξι χωρίο, πρώτο χωρίο του εβδόμου κεφαλαίου. Μην εγγίσετε, λέει, τίποτα το ακάθαρτο. Όχι μόνο να μην μετέλθετε κάτι το ακάθαρτο, αλλά και να μην εγγίσετε τίποτα το ακάθαρτο. Αυτός είναι ο νόμιμος γάμος. Αγαπητοί μου, αυτός είναι ο χριστιανικός γάμος. Και συμπληρώνει εδώ ο Απόστολος και λέει: «Γινώσκοντες καιρούς ἀνέσεως, ἵνα σχολάζωσι τῇ προσευχῇ».

Που γνωρίζουν καιρούς ανέσεως, για να καταγίνονται εις την προσευχή. Είναι εκείνος ο θαυμάσιος στίχος που λέει ο Απόστολος, λέει: «Ἵνα σχολάζητε τῇ προσευχῇ καὶ τῇ νηστείᾳ», κατόπιν συμφωνίας όμως, «ἐκ συμφώνου» λέγει, «καὶ πάλιν ἐπὶ τὸ αὐτὸ συνέρχεσθε, ἵνα μὴ πειράζῃ ὑμᾶς ὁ Σατανᾶς», τα λοιπά και τα λοιπά. Είδατε; Δηλαδή να υπάρχει συμφωνία εγκρατείας αμοιβαίας, για να καταγίνεστε στην προσευχή και τη νηστεία, που λέει ο Απόστολος Παύλος. Από εδώ βγαίνει ότι στη νηστεία έχουμε εγκράτεια. Ώστε λοιπόν δεν τα χάλκευσαν αυτά οι παπάδες, να νηστεύομε σαρακοστές κλπ. Ναι, αδελφοί μου, δεν τα χαλκεύσαμε εμείς.

Είδε κατά... Είναι κατατεθειμένα, είναι καταχωρημένα μέσα στον Λόγο του Θεού. Ούτε όποιοι άλλοι κατηγορούν τους Πατέρες της Εκκλησίας μας ότι, σαν καλόγεροι, αυτοί ήτανε στριμμένοι άνθρωποι και είχανε εφομεϊνική. Ακούστηκαν και αυτά. Όχι, αδελφοί μου, είναι κατατεθειμένα στην Αγία Γραφή. Οι Πατέρες δεν είπαν τίποτα παραπέρα από την Αγία Γραφή. Βλέπετε λοιπόν; Νηστεία, προσευχή, εγκράτεια. Γιατί αλλιώτικα παίρνει ο κατήφορος του ηδονισμού και δεν ξέρω πού φτάνει. Λέγει ο Ρενέ Μπιό, ένας γιατρός Γάλλος, λέγει ότι το σαράκι που τρώει τον γάμο είναι ο ηδονισμός. Το σαράκι που τρώει τον γάμο, τον καταστρέφει τον γάμο. Ας προσέξουμε λοιπόν αυτό το στοιχείο.

«Μετὰ τῶν ἐνδυμάτων καθαρὰ προσφέροντες ἐν ταῖς συνάξεσιν εἰς ἐκκλησίαν τὰ σώματα. Ἢ διὰ τὸ τεκνογονεῖν, ἀλλ’ οὐ διὰ τὸ φιληδονεῖν, τῷ γάμῳ προσεληλυθότες». Είναι καθαρά τα ρούχα σας όταν βγαίνετε στην εκκλησία, καθαρά να είναι και τα σώματά σας. Πολύ σωστό! Φροντίζουμε να κάνουμε καθαρά τα ρούχα μας, αλλά τα σώματά μας όμως δεν τα έχουμε καθαρά από πλευράς αμαρτιών. Και εδώ κοιτάξτε τι λέγει: «Ἢ διὰ τὸ τεκνογονεῖν, ἀλλ’ οὐ διὰ τὸ φιληδονεῖν». Βεβαίως θα πρέπει να κατασιγάσουμε, θα λέγαμε, τις ηδονές με τις σχέσεις που λέγαμε προηγουμένως. Μη φθάσομε όμως να προσερχόμεθα εις τον γάμον μόνο και μόνο για τη φιληδονία. Είναι, όπως σας εξήγησα προηγουμένως,

