Catecheses of St Cyril 033 | 30-01-1984

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My dear friends, after the explanation Saint Cyril gave us about the soul in his fourth catechetical lecture—always in summary form, of course—he now comes to tell us a few things about the body, the human body. For the human person is, naturally, both soul and body. We must never forget this. Sadly, we do forget it. Deep within us there is a subconscious tendency to separate the two, whereas the true, complete human person is composed of both soul and body, without separating them—that is, without saying that the human person is only the soul or only the body.

If we were to say that only the soul constitutes the human person, then man would be an angel, and, at a deeper level, we would also be denying the resurrection of the body. This is a grave heresy that has been condemned by our Church. If, on the other hand, we say that the human person is essentially the body, then we fall, if you like, into Darwinism: the view that man has no soul—or, even if he does, it does not concern us—or that the soul dies, which again does not concern us. Man is the body; he is born, he dies, and that is the end of the story. In other words, he is an animal. But the human person is both soul and body, forming one indivisible whole. Sin and death separated the two. Therefore, their separation is unnatural; and because Christ came to restore

our true nature, He comes to reunite the soul and the body through the resurrection of the body. In reality, the doctrine of the resurrection of the dead is nothing other than a restoration to what is truly according to nature: what God created, but sin and death divided. Therefore, when Christ raised the dead, He did not perform an unnatural act that surpassed nature; rather, He performed an act that was truly natural, restoring to its true nature what had come from His hands and had been distorted because of sin. Let us see, then, what Saint Cyril tells us: “You have learned, beloved, as far as was possible for the present, the things concerning the soul.”

You have learned, then, beloved, what we said earlier about the soul, insofar as this was possible. “Now receive, according to your capacity, the teaching concerning your body as well.” Take care, then, to learn what concerns your body. “Do not tolerate those who say that this body is something alien to God.” Do not put up with those who claim that the body is something foreign to God. “For those who believe that the body is alien to God, and that the soul dwells in it as in a vessel belonging to another, readily abuse it for fornication.”

Those who maintain that the body is not God’s creation would necessarily regard it as merely a vessel of the soul, yet something foreign to God the Creator—the God whom they suppose created the soul. They would then feel free to surrender this body to every kind of corruption, including fornication. But this is precisely where we must say a few things. The claim is that the body does not belong to God, that it is alien and foreign to God. There have been periods when these views were especially strong and were very widely debated.

Gnosticism introduced this position: that the body is not the creation of God, the good God, but the creation of an evil god. This dualistic teaching, which Gnosticism embraced, was certainly not invented by Gnosticism. This dualistic position is very ancient and was a belief found in all the so-called pagan religions—all of them, without exception—apart from Judaism. Buddhism also held this teaching, although Buddhism is not extremely ancient, of course, since it dates from the sixth century before Christ.

The same was true of the ancient Egyptians, and so forth. They all believed—the Greeks believed—that there is a division between body and soul, and that the soul was created by one god and the body by another. Plato, moreover, who is fundamentally a dualist, regards the body as the prison of the soul. Once he regards the body as the soul’s prison, he cannot look favorably upon it. Plotinus, the Neoplatonist, although he lived after Christ, is someone for whom one might feel great sorrow, because Plotinus did not come to know Christ. Plotinus lived what has even been called the life of “the saint of philosophy,” living out a philosophical mysticism;

yet, at its core, when judged from a Christian standpoint, he was nothing other than a demonically possessed man, and his mysticism was a form of demonic possession. Do not be surprised by this. The demon associated with Socrates—the so-called daimonion of Socrates—was nothing other than something similar. Do not be surprised, if we must speak honestly in this way, always from the perspective of Christianity. Thus Gnosticism, already an heir to this dualism, encountered Christianity in its path and came into conflict with it. Of all the heresies that the Church feared, Gnosticism was the foremost.

The Church fought Gnosticism with all her strength, and among the many teachings it carried was this very idea. It was in this climate that Saint Cyril wrote that some people claim the body is alien to God and was not created by Him. The Manichaeans taught this as well, and the Church came into fierce conflict with them. Many Christians had been led astray by Manichaeism, which was itself, in fact, a Gnostic system. Yet do not imagine that, simply because Gnosticism no longer exists today in that same form, it is gone. Gnosticism still smolders and lurks beneath the surface of our consciousness.

As long as our conscience has not received illumination, and as long as we do not know the teaching of the Gospel precisely, it is only natural that such ideas should lurk within our views on many matters, including Holy Matrimony and the body. You know that certain ideas exist about Holy Matrimony and the body, which are closely connected, because Holy Matrimony rests upon the reality of the body. Holy Matrimony is regarded as unclean, and the body as unclean. As we were saying last time, menstrual flow is treated as unclean, semen as unclean, and many other things besides. It is dreadful. In magic, both semen and blood—menstrual blood—are used. They are used for magical purposes, as though they were something meant to...

nourish, so to speak, certain powers opposed to God. Notice this: powers opposed to God—dark powers, demonic powers. The assumption is that demonic powers are connected with the body, while God has no connection with it. Such notions lurk within our way of thinking, and this is very serious. My dear friends, an illumined conscience—I say it once again—and therefore a pure and truly Christian conscience, sees the body as God’s creation. God made both the body and the soul. This is why it is not without significance—and perhaps now you will understand it even better—that in her prayers, whether the Church wishes to heal someone, to bury someone

who has died, or to address any other need concerning the human person, she says: “The God of spirits and of all flesh.” What does “the God of spirits and of all flesh” mean? It means that God is the one and only God, the Creator of both soul and body. This is very telling. We also call Him “the physician of souls and bodies.”

Do you see why this distinction is made? In Hebrew literature such a division is inconceivable, because Hebrew theology sees the human person as a whole. It never sees man merely as soul or merely as body, but always as a whole. Greek thought, however—and I speak of it because it represents the whole ancient world—sees man as divided, broken into pieces, frag-men-ted. For this reason, it presents him in this way, so that the Church Fathers are compelled to affirm unity using this fragmented language: God is the God of the body and also of the spirit. A Hebrew writer would never have written, “the God of the body and of the spirit.” There is, however, an expression in one of the prophets—I cannot remember at this moment—or perhaps in one of the poetic books; I do not remember whether it is in the Wisdom of Solomon: “the God of spirits and of all flesh.” But if it is in the Wisdom of Solomon, it is because these books were influenced by what prevailed in the world outside, having been written at a later time,

and, like the Wisdom of Sirach, they set out to combat ideas from outside. Those foreign ideas had begun to enter and penetrate Jewish theology, and the authors of these books wanted to prevent this Greek way of thinking, so to speak, from entering Jewish theology. God, then, is one, the Creator of all things, of souls and bodies alike. As I told you, this is of immense value and significance. For we cannot say that the body is unclean, nor can we surrender it to immorality. Saint Cyril puts it very beautifully here: otherwise, you could surrender it to fornication. And consider, my dear friends, that the strongest grounds for affirming

that God is the Creator of both body and soul, and that both are equally important and precious before Him, is the Incarnation of the Son of God. Do you understand what it means that God became man? This is the greatest and most decisive answer to the question of what the body and the soul are: the Son of God became man. If the body were something alien to God, could God Himself ever have become man? Certainly not. That is why anyone who holds Platonic, idealist views can never accept these truths, and above all cannot accept the Incarnation. And now, entirely in passing, since today is also the feast of the Three Holy Hierarchs,

I would like to tell you that in the addresses often delivered on this day, people say that the Fathers were philosophers. Indeed, I do not know why or how we managed to reach the point of calling them Platonic philosophers as well. My dear friends, do you know how far Platonic philosophy stands from Christianity? Do you know how far Sirius is from the earth? Do you imagine that, because Platonism speaks of one God or even speaks of the soul, these are points of contact with Christianity? Do you know how far Platonism stands from Christianity? As far as heaven is from earth. Anyone who was a Platonist could not be a Christian. After all, why did the Church condemn Origen? She condemned him for his Platonism, precisely to show that one cannot be both a Christian and a Platonist. The idealist is, in reality, a Platonist. He is a Platonist—an idealist. You cannot say, “I am an idealist and also a Christian.” To see how corrupted and confused this expression has become, we now say that a certain person is an idealist, and of course our minds do not turn to Platonism. That is because its origins have been forgotten. Yet its fruits and its elements remain. The Christian is never an idealist.

When I say “idealist” here, I mean the term in its full sense: idealism or Platonism, the system derived from Plato’s ideas. It has no connection with Christianity. And there is something else tragic that I could mention. In the short philosophical dictionary of Marxism, idealism is criticized—and rightly so from its own standpoint—because Marxism is materialism, and materialism is the opposite extreme from idealism. Christianity, however, is neither materialism nor idealism. Nor were the Fathers ever idealists, Platonists, or philosophers. They were Christians.

They used certain terms, but what does that prove? They used terms. Terminology—the word itself—is of no importance. Our Church Fathers, and especially the three great Fathers whom we celebrate today, did not give those terms a philosophical content. These few words are in memory of those holy and great Hierarchs whom we call the patrons of learning. Some go one way here, others another—a clumsy treatment of the matter. Patrons of learning, yes—but in what sense, and what do we mean by learning? Yes, but how do we understand it? These Fathers were certainly educated in secular wisdom as well. Yet they did not employ secular wisdom when they spoke about Christ.

They took only the language and the terminology, not the content. Today, in the name of education and science, we cast God aside. I do not know how we can now claim them as our common patrons when we ourselves are Christian only to a greater or lesser degree. My dear friends, if you read these three Church Fathers and their works, you will see how far we are today from them when we regard them merely as patrons of learning. We are very far from their lives, their example, their faith, and their lived spiritual experience. We are very far indeed. But let that be. I return to our subject.

“What fault did they find with this wondrous body? What does it lack in beauty?” Here Saint Cyril has a beautiful paragraph about the human body. It is very brief and drawn in broad strokes, yet it is very beautiful. He asks: Why did they condemn it? What fault did they find in this wondrous body? “What fault did they find?” What did they find to criticize? What is it about this body? Do you see what he calls it? “Wondrous.” For the human body is wondrous. Pay attention here: it is wondrous—wondrous in its construction and in its beauty.

God does not make ugly things. If He made some animals ugly, it was to create—if I may borrow an expression from the language of artists—a contrast. When we want an object to stand out, we make it bright and place a dark background behind it. In a painting, if we want to present a vase, we paint it brightly but put a very dark background behind it. So this serves as a contrast—an opposition, to put it plainly—between the human body and the bodies of animals. There are, of course, some very ugly bodies. Take fish, for example. Some fish are extremely ugly, truly extremely ugly.

