Catecheses of St Cyril 031 | 16-01-1984

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Remaining, beloved, in Saint Cyril’s Fourth Catechetical Lecture, we now come to a new paragraph. It gives a concise treatment of matters that catechumens need to know, such as God and the human person. Until now, we have seen Saint Cyril speak to us about God. Having completed this concise treatment of God, he now turns to another, equally important chapter: the human person. He wishes to speak to us about the human person, dividing the subject, of course, into the soul and the human body. Thus he says in the eighteenth paragraph: “After gaining knowledge of this venerable, glorious, and all-holy faith, you must now also know yourself and what you are.” After coming to know the venerable and glorious faith in God, he says, come now and know yourself as well. It is a great thing for a person to be able to know himself. And when we speak of knowing oneself, we do not mean knowing one’s spiritual condition, but knowing what one is.

For perhaps the greatest and most insoluble problem is for a person to know precisely what he is. It is extremely difficult—so difficult that philosophy has developed what is called the anthropological problem. Philosophy attempts to solve these great problems. Its three great and fundamental problems concern God, or cosmology; the human person, or anthropology; and knowledge—that is, the way in which a person can know God and the world.

In other words, there are three points in a triangle: God, the human person, and the world. Forgive me: God, the human person, and knowledge. The human person is to know himself and God. But how will he know God and himself? This gives rise to the problem of knowledge, the epistemological problem. I do not wish to enter into that subject. It is vast and does not concern us at this moment. Do I know through my senses? Do I know through my intellect? Do I know objects through some combination of the two? Are the objects as I know them true to their actual nature? This problem concerns not only philosophy but science as well. When we investigate an object, we ask: Is it truly as we “see” it? I put the verb “see” in quotation marks. Is it exactly as my senses report it to me? Could it be something different? And if it is different, what is that difference? This problem, then, will remain unsolved, just as all three great problems of philosophy remain unsolved. They are matters that human beings investigate continually—continually.

Nevertheless—nevertheless, a person will never be able to know himself unless this is revealed to him. Knowledge of oneself is impossible otherwise.

Do I have a soul, or do I not? And if I do, what is it? Then again, I am a body—what we call a body. What is this body? What exactly is it, and what is its purpose? What does it serve? What is my destiny? What am I? What am I as a human being? This is a problem that a person cannot solve unless the answer is revealed to him. And it can be revealed only by the One who made the human person, namely God. This is why Saint Cyril now says: after coming to know God, come and know yourself as well.

But what will Saint Cyril tell us next? Will he perhaps use philosophical methods? Certainly not. What, then, will he use? What God has revealed about human nature: revelation. When, for example, we say that the human person is the image of God, this is something human beings could never discover. It is impossible unless it is revealed to them. The teaching that the human person is the image of God belongs exclusively to Holy Scripture—exclusively. No philosophical system has ever said that the human person is the image of God. Never. And as for what the image of God means, you cannot imagine how difficult it is for us to understand.

The Fathers of the Church give us an approximate account, each in his own way. Of course, each one enriches the subject as they define and discuss what the image of God is in the human person. I have said this so that you may understand how difficult the subject is—extremely difficult. Saint Cyril, however, will follow the path of revelation, the path of what has been revealed to us. With this as our foundation, then, we proceed: “For you, O human being, were made twofold, composed of soul and body.”

You, the human being, are twofold. You consist of body and soul. This, of course, is a great truth. It is a great step forward. You may tell me that human beings had already gained some dim sense of this. Yes. To begin with, apart from direct revelation, a person is not left entirely without knowledge. To some degree, the knowledge a person can have of himself comes by what we might call a “natural path.” I put the words “natural path” in quotation marks.

It is revelation, but indirect revelation. Specifically, when the Apostle Paul tells the Athenians that God did not leave Himself without witness, he means that God bore witness to Himself through creation or through history. Or, if you prefer, we might accept Justin Martyr’s view and include philosophy as well. I would prefer that we keep to the first two: through nature and through history. In the first chapter of Romans, the Apostle Paul writes that the invisible God could be known through His visible creatures. He means the same thing: God does not leave Himself without witness. God, then, reveals certain things indirectly. If human beings were able to say that man is composed of soul and body, this came from those indirect testimonies. Yet it is still revelation. That is why I told you that I put the phrase “natural path” in quotation marks. It is not precisely a natural path, but revelation through nature. God also reveals Himself to the human spirit. Undoubtedly, as I mentioned earlier, within philosophy too, God

bears witness to Himself. These are the scattered truths that we find throughout the ages, among wise people and within the common experience of all humanity. Belief in the soul is part of that universal human experience. Wherever we look, people build tombs; everywhere they build them. And a tomb signifies remembrance. It means that the person has not vanished altogether—not merely that he remains in our memory, but that his very existence has not been utterly lost. People also believe, even if mistakenly, even if only in shadows, however you wish to understand it, in a future resurrection of the dead.

This explains why the Egyptians embalmed their dead. Even today in Japan, where the Japanese are pagans, they believe that their ancestors have passed into the realm of the gods. They regard them as gods and pray to their ancestors. The Japanese practice ancestor worship, as you know. In other words, there is a belief that the soul exists and is immortal. This is a universal human belief. Wherever European explorers traveled, they found this belief everywhere, whether in traces left by peoples who had long since disappeared or among peoples who still preserved it. How can all this be explained? It is because God

reveals Himself and reveals His truths through history, through nature, through human thought, and through philosophy. Yet all these paths of revelation are, of course, indistinct, for the simple reason that the human person has darkened his nous, his spiritual intellect. This is why mistaken beliefs have arisen around these great but scattered truths, and why direct revelation had to be given. The direct revelation of all these things is found in the person of Jesus Christ. Therefore, whatever Christ has told us is direct truth, free from error.

Direct and unerring revelation. Everything we proclaim within Christianity is precisely this revelation, free from error. The first truth, then, is that every human being consists of soul and body. These are the two elements of his being; he is composed of two parts. And Saint Cyril says: “As was stated earlier, the same God is the Creator of both the soul and the body.” The same God, he says—as was stated previously in another paragraph—is the Creator of both soul and body. Do you know how important this is? Immediately we encounter an error that existed throughout the ancient world: the belief that God—the good God—is the Creator

of spirits, while an evil god—since people believed in many gods—is the creator of bodies and matter. For matter was regarded as a first principle, in the philosophical sense of the term, and as the seat of evil. Therefore, they believed that some evil god had created matter and bodies, while a good God had created spirits. Thus there was thought to be a conflict between matter and spirit, between soul and body, because there was also a conflict between light and darkness, between the god of good and the god of evil. In other words, this was dualism. And this dualism remains to this day, even in the thinking of us Christians. To this day.

Do you know who believes that there is an opposition between soul and body? Do you know who? Indeed. Indeed, Saint Cyril says—and he will say this a little later—do not appeal to this and tell me: “When I sin, I must ascribe it to forces beyond my free choice.” Do not say, “Whatever I do, I do unwillingly; my soul turns against my body, and my body against my soul.” Do not offer me that argument. What the Apostle Paul says does not mean that there is an inherent opposition between soul and body. Pay attention: that is a heretical position. Rather, the proper order of things has been disturbed, making it seem as though one is opposed to the other. And so I ask:

How could the body—an element of our being that will be raised, please listen to this argument, and will live once more with the soul unto the ages of ages—how could this happen if the body were opposed to the soul? Simple, is it not? Do you understand? This is important. It means that the body is not opposed to the soul. I will give you a small example, and you will now understand it from the other side: how this apparent opposition arises, which we mistakenly take to be a real opposition. The soul desires something evil and drags the body along with it. The body...

The body has a certain inertia, like every material body. Once it gains momentum, it does not easily stop. It is slow to gain momentum, but once it does, it does not stop. The soul, being a nimble spirit, can come to metanoia, to repentance, and change; afterward, however, it may be unable to restrain the body. I drink wine. Do you know what first moves me to drink it? The soul. Or take fornication as a clearer example. I commit fornication. Pay attention: it is the soul that commits fornication. Do you understand? The soul commits fornication. The soul provides the impulse toward immorality and drags the body along. The body acquires a taste for pleasures and begins its descent.

At some point, the soul sees this downward course and becomes frightened. It tries to rein in the body, which is now running wild, but it cannot. Then the false conclusion arises—the false conclusion—that the soul has turned against the body and the body against the soul. This conclusion is false. Soul and body were created in harmony. But there is another cause as well. From the moment the soul sinned against God, the body rebelled against the soul, and creation rebelled against the body. I have explained this pattern to you many times. I will repeat it once more. The soul sins against God; it turns against God.

The body turns against the soul, and creation against the body. The harmonies are thrown into disorder. This disharmony, then, in which one turns against another, is a consequence of the Fall. When we speak of the Resurrection of the dead, we mean the restoration of this disharmony to harmony. For in the Kingdom of God, the resurrected bodies will no longer turn against the soul, nor will the soul turn against the bodies. This is the truth. Let us pay close attention to it, because it is extremely important and has immense practical significance. You know that we can become betrothed, as it were, to a temptation by entertaining the thought:

“The body has its demands, so what can we do?” We even go so far as to say that the body’s very structure is made that way. A great many of our own people believe this: that the body’s structure and constitution are such that it has its demands. “So what can we do? If we fall into immorality, what can we do? That is simply how we are made.” Is that truly your structure and constitution? By saying this, you slander the Creator. The contradiction becomes immediately apparent. My brother, how could your nature have been made this way when, on the other hand, God Himself forbids you to commit immorality? Do you not think it contradictory that God would give us such a constitution and then establish laws opposed to the very nature He Himself created? Is that not a contradiction?

That is absurd. What does this mean? It means—and I will say it once again—that soul and body were created by God in harmony. Because the Fall brought this disharmony, each person now intensifies it in his own life. How? Through the environment in which he lives, through the evil influences he receives, and through the exercise of his will toward these things. If I live in a corrupt city, in a vulgar, immoral, filthy environment, will filthy desires not awaken within me? And then, what position will my will take? Will I accept all these things or reject them?

Thus, to what occurred after the Fall of our first parents is added whatever I myself acquire and cultivate within me. All these things create these conflicts. But if I say, “No, there is harmony between soul and body, and if I do not find it within myself, I must strive to attain it,” then what do the words we read yesterday in the epistle reading mean? “Therefore put to death your members which are upon the earth: fornication, uncleanness, passion, evil desire, and covetousness,” and so on. What does “put to death” mean? Why does it say, “Put to death fornication, desire, passion,” and so forth? Why “put to death”? Put to death those things that have intruded into our nature, so that balance may be restored and harmony may return between soul and body.

This is extremely important, because if I do not understand it, how will I understand the Apostle Paul when he says, “Put to death”? I will immediately ask, “Why should I put to death my members which are upon the earth? Why should I put them to death? For what reason?” And someone may easily imagine that “put to death” refers to the body’s biological constitution. You are not to put anything biological to death. You may see someone beginning to experience a kind of deadening or inactivity—a loss of sexual function, what we would call impotence—and he becomes anxious and says, “What has happened to me? What has happened to me? I have lost this function.” Why is he anxious? Because he sees one of his biological functions ceasing to function.