σαράκι. «Καὶ οἱ μονόγαμοι τοὺς δευτέρῳ γάμῳ συμπεριενεχθέντας μὴ ἀποδοκιμαζέτωσαν». Βλέπετε, ήταν μια εποχή που ετιμάτο η μονογαμία και εθεωρείτο εξαίρεσις η δευτερογαμία, ο δεύτερος γάμος. Άγιε Κύριλλε, πού να έβλεπες τρίτο γάμο και πάμε για τέταρτο και πέμπτο! Και πού να έβλεπες, Άγιε Κύριλλε, Χριστιανοί της Δύσεως να έχουν καμιά εικοσαριά και τριανταριά διαζύγια! Αγαπητοί μου, κατάντημα. Ήταν τότε αυτή η εποχή. Και λέγει ότι οι μονόγαμοι, αυτοί δηλαδή που έχουν παντρευτεί άπαξ, μόνο μια φορά, να μην κατηγορούν και αποδοκιμάζουν εκείνους οι οποίοι έχουν κάνει δεύτερο γάμο. Δεν το λέει ο Απόστολος Παύλος ότι

αν κανείς δεν μπορεί να μείνει, όταν είναι εν χηρεία, γυναίκα ή άνδρας, τότε να ξαναπαντρευτεί; Είναι προτιμότερο, λέγει, να παντρευτεί παρά να περνάει μέρες άσχημες πυρώσεως, που μπορεί να τον ρίξουν αυτές οι καταστάσεις στην αμαρτία. «Καλὸν μὲν γὰρ ἡ ἐγκράτεια καὶ θαυμάσιον». Βλέπετε, εγώ προλαβαίνω τον Άγιο Κύριλλο, αλλά τα επικυρώνω όμως με τον Άγιο Κύριλλο. Θαυμάσιο πράγμα η εγκράτεια! «Συγγνωστὸν δὲ καὶ τὸ δευτέρῳ γάμῳ προσελθεῖν, ἵνα μὴ πορνεύσωσιν οἱ ἀσθενεῖς». Αυτό είναι, ό,τι σας είπα τόσην ώρα. Καλό πράγμα, λέει, η εγκράτεια· δεν μπορούν όμως όλοι να την κάνουν. Συγχωρείται λοιπόν, παραχωρείται ο δεύτερος γάμος, ακριβώς εκείνος που δεν έχει δυνάμεις πολλές, μη πέσει στην πορνεία.

μεγαραυτής εάν μείνωσιν ως καγό φυσίν ο Απόστολος. Καλό πράγμα είναι να μείνουν όπως εγώ, λέει ο Απόστολος. Εάν, λέει, όμως δεν εγκρατεύονται, τότε να παντρευτούν. «Κρεῖσσον γάρ ἐστι γαμῆσαι ἢ πυροῦσθαι». Σας τα εξήγησα όμως, μόνο τώρα εδώ σας τα διάβασα. «Τὰ δὲ λοιπὰ πάντα ἐξοριζέσθω μακράν». Όλα τ’ άλλα έξω από τον Τίμιον Γάμον και την Τιμίαν Παρθενίαν. Όλα τ’ άλλα «ἐξοριζέσθω μακράν». «Πορνεία, μοιχεία καὶ πᾶν τὸ τῆς ἀκολασίας εἶδος». Η πορνεία, η μοιχεία και ό,τι άλλο μπορεί να λέγεται στα σαρκικά αμαρτήματα και να υπάρχει, αυτά λέγει να εξορίζονται. Μακριά, μακριά. «Τηρείσθω δὲ τὸ σῶμα τῷ Κυρίῳ καθαρόν, ἵνα καὶ ὁ Κύριος ἐπιβλέψῃ τὸ σῶμά σου». Ωραία φράση είναι αυτή. Ας τηρηθεί λοιπόν το σώμα διά τον Κύριον καθαρόν, για να το κοιτάξει ευμενώς και ο Κύριος, το σώμα. Λέει ο Απόστολος Παύλος στο ίδιο κεφάλαιο, Α΄ Κορινθίους 6,

το κεφάλαιο, ότι...