They are ugly in comparison with the human body, undoubtedly. But the human body is very beautiful. Can we see that beauty? No, we cannot. We have become distorted and can no longer see the human body properly. First of all, the human body itself has undergone distortion. It has suffered the Fall. Today, my beloved, the human body is rather ugly: aged and misshapen, with bulging stomachs and protrusions here and there. The human body has indeed become ugly. Sometimes we see people who put on certain clothes. Today I saw a woman wearing trousers. Blessed woman, what was that? As I have often said, someone ought to have told her—she was accompanied by some men, and she was a woman of a certain age—

“My good woman, do you know how unattractive you look?” She truly looked unattractive in trousers—not from a moral standpoint, but simply in her overall appearance, extremely unattractive. And sometimes other people expose themselves in such a way that—I do not know—you feel repulsed, even disgusted. And you ask, “Is this the human body?” My beloved, the human body has, in reality, been brought very low. It is also diseased. Today, someone sitting beside me on the bus had part of his nose eaten away, perhaps by cancer or by something else; it may even have been syphilis. This whole area was completely eaten away. And one says, “Just look at that.” Today we cannot rightly appreciate the human body. It bears the seal of corruption. That is the first point. And secondly:

Our eyes do not see the human body rightly. We have made it an object of sensual pleasure, an object of passion and sin. Only if we could see the bodies of our first-created ancestors—or if they themselves were speaking to one another—could there be any true account of the beauty of the human body. After the fall of our first-created ancestors, things can no longer be judged correctly. There will always be something that diminishes the reality. The human body will become beautiful again—very beautiful—in the Kingdom of God. And consider that in the Kingdom of God we shall have no clothing. I have told you this many times. Clothing would be unnecessary; we shall not be clothed. Of course, in the Apocalypse, we have images

of people clothed in white robes and so forth, but these are images. Those who rise in the Resurrection of the dead, in the Kingdom of God, will wear only that ancient garment of old: divine glory. It is the divine glory that our first-created ancestors possessed in Paradise, the same glory that Christ manifested on Mount Tabor. Therefore, we shall not need clothes. Do you know when clothes—the garments of skin—were given to our first-created ancestors? They were given when they lost that glory, that simplicity, and that beauty of the human body. From then on, the human body was clothed because it had become disfigured, not merely because it would feel cold,

not merely because it would be exposed to changes in the weather, but also because the human body had become disfigured. So at present we cannot appreciate it properly. When Praxiteles fashioned his Hermes, what did he really create? You cannot imagine my astonishment when I once read that the ancient Greeks—their great and renowned sculptors, including Praxiteles and others—when they wished to depict a beautiful human body, fashioned their works according to an androgynous type. You may be surprised to hear this. I read it and was astonished. Do you know what this androgynous type is? The Hermes of Praxiteles is neither wholly man

nor woman. It is a blended type. He gives it a softly flowing body that does not belong to a man but to a woman, yet he gives it the male sex. This shows what the Greek artist was attempting to do, for the Greek artist philosophises and searches; he does not merely try to produce a work of art. This is precisely why the works of the ancient Greeks are classics and why they are so important. They have something to tell us that goes beyond art itself. They express ideas. Here the artist seeks to portray the human being searching for the ideal body, because humanity has lost the ideal body. The ideal body does not exist now. It does not exist. And so he presents this androgynous type, combining feminine and masculine characteristics.

This interpretation is not my own; as I have told you, it is well known in the study of art. “What fault have they found with this wondrous body?” Saint Cyril asks. What did they find to condemn in this wondrous body? “What does it lack in beauty and dignity?” What does it lack? What part of its construction is not artfully made? “Should they not consider the radiant beauty and arrangement of the eyes?” Do they not perceive the beautiful radiance of the eyes? Do they not see how the ears are placed at the sides

so that hearing may be unobstructed? I shall read the passage first and then offer an explanation. “And how the sense of smell distinguishes vapours and perceives exhalations.” The sense of smell enables us to perceive odours. “And how the tongue serves two purposes: the enjoyment of taste and the power of speech.” The tongue, we might say, has a twofold function: it enables us both to taste and to speak. “And how the lung, hidden away, draws breath from the air without ceasing.” The lung lies hidden here within the chest—“hidden away,” as he says—and breathes the air continually, without stopping.

“Who placed the unceasing beat within the heart?” What a beautiful phrase. Who is it that placed this ceaseless beat within the heart? “Who divided the body into veins and arteries?” Who distributed all those veins and arteries throughout the body? “Who wisely joined the bones with the sinews?” Who joined the sinews to the bones with such wisdom? “Who apportioned part of the food for the body’s sustenance and separated the rest for its proper discharge, concealing the less honourable members in more seemly places?” The Apostle Paul says this as well. Those parts which are, we might say, less

seemly—such as the reproductive organs—are covered in a wondrous manner. “Who, when human nature was about to die out”—listen to this phrase—“preserved it without interruption through a humble union?” Faced with the possibility that humanity, human nature itself, might die out, God preserves the human race from extinction through a humble union—and by this Saint Cyril means sexual union. My beloved, one could speak for hours about this paragraph and its description

of the wondrous construction of the human body. What can we say about the eyes? Do you know the wisdom revealed in their construction? The finest lenses and the finest cameras ever made for taking photographs under all kinds of conditions are nothing compared with the construction of the eyes.

Consider the field of vision the eye can take in and the speed with which it captures images. Every time I look here or there, during this single hour in which I am speaking, I take thousands of pictures—thousands—and so do you. I look here, I look there, and at that very moment these images are

what is the term used in photography?—developed. They are developed at that very instant. The eye alone communicates this to the brain, and the brain responds immediately—that is, the nous, the spiritual intellect, and so forth. The construction of the eye is astonishing. It is truly astonishing! Or consider the ears. The two eyes are set at a certain distance from each other, and that distance has a purpose. Forgive me: we do not have two eyes merely so that, if one becomes useless, we still have the other. That is one reason, certainly, but they also give us a stereoscopic perception of space—a sense of depth. You can observe this: when we look at an ordinary photograph, our perception is flat.

There are devices that produce a stereoscopic image, and when you look through one, you will say, “Ah, now I understand what it means to see stereoscopically.” In our ordinary state we do not notice it because we have never appreciated it. But if you look through such a device and see what stereoscopic vision means, you will marvel. Nor do we have two ears merely so that, if we become deaf in one, we still have the other. Their number, position, and the distance between them are exceedingly wise. They are not both on one side. By placing one here and one there, there is a difference, though it is imperceptibly small. When a sound reaches us—whether a whisper, a voice, or any other sound—a person can tell whether it comes from this direction, that direction, or from behind,

because, as the sound travels, it reaches one ear before it reaches the other. The difference is, of course, extremely slight, since the speed of sound is about 340 metres per second. You may say, “But the difference must be tiny. The ears are only about ten centimetres apart.” Yet despite the speed of sound and this very small distance, a person can still discern that the sound comes from here and not from there. Everything is truly made with immense wisdom. But I would like to mention the final point, for these wonders have no end. One could study the human body for years and continue to marvel at its construction.

Ah, this is the final point Saint Cyril makes here: that through human seed the human race is perpetuated. What is this seed? How can all the characteristics of the person from whom it comes be contained within it? How can his own traits be carried in the seed? This is one of the wonders and mysteries of creation. The same thing occurs, of course, in animals and plants. It is astonishing that a complete new organism can arise and resemble its ancestors. Within something so tiny that we can see it only through a microscope are enclosed all the characteristics, both psychological and physical. My beloved, I may even have a mole somewhere on my body that my father also had.

Or someone may hear the way I laugh and tell me, “That is exactly how your father laughed.” The opening of the lips and the formation of the lines that create the appearance of a person laughing may lead someone to say, “That is how your father laughed.” So all these things are contained within that microscopic seed. It is awe-inspiring, astonishing. Tell me, then: can all these things, fashioned with such wisdom, possibly be disregarded? Could they ever be the creations of some god alien to us? And did not the God who made this human body, its Creator, bestow particular care upon it? Why did He make all these things? He imprinted—He imprinted,

as we were saying—His wisdom, His power, and His love upon it. Thus, when a person looks upon the human body, he can be led upward to God and recognise these three things: His wisdom, His power, and His love; and he can glorify God. This is the purpose: that the human person may come to know God. After this very broad and brief account of the human body, Saint Cyril now tells us a few things about the body’s place in the whole of human life. “Do not tell me that the body is the cause of sin. For if the body were the cause of sin, why does a dead man not sin?”

“Place a sword in the right hand of someone who has just died, and no murder takes place. Let every kind of beauty pass before a young man who has just died, and no lust for fornication arises. Why? Because the body does not sin by itself; rather, the soul sins through the body. The body is an instrument, like a garment and robe of the soul.” Do not tell me that the body is the cause of sin. Someone may say, “Perhaps there are impulses and desires within it.” My brethren, the body’s part—its share in such a case—is very small.

Its part is so small that it cannot move the body to do anything. Quite simply, although the body has been distorted and certainly plays a part in carrying out certain purposes, deep down there is another element that drives the body toward what we call impulses and desires. That element is the soul. Saint Cyril gives two examples. The first is this: place a sword, he says, in the right hand of someone who has died. Can the dead man commit murder? We have put a sword in his hand. Can he murder anyone?

Take a young man who has died, and let a very beautiful woman pass before him. Will that young man sin? No. But if it were the body that sinned, then it ought to sin. It is the soul that sins, Saint Cyril says. The body is an instrument.

An instrument... Of course, we cannot understand what I am telling you now, because we do not possess simplicity in Christ, nor are we in the state of our first-formed ancestors before the Fall. Since we live within the realm of the Fall and do not possess simplicity in Christ, we cannot understand that it is the soul that moves the body, and so we imagine

that the body has demands of its own. Yet believe this. This is why, after all, we examine these matters; this is why the Gospel sets them before us; and this is why the Fathers of our Church, with their very clear spiritual vision, were able to see and explain them. They wanted to answer every deviation a person might fall into by thinking one thing or another. It is not at all rare; it is extremely common, my dear friends, to hear people say, “I feel this desire within me,”

or that desire. My brother, the desire does not belong to the body; it belongs to the soul. In reality, it is the soul that commits fornication, the soul that steals, the soul that desires, the soul that is greedy and grows proud. The body is an instrument, only an instrument. Of course...

There is one point that Holy Scripture addresses here through the Apostle Paul: “Every sin,” he says, “is outside the body, but he who commits fornication sins against his own body.” Now, how does he sin against his own body? A special case is being revealed to us here, though I do not know exactly how. Immorality is unquestionably a sin that violates the body and the soul—both of them. When Scripture speaks here of the body, it does not mean that the soul does not sin, but that the body sins together with the soul. Consider this: if I steal, how do I steal? Do I not steal with my hand? Yet in this case my hand does not sin; my soul sins. In fornication, however, the body also sins.

Do we understand? This is revealed to us, and when a person sins against his body through sins of the flesh, the consequences are extremely grave. What are these grave consequences? Quite simply, the body ceases to be a dwelling place of the Holy Spirit, as Saint Cyril tells us in the passage that follows, though I do not know whether we shall have time to reach it tonight. He continues: “If the body is handed over by the soul to fornication, it becomes unclean. But if a holy soul dwells within it, it becomes a temple of the Holy Spirit.” If it is handed over to immorality, he says, it is defiled. If, on the contrary, it is not handed over to immorality, and the soul is holy, then it becomes a dwelling place of the Holy Spirit. Nor am I saying these things on my own; Paul the Apostle has said them: “Do you not know that your bodies are a temple of the Holy Spirit who is in you?” My dear friends, do you not know that your bodies are a temple of the Holy Spirit? I told you that perhaps we would discuss this next time, but I had not noticed that he already says it at this point. So we can offer an explanation now. My dear friends, can you imagine what the human body signifies? What is it? What is the human body? Do you know that it becomes a dwelling place of the Holy Spirit? And when he says “the Holy Spirit,” he does not mean that

the body does not also belong to the Father and the Son, because the one God, the Holy Trinity, dwells within every human being. He dwells not only in the soul, but also in the body. Have you ever considered this? What a sublime calling! For this reason, when we turn our body into a source of uncleanness, it can no longer be a dwelling place of the Holy Spirit. The Holy Spirit departs. So let us take care. Saint Cyril says here: “Therefore, spare your body, since it is a temple of the Holy Spirit.” Have mercy on your body; do not hand it over to sin, because it is a temple of the Holy Spirit. When this is taught,

it also becomes a principle of formation. Pay attention: it must not merely be taught as a statement; it must also become a principle of formation. It is one thing to possess the teaching and another for that teaching to be transformed into formation. They are two different things. One is theoretical and the other practical. If you wish, formation is teaching put into practice. It is like the distinction between mathematics and applied mathematics. There is pure mathematics, and there is applied mathematics, which is used in practical applications. So what is formation? It is teaching put into practice. What is the teaching? That the body is a temple of the Holy Spirit. How, then, can this teaching become formation? In

many ways—yes, in many ways. My dear friends, this formation begins in the earliest years of a child’s life. At least, as far as I am able, I speak about this to young people—and there are young people present here who could raise their hands and confirm that I have told them this and continue to tell them. I often say, “Listen, I will not stop asking you about the stage you are passing through and reminding you that your body truly is a temple of the Holy Spirit. Be careful—be careful when you dress and when you wash yourself. Take care. Do not look at immoral pictures, because the demon of fornication will enter your soul, and afterward you will find no inner peace.” What I am saying is teaching put into practice; that is, formation—formation.