That is not what the Apostle Paul means. He does not mean that a person should put a biological function to death, but that he should put to death the passion that fastens itself upon that biological function. That is what is required of you. It would be very strange indeed for someone to put his biology to death—very strange. There would be another contradiction here: Holy Matrimony is blessed on the one hand, while on the other there would supposedly be a command to put biological functions to death. That too would be contradictory. You see, we must examine these matters, understand them, and put them in their proper place, because distorted ideas have entered our lives and produced many mistaken attitudes. This is why we cannot stand properly in our spiritual life. It is a great thing to be rightly oriented spiritually. And so, let us repeat Saint Cyril’s teaching: “The same God is the Creator both of the soul and of the body.” The same God created both soul and body. Let us not slander God by claiming that He creates things opposed to one another. “And know that you possess a soul endowed with free will, God’s most beautiful work, made in the image of Him who created it.” Know, then, that your soul is free and self-determining.

This is God’s most beautiful work. And you were made according to the image of your Creator—“in the image of Him who made you.” You are His image. Why does he say that free will is God’s most beautiful work? If you pay attention, you will understand. My beloved, God made an immense sun. But why speak of only one sun? He made an inconceivably vast universe. Yet this immense universe is governed by fixed laws. Nothing moves outside those laws.

The heavenly bodies follow their orbits and their courses through the universe with mathematical precision. Indeed, when we say “with mathematical precision,” mathematics is simply the language we use to speak about natural phenomena. Mathematics is a language. Through this language we have come to understand and interpret the universe, and to see how exact it is. Yet the universe does not possess the highest value, nor is it regarded as God’s most beautiful work. Is that work perhaps man? Man is indeed an astonishing creation—the most astonishing of all that has been made in the entire universe.

In terms of scale, man stands midway between the macrocosm and the microcosm. There is a proportion, as when we say, “I am halfway along a road.” Suppose I have the Church of Saint Stylianos at one end and the central square of Larissa at the other. I go somewhere in the middle and say, “I am now equally distant from the square and from Saint Stylianos.” In the same way, man stands midway in scale between the vastness of space and the microcosm of the atoms of matter. Can you imagine that?

This is not my own claim; it comes from the experts. Man is of such a size that he stands midway between the immense universe and the microcosm. This means that, if man judges the universe to be terrifyingly immense, then the atoms of matter are just as terrifyingly small, because man stands in the middle. His bodily constitution is therefore astonishing. And when Saint Cyril speaks to us about the body in the next paragraph, you will be amazed by his beautiful description, even though it is brief and naturally does not go into great depth. How deeply could he go? Volumes upon volumes have been written, are being written, and will continue to be written

about the human body and human existence. Consider all that medicine itself reveals to us! And yet, as I have said, the human body remains inexhaustible. Nevertheless, in five lines Saint Cyril gives us a beautiful, though broad, outline of the human body. Is this, then, God’s most beautiful work? My beloved, no. What, then, is His most beautiful work? Is it perhaps man? No, my beloved. Then what is it? Man certainly is God’s most beautiful work, provided that we also take one further element into account: free will. If, then, we consider the human constitution

by itself, it is undoubtedly not God’s most beautiful work. God’s most beautiful work is free will within the wondrous constitution of man. It is free will that gives man his value. For an entire universe—vast, wise, and astonishing—can never possess very great value if it has no free will. It was precisely concerning this that the Lord said: “What does it profit a man if he gains the whole world and loses his soul? What can a man give in exchange for his soul?” This remains true even if we suppose that he receives the entire universe in exchange.

My beloved, the universe has no such value if free will is absent. And only man possesses free will. Animals do not possess it. What does free will mean? It means freedom. Let me give you an image of freedom and compare it with an animal’s movement. On the table we have fish—beautiful, fresh, appetizing, raw, and fragrant. The cat jumps onto the table, takes a fish, and runs away. Why did the cat jump onto the table, take the fish, and flee? Because it smelled the fish. But a person says, “These fish are lovely, fresh, and excellent, but today is Friday. We will put them in the refrigerator and eat them tomorrow.”

The animal was moved by its desire; it does not possess free will. The person judges and says, “Today is Friday. They smell good to me as well, but I will not eat fish, because I should not eat it today.” Why? “Because this is what I choose. I am fasting today and keeping God’s commandment.” In other words, I am free. Yet I can also eat it if I choose. I can indeed eat it. This, my beloved, is free will. This is what gives man beauty and value. Free will gives immeasurable weight and depth to human existence. We shall grasp and appreciate how great it is only if we one day come to understand

what it means that God allowed our first parents to sin. Many people ask this superficial question: “Why did God allow our first parents to sin? Could He not have stopped them?” We answer those who ask this question that they speak without appreciating the depth of the mystery of free will. This act of God alone—His allowing our first parents to sin—gives us some sense, some image, of how great free will truly is. And there is something more. Many say, “Since God knew that the first-created man would sin, why did He create him?”

How much greater a value free will gives to man, we might say, when God creates him even though He foreknew that man would fall! This gives us some image of what free will means. It is a great thing. Of course, this subject has nothing to do with that other matter of upbringing and so-called repression. Nothing at all. If I “repress” my child, as our contemporaries would describe it—that is, if I set limits for him—this does not mean that I am restricting or repressing his free will. I am bringing it forth, tempering it like steel, helping it stand upright, and guiding it along the right path. Is it not a pity to sit at a school desk for lessons on a sunlit day instead of being out in the countryside, enjoying the sunshine and fresh air? Yet I must remain at my desk

and sit there, because I must receive an education. Is it not a pity for a laborer to remain in the stifling atmosphere of a factory, compelled to work there, rather than going out into the countryside to enjoy the sun and the air? Yet he must do it, because otherwise he will neither earn his daily bread nor contribute to the advancement of civilization.

We would accomplish nothing. My beloved, if we all simply gazed at the sun and breathed the fresh air, our bellies would shrink from hunger—pardon the expression. What would we eat? What would we produce? So we constrain ourselves. Yes, I feel constrained, but I constrain myself so that I may learn, work, become wise, or become whatever I ought to become. When I constrain myself, I am not repressing my free will; I am setting it on the right path. The proof is that I want to go to school. Therefore, by my own free choice, I remain enclosed there. There is no repression. But in a human being who is still new and young,

maturity is not yet present. Everything is immature and only beginning to mature. When a child is born, is his sexual faculty mature? Is his nous—the spiritual intellect—mature? Is his speech mature? Does an infant speak or not? All these faculties must reach maturity. Free will, too, must and ought to mature. Until it reaches maturity, parents have a duty to help their children; teachers in primary school, instructors in secondary school, and so forth, also have a duty to impose this apparent constraint so that the children’s free will may mature.

Consider eros in the good sense of the word—the love of man and woman that is meant to become true love. If I do not restrain it, this attraction within a person toward the opposite sex will be squandered, trampled underfoot, dragged through filth and mud, degraded, and made common and vulgar. When the time comes for me to begin a family, I will have preserved nothing. Therefore, I must restrain the sexual faculty and the feelings of eros; I must gather and concentrate them, saying, “Not yet.” Then, when the time comes for me to choose someone to marry,

these very feelings will have matured and will be given rightly, as the love of God intended. There is no repression in these things. Through all the ages, in every language and among every people, all this has been expressed in one word: upbringing. That is the word—upbringing. True upbringing, therefore, is not repression. Brother and sister parents, hear this. Hear it. Brother and sister educators, hear it. Do not now tell me what else you reject—that belongs to another section. At this moment we are also offering a defense of the faith and putting these matters in their proper place. No, no—pay attention.

This is true upbringing. Do you know what Christ said? Do you wish to gain the Kingdom of God? You once lost it. In the person of Adam, you lost Paradise. Do you wish to enter Paradise again? Then “the Kingdom of God suffers violence, and the violent take it by force.” This “violence” means constraint—the constraint of my false and corrupted self. And that constraint of my false self is again called by one word: upbringing. To become a Saint and enter the Kingdom of God, I must press and discipline myself. The ancient Greek verb for “to press” is thlibo, from which comes thlipsis, meaning pressure—as when olives are pressed to bring forth oil. Thus the Apostle Paul says: “Through many tribulations we must enter the Kingdom of God.” Through much pressure and many trials we must enter the Kingdom of God. He says “must,” meaning that there is no other way. This is not the repression of free will, but its cultivation and fulfillment. I have said these things not because Saint Cyril discusses them here directly; he merely gave me the occasion. This was a brief defense

concerning what is being brought about in our age: a brutal and corrupt way of life. For today, in all honesty, free will is being abused. How is it abused? This is how. We simply leave it untrained. Since we no longer train the free will, because we are afraid of being accused of oppression, our children, lacking a proper upbringing, end up becoming barbarous and brutal people—destroyers and ravagers. They destroy everything. They destroy the school that teaches them; they damage the school walls, the desks, the lights, and the blackboards. They smash everything to pieces. Is this what we call free will?

It is demonic possession—that is the result. These are plain facts, one might say. Do we need to cite the theories of great, lofty, and distinguished philosophers and educators in order to prove what is happening? Christ put it simply: “You will know the tree by its fruit.” From the results, we understand whether our starting point was right. Are the results good? Unquestionably, no. What does this mean? It means that we did not begin well. We did not provide a proper upbringing. We did not guide free will correctly. I appeal to all who have understanding, all who are of good disposition, and all who truly desire their children to stand firm

and our homeland to survive tomorrow—for, if we continue as we are, we shall not survive—to take these things into account. I would be happy, truly happy, if—not merely some, though I would wish it for everyone—at least some of you could understand something of this and take care in how you approach the upbringing of your children. But this also concerns our own upbringing, because the matter is not limited to the education of children. We ourselves must take care, as we live in this world and in this life, not to go down the wrong path, distorting and corrupting our free will until it does things that are improper and, in the end...

will secure for us neither a blessed and happy life here and now, nor the Kingdom of God. And I shall continue: “Immortal because of God, who makes it immortal”—that is, the soul is immortal.

God makes the soul immortal. I have explained this point to you before, but let us say it once again, since we always have new brothers here. I repeat: the soul is not immortal by nature. The soul is not immortal by nature. The Greek expression ex physeos means “by nature”; and the soul is not immortal by nature. The philosophers who upheld the immortality of the soul maintained that the soul was by nature immortal. This is an error; and because we find this teaching formulated by Plato, it is specifically a Platonic error.