«Δοξάσατε οὖν τὸν Θεὸν ἐν τῷ σώματι ὑμῶν καὶ ἐν τῷ πνεύματι ὑμῶν, ἅτινά ἐστι τοῦ Θεοῦ». Δοξάστε, λέγει, τον Θεό με το σώμα σας και με το πνεύμα σας, που και τα δυο ανήκουν στον Θεό. Πράγματι... Πράγματι, πρέπει να δοξάσουμε τον Θεό. Πώς δοξάζεται ο Θεός; Σας έλεγα και στην ομιλία χθες πώς θα δοξάζεται και θα λατρεύεται ο Θεός στη Βασιλεία Του με την παρουσία των Αγίων. Εδώ πώς; Όταν είσαι αγνός άνθρωπος, δοξάζεις τον Θεό. Μπορεί να μη λες τίποτα με το στόμα σου. Μόνο γιατί είσαι αγνός άνθρωπος, δοξάζεις τον Θεό. Είδατε τι λέγει ο Απόστολος; «Δοξάσατε οὖν τὸν Θεὸν ἐν τῷ σώματι ὑμῶν». Το «ἐν τῷ σώματι» αυτό σημαίνει με την καθαρότητά σας στο σώμα, «καὶ ἐν τῷ πνεύματι ὑμῶν», τα οποία και τα δυο είναι του Θεού.

Πολύ ωραίο. Και να σκεφτείτε, αγαπητοί, ότι λίγο πιο πάνω ο Απόστολος Παύλος μάς λέγει ότι είμαι ναός του Αγίου Πνεύματος. Δεν γνωρίζετε, λέγει, ότι είσαστε ναός του Αγίου Πνεύματος, που κατοικεί το Πνεύμα του Θεού στα σώματά σας;

Ομοίως λέγει: Δεν γνωρίζετε ότι είσαστε μέλη του σώματος του Χριστού; Πώς γινόμεθα μέλη του σώματος του Χριστού; Μα με το να κοινωνούμε το Σώμα και το Αίμα του Χριστού, γινόμεθα μέλη του σώματος του Χριστού. Πώς μπορώ λοιπόν εγώ να διατηρώ ένα σώμα βρώμικο, να έχω ένα σώμα βρώμικο, να μετέρχομαι την εργασία της πορνείας, όπως λέγει ο Άγιος Κύριλλος, και μπορώ να είμαι ταυτοχρόνως ναός του Αγίου Πνεύματος και μέλος του σώματος του Χριστού;

Δυνατόν; «Ἄρας οὖν τὰ μέλη τοῦ Χριστοῦ ποιήσω πόρνης μέλη;» ερωτάει ο Απόστολος. «Μὴ γένοιτο». Λοιπόν, θα κάνω τα μέλη του Χριστού μέλη ανηθίκου γυναικός; Μη γένοιτο. Επ’ ουδενί λόγω πρέπει να συμβεί αυτό. Φοβερή αμαρτία. Ας αγιάσουμε λοιπόν, αγαπητοί μου, τα σώματά μας. Ας τα αγιάσουμε με κάθε τρόπο, με την αγνότητα, με την καθαρότητα, και έτσι πραγματικά θα διατηρήσουμε τα σώματα αυτά κατάλληλα και άγια, σκηνώματα και κατοικητήρια του Αγίου Πνεύματος και για την αιωνία Βασιλεία. Διότι μην ξεχνάτε, πάλι το λέει και ο Απόστολος Παύλος, ότι «ὁ Θεὸς καὶ τὸν Κύριον ἤγειρε καὶ ἡμᾶς ἐξεγερεῖ διὰ τῆς δυνάμεως αὐτοῦ». Ανέστησε τον Κύριον, τον Χριστόν, και εμάς θα μας αναστήσει. Και αφού λοιπόν θα αναστηθούμε...

τα νέα μας σώματα μόνο τότε θα έχουν την καταλληλότητα να ζήσουν στη Βασιλεία του Θεού, εάν έζησαν τον αγιασμόν και τη σωφροσύνη. Να σας ευλογεί ο Θεός!