When this or that happens to you, be careful: this is not a sin, but that is a sin. We speak concretely about the matter. There are things that are purely demands of the body and are not sinful. There are other things into which sin enters. We explain this. In this way, the young person knows how to respond. I repeat once more, because this is what formation means. This is formation: teaching put into practice, not merely theory that leaves the young person without knowing how to conduct himself. “Do not mingle your flesh with fornication. Do not defile it. Do not mingle your flesh with immoral acts.” Once again, especially now that young people are listening,

I beg you to pay close attention to what we are saying, because this is how the Word of God sets these matters before us. As for those of you who are older, especially parents, please help your children in this way. Do not push your children toward immorality. Never say, “Well, look, my child, you are a boy. Go off and do this or that. You are a boy; you are a man.” Never say such a thing. Thank you. Do not give your children—your sons—money so that they can commit this act. Do not enlist relatives or friends to drive your children to the very doors of immorality. If you knew how gravely you sin by doing this, you could not imagine it. These are truly crimes. They are simply crimes that

the civil law does not recognize. But we shall not be judged according to civil law; we shall be judged according to the law of the Gospel. I tell you truthfully, these are among the weightier matters of the law. If my body is the dwelling place and temple of the Holy Spirit, how can I hand it over to such things when God does not desire this? That is one point. Of course, there is also the question—though I have addressed it on other occasions—of why fornication is a sin while Holy Matrimony is not, since, one might say, the physical dimensions of the two are the same. The answer is simple, very simple: sin is whatever God says must not be done, while what God says should be done is not sin.

That is what determines whether something is sin. Since God says that you must not do this, and also gives you the reason—that your body is His temple—the very argument itself reveals the magnitude of the sin. What is the argument? Is it possible that I, a lowly human being, can become the dwelling place of God? The Spirit of God who moved over the waters and brought forth life now comes to dwell in me; I become His dwelling. If this is so immense, then the sin must also be immense, because when the Word of God says, “You are a temple of God; you are a temple of the Holy Spirit,” He reveals to me how grave the sin of fornication is. Why is it grave? Because God says so. Holy Matrimony is not sinful because God has said that it is not sinful.

Thank you. What, then, is sin? It is a matter of what God says yes or no to. If you do the opposite of what God commands, that is sin. How does the Apostle and Evangelist John put it? What is sin, he asks? Lawlessness. What does lawlessness mean? The transgression of the law, the transgression of the commandment. That is sin. “Do not defile this most beautiful garment of yours.” What a beautiful expression!

“Do not defile,” he says, “this most beautiful garment.” What garment? He means this one: the body. Here he says that the body is the garment of the soul—not merely a good garment, but the soul’s most beautiful garment. Can you imagine that? Do you see? What does Plato say? The body is the prison of the soul. What does Plotinism say? It is the soul’s most beautiful garment. What does Plato say? The body is the tomb of the soul, the grave of the soul. What does the Gospel say? The body is a temple of the Holy God. This brief comparison, since the opportunity has arisen, shows you the difference between Platonic philosophy and idealism on the one hand, and Christianity on the other.

The difference is immense. Do you see, then, that the body is the most beautiful garment? So do not stain it; do not defile it. My dear friends, the theology of the body is profound—very profound. We cannot fully approach it. The depths of this theology remain unknown to us. What is the body? Consider that when Adam’s human body was fashioned by the hands of God, that body was glorious. It was also in such a state that it neither grew cold nor became ill; nothing of the kind happened. Nor was man ashamed. The moment he sinned, he began to feel shame and hurried to cover himself. What happened to his body? What truly happened to it? What happened? Can we fathom the theology of the body?

Can we measure what the human body truly is? Can we fathom its full dimensions? What will it be when we attain theosis in the Kingdom of God, after the resurrection of the dead? Then we shall be able to know what the human body truly is—the body we now hold in such low esteem—and what it means to call it the most beautiful garment. Yet even if we cannot weigh and measure these things, let us at least gain some sense of them. It is no small benefit to sense the value of these realities, because then a person guards the treasures entrusted to him.

For example, someone has an old icon but does not know how valuable it is.

One day, an expert may come and tell him, “This icon is of immense value. With this icon, you are a wealthy man.” But until he learns its true worth, he simply senses that the icon is valuable, and so he guards it lest someone steal it. In the same way, my dear friends, we cannot measure the value of these realities, but we can sense it. God reveals as much as He chooses to reveal to us, and we must understand this. One element enters into this safeguarding. Do you know what it is? It is faith. I must believe that my body is a temple of the Holy Spirit. I must believe that my body will attain theosis. I must believe that it will be raised from the dead. I must believe that I shall live with my body in the Kingdom of God. You see that the element of faith is present everywhere. Why is that?

What God offers is not the only thing that will save you. You too must offer something, and what you offer is faith. Thus God provides the very reality and being of things, while man offers his faith and his attentive care to keep God’s commandments; and then we have the miracle of salvation. If you ask what all this means, and how the body will ultimately enter the Kingdom of God, that is precisely what salvation means: to be saved means to be made sound, whole, and complete. But, my dear friends, we have not finished today with this great subject of the body. God willing, we shall continue next Monday.

Αγαπητοί μου, από την ανάλυση που μας έκανε ο Άγιος Κύριλος περί της ψυχής, στην τετάρτη του κατήχηση, περιληπτικά βέβαια πάντοτε, έρχεται τώρα να μας πει μερικά πράγματα περί του σώματος, περί του ανθρωπίνου σώματος. Γιατί ο άνθρωπος φυσικά είναι και ψυχή και σώμα. Αυτό δεν πρέπει ποτέ να το ξεχνούμε. Δυστυχώς το ξεχνούμε. Υπάρχει μέσα μας μία υποσυνείδητη διάθεση να χωρίζουμε αυτά τα δύο, ενώ ο άνθρωπος, ο σωστός, ο κυρίως, ο ολόκληρος άνθρωπος, είναι αυτός που αποτελείται και από την ψυχή και από το σώμα, χωρίς να ξεχωρίζονται αυτά. Δηλαδή, χωρίς να λέμε ότι ο άνθρωπος είναι μόνο η ψυχή ή ο άνθρωπος είναι μόνο το σώμα.

Θα λέγαμε ότι μόνο η ψυχή είναι ο άνθρωπος, τότε θα ήταν άγγελος και, μάλιστα, στο βάθος θα αρνούμεθα και την Ανάσταση των Σωμάτων. Είναι μια βαριά αίρεση που έχει καταδικαστεί από την Εκκλησία μας. Αν πάλι πούμε ότι ο κυρίως άνθρωπος είναι το σώμα, τότε πέφτουμε, αν το θέλετε, στον Δαρβινισμό. Λοιπόν, ότι δηλαδή ο άνθρωπος δεν έχει ψυχή ή, κι αν έχει, δεν μας ενδιαφέρει, ή πεθαίνει, δεν μας ενδιαφέρει. Ο άνθρωπος είναι το σώμα, γεννιέται, πεθαίνει και τελειώνει η ιστορία. Δηλαδή, ένα ζώο. Ο άνθρωπος είναι και ψυχή και σώμα, σε ένα αδιαίρετο σύνολο. Η αμαρτία και ο θάνατος εχώρισαν αυτά τα δύο. Συνεπώς, ο χωρισμός αυτών των δύο είναι αφύσικος και, επειδή ο Χριστός ήρθε να επαναφέρει

την πραγματική φύση, γι' αυτόν τον λόγο έρχεται να επανενώσει, δια της αναστάσεως του σώματος, την ψυχή με το σώμα. Στην πραγματικότητα, το δόγμα της αναστάσεως των νεκρών δεν είναι παρά επαναφορά εις το όντως κατά φύση, εκείνο που έκανε ο Θεός και που το χώρισε η αμαρτία και ο θάνατος. Γι' αυτό, όταν ο Χριστός ανέστησε νεκρούς, δεν έκανε μία πράξη υπερφυσική, αλλά έκανε μία πράξη όντως φυσική, για να επαναφέρει στην αληθινή φύση εκείνο που βγήκε από τα χέρια Του και που διεστράφη ένεκα της αμαρτίας. Ας δούμε, λοιπόν, τι μας λέγει ο Άγιος Κύριλος. «Ἔγνως, ἀγαπητέ,

κατὰ τὸ ἐγχωροῦν τέως τὰ περὶ ψυχῆς». Γνώρισες, λοιπόν, αγαπητέ, εκείνα τα οποία είπαμε προηγουμένως για την ψυχή, όσο τούτο ήταν δυνατόν. «Δέξαι κατὰ δύναμιν καὶ τὸν περὶ τοῦ σώματός σου λόγον». Τώρα, λοιπόν, φρόντισε να μάθεις και ό,τι αφορά στο σώμα σου. «Μὴ τῶν λεγόντων ἀνάσχῃ ἀλλότριον Θεοῦ τοῦτο εἶναι τὸ σῶμα». Μην ανέχεσαι από εκείνους που μπορούν να λένε ότι το σώμα είναι ένα πράγμα ξένο στον Θεό. «Οἱ γὰρ ἀλλότριον Θεοῦ εἶναι τὸ σῶμα πιστεύοντες, καὶ ὡς ἐν ἀλλοτρίῳ σκεύει τὴν ψυχὴν κατοικεῖν τούτῳ, εἰς πορνείας ἑτοίμως ἀποκέχρηνται».

Εκείνοι οι οποίοι θα μπορούσαν να υποστηρίξουν, δηλαδή, ότι το σώμα δεν είναι δημιούργημα του Θεού, τότε οπωσδήποτε είναι απλώς ένα σκεύος της ψυχής, το σώμα, ξένο όμως στον Θεό δημιουργό, τον υποτιθέμενο Θεό δημιουργό της ψυχής, και ότι αυτό το σώμα θα μπορούσαμε να το παραδώσουμε στην ποικίλη φθορά, ανάμεσα στις οποίες φθορές θα ήτανε και η πορνεία. Αλλά εδώ ακριβώς πρέπει να πούμε μερικά πράγματα. Πράγματι, το σώμα δεν είναι του Θεού, είναι αλλότριον του Θεού, είναι ξένον του Θεού. Υπήρξαν εποχές που αυτές οι θέσεις ήταν πάρα πολύ έντονες και συζητείτο πάρα πολύ.