He said that the soul is by nature—by its very nature—immortal. Here we encounter the so-called proofs: some for the existence of the soul and others for its immortality. Yet it is well known that the Gospel uses no such proof. None at all. It rejects all the philosophical proofs taken together, whether they attempt to prove the existence of the soul or its immortality. When the question of whether the soul exists was once put before the Lord, the Lord offered no such proof. Instead, He said—pay attention, because I may now be challenging certain established ideas

that we have learned even at school, and what I am telling you may seem strange. But do not be surprised. I am telling you the truth, and I am stating these things precisely. Pay attention. When the Sadducees said that there was no soul, Christ gave them the following argument, specifically concerning the soul’s immortality: “Have you not read in Holy Scripture?” He referred, in fact, to the book of Exodus, and specifically to the Pentateuch, because the Sadducees accepted only the Pentateuch out of the entire Old Testament. They did not accept the Prophets. The Pharisees accepted the whole Old Testament, and they also believed both in the existence

and in the immortality of the soul. So the Lord said to them: “Have you never read in Holy Scripture how God declared through Moses, ‘I am the God of Abraham, the God of Isaac, and the God of Jacob,’ and that God is not the God of the dead, but of the living?” If Abraham, Isaac, and Jacob no longer existed, how could God say, “the God of Abraham, Isaac, and Jacob”? This means that Abraham, Isaac, and Jacob were alive. That is why He is called the God of Abraham. This was the argument the Lord gave. And what sort of argument was it? A scriptural one. His argument came from Holy Scripture, not from any of the familiar philosophical proofs. As for the claim that the soul

is immortal because it is simple, that claim is not correct. It is philosophical, not Christian. What, then, should we say? The soul is immortal. Why? There is no philosophical “why.” It is immortal because God wills it. There is nothing in the soul’s nature that makes it immortal—nothing at all. We cannot say that the soul is immortal because it is simple. By “simple,” they mean not composite. The body is composite and dissolves into the elements from which it was formed. The soul, they argue, is not composite, so it does not dissolve; and since it does not dissolve, it retains its hypostasis—its individual existence—and is therefore immortal. No. There is no basis for this. Since my soul is created, why could it not dissolve, or even return to nothing?

Consider an atom of matter, an atom of hydrogen. It cannot be destroyed. Why can it not be destroyed? Because God does not will it to be destroyed. It cannot be destroyed precisely because God does not will it. Why should He bring it from nothing and then return it to nothing? In the same way, the human soul is not immortal because it is simple, but because God does not will the soul to die. Therefore, my soul is immortal because God wills it. I shall repeat the words of Saint Cyril once again: “Immortal because of God, who makes it immortal.” God makes the soul immortal; the soul is not immortal by its own nature. Here is the proof.

The proof—the proof that the teaching which speaks of the soul as immortal by nature is Platonic. If the soul were immortal by nature, then, my beloved, it would be God. For God alone is immortal by nature, and we would then have as many gods as there are souls. This is the proof against all those supposed proofs. There is nothing to them. This position is Platonic. The Apostle Paul says to Timothy that God “alone has immortality”; He alone possesses immortality. No other being possesses immortality by nature—not even the angels, nor the demons, who are fallen angels. The angels are immortal because of God, who makes them immortal. God grants them immortality. But they are not immortal because...

they were created immortal by their own nature. The demons could be reduced to nothing. God does not reduce them to nothing, though He created both them and the angels out of nothing. All are created beings: the angels, this created world, we ourselves, and our souls. All are created, and therefore all could return to nothing. God alone exists independently of nothingness. Everything else came into being out of nothing. I believe we have understood this. “A living, rational, incorruptible being, through Him who bestowed these gifts, having the power to do whatever it wills.” Pay attention to something here. When we say “living being,” we do not mean what we commonly call an animal today, especially since we often use that word as an insult. Nor do we mean it in the sense used by evolutionary theory, which calls man an evolved animal. No, that is not the meaning. Here, the word means something that lives, something that possesses life; thus, we might say, a being that has life within itself. In Great Compline, in one of its verses, the angelic powers are referred to as living creatures.

Remember also the four living creatures around the throne of God—the four living creatures that offer their doxology to God, and so forth, in the Apocalypse, the Book of Revelation. What are these four living creatures? They are four living angelic powers. That is why they are called living creatures. Thus, the human person is a living being; but unlike other living things, he is rational—a rational being. This rationality is inseparably connected with free will.

For free will cannot exist without reason; such a thing is inconceivable. Pay attention to this. Think for a moment about free will without reason—that is, freedom without reason. We are using “free will” and “freedom” in the same sense. Free will, or freedom, without reason is inconceivable. Conversely, reason without free will would be a condition devoid of value. It would have no value at all. The human person would have no value as a spiritual being if he possessed reason but not freedom. He would simply be bound to his Maker—nothing more. But reason joined with...

free will gives the human person his grandeur. Do you think man will ever fully fathom this grandeur? He will not, because he will never fully comprehend what free will is or what reason is. For many years I read articles on this subject in various journals—always more articles; I do not know why. Such articles are still written and will continue to be written. Until the end of the world, people will write about free will: whether free will exists, whether it does not, and, if it does, what its limits are, with one person arguing this and another that. People search, speak, make claims, and debate without end. My beloved, we shall never fathom this union of reason and free will except when we enter the realm of God. There you may behold it—in the Saints.

The union of reason and free will is so majestic that it can be truly admired only there, in the lives of the Saints. Consider the Apostle Paul and look at his rationality and his freedom. The Apostle was a giant. But why was he a giant? Because he possessed this union. If he had possessed reason alone, without free will, he would not have been a giant. He was great because these two were bound together in him and he used them together, not separately. Man is “a rational and incorruptible living being.” Corruption entered because of sin. This corruption will be restored—and is already being restored—in Christ Jesus. This corruption

gnaws away at us like a woodworm; it consumes us from within. Look at people. Today I too went to the Prefecture with my health booklet, of course. There was a long line of people with their health booklets. Do you know what that means? We all have this worm eating away at us. What else is there to ask? And then there is death. This corruption consumes the human person. Yet this corruption, my beloved, has now been overcome, because man was not created for corruption. Through the combination of reason and free will, man chose it, and corruption entered. But the love of God now calls us to follow His incarnate Son, the Son of God, again with our reason and our freedom. That is why Christ said: “If anyone desires to come after Me.”

We shall recover our incorruptibility, and we shall find it in Jesus Christ. How shall we find this incorruptibility in Jesus Christ? We shall find it when, through faith and the spiritual life, our present life is hidden in Jesus Christ. This was in the epistle reading we heard yesterday: “And when Christ, our life, is revealed, then we too shall be revealed with Christ.” How shall we be revealed? Incorruptible and immortal. For this I owe profound gratitude to Jesus Christ. This is why Christ is the one and only Redeemer, the unique Redeemer at the very level of our being. But this subject is vast, and, God willing, we shall continue next Monday.

Μένοντες, αγαπητοί, ακόμη στην τετάρτη κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου, ερχόμεθα σε μία καινούργια παράγραφο που έχει θέματα περιληπτικά που χρειάζονται να είναι στη γνώση των κατηχουμένων, όπως περί Θεού και περί ανθρώπου. Μέχρι τώρα είδαμε να μας ομιλεί ο Άγιος Κύριλλος περί Θεού. Τώρα, αφού εξήντλησε το θέμα περί Θεού, πάντα περιληπτικά, έρχεται σε ένα άλλο κεφάλαιο, εξίσου σπουδαίο, το περί ανθρώπου. Γι' αυτό θέλει να μας μιλήσει για τον άνθρωπο, αφού βεβαίως διαιρεί το θέμα περί ψυχής και στο περί του σώματος του ανθρώπου. Έτσι λέγει στην δεκάτην ογδόην παράγραφον: «Μετά δε την γνώσιν της σεμνής και ενδόξου ταύτης και παναγίας πίστεως, και σεαυτόν γνώθι λοιπόν, ὡς τίς εἶ». Ύστερα, λέγει, από τη γνώση της σεμνής και ενδόξου πίστεως προς τον Θεό, έλα τώρα να γνωρίσεις και τον εαυτό σου. Είναι μεγάλο πράγμα να μπορέσει ο άνθρωπος να γνωρίσει τον εαυτό του. Και όταν λέμε να τον γνωρίσει, όχι σε ποια πνευματική κατάσταση βρίσκεται, αλλά τι είναι.

Διότι αποτελεί το μεγαλύτερο πρόβλημα, ίσως άλυτο, άλυτο, το να γνωρίσει ο άνθρωπος τι ακριβώς είναι. Είναι πάρα πολύ δύσκολο. Είναι τόσο δύσκολο, ώστε να έχει αναπτυχθεί το λεγόμενο ανθρωπολογικό πρόβλημα στη φιλοσοφία. Η φιλοσοφία αποπειράται να λύσει αυτά τα μεγάλα προβλήματα. Και τα προβλήματα της φιλοσοφίας είναι τρία μεγάλα, κεφαλαιώδη. Είναι το περί Θεού ή το κοσμολογικόν, το περί ανθρώπου ή ανθρωπολογικόν και το περί γνώσεως. Δηλαδή, με ποιο τρόπο θα γνωρίσει ο άνθρωπος τον Θεό και τον κόσμο.

Δηλαδή είναι τρία τα σημεία σε ένα τρίγωνο: Θεός, άνθρωπος, κόσμος. Συγγνώμη, Θεός, άνθρωπος, γνώσις. Ο άνθρωπος να γνωρίσει τον εαυτό του και τον Θεό. Αλλά πώς θα γνωρίσει όμως τον Θεό και τον εαυτό του; Έτσι προκύπτει το πρόβλημα, το γνωσιολογικό. Δεν θα ήθελα να μπω στο θέμα αυτό, είναι μεγάλο, δεν μας ενδιαφέρει αυτή τη στιγμή. Αν γνωρίζω με τις αισθήσεις μου, αν γνωρίζω με τη διάνοιά μου, αν κατά μικτόν τρόπο γνωρίζω τα αντικείμενα, αν τα αντικείμενα όπως τα γνωρίζω είναι της αληθούς φύσεως πρόβλημα το οποίο δεν απασχολεί μόνο απλώς τη φιλοσοφία αλλά και την επιστήμη, διότι όταν έχουμε ένα αντικείμενο το οποίο ερευνούμε, λέμε: είναι όπως το βλέπουμε; Δηλαδή, με άλλα λόγια, το «βλέπω», το ρήμα «βλέπω» το βάζω σε εισαγωγικά, είναι όπως ακριβώς με πληροφορούν οι αισθήσεις μου; Μήπως είναι κάτι διαφορετικό; Και τι είναι αυτό το διαφορετικό, αν είναι διαφορετικό; Το πρόβλημα λοιπόν αυτό θα μείνει άλυτο, όπως και τα τρία στη φιλοσοφία μένουν άλυτα. Είναι θέματα τα οποία πάντοτε ερευνούν οι άνθρωποι. Πάντοτε.

Ωστόσο... Ωστόσο, δεν θα μπορέσει ο άνθρωπος ποτέ να γνωρίσει τον εαυτό του, εάν δεν του αποκαλυφθεί. Η γνώσις του εαυτού του είναι αδύνατος.

Ψυχή ή δεν έχω ψυχή; Και αν έχω, τι είναι; Ύστερα, εγώ είμαι ένα σώμα, αυτό που λέμε σώμα. Τι είναι αυτό το σώμα; Τι πράγμα είναι και ποιος είναι ο σκοπός αυτού του σώματος; Δηλαδή, τι εξυπηρετεί; Ποιος είναι ο προορισμός μου; Τι είμαι; Τι είμαι εγώ, άνθρωπος; Πρόβλημα που, εάν δεν αποκαλυφθεί εις τον άνθρωπο, είναι αδύνατο να το λύσει. Και το πρόβλημα αυτό αποκαλύπτεται μόνο από τον κατασκευαστή του ανθρώπου, που είναι ο Θεός. Γι' αυτό λέγει εδώ τώρα ο Άγιος Κύριλλος: έλα τώρα, μετά από τη γνώση του Θεού, να γνωρίσεις και τον εαυτό σου.

