Catecheses of St Cyril 027 | 05-12-1983

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My dear friends, I continue with Saint Cyril’s Fourth Catechetical Lecture, which contains a very concise exposition of the ten doctrines, as we have said before. Its purpose is to help us gain a general overview of his entire dogmatic teaching, which he will examine in detail in the catechetical lectures that follow. Having considered the doctrine concerning God, the doctrine concerning Christ, and His birth from the Virgin, I now come to the subject of the Cross: “Thus He was truly crucified for our sins.”

“Even if you wished to deny it, the very place you see refutes you: this blessed Golgotha, where we are now assembled because of Him who was crucified here. And by now the whole inhabited world has been filled, piece by piece, with the wood of the Cross. He was crucified not for sins of His own, but so that we might be freed from our sins. At that time He was despised by men and struck as a man, but creation acknowledged Him to be God. For when the sun saw its Master being dishonored, it failed and trembled, unable to endure the sight.”

In a very brief way, Saint Cyril refers to the Lord’s sacrifice on the Cross and says, “Thus He was truly crucified for our sins.” The purpose of His Crucifixion was to save us from our sins, to crush Satan there, and, so to speak, to pay the ancient debt—

and, as the Apostle Paul says, there to tear up the written record against us—the certificate of debt, that is. We might call it the bond we owed, or, if you prefer, the promissory note. How else can I put it? He tore it up upon the Cross. But what I would like to dwell on briefly is the word “truly.”

Long before Saint Cyril—in fact, from the beginning of the second century, or rather from the end of the first—Saint Ignatius of Antioch confronted these heretics. In almost every letter he sent while being taken under military guard to suffer martyrdom in Rome, he opposed the Docetists and Docetism. Saint Ignatius of Antioch calls them “the devil’s plant.” Who were the Docetists? They were heretics who, precisely because they could not comprehend the Incarnation of God, claimed that the human nature present in Christ was not real but only apparent, existing merely in seeming. You see, the word “Docetism” comes from a verb meaning “to seem” or “to suppose.” Docetism was nothing other than a denial of Christ’s human nature. It was an early form of Monophysitism, and this Monophysitism would later—

Arianism is the opposite: it denies Christ’s divine nature—not His human nature, but His divine nature—claiming that He is not God. Here the claim is the reverse: that He is not man, and that His suffering upon the Cross was only apparent. It was as though He were a phantom whom those crucifying Him imagined they had seized and crucified, while in reality He suffered nothing upon the Cross. Thus He was not truly nailed to it, did not truly feel pain, and did not truly die, because this human nature existed only in seeming—that is, only in appearance.

As you understand, this is a heresy—a heresy that struck at the very salvation of man. For Saint Athanasius the Great and other Fathers said, “What is not assumed is not healed and is not saved.” Therefore, if the Son of God did not assume human nature, that nature cannot be saved. Why? Because human nature had to be truly united with the Son, so that He might truly become the firstborn of all mankind and, as man, open the way to Heaven.

What does this mean? He had to conquer sin in His flesh. It makes no sense to speak of God conquering sin. What would it mean for God to conquer sin? It is inconceivable. He had to conquer sin as man. As man, He had to conquer death. And as man, He ultimately had to come before God. This is why it says that, as man, He sat at the right hand of God the Father. These three things show that man now follows behind Jesus Christ, and follows Him through faith. Faith is nothing other than making Jesus Christ our own: I go and join myself to Jesus Christ. But this union, this cleaving to Him—

this cleaving—the word means to be joined or attached, not to be hindered or prevented. The Apostle Paul already uses this very word: “He who is joined to a prostitute,” he says, and “he who is joined to the Lord”—the one who goes and cleaves to the Lord. This union with Christ is ontological; it is organic. For I make Christ my body and my blood by partaking of the Body and Blood of Christ. This takes place through faith; faith, in other words, is the way. Then I follow Christ wherever He goes. Where did He go? As man, He went to the right hand of God the Father. I too shall go there. If, therefore, we suppose that the Son of God did not become man—

then man’s salvation does not exist; it is inconceivable. You see, therefore, that this truly attacks the doctrine of the salvation of the whole human person. Someone might say, “What do you mean by ‘man’? Surely it does not matter whether the human body is saved; the soul will be saved.” Yes, but then it is not man who is saved, only man’s soul. What exactly is saved, then? One part of man. Yet the soul by itself is not called man. Man means the whole human person—what we call soul and body together. I must tell you, however, that historically this Docetism marks the beginning of the heresy of Monophysitism, which Saint Ignatius fought, if I may use the expression, with tremendous ferocity. He fought this heresy relentlessly. Later it would assume other forms, but it would always remain Monophysitism. You know that the Armenians, who did not accept the conclusions of the Fourth Ecumenical Council and are called non-Chalcedonians because they rejected the conclusions of Chalcedon, are regarded as Monophysites. They are regarded as such. And still—