Ο γνωστικισμός είναι εκείνος ο οποίος εισήγαγε αυτήν τη θέση, ότι δηλαδή δεν είναι το σώμα δημιούργημα του Θεού, του αγαθού Θεού, αλλά είναι δημιούργημα ενός κακού Θεού. Αυτή, λοιπόν, η δυαρχική θέση, η οποία υπηρετήθηκε από τον γνωστικισμό, βεβαίως δεν είναι επινόηση του γνωστικισμού. Βεβαίως, αυτή η θέση, η δυαρχική, είναι παμπάλαια και ήταν μια δοξασία όλων των λεγόμενων εθνικών θρησκειών, όλων, ανεξαιρέτως όλων, πλην του Ιουδαϊσμού. Και ο Βουδισμός είχε τη διδασκαλία αυτή, αν και, βέβαια, δεν είναι πάρα πολύ παλιός ο Βουδισμός, είναι από τον 6ο αιώνα προ Χριστού.

Αλλά και οι αρχαίοι Αιγύπτιοι κ.λπ., κ.λπ. Όλοι πίστευαν, οι Έλληνες πίστευαν, ότι υπάρχει μια διάκριση ανάμεσα στο σώμα και την ψυχή και ότι η ψυχή είναι άλλου θεού δημιούργημα και το σώμα άλλου θεού δημιούργημα. Ο Πλάτων, εξάλλου, ο οποίος βασικά είναι δυαρχικός, δέχεται το σώμα ως φυλακή της ψυχής. Τη στιγμή που δέχεται το σώμα φυλακή της ψυχής, δεν μπορεί να βλέπει το σώμα με καλό μάτι. Ο Πλωτίνος, αυτός ο νεοπλατωνικός, παρότι είναι μετά Χριστόν, είναι ένα πρόσωπο που θα μπορούσε κανείς να λυπηθεί πολύ, γιατί δεν εγνώρισε τον Χριστόν ο Πλωτίνος. Αλλά ζώντας, όπως λέγεται μάλιστα, ο άγιος της φιλοσοφίας, ζώντας ο Πλωτίνος έναν μυστικισμό

φιλοσοφικόν, στο βάθος δεν ήταν παρά, από χριστιανικής πλευράς κρινόμενος, ένας δαιμονισμένος άνθρωπος και ο μυστικισμός του ήταν ένας δαιμονισμός. Μη σας κάνει εντύπωση αυτό. Και το δαιμόνιο, το λεγόμενο δαιμόνιο του Σωκράτους, και αυτό δεν ήταν τίποτε άλλο παρά κάτι ανάλογο. Μη σας κάνει εντύπωση, αν πρέπει έτσι να μιλήσουμε με ειλικρίνεια και πάντοτε από τη σκοπιά του Χριστιανισμού. Ώστε ο γνωστικισμός, ο οποίος ήδη είναι ένας κληρονόμος της δυαρχίας αυτής, συναντάει τον Χριστιανισμό στον δρόμο του και έρχεται σε σύγκρουση. Από όλες τις αιρέσεις που φοβήθηκε η Εκκλησία, περισσότερο είναι ο γνωστικισμός.

Με όλη τη δύναμή της επολέμησε τον γνωστικισμό, ο οποίος, ανάμεσα στα τόσα και στα τόσα που κουβαλούσε, ήταν και αυτό το στοιχείο. Κάτω, λοιπόν, από αυτό το κλίμα γράφει ο Άγιος Κύριλος και λέγει ότι μερικοί λέγουν ότι το σώμα είναι αλλότριον του Θεού, ότι δεν το δημιούργησε ο Θεός. Επίσης, το πρέσβευαν και οι Μανιχαίοι, με τους οποίους η Εκκλησία ήλθε σε σφοδρή σύγκρουση. Είχαν πολλοί χριστιανοί παρασυρθεί από τον Μανιχαϊσμό, ο οποίος στην πραγματικότητα ήταν κι αυτός, βεβαίως, ένα γνωστικό σύστημα. Αλλά μην νομίζετε, όμως, μπορεί σήμερα να μην έχουμε τον γνωστικισμό στη μορφή εκείνη, αλλά ο γνωστικισμός υποβόσκει και υποφώσκει μέσα στη συνείδησή μας.

Εφόσον δεν έχουμε φωτισμένη συνείδηση, εφόσον δεν γνωρίζουμε τη διδασκαλία του Ευαγγελίου επακριβώς, επόμενον είναι να υποβόσκουν τέτοιες θέσεις μέσα στις αντιλήψεις μας για πολλά πράγματα, και για τον γάμο, για το σώμα. Ξέρετε ότι για τον γάμο και για το σώμα υπάρχουν, γιατί είναι συναφή, διότι ο γάμος στηρίζεται πάνω στο θέμα του σώματος, υπάρχουν αντιλήψεις τέτοιες: να θεωρείται ο γάμος ακάθαρτος, το σώμα ακάθαρτο. Κι όλο που λέγαμε την περασμένη φορά για την έμμηνον ρύσιν, ότι είναι ακάθαρτο, το σπέρμα είναι ακάθαρτο, και άλλα πολλά. Είναι φοβερό. Στη μαγεία χρησιμοποιείται και το σπέρμα και το αίμα, της εμμήνου ρύσεως το αίμα. Χρησιμοποιείται για μαγικούς σκοπούς, σαν κάτι που πρέπει τώρα να...

θρέψει, τρόπον τινά, κάποιες αντίπαλες δυνάμεις του Θεού. Κοιτάξτε, αντίπαλες δυνάμεις του Θεού, σκοτεινές δυνάμεις, δαιμονικές δυνάμεις. Γιατί οι δαιμονικές δυνάμεις έχουν σχέση με το σώμα. Με αυτό δεν έχει σχέση ο Θεός. Υποβόσκουν αυτά μέσα στις αντιλήψεις μας και είναι πάρα πολύ σοβαρό. Αγαπητοί μου, μια φωτισμένη, θα πω άλλη μία φορά, άρα καθαρή, αληθινά χριστιανική συνείδηση, το σώμα το βλέπει δημιούργημα του Θεού. Ο Θεός έκανε και το σώμα, έκανε και την ψυχή. Γι' αυτό δεν είναι χωρίς σημασία, ίσως τώρα το καταλάβετε ακόμα καλύτερα, όταν η Εκκλησία μας στις ευχές, είτε γιατί θέλει να θεραπεύσει έναν άνθρωπο είτε γιατί θέλει να κηδεύσει έναν άνθρωπο

που πέθανε, είτε οποιαδήποτε άλλη ανάγκη που να αναφέρεται όμως στον άνθρωπο, λέγει: «Ὁ Θεὸς τῶν πνευμάτων καὶ πάσης σαρκός». Τι θα πει «Ὁ Θεὸς τῶν πνευμάτων καὶ πάσης σαρκός»; Θα πει ότι ο Θεός είναι ο ένας και μόνος Θεός, δημιουργός και της ψυχής και του σώματος. Είναι πολύ χαρακτηριστικό αυτό. «Ὁ ἰατρὸς», λέμε, «τῶν ψυχῶν καὶ τῶν σωμάτων».

Είδατε γιατί να γίνεται αυτός ο διαχωρισμός; Στην εβραϊκή φιλολογία ο διαχωρισμός αυτός είναι αδιανόητος, επειδή η εβραϊκή θεολογία βλέπει τον άνθρωπο ως ένα όλον. Ποτέ δεν τον βλέπει ως ψυχή ή ως σώμα, αλλά ένα όλον. Αλλά η ελληνική σκέψη, αυτή μιλάω γιατί αυτή αντιπροσωπεύει όλο τον αρχαίο κόσμο, ευχαριστούμε, τον άνθρωπο κομμένο, κομματιασμένο, κο-μμα-τια-σμέ-νον. Γι' αυτόν τον λόγο και τον παρουσιάζει έτσι, που οι Πατέρες της Εκκλησίας αναγκάζονται να πουν, στην κομματιασμένη διατύπωση, ότι υπάρχει ενότης. Δηλαδή, ότι ο Θεός είναι Θεός και του σώματος, είναι και του πνεύματος. Δηλαδή, αν έγραφε ένας Εβραίος, δεν θα έγραφε ποτέ «ο Θεός του σώματος και του πνεύματος». Αν και υπάρχει έκφραση σε έναν προφήτη, δεν θυμούμαι αυτή τη στιγμή, «ὁ Θεὸς τῶν πνευμάτων καὶ πάσης σαρκός», ή σε ποιητικό βιβλίο είναι, δεν θυμούμαι, Σοφία Σολομώντος είναι, δεν θυμούμαι. «Ὁ Θεὸς τῶν πνευμάτων καὶ πάσης σαρκός». Αλλά, αν είναι Σοφία Σολομώντος, επειδή έχουν δεχθεί τα βιβλία αυτά, έχουν γραφεί μεταγενέστερα,

εγνώριζαν τι επικρατεί στον έξω κόσμο, όπως και η Σοφία Σιράχ, έρχονται να πολεμήσουν τις απέξω αντιλήψεις. Οι οποίες απέξω αντιλήψεις άρχισαν να μπαίνουν και να διεισδύουν μέσα στην Ιουδαϊκή Θεολογία. Και ήθελαν οι συγγραφείς των βιβλίων αυτών να εμποδίσουν αυτήν την, ας πούμε, ελληνική σκέψη να μπει μέσα στην Ιουδαϊκή Θεολογία. Ο Θεός, λοιπόν, είναι ένας, δημιουργός των πάντων, ψυχών και σωμάτων. Αυτό έχει πάρα πολύ μεγάλη, σας είπα, αξία και σημασία. Διότι δεν υπάρχει το σώμα να είναι, δεν μπορούμε να πούμε το σώμα ότι είναι ακάθαρτο ή μπορούμε να το παραδώσουμε στην ανηθικότητα. Πάρα πολύ ωραία το λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλος. Γιατί αλλιώτικα θα μπορούσες να το παραδώσεις στην πορνεία. Και να φανταστείτε, αγαπητοί μου, ότι οι ισχυρότερες θέσεις υπέρ αυτού, ότι

ο Θεός είναι ο δημιουργός σώματος και ψυχής και ότι είναι εξίσου σπουδαία και πολύτιμα απέναντι στον Θεό και τα δυο, είναι η ενανθρώπηση του Υιού του Θεού. Ξέρετε τι θα πει ότι ο Θεός έγινε άνθρωπος; Είναι η μεγαλύτερη και η σοβαρότερη απάντηση στο τι είναι σώμα και τι είναι ψυχή. Ότι ο Υιός του Θεού έγινε άνθρωπος. Θα ήταν δυνατόν ποτέ, αν ήταν κάτι αλλότριο, ο ίδιος ο Θεός να γίνει άνθρωπος; Ασφαλώς ποτέ. Γι' αυτό, ένας που έχει πλατωνικές, θα λέγαμε, θέσεις, ιδεαλιστικές θέσεις, δεν μπορεί ποτέ να δεχθεί αυτά και κυρίως την ενανθρώπηση. Μάλιστα, με την ευκαιρία, εντελώς με την ευκαιρία, μια που σήμερα έχουμε και την εορτή των Τριών Ιεραρχών,

ήθελα να σας έλεγα ότι στους λόγους που πολλές φορές λέγονται την ημέρα τούτη, λέγεται ότι οι Πατέρες ήσαν φιλόσοφοι. Και, μάλιστα, δεν ξέρω γιατί, πώς έτσι το καταφέραμε, να λέμε ότι ήσαν και πλατωνικοί φιλόσοφοι. Ξέρετε, αγαπητοί μου, πόσο απέχει η πλατωνική φιλοσοφία από τον Χριστιανισμό; Ξέρετε πόσο απέχει ο Σείριος από τη Γη; Το ότι νομίζετε ότι, όταν ο Πλατωνισμός ομιλεί περί ενός Θεού ή ακόμη ομιλεί περί ψυχής, ότι αυτά είναι σημεία επαφής με τον Χριστιανισμό; Ξέρετε πόσο απέχει ο Πλατωνισμός από τον Χριστιανισμό; Όσο ο ουρανός από τη γη. Και εκείνος ο οποίος ήταν πλατωνιστής, δεν θα ήταν χριστιανός. Στο κάτω-κάτω της γραφής, γιατί κατεδίκασε η Εκκλησία τον Ωριγένη; Τον κατεδίκασε επί πλατωνισμώ. Ακριβώς για να δείξει ότι δεν μπορείς να είσαι χριστιανός και να είσαι πλατωνιστής. Ο ιδεαλιστής είναι πλατωνιστής, στην πραγματικότητα. Είναι πλατωνιστής. Ιδεαλιστής. Δεν μπορείς να λες «είμαι ιδεαλιστής και είμαι και χριστιανός». Τώρα, για να δείτε τι φθορά και τι σύγχυση έχει γίνει πια σαν έκφραση, λέμε ότι αυτός ο άνθρωπος είναι ιδεαλιστής. Και, βέβαια, δεν πηγαίνει το μυαλό μας στον πλατωνισμό. Αλλά γιατί αυτά χάθηκαν σαν αφετηρίες. Αλλά σαν καρποί, σαν στοιχεία, υπάρχουν. Ο χριστιανός δεν είναι ποτέ ιδεαλιστής.