Αλλά τι θα μας πει παρακάτω ο Άγιος Κύριλλος; Θα χρησιμοποιήσει μήπως μεθόδους φιλοσοφικές; Αναμφισβήτητα όχι. Αλλά τι; Ό,τι αποκαλύπτεται από τον Θεό για την ανθρωπίνη φύση. Αποκάλυψη. Όταν, επί παραδείγματι, λέμε ότι ο άνθρωπος είναι εικόνα του Θεού, αυτό ο άνθρωπος είναι αδύνατο να το ανακαλύψει. Αδύνατο, εάν δεν του αποκαλυφθεί. Ανήκει κατά αποκλειστικότητα, ότι ο άνθρωπος είναι εικόνα του Θεού, στην Αγία Γραφή. Κατά αποκλειστικότητα. Κανένα φιλοσοφικό ποτέ σύστημα δεν είπε ότι ο άνθρωπος είναι εικόνα του Θεού. Ποτέ. Αλλά και το τι σημαίνει εικόνα του Θεού, δεν μπορείτε να φανταστείτε πόσο δύσκολα το κατανοούμε.

Οι Πατέρες της Εκκλησίας μας προσδιορίζουν περίπου. Άλλος μεν έτσι, άλλος έτσι. Βέβαια, ο καθένας δίνει έναν πλουτισμό στο θέμα, όταν καθορίζουν, όταν μιλούν για το τι είναι η εικόνα του Θεού στον άνθρωπο. Σας είπα αυτό για να καταλάβετε πόσο δύσκολο είναι το θέμα. Πάρα πολύ δύσκολο. Ο Άγιος Κύριλλος όμως θα χρησιμοποιήσει την οδόν της Αποκαλύψεως. Αυτό που μας απεκαλύφθη. Με αυτή λοιπόν την προϋπόθεση προχωρούμε: «Ὅτι διπλοῦς ἄνθρωπος κατέστηκας, ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος συγκείμενος».

Διπλός, εσύ ο άνθρωπος. Αποτελείσαι από σώμα και ψυχή. Αυτό βέβαια είναι μεγάλο πράγμα. Είναι ένα μεγάλο βήμα. Αν μου πείτε ότι αυτό και οι άνθρωποι κάπως το εψηλάφησαν. Ναι, καταρχάς μία γνώση δεν είναι τελείως άμοιρη στον άνθρωπο έξω από την Αποκάλυψη, την άμεση Αποκάλυψη. Η γνώσις που μπορεί να υπάρχει στον άνθρωπο για τον εαυτό του, σε κάποιο βαθμό έρχεται διαμέσου μιας φυσικής οδού. Τη λέξη «φυσική οδό» τη βάζω εντός εισαγωγικών.

Αποκάλυψις είναι, αλλά έμμεσα. Συγκεκριμένα, όταν ο Απόστολος Παύλος λέγει στους Αθηναίους ότι ο Θεός δεν άφησε τον εαυτόν του αμάρτυρον, σημαίνει ότι ο Θεός έδωσε μαρτυρία του εαυτού του διαμέσου της κτίσεως ή διαμέσου της ιστορίας. Ή, αν θέλετε, να δεχθούμε τη θέση του Ιουστίνου και διαμέσου της φιλοσοφίας. Εγώ θα προτιμούσα να κρατούσαμε τα δύο: διαμέσου της φύσεως και διαμέσου της ιστορίας. Όταν λέγει στο πρώτο κεφάλαιο στους Ρωμαίους, γράφει ο Απόστολος Παύλος ότι ο αόρατος Θεός έγινε γνωστός μπορούσε να γίνει γνωστός διά των ορατών δημιουργημάτων του. Το ίδιο πράγμα θέλει να πει, ότι ο Θεός δεν αφήνει αμάρτυρον τον εαυτόν του. Άρα λοιπόν, ο Θεός αποκαλύπτει μερικά πράγματα έμμεσα. Αν λοιπόν οι άνθρωποι μπόρεσαν να πουν ότι ο άνθρωπος σύγκειται από ψυχή και σώμα, αυτό είναι από τις έμμεσες μαρτυρίες. Πάλι όμως αποκάλυψη. Γι' αυτό σας είπα τη θέση, τη φράση «φυσική οδός», τη βάζω εντός εισαγωγικών. Δεν είναι ακριβώς φυσική οδός, αλλά είναι αποκάλυψις διαμέσου της φύσεως. Ο Θεός αποκαλύπτεται και στο ανθρώπινο πνεύμα. Αναμφισβήτητα, αυτό που σας είπα προηγουμένως, στη φιλοσοφία, και ο Θεός

δίνει και εκεί τη μαρτυρία του. Είναι οι σκόρπιες αλήθειες που βρίσκουμε σε όλους τους αιώνες, σε σοφούς ανθρώπους ή στην πανανθρώπινη εμπειρία. Το θέμα της πίστεως σε ψυχή είναι μια πανανθρώπινη εμπειρία. Θα δούμε αλλού να φτιάχνουν, παντού να φτιάχνουν μνήματα, και μνήμα θα πει μνήμη. Θα πει ότι αυτός δεν έχει χαθεί ολότελα. Όχι απλώς στη μνήμη μας, αλλά αυτή η ίδια η ύπαρξή του δεν έχει χαθεί ολότελα. Πιστεύουν ακόμη, έστω και λανθασμένα, έστω σκιωδώς, έστω όπως θέλετε πάρτε το, και σε μια μελλοντική ανάσταση των νεκρών.

Εξηγείται γιατί ταρίχευαν οι Αιγύπτιοι τους νεκρούς των. Μέχρι σήμερα στην Ιαπωνία, που είναι ειδωλολάτρες οι Ιάπωνες, πιστεύουν στους προγόνους, ότι οι πρόγονοί των πέρασαν στο στερέωμα των θεών. Είναι θεοί και κάνουν προσευχή στους προγόνους. Είναι προγονολάτρες οι Ιάπωνες, όπως τα γνωρίζετε. Δηλαδή μια πίστις ότι η ψυχή υπάρχει και είναι αθάνατος. Πανανθρώπινη πίστις είναι αυτή. Όπου πήγαν οι Ευρωπαίοι ως εξερευνητές, βρήκαν παντού είτε ίχνη περασμένων, χαμένων πια λαών είτε αυτούς τους ίδιους τους λαούς να διατηρούν αυτή την πίστη. Όλα αυτά πώς εξηγούνται; Ότι ο Θεός

αποκαλύπτεται, αποκαλύπτει τις αλήθειές του μέσω και της ιστορίας, μέσω της φύσεως και μέσω της σκέψεως, μέσω της φιλοσοφίας. Αλλά βέβαια ασαφώς όλες αυτές οι οδοί αποκαλύψεως, γιατί απλούστατα ο άνθρωπος εσκότισε τον νουν του. Γι' αυτό και υπάρχουν δοξασίες πλανεμένες γύρω από αυτές τις μεγάλες, σκόρπιες βέβαια, αλήθειες και χρειάστηκε να δοθεί αποκάλυψις άμεσος. Και η άμεσος αποκάλυψις αυτών όλων των πραγμάτων είναι στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Συνεπώς, ό,τι μας είπε ο Χριστός, αυτή είναι η άμεσος και απλανής αλήθεια.

Άμεσος και απλανής αποκάλυψις. Ό,τι λοιπόν λέμε μέσα στον χριστιανισμό είναι αυτή ακριβώς η αποκάλυψις, χωρίς πλάνη. Πρώτη λοιπόν θέσις: ότι ο κάθε άνθρωπος αποτελείται από ψυχή και σώμα. Δύο συστατικά, είναι δισύνθετος, και ότι «καθὼς προλαβόντως εἴρηται, ὁ αὐτὸς Θεὸς καὶ τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματός ἐστι δημιουργός». Ο ίδιος ο Θεός, λέγει, όπως προηγουμένως ειπώθηκε σε άλλη παράγραφο, ο ίδιος Θεός είναι δημιουργός και της ψυχής και του σώματος. Ξέρετε αυτό πόσο σπουδαίο είναι; Να, αμέσως εδώ εμφιλοχωρεί μία πλάνη που υπήρχε σε όλο τον αρχαίο κόσμο: ότι ο Θεός είναι δημιουργός, ο αγαθός Θεός

των πνευμάτων, και ένας κακός θεός, μια που πίστευαν σε πολλούς θεούς, είναι δημιουργός των σωμάτων, της ύλης. Διότι η ύλη εθεωρείτο αρχή, με τη φιλοσοφική έννοια της λέξεως, και ως η έδρα του κακού. Άρα κάποιος κακός θεός εδημιούργησε την ύλη και τα σώματα, ενώ τα πνεύματα ένας αγαθός Θεός. Και υπάρχει μια διαμάχη ανάμεσα στην ύλη και στο πνεύμα, στην ψυχή και το σώμα, γιατί υπάρχει και μια διαμάχη ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι, τον θεό του καλού και τον θεό του κακού. Δηλαδή μια δυαρχία. Αυτό ως δυαρχία υπάρχει μέχρι σήμερα στην αντίληψη ακόμα και ημών των χριστιανών. Μέχρι σήμερα.

Ξέρετε ποιοι είναι εκείνοι οι οποίοι πιστεύουν ότι υπάρχει μια αντίθεση ανάμεσα στην ψυχή και στο σώμα; Ξέρετε ποιοι είναι; Μάλιστα. Μάλιστα, μη μου πεις, λέγει —θα το πει λίγο παρακάτω ο Άγιος Κύριλλος αυτό— μη μου επικαλεστείς και μου πεις: «Ὅτι ἁμαρτάνω, ἀνάγκην ἀναφέρειν τῇ προαιρέσει». Ό,τι κάνω, το κάνω χωρίς να το θέλω και ότι η ψυχή μου στρέφεται εναντίον του σώματος και το σώμα εναντίον της ψυχής. Μη μου το πεις αυτό το επιχείρημα. Πράγματι, αυτό που λέει ο Απόστολος Παύλος δεν εννοεί ότι υπάρχει αντίθεσις ανάμεσα στην ψυχή και το σώμα. Προσέξτε, είναι αιρετική θέσις, αλλά απλώς διεσαλεύθη η τάξη των πραγμάτων, ώστε να μοιάζει ότι το ένα έρχεται σε αντίθεση με το άλλο. Και ερωτώ:

Πράγμα, ένα στοιχείο όπως είναι το σώμα, που θα αναστηθεί —ακούστε το επιχείρημα, παρακαλώ— που θα αναστηθεί για να ξαναζήσει με την ψυχή τους αιώνας των αιώνων, πώς θα ήταν δυνατόν αυτό να γίνει, αν το σώμα ήταν αντίθετο στην ψυχή; Εύκολο, το καταλάβατε; Είναι σπουδαίο αυτό. Σημαίνει ότι το σώμα δεν έρχεται σε αντίθεση με την ψυχή. Ένα μικρό παράδειγμα, θα το καταλάβετε τώρα από την άλλη μεριά, δηλαδή πώς έρχεται σε αντίθεση, που νομίζουμε ότι είναι αντίθεση, σαν να είναι φαινομενική. Η ψυχή επιθυμεί κάτι κακό και παρασύρει το σώμα. Το σώμα...