Όταν λέω τώρα εδώ «ιδεαλιστής», εννοώ τον όρον με όλη τη σημασία της λέξεως. Ό,τι θα πει ιδεαλισμός ή πλατωνισμός, που είναι οι ιδέες του Πλάτωνα, από εκεί βγαίνει ο ιδεαλισμός. Καμία σχέση δεν έχει. Για να μην σας πω εκείνο το άλλο το τραγικό, ότι στο λεξικό, το μικρό φιλοσοφικό λεξικό του Μαρξισμού, που κατηγορεί τον ιδεαλισμό, πολύ σωστά τον κατηγορεί, γιατί απλούστατα ο Μαρξισμός είναι υλισμός και ο υλισμός είναι το άλλο άκρο του ιδεαλισμού. Αλλά ο Χριστιανισμός δεν είναι ούτε υλισμός ούτε ιδεαλισμός. Ούτε οι Πατέρες υπήρξαν ποτέ ιδεαλιστές ή πλατωνιστές ή φιλόσοφοι. Υπήρξαν χριστιανοί.

Χρησιμοποίησαν όρους, αλλά τι σημασία έχει αυτό; Χρησιμοποίησαν όρους. Η ορολογία, η λέξη, δεν έχει καμία σημασία. Δεν έδωσαν όμως περιεχόμενο φιλοσοφικό οι Πατέρες της Εκκλησίας μας και, μάλιστα, οι τρεις μεγάλοι Πατέρες που γιορτάζουμε σήμερα. Αυτό, δύο λόγια στη μνήμη των αγίων αυτών μεγάλων Ιεραρχών, που λέμε ότι είναι οι προστάτες των γραμμάτων. Άλλοι τώρα εδώ, άλλοι τώρα εδώ. Κακοτεχνία. Προστάτες των γραμμάτων, ναι, αλλά υπό ποίαν έννοια και πώς εννοούμε τα γράμματα; Ναι, αλλά πώς εννοούμε τα γράμματα; Ήσαν μορφωμένοι ασφαλώς και με τη θύραθεν σοφία οι Πατέρες αυτοί. Αλλά δεν χρησιμοποίησαν τη θύραθεν σοφία όταν μίλησαν για τον Χριστό.

Μόνο τη γλώσσα, πήραν την ορολογία, όχι το περιεχόμενο. Σήμερα εμείς, εν ονόματι της μορφώσεως και της επιστήμης, πετάμε τον Θεό. Πώς μπορούμε να τους έχουμε τώρα κοινούς προστάτες, δεν ξέρω, όταν εμείς είμαστε πολύ ή λίγο χριστιανοί. Αν διαβάσετε, αγαπητοί μου, τους Πατέρες της Εκκλησίας, αυτούς τους τρεις, εάν διαβάσετε από τα έργα τους, εκεί θα δείτε πόσο απέχουμε σήμερα με το να τους θεωρούμε απλώς προστάτες των γραμμάτων. Πολύ απέχουμε και από τη ζωή τους και από το παράδειγμά τους και από την πίστη τους και από τα βιώματά τους. Πάρα πολύ απέχουμε. Ας είναι όμως. Επανέρχομαι.

«Τί δὲ κατέγνωσαν τοῦ θαυμασίου τούτου σώματος; Τί μὲν γὰρ ἐν εὐπρεπείᾳ λείπεται;» Εδώ έχει μία ωραία παράγραφο ο Άγιος Κύριλος, που κάνει αναφορά στο ανθρώπινο σώμα, συντομότατη, με πολύ αδρές γραμμές, αλλά είναι πολύ ωραία. Λέγει: γιατί κατηγόρησαν, τι βρήκαν και κατηγόρησαν σε αυτό το θαυμάσιο σώμα; «Τί δὲ κατέγνωσαν;» Τι βρήκαν να κατηγορήσουν; Τι έχει αυτό το θαυμάσιο; Είδατε πώς το λέγει; «Θαυμάσιον». Γιατί είναι θαυμάσιο το ανθρώπινο σώμα. Λοιπόν, προσέξτε εδώ, είναι θαυμάσιον. Από πλευράς κατασκευής είναι θαυμάσιο και από πλευράς ομορφιάς.

Ο Θεός δεν κάνει άσχημα πράγματα. Αν έκανε άσχημα ζώα, ήταν να δημιουργήσει, αν μου επιτρέπεται να το πω με μία των καλλιτεχνών φρασιολογία, για ένα κοντράρισμα. Δηλαδή, όπως θέλουμε να προβάλλουμε ένα αντικείμενο, το κάνουμε φωτεινό, βάζουμε από πίσω ένα φόντο σκοτεινό, για να προβάλλουμε αυτό. Σε έναν πίνακα θέλουμε να παρουσιάσουμε ένα βάζο, το κάνουμε φωτεινό, αλλά από πίσω βάζουμε ένα πολύ σκοτεινό φόντο. Έτσι, λοιπόν, για ένα κοντράρισμα, για μια αντίθεση, να το πω ελληνικά, για μια αντίθεση ανάμεσα στο ανθρώπινο σώμα και τα σώματα των ζώων. Έχουμε, βέβαια, σώματα τα οποία είναι πολύ άσχημα. Πάρτε τα ψάρια. Υπάρχουν κάτι ψάρια τα οποία είναι πάρα πολύ άσχημα, πάρα πολύ άσχημα είναι.

Άσχημα σε σχέση με το ανθρώπινο σώμα, αναμφισβήτητα. Αλλά το ανθρώπινο σώμα είναι πολύ ωραίο. Μπορούμε να το δούμε; Δεν μπορούμε. Έχουμε πάθει διαστροφή και δεν μπορούμε να δούμε το ανθρώπινο σώμα. Πρώτα-πρώτα, το ίδιο το ανθρώπινο σώμα έχει υποστεί διαστροφή. Έχει υποστεί πτώση. Σήμερα, αγαπητοί μου, το ανθρώπινο σώμα είναι μάλλον άσχημο. Άσχημο, γερασμένο, κάναμε κοιλιές, εξογκώματα από εδώ, άσχημα από εκεί, δηλαδή άσχημο πια είναι το ανθρώπινο σώμα. Καμιά φορά βλέπουμε μερικούς ανθρώπους που βάζουν κάτι. Είδα σήμερα μια γυναίκα και φορούσε ένα παντελόνι. Τι ήταν, ευλογημένη; Αυτό που σας έχω πει πολλές φορές, να βρεθεί κάποιος —συνοδεύεται μάλιστα από κάποιους άνδρες, να ήταν κάπως μεγάλης ηλικίας γυναίκα—

να της έλεγε: «Βρε κυρά μου, ξέρεις πόσο άσχημη είσαι;» Διότι ήταν πραγματικά άσχημη με παντελόνι, όχι από ηθικής πλευράς, πόσο σαν σουλούπι, πάρα πολύ άσχημη. Και άλλοι άνθρωποι που ξεντύνονται καμιά φορά έτσι, ένα... δεν ξέρω, και λέει κανείς, σιχαίνεσαι, σου έρχεται να φτύσεις. Και λες: «Αυτό είναι το ανθρώπινο σώμα;» Λοιπόν, το ανθρώπινο σώμα, αγαπητοί μου, έχει καταρρακωθεί στην πραγματικότητα. Είναι ύστερα άρρωστο. Κάποιος καθόταν δίπλα μου σήμερα στο λεωφορείο και ήταν φαγωμένη η μύτη του. Ίσως από καρκίνο ή δεν ξέρω από τι άλλο. Μπορεί και από σύφιλη. Ήταν τελείως φαγωμένη εδώ. Λέει κανείς: «Κοίταξε τώρα». Το ανθρώπινο σώμα σήμερα δεν μπορούμε σωστά να το εκτιμήσουμε. Έχει τη σφραγίδα της φθοράς. Ένα τούτο. Και δεύτερον:

Τα... μάτια μας δεν βλέπουν σωστά το ανθρώπινο σώμα. Το κάναμε αντικείμενο ηδονής, το κάναμε αντικείμενο πάθους και αμαρτίας. Μόνο εάν βλέπαμε το σώμα των πρωτοπλάστων, ή αυτοί μεταξύ τους, θα μπορούσαν να μιλούν για την ομορφιά του ανθρωπίνου σώματος. Μετά από τους πρωτοπλάστους τα πράγματα δεν μπορούν πλέον να εκτιμηθούν σωστά. Θα υπάρχει πάντοτε κάτι που θα υποτιμά την πραγματικότητα. Το ανθρώπινο σώμα θα ξαναγίνει ωραίο, πολύ ωραίο, στη Βασιλεία του Θεού. Και να σκεφτείτε ότι στη Βασιλεία του Θεού δεν θα έχουμε ιματισμόν. Σας το έχω πει πολλές φορές αυτό. Θα ήταν περιττός ο ιματισμός, δεν θα είμεθα ενδεδυμένοι. Οπωσδήποτε, αν στην Αποκάλυψη έχουμε εικόνες

ημακτισμένον Ιματισμένων ανθρώπων, ότι φορούν λευκούς χιτώνες κ.λπ., αυτές είναι οι εικόνες. Οι άνθρωποι, δηλαδή εκείνοι που θα αναστηθούν στην Ανάσταση των Νεκρών, στη Βασιλεία του Θεού, θα έχουν μόνο το ένδυμα το παλιό, το αρχαίο, τη Θεία Δόξα. Εκείνη τη Θεία Δόξα που είχαν και οι πρωτόπλαστοι στον Παράδεισο. Αυτή τη δόξα που είχε και ο Χριστός επάνω εις το όρος Θαβώρ. Συνεπώς, δεν χρειαζόμεθα τα ρούχα. Ξέρετε πότε εδόθηκαν τα ρούχα εις τους πρωτοπλάστους, δηλαδή οι δερμάτινοι χιτώνες; Δόθηκαν όταν έχασαν αυτήν τη δόξα, αυτή την απλότητα, αυτή την ομορφιά του ανθρωπίνου σώματος. Εφεξής το ανθρώπινο σώμα ντύνεται γιατί ασχήμυνε. Όχι μόνο γιατί θα κρύωνε.