Μια αδράνεια, όπως όλα τα υλικά σώματα. Όταν το σώμα πάρει φόρα, δεν σταματάει μετά. Αργεί να πάρει φόρα, αλλά μετά δεν σταματάει. Η ψυχή, ως πνεύμα ευκίνητος, μπορεί να μετανοήσει, να αλλάξει, αλλά δεν μπορεί μετά να συγκρατήσει το σώμα. Πίνω κρασί. Ξέρετε τι είναι εκείνο το οποίο ξεκινάει να με κάνει να πιω κρασί; Είναι η ψυχή. Ή πορνεύω καλύτερα. Πορνεύω. Η ψυχή, προσέξτε, η ψυχή πορνεύει, ξέρετε. Η ψυχή πορνεύει. Η ψυχή είναι το κίνητρο της ανηθικότητας και παρασύρει το σώμα. Το σώμα αποκτάει μια γεύση των ηδονών και παίρνει τον κατήφορό του.

Κάποια στιγμή η ψυχή βλέπει τον κατήφορο και τρομάζει. Προσπαθεί να αναχαιτίσει το αφηνιασμένο πλέον σώμα, αλλά δεν δύναται. Και τότε βγαίνει το ψευδές συμπέρασμα, ψευδές συμπέρασμα, ότι στρέφεται η ψυχή εναντίον του σώματος και το σώμα εναντίον της ψυχής. Είναι ψευδές αυτό το συμπέρασμα. Ψυχή και σώμα είναι σε αρμονία φτιαγμένα. Είναι όμως και μια άλλη αιτία. Από τη στιγμή που η ψυχή ημάρτησε απέναντι στον Θεό, το σώμα επανεστάτησε εναντίον της ψυχής και η κτίσις εναντίον του σώματος. Σας το έχω πει πολλές φορές αυτό το σχήμα. Θα το ξαναπώ άλλη μία φορά. Η ψυχή αμαρτάνει εναντίον του Θεού, στρέφεται εναντίον του Θεού.

Το σώμα εναντίον της ψυχής, η δημιουργία εναντίον του σώματος. Και γίνεται μία διασάλευση στις αρμονίες. Αυτή λοιπόν η δυσαρμονία που υπάρχει, που το ένα στρέφεται εναντίον του άλλου, είναι αποτέλεσμα της πτώσεως. Όταν λέμε Ανάσταση των νεκρών, σημαίνει αποκατάσταση αυτής της δυσαρμονίας. Διότι πλέον στη Βασιλεία του Θεού τα σώματα που θα έχουν αναστηθεί δεν θα στρέφονται εναντίον της ψυχής ούτε η ψυχή εναντίον των σωμάτων. Αυτή είναι η αλήθεια. Έτσι ας το προσέξουμε, διότι έχει πολύ σημασία αυτό. Πρακτική σημασία πολύ μεγάλη. Ξέρετε ότι μπορεί να μνηστευόμεθα στον εαυτό μας έναν πειρασμό με την ιδέα

το σώμα έχει τις απαιτήσεις του και τι να κάνουμε; Φθάνομε μάλιστα να πούμε ότι και η δομή του είναι τέτοια. Πάρα πολλοί πιστεύουν αυτό το πράγμα, άνθρωποί μας, ότι η δομή, η κατασκευή του σώματος είναι τέτοια που έχει τις απαιτήσεις του. Και τι να κάνουμε; Κι αν πέφτουμε στην ανηθικότητα, τι να κάνουμε; Είναι η δομή μας τέτοια. Η δομή σου είναι, η κατασκευή σου είναι; Διαβάλλεις τον Δημιουργό με αυτό που λες. Διότι αμέσως, να η αντίθεσις, η αντίφασις. Πώς θα είναι δυνατόν να είναι η δομή σου αυτή, αδελφέ μου, όταν από την άλλη μεριά ο ίδιος ο Θεός σού απαγορεύει την ανηθικότητα; Δεν νομίζετε πως είναι αντιφατικό αυτό, να κάνει δομές και να δημιουργήσει τέτοιες και να κάνει νόμους που να στρέφονται εναντίον των δομών που ο ίδιος έκανε; Δεν είναι αντιφατικό αυτό;

Είναι παράλογο αυτό. Τι σημαίνει; Σημαίνει, θα το πω άλλη μια φορά, ψυχή και σώμα είναι φτιαγμένα από τον Θεό σε αρμονία. Επειδή έχουμε τη δυσαρμονία από την πτώση, ο καθένας τώρα προσωπικά επιτείνει αυτήν τη δυσαρμονία. Πώς την επιτείνει; Από το περιβάλλον που μένει, από τις επιδράσεις του κακού που δέχεται και από τη βούληση που διαθέτει έναντι των πραγμάτων. Δηλαδή, αν είμαι σε μια πόλη η οποία είναι διεφθαρμένη, σε ένα περιβάλλον πρόστυχο, ανήθικο, βρωμερό, δεν θα ξυπνήσουν μέσα μου βρωμερές επιθυμίες; Εάν πάλι, τι στάση θα πάρω σαν βούληση; Θα αποδεχθώ ή δεν θα αποδεχθώ όλα αυτά;

Λοιπόν, ότι σε εκείνο που συμβαίνει μετά την πτώση των πρωτοπλάστων έρχεται να προστεθεί και εκείνο που εγώ θα δημιουργήσω επίκτητα πια στον εαυτό μου. Όλα αυτά δημιουργούν αυτές τις αντιθέσεις. Αν πω όμως ότι όχι, υπάρχει αρμονία ανάμεσα σε αυτά τα δυο και πρέπει, αν δεν την βρίσκω, να την επιδιώξω. Τι θα πει αυτό που διαβάσαμε εχθές στον Απόστολο; «Νεκρώσατε οὖν τὰ μέλη τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, πορνείαν, ἀκαθαρσίαν, πάθος, ἐπιθυμίαν κακήν καὶ τὴν πλεονεξίαν», κτλ., κτλ. Τι θα πει «νεκρώσατε»; Γιατί «νεκρώσατε πορνείαν, επιθυμίαν, πάθος», κτλ.; Γιατί «νεκρώσατε»; Να νεκρώσετε τα παρείσακτα, για να επέλθει η ισορροπία, να επέλθει η αρμονία ανάμεσα στην ψυχή και στο σώμα.

Ότι είναι πολύ σπουδαίο, διότι αν αυτό δεν το ξέρω, πώς θα καταλάβω τον λόγο του Αποστόλου Παύλου που λέει το «νεκρώσατε»; Διότι αμέσως θα πω: και γιατί να νεκρώσω τα μέλη μου τα επί της γης; Γιατί να τα νεκρώσω; Για ποιο λόγο; Και δεν είναι δύσκολο κάποτε κανείς να φανταστεί ότι το «νεκρώσατε» αναφέρεται στη βιολογική τοποθέτηση του σώματος. Δεν θα νεκρώσετε τίποτα βιολογικά. Βλέπετε κάποιον που αρχίζει να έχει μία νέκρωση, ας το πούμε, αδράνεια, γενετήσια αδράνεια, αυτό που θα λέγαμε ανικανότητα, θα το πω έτσι, μία γενετήσια αδράνεια, και τον βλέπετε και ανησυχεί και λέει: «Τι έχω πάθει; Τι έχω πάθει; Έχω αδράνεια», και ανησυχεί. Γιατί; Διότι βλέπει μια βιολογική του λειτουργία να παύει να είναι λειτουργία.

Δεν εννοεί αυτό ο Απόστολος Παύλος. Δεν εννοεί να νεκρώσει κανείς μία βιολογική λειτουργία, αλλά να νεκρώσει το πάθος που εδράζει επί της βιολογικής λειτουργίας. Αυτό σου ζητάει. Δεν θα ήταν πολύ περίεργο να νεκρώσει κανείς τη βιολογία του. Θα ήταν πάρα πολύ περίεργο. Πάρα πολύ. Και εδώ μια αντίφαση θα υπήρχε. Να ευλογείται ο γάμος από τη μία και από την άλλη μεριά να υπάρχει εντολή να νεκρωθούν οι βιολογικές λειτουργίες. Αντιφατικό και αυτό. Βλέπετε ότι πρέπει αυτά να τα ψάχνουμε, να τα βρίσκουμε και να τα τοποθετούμε σωστά, γιατί μπήκαν στη ζωή μας και έχουν δημιουργήσει πολλές στραβές θέσεις. Γι' αυτό δεν μπορούμε να σταθούμε σωστά στην πνευματική μας ζωή. Είναι δηλαδή μεγάλο πράγμα να μπορεί κανείς σωστά να τοποθετηθεί πνευματικά. Έτσι, επαναλαμβάνοντας τη θέση του Αγίου Κυρίλου: «Ο αυτός Θεός και της ψυχής και του σώματος εστί δημιουργός». Ο ίδιος Θεός. Και της ψυχής και του σώματος. Μη διαβάλλουμε λοιπόν τον Θεό και λέμε ότι ο Θεός δημιουργεί αντιθετικά πράγματα. «Και γίνωσκε ψυχήν έχειν αυτεξούσιον, έργον Θεού κάλλιστον, κατ' εικόνα του πεποιηκότος». Και να γνωρίζεις ότι έχεις ψυχή που είναι ελευθέρα, αυτεξούσιος.

Αυτό είναι το κάλλιστον έργο του Θεού. Και είσαι φτιαγμένος σύμφωνα με την εικόνα του δημιουργού σου, «κατ' εικόνα του πεποιηκότος», εκείνου που σε κατασκεύασε. Είσαι εικόνα του. Γιατί άραγε λέγει ότι το κάλλιστον έργο του Θεού είναι το αυτεξούσιον; Εάν το προσέξετε, θα το αντιληφθείτε. Αγαπητοί μου, ο Θεός έκανε ένα πελώριο ήλιο. Γιατί να πω έναν ήλιο; Έκανε ένα ασύλληπτο πελώριο σύμπαν. Αυτό όμως το πελώριο σύμπαν είναι κάτω από κάποιους μηχανιστικούς νόμους. Δεν κινείται τίποτε έξω από κάποιους νόμους.

Έχουν την τροχιά τους, την πορεία τους μέσα στο σύμπαν, με μαθηματική ακρίβεια. Εξάλλου, αυτό που λέμε «με μαθηματική ακρίβεια», τα μαθηματικά δεν είναι τίποτε άλλο παρά η γλώσσα που εκφραζόμαστε για να μιλήσουμε για τα φυσικά φαινόμενα. Γλώσσα είναι τα μαθηματικά, μια γλώσσα είναι. Με τη γλώσσα αυτή λοιπόν μάθαμε και ερμηνεύσαμε το σύμπαν, ότι το σύμπαν είναι ακριβέστατο. Δεν έχει όμως πάρα πολύ μεγάλη αξία και ούτε θεωρείται το κάλλιστον έργον του Θεού. Μήπως είναι ο άνθρωπος; Λοιπόν, ο άνθρωπος είναι μια κατασκευή καταπληκτική. Καταπληκτική, η πιο καταπληκτική από όσα έχουν γίνει μέσα σε ολόκληρο το σύμπαν.