Μόνο γιατί θα υφίστατο, δηλαδή, τις καιρικές μεταβολές, αλλά και γιατί ασχήμυνε το ανθρώπινο σώμα. Έτσι, αυτή τη στιγμή δεν έχουμε εκτίμηση του πράγματος. Όταν ο Πραξιτέλης φτιάχνει τον Ερμή του, τι έφτιαξε αλήθεια; Δεν φαντάζεστε την κατάπληξη, όταν κάποτε διάβασα ότι οι αρχαίοι Έλληνες, οι μεγάλοι αυτοί ονομαστοί γλύπτες, όπως και ο Πραξιτέλης και άλλοι ακόμη, όταν ήθελαν να παρουσιάσουν ένα ωραίο ανθρώπινο σώμα —ίσως θα εκπλαγείτε άμα το ακούσετε— έφτιαχναν κατά ερμαφροδιτικόν τύπον τα καλλιτεχνήματά τους. Το διάβασα και έμεινα κατάπληκτος. Ξέρετε ποιος είναι αυτός ο ερμαφροδιτικός τύπος; Ο Ερμής του Πραξιτέλους δεν είναι ούτε άνδρας

γυναίκα. Είναι ένας μεικτός τύπος. Βάζει χυτό σώμα που δεν ανήκει στον άνδρα, ανήκει στη γυναίκα. Αλλά του δίνει όμως αρσενικό φύλο. Αυτό σημαίνει ότι την απόπειρα που κάνει ο Έλληνας καλλιτέχνης —γιατί ο Έλληνας καλλιτέχνης φιλοσοφεί, ψάχνει— δεν προσπαθεί απλώς να παρουσιάσει ένα έργο. Γι’ αυτό ακριβώς τα έργα των αρχαίων Ελλήνων είναι κλασικά, είναι σπουδαία. Έχουν να μας πουν κάτι ακόμη παραπέρα και από την τέχνη. Εκφράζουν ιδέες. Εδώ θέλει να δείξει τον άνθρωπο που ψάχνει να βρει το ιδανικό σώμα, γιατί το έχασε το ιδανικό σώμα. Δεν υπάρχει το ιδανικό σώμα. Δεν υπάρχει. Και έτσι παρουσιάζει αυτόν τον τύπο, τον ερμαφρόδιτο τύπο, με γυναικεία χαρακτηριστικά και ανδρικά χαρακτηριστικά.

Δεν είναι δική μου αυτή η ερμηνεία· στην τέχνη, σας είπα, είναι γνωστή. «Τι δε και κατέγνωσαν του θαυμασίου τούτου σώματος;» ερωτάει ο Άγιος Κύριλος. Τι βρήκαν για να κατηγορήσουν σε αυτό το θαυμάσιο σώμα; «Τι μεν γαρ εν ευπρεπεία λείπει;» Τι του λείπει σε ομορφιά και σε ευπρέπεια; Τι του λείπει; Τι δεν είναι έντεχνο στην κατασκευή του; «Άρα ου χρή αυτούς κατανοήσαι οφθαλμών λαμπρότητα καταστάσεως;» Όπως δεν κατανοούν την ωραία λαμπρότητα των ματιών, δεν βλέπουν πώς είναι τα αυτιά

πλαγίως, για να έχουν ανεμπόδιστη την ακοή. Θα διαβάσω και μετά θα κάνω μια ανάλυση. «Και όπως η όσφρησις μεν εστί των ατμών διακριτική και των αναθυμιάσεων αντιληπτική». Η όσφρηση, η οποία χρησιμοποιείται για να μπορούμε να αντιλαμβανόμεθα τις οσμές. «Η γλώττα δε όπως διττών πραγμάτων εστί διάκονος, γευστικής απολαύσεως και διαλεκτικής ενεργείας». Η γλώσσα, διπλής, θα λέγαμε, θέσεως, ενεργείας, τόσο για να έχει τη γευστικότητα όσο και διά να ομιλεί. «Όπως ο πνεύμων εν αποκρύφω κείμενος άπαυστον έχει του αέρος την αναπνοήν». Όπως ο πνεύμονας, μέσα εδώ στον θώρακα που βρίσκεται κρυμμένος, «εν αποκρύφω», έχει, λέει, την αναπνοή του αέρος χωρίς να σταματά.

«Τις ο ενθείς παλμόν καρδία αδιάλειπτον;» Ωραία φράση αυτή. Ποιος είναι εκείνος ο οποίος έβαλε τον αδιάλειπτον παλμόν της καρδιάς; «Τις ο διελών εις φλέβας και αρτηρίας το σώμα;» Ποιος είναι αυτός που μοίρασε τις φλέβες και τις αρτηρίες τις τόσες; «Τις ο τοις νεύροις τα οστέα σοφώς ενώσας;» Ποιος είναι εκείνος που συνέπλεξε τα νεύρα με τόση σοφία με τα οστά; «Τις ο της τροφής μέρος μεν εις υπόστασιν δούς, μέρος δε εις εύσχημον απόκρισιν διακρίνας, και τα της ασχημοσύνης μέλη εν ευσχημονεστέροις αποκρύψας τόποις;» Όπως το λέει και αυτό και ο Απόστολος Παύλος. Εκείνα που είναι, λέγει, ολιγότερον, θα λέγαμε,

εύσχημα, έτσι, ευσχήμονα, ολιγότερον ευσχήμονα, όπως η γεννητική περιοχή, εκεί, λέει, καλύπτεται με έναν θαυμαστό τρόπο. «Τις μέλλουσαν εκλείπειν την των ανθρώπων φύσιν», ακούστε αυτή τη φράση, «δι’ ευτελούς κοινωνίας ακατάπαυστον συνεστήσατο;» Αυτό λέγει μπροστά στο γεγονός ότι θα μπορούσαν να εκλείψουν οι άνθρωποι, η ανθρωπίνη φύσις, και όμως με μια ευτελή κοινωνία —και εννοεί τη γενετήσια σχέση— έτσι διατηρείται το ανθρώπινο γένος χωρίς να εξαλείφεται. Σε αυτή την παράγραφο, που έχει αυτή την περιγραφή, αγαπητοί μου, θα μπορούσε κανείς ώρες να ομιλεί

για τη θαυμασία κατασκευή του ανθρωπίνου σώματος. Τι να πούμε για τα μάτια; Ξέρετε ποια είναι η σοφία της κατασκευής των ματιών; Οι καλύτεροι φακοί που φτιάχτηκαν, οι καλύτερες μηχανές που φτιάχτηκαν για να φωτογραφίζουν κάτω από συνθήκες ποικίλες και ποικίλες, είναι ένα τίποτα μπροστά στην κατασκευή των ματιών.

Το... Το ορίζον που μπορεί να βλέπει το μάτι, η ταχύτητα που φωτογραφίζει. Κάθε φορά που εγώ κοιτάζω από εδώ ή από εκεί, ξέρετε, μέσα σε μία ώρα που τώρα μιλώ, χιλιάδες φωτογραφίες παίρνω, χιλιάδες· και εσείς το ίδιο. Κοιτάζω από εδώ, κοιτάζω από εκεί, και αυτές οι φωτογραφίες την ίδια στιγμή

πώς... το λέμε στη φωτογραφική τέχνη; Ότι τις εμφανίζουμε. Την ίδια ώρα γίνεται και η εμφάνιση. Και μόνον αυτό ειδοποιεί τον εγκέφαλο, ενεργεί αμέσως ο εγκέφαλος, δηλαδή ο νους κλπ., κλπ. Είναι καταπληκτική η κατασκευή του ματιού. Είναι καταπληκτική! Ή να πούμε για τα αυτιά. Μάλιστα, τόσο τα μάτια που είναι σε μια απόσταση —και αυτή η απόσταση δεν είναι μια απόσταση μόνο— συγγνώμη, τα δύο μάτια δεν είναι για να μας παρουσιάσουν, για να τα χρησιμοποιήσουμε κατά τρόπο που, αν το ένα αχρηστευθεί, να έχουμε το άλλο. Είναι και αυτό. Είναι και αυτό, αλλά για να έχουμε μια στερεοσκοπική αντίληψη του χώρου. Δηλαδή να έχουμε την αίσθηση τη στερεοσκοπική. Θα το δείτε αυτό: άμα δούμε μια φωτογραφία, έχουμε επίπεδον

αντίληψη. Υπάρχουν κάτι μηχανήματα που έχουν τη στερεοσκοπική· άμα το δείτε, τότε θα πείτε: «Α, τώρα κατάλαβα τι θα πει βλέπω στερεοσκοπικά». Δεν το αντιλαμβανόμεθα όπως είμαστε τώρα έτσι, γιατί δεν το έχουμε εκτιμήσει το πράγμα. Αν το δείτε όμως μέσα σε μια μηχανή, πώς θα πει στερεοσκοπική τοποθέτηση, θα πείτε: «Πω πω!» Και τα αυτιά μας δεν είναι δύο απλώς για να κουφαθούμε από το ένα, να έχουμε το άλλο. Έχουν τη θέση τους, που είναι δύο, και τότε έχουν μια απόσταση, και αυτό είναι πάρα πολύ σοφό. Δεν είναι και τα δυο από τη μια μεριά, διότι με το να μπουν ένα από εδώ και ένα από εκεί υπάρχει μια διαφορά. Αυτή η διαφορά είναι ανεπαίσθητη. Όταν έρχεται ένας ήχος —σκεφτείτε, μπορεί να έρθει ένας ήχος, ένας ψίθυρος, μια ομιλία— ο άνθρωπος μπορεί να ξέρει αν ο ήχος αυτός έρχεται από εκεί ή από εκεί ή από πίσω,

διότι, όπως φτάνει με την ταχύτητα του ήχου, πρώτα θα ακούσει το ένα αυτί και μετά θα ακούσει το άλλο. Η διαφορά βεβαίως, αν λογαριάσετε ότι είναι, ας πούμε, 340 μέτρα το λεπτό —το δευτερόλεπτο— η ταχύτητα του ήχου... Θα μου πείτε: «Μα είναι πάρα πολύ μικρή η διαφορά. Πόσο είναι το ένα αυτί με το άλλο; Είναι 10 πόντους». Λοιπόν, παρά την ταχύτητα του ήχου και παρά τη μικρή αυτή διαφορά, τελικά ο άνθρωπος καταφέρνει να καταλάβει ότι ο ήχος έρχεται από εδώ και όχι από εκεί. Είναι όλα πραγματικά πολύ σοφά, αλλά θα ήθελα όμως να έλεγα το τελευταίο, γιατί αυτά δεν τελειώνουν. Χρόνια μπορεί κανείς να μελετάει το ανθρώπινο σώμα και να το θαυμάζει στην κατασκευή του.

Ω! Είναι αυτό το τελευταίο που λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλος, ότι με το σπέρμα διαιωνίζεται το ανθρώπινο γένος. Τι είναι το σπέρμα; Πώς μπορούν να μπουν όλα τα χαρακτηριστικά του ατόμου που φέρει το σπέρμα και να μπουν τα δικά του χαρακτηριστικά στο σπέρμα; Είναι από τα θαυμάσια και τα μυστήρια της δημιουργίας. Αυτό το πράγμα βεβαίως είναι και εις τα ζώα, είναι και εις τα φυτά, και να αποτελείται ένας αυτοτελής καινούριος οργανισμός που να ομοιάζει με τους προγόνους είναι καταπληκτικό. Ότι μέσα σε εκείνο το πράγμα, το τόσο μικρό, που μόνο με το μικροσκόπιο μπορούμε να το δούμε, κλείονται όλα τα χαρακτηριστικά, ψυχικά και σωματικά. Μέχρι κάποτε, αγαπητοί μου, μια ελιά μπορεί να έχω κάπου εδώ και να την είχε ο πατέρας μου αυτή την ελιά.