Ότι είναι μέσος από πλευράς διαστάσεων ανάμεσα στον μακρόκοσμο και τον μικρόκοσμο. Υπάρχει μια αναλογία, όπως θα λέγαμε: είμαι στο μέσο μιας οδού. Εγώ έχω τον Άγιο Στυλιανό με την πλατεία της πόλεως, της Λαρίσης, και πηγαίνω κάπου στη μέση και λέγω: τώρα απέχω ίσα από εδώ στην πλατεία ή από εδώ στον Άγιο Στυλιανό. Λοιπόν, ο άνθρωπος απέχει ίσα ως προς το διάστημα, το αχανές διάστημα, και τον μικρόκοσμο των ατόμων της ύλης. Το φαντάζεστε αυτό;

Δεν είναι δική μου η κουβέντα αυτή, δεν είναι δική μου, είναι των ειδημόνων. Δηλαδή ο άνθρωπος έχει τέτοιο μέγεθος που να είναι στο μέσον μεταξύ του αχανούς σύμπαντος και του μικροκόσμου. Που σημαίνει ότι, αν κρίνει ο άνθρωπος ότι είναι τρομακτικά μεγάλο το σύμπαν, πόσο τρομακτικά μικρά είναι τα άτομα της ύλης, γιατί ο άνθρωπος είναι στη μέση. Αυτή λοιπόν η κατασκευή του είναι καταπληκτική και, όταν θα μας μιλήσει στην επόμενη παράγραφο περί σώματος ο Άγιος Κύριλος, θα μείνετε κατάπληκτοι από την ωραία περιγραφή που κάνει, παρότι είναι σύντομη και φυσικά δεν πηγαίνει σε βάθος. Πόσο βάθος να πάει! Εδώ τόμοι επί τόμων γράφτηκαν, γράφονται και θα γράφονται

για το ανθρώπινο σώμα, για την ανθρωπίνη ύπαρξη. Όσα μας αποκαλύπτει και αυτή η ίδια η ιατρική! Και δεν εξαντλείται, σας είπα, το ανθρώπινο σώμα. Κι όμως, μέσα σε πέντε γραμμές να μας δώσει ένα ωραίο αλλά αδρό σκιαγράφημα του ανθρωπίνου σώματος. Μήπως λοιπόν αυτό είναι το κάλλιστον έργον του Θεού; Αγαπητοί μου, όχι. Τότε ποιο είναι το κάλλιστον έργον; Μήπως λοιπόν το κάλλιστον έργο του Θεού είναι ο άνθρωπος; Όχι, αγαπητοί. Τότε τι είναι; Ασφαλώς είναι το κάλλιστον έργο του Θεού ο άνθρωπος, εφόσον θα λάβω υπόψη και ένα στοιχείο ακόμη: το αυτεξούσιον. Εάν δηλαδή δούμε την ανθρωπίνη κατασκευή

είναι, αναμφισβήτητα, δεν είναι το κάλλιστον έργο του Θεού. Το κάλλιστον έργο του Θεού είναι το αυτεξούσιον στη θαυμασία κατασκευή του ανθρώπου. Διότι αυτό δίνει αξία, διότι πράγματι ένα ολόκληρο, αχανές, σοφό, καταπληκτικό σύμπαν, εφόσον δεν έχει το αυτεξούσιον, δεν είναι δυνατόν ποτέ να έχει πολύ μεγάλη αξία. Πάνω ακριβώς σ' αυτό είπε ο Κύριος: «Τι ωφελείται ο άνθρωπος εάν κερδίσει τον κόσμον όλον και χάσει την ψυχήν του; Τι αντάλλαγμα να δώσει κανείς στην ψυχή του;» Και αν ακόμη υποτεθεί ότι παίρνει ως αντάλλαγμα το σύμπαν ολόκληρο.

Δεν έχει, αγαπητοί μου, αξία το σύμπαν, εάν λείπει το αυτεξούσιο. Και το αυτεξούσιο το έχει μόνο ο άνθρωπος. Ούτε τα ζώα το έχουν το αυτεξούσιο. Τι θα πει αυτεξούσιον; Θα πει ελευθερία. Για να πάρετε μια εικόνα της ελευθερίας και μιας κινήσεως ελευθέρας ενός ζώου. Στο τραπέζι επάνω έχουμε ψάρια, ωραία, φρέσκα, λαχταριστά, ωμά, μυρίζουν. Η γάτα πηδάει και παίρνει ένα ψάρι και φεύγει. Γιατί πήδησε στο τραπέζι η γάτα και πήρε το ψάρι και έφυγε; Γιατί της μύρισε. Ο άνθρωπος λέει: «Ωραία ψάρια, φρέσκα, ωραιότατα, αλλά σήμερα είναι Παρασκευή. Θα τα βάλουμε στο ψυγείο να τα φάμε αύριο».

Το ζώο κινήθηκε από την επιθυμία του, δεν έχει αυτεξούσιο. Ο άνθρωπος κρίνει και λέγει: «Σήμερα είναι Παρασκευή. Μου μυρίζουν και εμένα, αλλά δεν θα φάω ψάρια, διότι δεν πρέπει σήμερα». Γιατί; Έτσι θέλω, νηστεύω σήμερα, τηρώ την εντολή του Θεού, δηλαδή είμαι ελεύθερος. Μπορώ όμως και να φάω, άμα θέλω. Μπορώ και να φάω. Αυτό είναι το αυτεξούσιο, αγαπητοί μου. Αυτό δίνει ομορφιά, αξία εις τον άνθρωπο. Δίνει απροσμέτρητον βάρος και βαθύτητα στην ανθρωπίνη ύπαρξη, το αυτεξούσιο. Το πόσο είναι μεγάλο, τότε θα το προσμετρήσουμε και τότε θα το εκτιμήσουμε, αν μάθουμε κάποτε

τι θα πει ότι ο Θεός άφησε τους πρωτοπλάστους να αμαρτήσουν. Αυτή η επιπόλαια θέση πολλών που λένε σαν απορία: «Γιατί ο Θεός άφησε τους πρωτοπλάστους να αμαρτήσουν; Δεν μπορούσε να τους εμποδίσει;» Σ' αυτούς που έχουν αυτή την απορία, απαντούμε: μιλούν χωρίς να προσμετρούν το βάθος του μυστηρίου του αυτεξουσίου. Αυτή μόνο η πράξη του Θεού, που αφήνει τους πρωτοπλάστους να αμαρτήσουν, τους αφήνει, δίνει την αίσθηση, την εικόνα, πόσο μεγάλο πράγμα είναι αυτό το αυτεξούσιο. Κάτι ακόμη περισσότερο. Λένε πολλοί: «Αφού ήξερε ο Θεός ότι θα αμάρτανε ο πρωτόπλαστος, γιατί τον δημιούργησε;»

Πόση περισσότερη, θα λέγαμε, αξία δίδει στον άνθρωπο το αυτεξούσιο, που ενώ ο Θεός προεγνώριζε ότι ο άνθρωπος θα έπεφτε, εντούτοις τον δημιουργεί. Για να πάρουμε μία εικόνα τι θα πει αυτεξούσιον. Μεγάλο πράγμα. Βέβαια δεν έχει καμία σχέση αυτό το θέμα με το άλλο εκείνο της αγωγής, της λεγομένης καταπίεσης. Καμία σχέση δεν έχει. Διότι, αν εγώ το παιδί μου το καταπιέζω κατά την άποψη των συγχρόνων μας, δηλαδή το περιορίζω, αυτό δεν σημαίνει περιορισμός και καταπίεση του αυτεξουσίου του, αλλά ανάδειξη και χαλύβδωση και ορθοπόδηση και ορθοδρόμηση του αυτεξουσίου. Δεν είναι κρίμα μια ηλιόλουστη ημέρα να κάθομαι στα θρανία, να κάνω μάθημα, και να μην είμαι στην εξοχή να απολαμβάνω τον ήλιο και τον καθαρόν αέρα; Αλλά είναι ανάγκη όμως να κλειστώ στα θρανία

να καθίσω εκεί, γιατί πρέπει να μάθω γράμματα. Δεν είναι κρίμα να είμαι μέσα στην πνιγηρή ατμόσφαιρα ενός εργοστασίου, εργάτης, να είμαι αναγκασμένος εκεί να δουλεύω και να μην βγω έξω στην εξοχή να χαρώ τον ήλιο και τον αέρα; Μα είναι ανάγκη να το κάνω αυτό, γιατί ούτε μεροκάματο αλλιώτικα θα έχω, αλλά ούτε και θα προαγάγω τον πολιτισμό.

Δεν θα μπορέσουμε να κάνουμε τίποτα. Αν κοιτούσαμε, αγαπητοί μου, τον ήλιο όλοι μας και αναπνέαμε τον καθαρόν αέρα, θα πέσανε, με συγχωρείτε, τα μπούτια στην κοιλιά μας. Ε, τι θα τρώγαμε, τι θα φτιάχναμε; Πιέζουμε λοιπόν τον εαυτό μας. Α, πιέζομαι, αλλά πιέζω τον εαυτό μου ή να μάθω γράμματα ή να δουλέψω ή να γίνω σοφός ή να γίνω ό,τι θα γίνω, αυτό ή εκείνο, ό,τι πρέπει να γίνω. Όταν καταπιέζω τον εαυτό μου, δεν σημαίνει καταπιέζω το αυτεξούσιόν μου, αλλά το βάζω στον σωστό δρόμο. Απόδειξη ότι εγώ θέλω να πηγαίνω στο σχολείο, άρα σημαίνει με τη δική μου ελευθερία κλείνομαι εκεί. Άρα δεν έχω καταπίεση. Επειδή όμως στον άνθρωπο, τον καινούριο άνθρωπο, τον νέον άνθρωπο,

δεν υπάρχει η ωριμότητα, όλα είναι ανώριμα και αρχίζουν να ωριμάζουν. Το γενετήσιο, μόλις γεννηθεί το παιδί, είναι ώριμο το γενετήσιο; Ο νους του είναι ώριμος; Η ομιλία του είναι ώριμη; Το νήπιο ομιλεί; Ομιλεί ή δεν ομιλεί; Πρέπει λοιπόν αυτά να φτάσουν σε μια ωριμότητα. Σε ωριμότητα θα φτάσει και πρέπει να φτάσει και το αυτεξούσιο. Μέχρις ότου φτάσει σε μια ωριμότητα, οι γονείς έχουν χρέος να βοηθήσουν τα παιδιά τους και οι δάσκαλοι στο σχολείο και οι καθηγητές στο γυμνάσιο κτλ. έχουν χρέος να δημιουργήσουν αυτή την καταπίεση. Φαινομενική είναι όμως μια καταπίεση, για να ωριμάσει το αυτεξούσιο στα παιδιά.

Το θέμα του έρωτος, με την καλή σημασία της λέξεως, της αληθινής αγάπης, εάν αυτή δεν τη δεσμεύσω, με τον έρωτα αυτόν μέσα στον άνθρωπο προς το άλλο φύλο, εάν αυτό δεν το δεσμεύσω, θα κατασπαταληθεί, θα καταπατηθεί, θα βορβορωθεί, θα λασπωθεί, θα εξαχρειωθεί, θα γίνει πεζοδρομιακό. Όταν θα έρθει η ώρα να κάνω οικογένεια, δεν θα έχω διασώσει τίποτα. Όταν λοιπόν θα πρέπει να το περιστείλω, το γενετήσιο και τα αισθήματα του έρωτος, να τα περιστείλω, να τα μαζέψω, να τα συγκεντρώσω και να πω «όχι ακόμα». Όταν θα έρθει η ώρα να διαλέξω έναν άνθρωπο να τον παντρευτώ,

αυτά ακριβώς τα αισθήματα θα έχουν ωριμάσει και θα δοθούν σωστά, όπως τα χάραξε η αγάπη του Θεού. Δεν είναι λοιπόν καταπίεση σε αυτά τα πράγματα. Αυτά όλα λέγονται με μία λέξη. Όλοι οι αιώνες έτσι τα ονόμασαν, το ονόμασαν. Όλοι οι αιώνες, σε όλες τις γλώσσες και σε όλους τους λαούς. Αγωγή. Αυτή είναι η λέξη. Αγωγή. Η αγωγή λοιπόν δεν είναι καταπίεση. Αδελφοί γονείς, ακούσατέ το. Ακούσατέ το. Αδελφοί εκπαιδευτικοί, ακούσατέ το. Άλλο μη μου πείτε, τι άλλο δεν δέχεστε. Άλλη παράγραφος. Αλλά κάνουμε και μια απολογητική αυτή τη στιγμή και μια τοποθέτηση των πραγμάτων. Όχι, όχι, προσέξτε.

Αληθής αγωγή αυτό είναι. Ξέρετε ο Χριστός τι είπε; Θέλετε να κερδίσετε τη Βασιλεία του Θεού; Κάποτε τη χάσατε. Στο πρόσωπο του Αδάμ χάσατε τον Παράδεισο. Θέλετε να ξαναμπείτε στον Παράδεισο; Λοιπόν, «η Βασιλεία του Θεού βιάζεται και βιασταί αρπάζουσιν αυτήν». Αυτό το «βιάζω», «βιαστής», «βιασμός», σημαίνει καταπίεση. Καταπίεση του νοθρού εαυτού μου. Και η καταπίεση του νοθρού εαυτού μου λέγεται με μία λέξη πάλι: αγωγή. Για να γίνω Άγιος, για να μπω στη Βασιλεία του Θεού, πρέπει να ζουλήξω τον εαυτό μου. Το ρήμα «ζουλάω» στην αρχαία ελληνική λέγεται «θλίβω». Θλίβω, θλίψις. Θα πει ζούλιγμα. Θλίψις των ελαιών. Ζούλιγμα για να βγάλω λάδι. Λοιπόν, λέει ο Απόστολος Παύλος: «Διά πολλών θλίψεων δει ημάς εισελθείν εις την Βασιλείαν του Θεού». Με πολλά ζουλίγματα πρέπει να μπούμε στη Βασιλεία του Θεού. Βάζει ένα «δει», ένα «πρέπει», που σημαίνει ότι δεν γίνεται αλλιώτικα. Δεν είναι καταπίεση του αυτεξουσίου, αλλά ανάδειξη του αυτεξουσίου. Αυτά που σας είπα, όχι γιατί τα λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλος. Μια αφορμή μού έδωσε ο Άγιος Κύριλος. Ήταν μια μικρή απολογία

σε ό,τι τελεσιουργείται στην εποχή μας, βάναυσο και κακό ήθος. Διότι ειλικρινά σήμερα κακοποιείται το αυτεξούσιον. Πώς κακοποιείται; Να πώς κακοποιείται. Το αφήνουμε και έρχεται σε μία, σαν να... Αφού δεν ασκούμε αγωγή πια στο αυτεξούσιον, γιατί φοβόμαστε μήπως κατηγορηθούμε ότι καταπιέζουμε, και τα παιδιά μας, μη έχοντα αγωγήν κατάλληλον, φτάνουν να γίνονται βάρβαροι και βάναυσοι άνθρωποι. Καταστροφείς και λυμεώνες. Καταστρέφουν τα πάντα. Καταστρέφουν το σχολείο που τους διδάσκει, καταστρέφουν τα ντουβάρια του σχολείου, τα θρανία, τις λάμπες, τους πίνακες, τα σπάζουν όλα. Τα κάνουν γυαλιά καρφιά. Αυτό λέγεται αυτεξούσιον;

Δαιμονισμός, να το αποτέλεσμα. Θα έλεγε κανείς, μετρημένα πράγματα. Πρέπει να αναφερθούμε σε θεωρίες φιλοσόφων και παιδαγωγών μεγάλων και υψηλών και σπουδαίων, να αποδείξουμε περί τίνος πρόκειται; Ο Χριστός είπε με απλά λόγια το εξής: «Απ' τον καρπό θα μάθετε το δέντρο». Από τα αποτελέσματα καταλαβαίνουμε τα ξεκινήματά μας. Είναι τα αποτελέσματα ωραία; Όχι, αναμφισβήτητα. Τι σημαίνει αυτό; Ότι δεν ξεκινήσαμε καλά. Δεν κάναμε σωστή αγωγή. Δεν τοποθετήσαμε σωστά το αυτεξούσιο. Παρακαλέσω όσοι έχουν εν νω και όσοι έχουν καλή προαίρεση και όσοι πραγματικά θα ήθελαν και τα παιδιά τους να σταθούν καλά

και η πατρίδα μας αύριο να επιζήσει, γιατί όπως πάμε δεν θα επιζήσουμε, να επιζήσει, ας λάβουν αυτά τα πράγματα και υπόψη. Εγώ θα ήμουν ευτυχής, αληθινά ευτυχής, αν, όχι όλοι, θα ευχόμουν όλοι, αν μερικοί μπορούσατε κάτι να καταλάβετε από αυτά και να προσέξετε πώς θα τοποθετήσετε το θέμα της αγωγής των παιδιών σας. Αλλά και του εαυτού μας, γιατί το θέμα δεν είναι μόνο στο θέμα της αγωγής. Και εμείς οι ίδιοι, όπως είμαστε τοποθετημένοι μέσα στον κόσμο αυτόν, στη ζωή αυτή, μη πάρουμε κι εμείς στραβό δρόμο και το αυτεξούσιό μας το παραποιήσουμε, το διαστρέψουμε και τότε κάνει πράγματα που να είναι ανάρμοστα και που τελικά...

ούτε την παρούσα ζωή θα μας εξασφαλίσει, ζωή έτσι ευλογημένη και ευτυχισμένη, αλλά ούτε και τη Βασιλεία του Θεού. Και προχωρώ. «Αθάνατον, διά τον απαθανατίζοντα Θεόν», ότι η ψυχή είναι αθάνατος.

Ο Θεός απαθανατίζει την ψυχή. Αυτό το σημείο κι άλλοτε σας το έχω πει, αλλά ας το ξαναπούμε άλλη μια φορά, εφόσον πάντα έχουμε καινούργιους αδελφούς εδώ. Λέω: η ψυχή δεν είναι αθάνατη φύσει, η ψυχή δεν είναι αθάνατη φύσει, το «εξ», έψιλον ξι, δηλαδή εκ φύσεως, δεν είναι αθάνατη εκ φύσεως. Οι φιλόσοφοι που υπεστήριξαν την αθανασία της ψυχής, το υπεστήριξαν ότι είναι εκ φύσεως η ψυχή αθάνατος. Είναι πλάνη και, μάλιστα, επειδή έχουμε αυτή τη διατύπωση από τον Πλάτωνα, είναι μια πλατωνική πλάνη.

Είπε ότι η ψυχή είναι εκ φύσεως, εκ φύσεως αθάνατος. Υπάρχουν εδώ οι λεγόμενες αποδείξεις, η μεν για την ύπαρξη της ψυχής, η δε διά την αθανασία της ψυχής. Όμως είναι γνωστό ότι το Ευαγγέλιο δεν χρησιμοποιεί καμίαν απόδειξη. Καμίαν. Τις απορρίπτει όλες τις αποδείξεις, φιλοσοφικές, όλες συλλήβδην. Ούτε για να αποδείξει την ψυχή ούτε για να αποδείξει την αθανασία της ψυχής. Όταν κάποτε ετέθη στον Κύριον το θέμα της υπάρξεως ή μη υπάρξεως της ψυχής, ο Κύριος δεν είπε καμία απόδειξη, αλλά είπε, προσέξτε, γιατί ίσως να σας βγάζω τώρα και από μερικά καθιερωμένα πράγματα που

τα έχουμε μάθει και από το σχολείο μας και να σας παραξενεύουν αυτά που σας λέγω. Αλλά μη σας παραξενεύουν. Αλήθεια σας λέγω και με ακρίβεια σας τα λέγω αυτά. Προσέξατε! Ο Χριστός είπε το εξής επιχείρημα, όταν οι Σαδδουκαίοι έλεγαν ότι δεν υπάρχει ψυχή. Τους είπε, και μάλιστα περί αθανασίας ψυχής, τους είπε: «Δεν διαβάσατε στην Αγία Γραφή;» Και μάλιστα χρησιμοποιεί το βιβλίο της Εξόδου, συγκεκριμένα την Πεντάτευχον, διότι οι Σαδδουκαίοι μόνο την Πεντάτευχο εδέχοντο από ολόκληρη την Παλαιά Διαθήκη. Τους Προφήτες δεν τους εδέχοντο οι Σαδδουκαίοι. Οι Φαρισαίοι εδέχοντο ολόκληρη την Παλαιά Διαθήκη, οι οποίοι και πίστευαν και στην ύπαρξη και

στην αθανασία της ψυχής. Λοιπόν, τους λέει ο Κύριος: «Δεν διαβάσατε ποτέ στην Αγία Γραφή, όταν ο Θεός εμήνυσε διά στόματος εις τον Μωυσέα και του είπε: “Εγώ είμαι ο Θεός του Αβραάμ, ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ”», και ότι ο Θεός δεν είναι Θεός νεκρών αλλά Θεός ζώντων; Εάν δηλαδή ο Αβραάμ δεν υπήρχε, ο Ισαάκ και ο Ιακώβ, πώς θα μπορούσε να λέγει ο Θεός «ο Θεός του Αβραάμ, του Ισαάκ και του Ιακώβ»; Πάει να πει λοιπόν ότι ο Αβραάμ, ο Ισαάκ, ο Ιακώβ ζούσαν. Γι' αυτό και λέγεται ο Θεός του Αβραάμ. Αυτό το επιχείρημα ο Κύριος είπε. Δηλαδή τι επιχείρημα; Αγιογραφικό. Αγιογραφικό είναι επιχείρημα. Καμία απόδειξη από τις γνωστές φιλοσοφικές αποδείξεις. Η θέση δε ότι η ψυχή