Το τρόπο που θα γελάσω, να μου πει ο άλλος: «Έτσι γελούσε ο πατέρας σου». Δηλαδή το άνοιγμα των χειλέων και η δημιουργία αυτών των ρυτίδων που δημιουργεί την εικόνα του ανθρώπου που γελάει, να μου πει ο άλλος: «Έτσι γελούσε ο πατέρας σου». Ώστε όλα αυτά να είναι μέσα σε εκείνο το μικροσκοπικότατο. Φοβερό πράγμα, καταπληκτικό. Πέστε μου λοιπόν, όλα αυτά που είναι φτιαγμένα με τόση σοφία, είναι δυνατόν να παραθεωρηθούν; Είναι δυνατόν ποτέ αυτά να είναι δημιουργήματα ενός αλλοτρίου Θεού; Και ακόμη, αυτός ο Θεός που έκανε, αυτός ο δημιουργός που έκανε αυτό το ανθρώπινο σώμα, δεν έβαλε ιδιαίτερη επιμέλεια; Γιατί άραγε όλα αυτά; Απετύπωσε, απετύπωσε,

λέγαμε, τη σοφία του, τη δύναμή του και την αγάπη του. Έτσι, όταν ο άνθρωπος μπορεί να βλέπει το ανθρώπινο σώμα, μπορεί να αναχθεί στον Θεό και να αναγνωρίσει αυτά τα τρία: τη σοφία του, τη δύναμή του και την αγάπη του, και να δοξάσει τον Θεό. Αυτός είναι ο λόγος: να φτάσει ο άνθρωπος να γνωρίσει τον Θεό. Ύστερα λοιπόν από αυτήν την πάρα πολύ αδρή, σύντομη, θα λέγαμε, αναφορά στο ανθρώπινο σώμα, έρχεται τώρα ο κύριος Κύριλος να μας πει μερικά πραγματάκια για τη θέση του σώματος στην όλη ζωή του ανθρώπου. «Μη λέγε μοι το σώμα παραίτιον αμαρτίας είναι. Ει γαρ το σώμα της αμαρτίας αίτιον, διατί νεκρός ουχ αμαρτάνει;»

«Παράθες ξίφος τη δεξιά του τετελευτηκότος αρτίως και φόνος ου γίνεται. Διά τετελευτηκότος αρτίως νέου κάλλος παντοίον παρερχέσθω και επιθυμία πορνείας ου γίνεται. Διατί; Επειδή το σώμα ουχ αμαρτάνει καθ’ εαυτό, αλλά διά του σώματος η ψυχή. Εργαλείον εστί το σώμα και ώσπερ ιμάτιον και στολή ψυχής». Μη μου λες ότι το σώμα είναι το αίτιο της αμαρτίας. Λέει κάποιος: «Ίσως υπάρχουν ορμές μέσα και επιθυμίες». Αδελφοί μου, το μέρος του σώματος, το μερίδιο του σώματος, σε αυτή την περίπτωση είναι πολύ μικρό.

Είναι τόσο μικρό, ώστε δεν δύναται να κινήσει το σώμα στο να διαπράξει κάτι, γιατί απλούστατα το σώμα αυτό, παρότι έχει διαστραφεί και παρότι έχει μερίδιο οπωσδήποτε στην επιτέλεση κάποιων, θα λέγαμε, σκοπών, λοιπόν, στο βάθος είναι ένα άλλο στοιχείο που προωθεί το σώμα σε ό,τι λέμε ορμές κλπ. Είναι η ψυχή. Και έχει δύο παραδείγματα. Το ένα παράδειγμα είναι το εξής: Βάλτε, λέγει, σε έναν ο οποίος έχει πεθάνει, στο δεξί του χέρι ένα ξύφος. Μπορεί να κάνει φόνο ο νεκρός; Του βάλαμε στο χέρι ένα ξύφος. Μπορεί να κάνει φόνο;

Πάρετε έναν νέον που έχει πεθάνει και να περάσει μπροστά του μια πολύ ωραία γυναίκα. Θα αμαρτήσει αυτός ο νέος; Όχι. Μα εάν ήταν να αμάρτανε το σώμα, τότε θα έπρεπε να αμαρτήσει. Η ψυχή αμαρτάνει, λέει ο Άγιος Κύριλος. Το σώμα είναι ένα όργανο.

Όργανο... Αυτό βέβαια που σας λέω τώρα δεν μπορούμε να το καταλάβουμε, διότι δεν έχουμε την εν Χριστώ απλότητα ούτε την κατάσταση των πρωτοπλάστων πριν από την πτώση. Αφού λοιπόν είμεθα μέσα στον χώρο της πτώσεως και δεν έχουμε την εν Χριστώ απλότητα, δεν μπορούμε να το καταλάβουμε ότι η ψυχή είναι η αιτία που παρακινεί το σώμα και νομίζομε

ότι το σώμα έχει τις απαιτήσεις του. Πιστέψτε όμως —γι’ αυτό εξάλλου κάνουμε τα θέματα αυτά, γι’ αυτό τα προβάλλει και το Ευαγγέλιο, γι’ αυτό και οι πατέρες της Εκκλησίας μας με τα πολύ καθαρά μάτια μπορούσαν να τα βλέπουν αυτά και να τα αναλύουν— για να δίνουν απάντηση σε κάθε παρέκκλιση που θα είχε ο καθένας, που θα νόμιζε τούτο ή εκείνο. Δεν είναι καθόλου σπάνιο· είναι συνηθέστατο, αγαπητοί μου, να ακούμε τους ανθρώπους να λέγουν: «Αισθάνομαι μέσα μου αυτήν την επιθυμία».

Και εκείνη την επιθυμία. Αδελφέ μου, δεν είναι του σώματος η επιθυμία, είναι της ψυχής. Η ψυχή πορνεύει στην πραγματικότητα, η ψυχή κλέπτει, η ψυχή επιθυμεί, η ψυχή πλεονεκτεί, υπερηφανεύεται. Το σώμα είναι όργανο, είναι μόνο όργανο. Βέβαια...

Ένα σημείο το οποίον εδώ η Αγία Γραφή θίγει, ο Απόστολος Παύλος: ότι κάθε αμάρτημα, λέγει, εκτός του σώματος είναι· αυτός που πορνεύει, στο ίδιο του το σώμα αμαρτάνει. Τώρα, πώς αμαρτάνει στο ίδιο του το σώμα; Αυτή δηλαδή μια ειδική περίπτωση μας αποκαλύπτεται, δεν το ξέρω αυτό. Αναμφισβήτητα είναι ένα αμάρτημα που προσβάλλει το σώμα, η ανηθικότητα δηλαδή, και την ψυχή, και τα δύο. Όταν λέει εδώ το σώμα, δεν εννοεί ότι η ψυχή δεν αμαρτάνει, αλλά μαζί με την ψυχή και το σώμα. Γιατί κοιτάξτε να ιδείτε, εάν κλέψω, πώς κλέπτω; Δεν κλέπτω με το χέρι μου; Το χέρι μου όμως δεν αμαρτάνει εν προκειμένω, αμαρτάνει η ψυχή μου. Ενώ στην πορνεία αμαρτάνει και το σώμα.

Το καταλαβαίνουμε; Αλλά μας αποκαλύπτεται, και αυτό έχει βαρύτατες συνέπειες όταν ο άνθρωπος αμαρτήσει στο σώμα του με σαρκικά αμαρτήματα. Έχει βαρύτατες. Ποιες είναι αυτές οι βαρύτατες συνέπειες; Απλούστατα, παύει να είναι μετά κατοικητήριον του Αγίου Πνεύματος, όπως θα το δούμε εδώ στη συνέχεια που μας το λέει ο Άγιος Κύριλος, που δεν ξέρω αν θα προλάβουμε απόψε. Και συνεχίζει: «Καν μεν υπό ταύτης πορνεία παραδοθεί, γίνεται ακάθαρτο. Εάν δε Αγία Ψυχή συνοικήσει, γίνεται Ναός Αγίου Πνεύματος». Εάν, λέγει, παραδοθεί στην ανηθικότητα, μολύνεται. Εάν αντιθέτως δεν παραδοθεί στην ανηθικότητα, τότε γίνεται, είναι Αγία η ψυχή, τότε γίνεται κατοικητήριον του Αγίου Πνεύματος. Ούτε εγώ τα αυτά λέγω, αλλά Παύλος ο Απόστολος είρηκεν, τα έχει πει: «Ουκ οίδατε ότι τα σώματα ημών ναός του εν υμίν Αγίου Πνεύματος εστίν;» Αγαπητοί, δεν γνωρίζετε ότι τα σώματά σας είναι ναός του Αγίου Πνεύματος; Σας είπα, θα το λέγαμε ίσως την ερχομένη φορά, αλλά δεν επρόσεξα ότι το λέγει ήδη στο σημείο αυτό. Μπορούμε λοιπόν να κάνουμε μία ανάλυση. Αγαπητοί, μπορείτε να φανταστείτε τι σημαίνει το ανθρώπινο σώμα; Τι είναι; Τι είναι το ανθρώπινο σώμα; Ξέρετε ότι γίνεται κατοικητήριο του Αγίου Πνεύματος; Και όταν λέγει το Άγιο Πνεύμα, δεν εννοεί ότι

δεν είναι και του Πατρός και του Υιού, διότι ο Άγιος Τριαδικός Θεός κατοικεί μέσα στην κάθε ύπαρξη και δεν κατοικεί μόνο στην ψυχή, αλλά κατοικεί και εις το σώμα. Το έχετε σκεφτεί αυτό; Τι ύψος είναι τούτο! Γι' αυτό το λόγο, όταν μεταβάλλουμε το σώμα μας σε πηγή ακαθαρσίας, δεν είναι δυνατόν πια να είναι κατοικητήριο του Αγίου Πνεύματος. Το Πνεύμα το Άγιον απέρχεται. Γι' αυτό ας το προσέξουμε. Και λέγει εδώ: «Φείσαι τοίνυν του σώματος ως ναού Πνεύματος Αγίου τυγχάνοντος». Να λυπηθείς λοιπόν το σώμα σου, να μην το παραδώσεις στην αμαρτία, γιατί είναι ναός του Αγίου Πνεύματος. Αυτό, εάν διδάσκεται,

γίνεται και στοιχείο αγωγής. Προσέξτε, όχι να διδαχθεί απλώς έτσι μια κουβέντα, αλλά και γίνεται και στοιχείο αγωγής. Γιατί άλλο πράγμα να έχω τη διδασκαλία και άλλο πράγμα η διδασκαλία να μετατραπεί σε αγωγή. Είναι δύο διαφορετικά πράγματα. Το ένα είναι θεωρητικό και το άλλο είναι πρακτικό. Αν το θέλετε, η αγωγή είναι η εφηρμοσμένη διδασκαλία. Όπως λέμε μαθηματικά και εφηρμοσμένα μαθηματικά. Είναι τα μαθηματικά μεν ως καθαρά μαθηματικά και τα εφηρμοσμένα είναι εκείνα τα οποία χρησιμοποιούνται στις εφαρμογές. Αυτά λέγονται εφηρμοσμένα μαθηματικά. Τι είναι λοιπόν η αγωγή; Είναι η εφηρμοσμένη διδασκαλία. Ποια είναι η διδασκαλία; Ότι το σώμα είναι ναός του Αγίου Πνεύματος. Πώς μπορεί αυτό τώρα να γίνει αγωγή; Με

πολλούς τρόπους, ναι, με πολλούς τρόπους. Αγαπητοί, αυτή η αγωγή αρχίζει από τα νηπιακά χρόνια του παιδιού. Εγώ τουλάχιστον, όσο μου είναι τούτο δυνατόν, σε νέα παιδιά —και εδώ είναι παρόντα νέα παιδιά, θα μπορούσαν να σηκώσουν το χέρι τους και να το πουν— ότι τους το έχω πει και τους το λέω. Πολλές φορές λέγω: «Κοίταξε, δεν θα πάψω να σε ρωτώ πάνω στο σημείο αυτό που βρίσκεσαι και ότι πραγματικά το σώμα σου είναι ναός του Αγίου Πνεύματος. Πρόσεχε, πρόσεξε όταν ντύνεσαι, όταν πλένεσαι, πρόσεξε. Πρόσεξε μη δεις τίποτα φωτογραφίες ανήθικες, διότι θα σου μπει ο δαίμων της πορνείας μέσα στην ψυχή σου και δεν θα μπορείς μετά να ησυχάσεις». Αυτά που λέω είναι εφηρμοσμένη, θα λέγαμε, διδασκαλία, δηλαδή αγωγή, δηλαδή αγωγή.

Όταν σου συμβαίνει εκείνο, πρόσεξε, δεν είναι αμαρτία, ή εκείνο είναι αμαρτία. Πάνω στο συγκεκριμένο αυτό θέμα. Έχουμε σημεία τα οποία είναι καθαρή απαίτηση του σώματος. Δεν είναι αμαρτία. Έχουμε σημεία στα οποία εισχωρεί η αμαρτία. Το λέμε αυτό. Αυτό. Έτσι το νέο παιδί ξέρει πώς να τοποθετηθεί. Ξαναλέω άλλη μια φορά, γιατί αυτό λέγεται αγωγή. Αυτή είναι η αγωγή. Εφηρμοσμένη διδασκαλία. Όχι θεωρητική μόνο και να μην ξέρει ο νέος άνθρωπος πώς πρέπει να κινηθεί. «Μη φύρεις εν πορνεία την σάρκα σου. Μη τη μολύνεις. Μην ανακατέψεις τη σάρκα σου με τις ανηθικότητες». Θα παρακαλέσω για μια ακόμη φορά, τώρα εδώ που ακούνε νέα παιδιά,

να προσέξουμε πολύ σε αυτά τα οποία λέμε. Ότι ο Λόγος του Θεού έτσι τοποθετεί τα πράγματα. Όσο δε για σας που είσαστε μεγάλοι, και οι γονείς δηλαδή, τα παιδιά σας παρακαλώ έτσι να τα βοηθήσετε. Μην τα σπρώξετε τα παιδιά σας στην ανηθικότητα. Μην πείτε: «Ε, κοίταξε παιδί μου, αγόρι είσαι, πήγαινε παραπέρα. Κάνε αυτό και εκείνο, αγόρι είσαι, άντρας είσαι». Μην το πείτε ποτέ αυτό. Ευχαριστώ. Μη δώσετε χρήματα στα παιδιά σας, στα αγόρια σας, για να κάνουν αυτή την πράξη. Μη βάλετε πρόσωπα άλλα, συγγενικά ή φιλικά, να σπρώχνουν τα παιδιά σας μέχρι τις πόρτες της ανηθικότητας. Αν ξέρατε πόσο αμαρτάνετε, δεν μπορείτε να το φανταστείτε. Είναι αληθινά εγκλήματα αυτά. Μόνο που είναι εγκλήματα τα οποία

δεν συλλαμβάνει ο νόμος, αλλά δεν θα κριθούμε με το νόμο τον πολιτειακό, αλλά θα κριθούμε με το νόμο του Ευαγγελίου. Και είναι τα βαρέα αυτά του νόμου, σας το λέω αλήθεια, είναι τα βαρέα. Διότι, αν το σώμα μου είναι το κατοικητήριο, ναός του Αγίου Πνεύματος, πώς μπορώ να το παραδίδω σε τέτοια πράγματα, αφού ο Θεός δεν το θέλει αυτό; Και αυτό. Βέβαια, στην απορία —αν και το θέμα αυτό το έχω πει κι άλλες φορές σε άλλη περίπτωση— στην απορία γιατί η πορνεία είναι αμαρτία και ο γάμος δεν είναι αμαρτία, αφού, θα λέγαμε, τις ίδιες διαστάσεις έχει και το ένα και το άλλο, η απάντηση είναι απλή, είναι πάρα πολύ απλή. Αμαρτία είναι ό,τι ο Θεός λέγει να μη γίνει και αμαρτία δεν είναι ό,τι ο Θεός λέγει να γίνει.

Είναι το θέμα αμαρτία. Εφόσον ο Θεός λέγει ότι δεν πρέπει να κάνεις αυτό και σου φέρνει και ένα αιτιολογικό, ότι το σώμα σου είναι ναός δικός μου, και μόνο από το επιχείρημα μπορεί να καταλάβει κανείς τον όγκο του αμαρτήματος. Ποιο επιχείρημα; Είναι δυνατόν εγώ, ο ευτελής άνθρωπος, να γίνομαι κατοικητήριον του Θεού; Αυτό το Πνεύμα του Θεού που ήταν επί των υδάτων και έφερε τη ζωή, αυτό τώρα γίνεται εν εμοί, το κάνω εγώ να είμαι η κατοικία του. Εάν αυτό είναι τεράστιο, τότε σημαίνει τεράστιο το αμάρτημα, διότι για να επιφέρει ο Λόγος του Θεού και να πει: «Ναός του Θεού, είσαι Ναός του Αγίου Πνεύματος», μου αποκαλύπτει πόσο βαρύ αμάρτημα είναι η πορνεία. Γιατί είναι βαρύ; Γιατί το λέγει ο Θεός. Ο γάμος δεν είναι αμάρτημα, γιατί ο Θεός είπε ότι δεν είναι αμάρτημα.

Ευχαριστώ. Τι είναι λοιπόν αμάρτημα; Ό,τι ο Θεός θα πει ναι ή όχι. Ή αν κάνεις το αντίθετο από εκείνο το οποίο λέει ο Θεός, αυτό είναι το αμάρτημα. Πώς το λέγει ο Απόστολος και Ευαγγελιστής Ιωάννης; Τι είναι, λέγει, η αμαρτία; Η ανομία. Τι θα πει η ανομία; Η παράβαση του νόμου, η παράβαση της εντολής. Αυτό είναι η αμαρτία. «Μη μολύνεις σου την καλλίστην ταύτην στολήν». Τι ωραίο που είναι αυτό!

«Μη μολύνεις», λέγει, «την καλλίστην στολήν». Ποια στολή; Λέει: «Ταύτη». Εδώ τώρα λέγει ότι το σώμα είναι η στολή της ψυχής και είναι η καλή σου, όχι η καλή, η καλλίστη στολή της ψυχής. Το φανταστήκατε; Είδατε; Τι λέει ο Πλάτων; Φυλακή της ψυχής. Τι λέει ο Πλωτινισμός; Καλλίστη στολή. Τι λέει ο Πλάτων; Τάφος της ψυχής, μνήμα της ψυχής, το σώμα. Τι λέει το Ευαγγέλιο; Ναός του Αγίου Θεού το σώμα. Έτσι, στα πρόχειρα, μια που έτυχε τώρα, για να δείτε τι διαφορά υπάρχει μεταξύ φιλοσοφίας πλατωνικής, ιδεαλισμού και χριστιανισμού.

Διαφορά μεγάλη. Είδατε λοιπόν ότι είναι η καλλίστη στολή; Μη λοιπόν τη λερώσεις, μη τη μολύνεις. Αγαπητοί μου, είναι βαθιά η θεολογία του σώματος. Είναι βαθιά. Δεν μπορούμε να την εγγίσουμε. Το βάθος αυτής της θεολογίας μάς μένει άγνωστο. Τι είναι το σώμα; Να σκεφτείτε ότι το ανθρώπινο σώμα, όταν επλάστη από τα χέρια του Θεού, του Αδάμ το σώμα, αυτό το σώμα ήταν ένδοξο. Κατόπι ήταν μάλιστα κατά τρόπο που ούτε κρύωνε ούτε αρρώσταινε, τίποτε. Ούτε ο άνθρωπος εντρέπετο. Μόλις αμάρτησε, άρχισε να εντρέπεται. Έσπευσε να πάει να σκεπαστεί. Τι έπαθε το σώμα του; Τι έπαθε αλήθεια; Τι έπαθε; Τη θεολογία του σώματος

μπορούμε να την προσμετρήσουμε; Τι ακριβώς είναι το σώμα το ανθρώπινο; Θα μπορέσουμε να προσμετρήσουμε τις διαστάσεις του σώματος; Τι είναι όταν θα θεωθούμε μέσα στη Βασιλεία του Θεού, μετά από την Ανάσταση των Νεκρών; Τότε θα μπορούμε να ξέρουμε τι είναι το ανθρώπινο σώμα, αυτό που τώρα τόσο το υποτιμούμε, και τι θα πει καλλίστη στολή. Αλλά τουλάχιστον, αν δεν μπορούμε αυτά τα πράγματα να τα ζυγίσουμε και να τα μετρήσουμε, τουλάχιστον ας μπορούμε να τα διαισθανόμεθα. Δεν είναι μικρό το κέρδος αν κανείς διαισθάνεται την αξία αυτών των πραγμάτων. Γιατί φυλάει τους θησαυρούς.

Βασίλισσα. Έχει μια εικόνα παλιά και δεν ξέρει τι αξίας είναι.

Κάποτε να έρθει ένας εμπειρογνώμων και να του πει ότι αυτή η εικόνα είναι μεγίστης αξίας. Γίνεσαι πλούσιος με την εικόνα αυτή. Αλλά μέχρι που να το μάθει, απλώς έχει την αίσθηση ότι έχει αξία αυτή η εικόνα και τη φυλάει να μην του την κλέψουν. Έτσι λοιπόν, αγαπητοί, και εδώ θα λέγαμε δεν μπορούμε να προσμετρήσουμε την αξία αυτών των πραγμάτων, αλλά διαισθανόμεθα και μας αποκαλύπτει ο Θεός όσο μας αποκαλύπτει και πρέπει να το καταλάβουμε αυτό. Σε αυτή δε τη διαφύλαξη μπαίνει ένα στοιχείο. Ξέρετε ποιο είναι αυτό το στοιχείο; Το στοιχείο είναι της πίστεως. Πρέπει να πιστέψω ότι είναι ναός του Αγίου Πνεύματος το σώμα μου. Πρέπει να πιστέψω ότι το σώμα μου θα θεωθεί. Πρέπει να πιστέψω ότι θα αναστηθεί. Πρέπει να πιστέψω ότι με το σώμα μου θα ζήσω στη Βασιλεία του Θεού. Βλέπετε παντού το στοιχείο της πίστεως. Γιατί άραγε;

Αυτό που προσφέρει ο Θεός δεν είναι μόνο αυτό που θα σε σώσει. Πρέπει να προσφέρεις και εσύ. Και αυτό που θα προσφέρεις εσύ είναι η πίστη. Έτσι, προσφέρει ο Θεός την οντολογία των πραγμάτων και ο άνθρωπος την πίστη και την προσοχή του να τηρήσει τις εντολές του Θεού, και τότε έχουμε το θαύμα της σωτηρίας. Αν πείτε τι είναι όλα αυτά, πώς τελικά το σώμα θα βρεθεί στη Βασιλεία του Θεού, ακριβώς αυτό θα πει σωτηρία: από το σώζω, από το σώος, από το ολόκληρος. Αλλά το μεγάλο θέμα του σώματος δεν τελείωσε, αγαπητοί μου, σήμερα. Πρώτα ο Θεός, θα συνεχίσουμε και την ερχομένη Δευτέρα.