είναι αθάνατη γιατί είναι απλή, δεν είναι σωστή. Είναι φιλοσοφική, δεν είναι χριστιανική. Τότε τι θα λέγαμε; Η ψυχή είναι αθάνατη. Γιατί; Δεν υπάρχει γιατί. Γιατί το θέλει ο Θεός. Δεν έχει τίποτα στη φύση της για να την κάνει αθάνατη την ψυχή. Δεν έχει τίποτε. Δεν μπορούμε να πούμε δηλαδή ότι η ψυχή, επειδή είναι απλή... Απλή, όταν λένε, θα πει όχι σύνθετη. Το σώμα είναι σύνθετο και διαλύεται εξ ων συνετέθη. Ενώ η ψυχή, μη υπάρχουσα σύνθετος, δεν διαλύεται και, συνεπώς, αφού δεν διαλύεται, διατηρεί την υπόστασή της, άρα λοιπόν είναι αθάνατη. Όχι, δεν υπάρχει τίποτα. Αφού η ψυχή μου είναι κτιστή, γιατί να μην διαλυθεί, ακόμα να γίνει και μηδέν;

λέμε... Άτομο της ύλης, ένα άτομο υδρογόνου, δεν μπορεί να καταστραφεί. Γιατί δεν μπορεί να καταστραφεί; Γιατί δεν το θέλει ο Θεός να καταστραφεί. Δεν μπορεί. Μα δεν μπορεί γιατί δεν το θέλει ο Θεός. Γιατί το έφερε εκ του μηδενός και θα το γυρίσει στο μηδέν; Έτσι και η ανθρωπίνη ψυχή δεν είναι αθάνατη διότι είναι απλή, αλλά διότι δεν θέλει ο Θεός να πεθάνει η ψυχή. Άρα η ψυχή μου είναι αθάνατη γιατί το θέλει ο Θεός. Θα πω ξανά πάλι τη φράση του Αγίου Κυρίλου: «Αθάνατον διά τον απαθανατίζοντα Θεόν». Ο Θεός απαθανατίζει την ψυχή και δεν είναι από τη φύση της αθάνατη η ψυχή. Απόδειξη.

Απόδειξη. Απόδειξη. Ότι είναι πλατωνική αυτή, δηλαδή, η διδασκαλία που μιλάει για την αθανασία της ψυχής εκ φύσεως. Εάν η ψυχή ήταν αθάνατη εκ φύσεως, τότε, αγαπητοί μου, θα ήτανε Θεός. Γιατί μόνο ο Θεός είναι αθάνατος εκ φύσεως και τότε θα είχαμε πολλούς θεούς, όσες και ψυχές. Αυτή είναι η απόδειξη εναντίον όλων αυτών των αποδείξεων. Τίποτα, τίποτα. Πλατωνική αυτή η θέση. Λέγει ο Απόστολος Παύλος στον Τιμόθεο ότι «ο μόνος έχων αθανασίαν», είναι ο μόνος ο οποίος έχει αθανασία. Αθανασία δεν έχει καμία ύπαρξη, ούτε οι άγγελοι ούτε οι δαίμονες, οι οποίοι είναι άγγελοι πεπτωκότες. Οι άγγελοι είναι αθάνατοι διά τον απαθανατίζοντα Θεόν. Τους απαθανατίζει ο Θεός. Δεν είναι αθάνατοι όμως γιατί...

κατασκευάστηκαν έτσι από τη φύση τους. Οι δαίμονες θα μπορούσαν να γίνουν μηδέν. Δεν τους κάνει ο Θεός μηδέν, γιατί και εκ του μηδενός τους δημιούργησε και τους αγγέλους. Όλα είναι κτιστά όντα, και οι άγγελοι και ο κτιστός αυτός ο κόσμος και εμείς και οι ψυχές μας είναι όλα κτιστά. Μπορούν λοιπόν να έρθουν πάλι στο μηδέν. Μόνο ο Θεός υπάρχει έξω από το μηδέν. Όλα ήρθαν στην ύπαρξη εκ του μηδενός. Πιστεύω αυτό το καταλάβαμε. «Ζώον λογικόν, άφθαρτον, διά τον ταύτα χαρισάμενον, εξουσίαν έχον ποιείν ἃ βούλεται», για Εκείνον που εχάρισε την εξουσία να γίνεται ό,τι θέλει εκείνος. Προσέξτε κάτι. Όταν λέμε, βέβαια, ζώον, δεν εννοούμε αυτό που σήμερα λέμε ζώον. Και μάλιστα το λέμε πολλές φορές και υβριστικά. Ή ακόμη, όπως θα το λέγαμε στην περίπτωση της θεωρίας της εξελίξεως, ότι ο άνθρωπος είναι ένα εξελιγμένο ζώον. Όχι με αυτή την έννοια. Η λέξη ζώον, εν προκειμένω, σημαίνει αυτό που ζει, αυτό που έχει ζωή και, συνεπώς, θα λέγαμε ότι είναι μία ύπαρξη που έχει μέσα της τη ζωή. Στο Μεγάλο Απόδειπνο, που έχουμε εκεί στους στίχους, αναφέρονται σε κάποιο σημείο, τέλος πάντων, οι αγγελικές δυνάμεις ως ζώα.

Θυμηθείτε ακόμη τα τέσσερα εκείνα ζώα περί τον θρόνον του Θεού. Τα τέσσερα ζώα, τα οποία προσφέρουν τη δοξολογία τους στον Θεό κτλ., κτλ., στο βιβλίο της Αποκαλύψεως. Τι είναι αυτά τα τέσσερα ζώα; Δεν είναι παρά τέσσερις αγγελικές δυνάμεις που ζουν. Αυτό λέγεται ότι είναι ζώα. Ώστε, λοιπόν, ο άνθρωπος είναι μία ύπαρξη ζωντανή, ζώον, αλλά ύπαρξη που είναι ζωντανή και διαφέρει από τα άλλα ζωντανά πράγματα με το να είναι λογικόν, λογική ύπαρξη. Αυτή η λογικότητα είναι πλάι στο θέμα του αυτεξουσίου.

Διότι δεν δύναται να υπάρχει αυτεξούσιον, είναι ακατανόητο, χωρίς λογική. Αυτό είναι ακατανόητο, προσέξτε. Αυτεξούσιο χωρίς λογική, σκεφτείτε το λιγάκι, δηλαδή ελευθερία. Τα λέμε, αυτεξούσιο με ελευθερία. Αυτεξούσιο, ελευθερία χωρίς λογική, είναι ακατανόητον πράγμα. Αντιθέτως, λογική χωρίς αυτεξούσιον είναι μία κατάσταση που δεν θα είχε αξία. Καμίαν αξία δεν θα είχε. Δηλαδή ο άνθρωπος καμία αξία δεν θα είχε ως πνευματική οντότης, αν είχε μεν λογική, δεν είχε όμως ελευθερία. Θα ήταν δέσμιος του κατασκευαστού του. Τίποτε άλλο. Αλλά η λογική με...

το αυτεξούσιο, στη σύζευξή τους, δίδουν το μεγαλείο του ανθρώπου. Δεν θα εμβαθύνει ποτέ ο άνθρωπος, πιστεύετε, σε αυτό το μεγαλείο, γιατί ποτέ δεν θα μάθει τι θα πει αυτεξούσιο και τι θα πει λογική. Χρόνια ολόκληρα διάβαζα σε συναφή περιοδικά άρθρα, άρθρα πάντοτε, δεν ξέρω γιατί. Όπως και γράφονται και θα γράφονται. Μέχρι που να τελειώσει ο κόσμος θα γράφονται άρθρα γύρω από το θέμα του αυτεξουσίου. Υπάρχει αυτεξούσιο, δεν υπάρχει αυτεξούσιο, και αν υπάρχει μέχρι τίνος ορίου είναι, και σου είπα και μου είπες. Και οι άνθρωποι ψάχνουν και μιλάνε και λένε και κουβεντιάζουν διαρκώς. Αγαπητοί, δεν θα εμβαθύνουμε ποτέ σε αυτή τη σύζευξη λογικής και αυτεξουσίου. Μόνο, μόνο όταν μπούμε μέσα στον χώρο του Θεού. Εκεί μπορεί να το δείτε αυτό, στους Αγίους.

Η σύζευξη λογικής και αυτεξουσίου είναι τόσο μεγαλειώδης, που μόνο εκεί μπορεί κανείς να το θαυμάσει, στον βίο, στη ζωή των Αγίων. Πάρτε το θέμα του Αποστόλου Παύλου και δείτε τη λογικότητά του και την ελευθερία του. Γίγας ο Απόστολος. Αλλά γιατί είναι γίγας; Γιατί έχει αυτή τη σύζευξη. Αν είχε μόνο λογική και όχι αυτεξούσιο, δεν θα ήταν γίγας. Αλλά γιατί αυτά τα δυο τα είχε δεμένα και τα χρησιμοποιούσε μαζί, όχι χωριστά. «Ζώον λογικόν, άφθαρτον» είναι ο άνθρωπος. Η φθορά μπήκε ένεκα της αμαρτίας. Θα αποκατασταθεί και αποκαθίσταται η φθορά εν Χριστώ Ιησού. Αυτή η φθορά

που μας κατατρώγει σαν σαράκι, σαν σαράκι μας τρώγει. Βλέπετε τους ανθρώπους. Πήγα σήμερα στη Νομαρχία και εγώ, βεβαίως, με το βιβλιάριο υγείας. Ουρά μεγάλη, ικανή, με τα βιβλιάρια υγείας. Ξέρετε τι σημαίνει αυτό; Έχουμε όλοι το σαράκι μας. Τι θα ρωτήσεις; Και ο θάνατος. Τρώει τον άνθρωπο αυτό το πράγμα, αυτή η φθορά. Αυτή η φθορά, αγαπητοί μου, υπερνικήθηκε τώρα, διότι δεν έγινε ο άνθρωπος για τη φθορά. Τη θέλησε μέσα στο σχήμα λογική-αυτεξούσιο και μπήκε η φθορά. Έρχεται όμως η αγάπη του Θεού να μας ζητήσει να τον ακολουθήσουμε, τον ανθρωπίσαντα Υιόν του Θεού, πάλι με τη λογική μας και με την ελευθερία μας. Γι’ αυτό ο Χριστός είπε: «Όστις θέλει οπίσω μου ελθείν».

Ξαναβρούμε την αφθαρσία μας και θα τη βρούμε μέσα στον Ιησού Χριστό. Πώς θα τη βρούμε αυτή την αφθαρσία μας μέσα στον Ιησού Χριστό; Όταν η ζωή μας σήμερα, διά της πίστεως και της πνευματικής ζωής, είναι κρυμμένη στον Ιησού Χριστό. Ήταν ο Απόστολος που διαβάσαμε εχθές. «Και όταν ο Χριστός φανερωθεί, η ζωή μας, τότε και εμείς θα φανερωθούμε μαζί με τον Χριστό». Δηλαδή πώς θα φανερωθούμε; Άφθαρτοι και αθάνατοι. Γι’ αυτό οφείλω μεγάλες χάριτες στον Ιησού Χριστό. Γι’ αυτό ο Χριστός είναι ο μοναδικός λυτρωτής, ο οντολογικά μοναδικός λυτρωτής. Αλλά το θέμα είναι πολύ μεγάλο και, πρώτα ο Θεός, θα συνεχίσουμε την ερχομένη Δευτέρα.