Monophysitism was opposed especially by the Seventh Ecumenical Council. Do you know what form it took then? It took the following form. As I told you, Monophysitism has a history with many stages. Yet it is always the same. It changes its clothing—it is forever changing its clothing and its outward form—and keeps reappearing. Listen now to how it appeared: as an attempt to prevent the veneration of the holy icons, that is, as Iconoclasm. What is Iconoclasm at its root? Do you know what it really is? Some superficial people might say, “My dear fellow, Iconoclasm lasted for more than a hundred years.”

Indeed, some would like to claim that Iconoclasm weakened the Byzantine Empire and caused it eventually to fall to the Turks. They say that the Orthodox are so particular and so pedantic that, out of fanaticism, they spent more than a hundred years defending a position that was not really very important. First of all, my dear friends, Byzantium did not fall because of Iconoclasm. Byzantium was weakened by the corruption of its people. Those in authority were deeply corrupt. Pay attention to what I have said:

those in authority were deeply corrupt. The corruption began in the palace, but the people too were deeply corrupt. This corruption consumed Byzantium, just as it consumes every empire. Corruption consumed the Roman Empire. Corruption consumed the Babylonian Empire. Corruption consumed the Assyrian Empire. Corruption consumed the Greek empire of Alexander the Great, and so on. Therefore, Christianity and its struggle to remain faithful to doctrine are not to blame. The Fathers of our Church struggled so intensely because the question was whether or not we could depict—

the person of Christ. The Iconoclasts said that we must not depict the person of Christ, that it was not permissible. “The divine nature,” they said, “cannot be circumscribed.” Yes, the divine nature cannot be circumscribed. But since the divine became circumscribable—that is, since God became man—He can therefore be depicted. Consequently, pay close attention: the refusal to venerate the icons is, at its root, Monophysitism. For if we insist only that the divine nature cannot be circumscribed, we deny the human nature, which can be circumscribed and depicted.

Depict Him! Thus, through the holy icon, the Seventh Ecumenical Council upheld Christ’s divine and human nature. Yet in upholding Christ’s divine and human nature, it specifically defended His human nature. This was the reverse of the First Ecumenical Council, which defended His divine nature, because at that time it was the divine nature that was under attack, whereas now His human nature was under attack. Do you know what the Seventh Ecumenical Council preserved? As I told you, it preserved the salvation of man—the complete salvation of man—and also the possibility that man may attain theosis, that is, divinisation. This is what Christ revealed on Mount Tabor when He was transfigured.

Since He was truly transfigured, it would be very strange to suppose that His human nature on Tabor existed only in seeming, merely as an appearance. Then the question would arise: what about His garments, which became white as light? Who can deny that those garments were material? Does anyone seriously deny it? The garments were woven on a loom, and the material that reached the loom—whether flax, cotton, wool, or whatever you wish to call it—was matter. Yet this matter, Scripture says, became white as light. This means that here we have a real theosis, a true divinisation of matter. If His garments became radiant as light—

how much more could His body? It was therefore a real body, just as the garments were real matter. What, then, does the Transfiguration reveal? It reveals that man can attain theosis. And if it shows that man can attain theosis, then when you deny—when the Iconoclast denies—that we can depict Christ’s body and says that we must not make an icon of it, he denies man’s capacity for theosis. Then those other words of Christ are also emptied of meaning: “The righteous will shine like the sun in the Kingdom of their Father.” What will shine in the righteous—the soul alone, or the soul and body together? If Christ was truly transfigured—

and if it was truly a human body, then this shows that the whole human person will attain theosis. You see, the question of the icon is not so simple. Some might say, with great superficiality, that a few fanatical monks of the eighth century fought in defense of icons. Yet, as you know, their teaching rested upon many earlier Fathers and, above all, upon a marvelous treatise—as we would call it today—written by Saint John of Damascus. Of course, Saint John of Damascus had already died and was no longer living. But he left behind this work, and on the basis of it the Seventh Ecumenical Council established its—

conclusions: namely, that the Son of God truly became man and, having become man, can be depicted. Iconoclasm was a form of Monophysitism. This is an immensely important issue, as momentous as the issue of Arianism, though at the opposite pole, as I explained earlier. Therefore, it is by no means accidental that our Church—though at various times she commemorates the Fathers of the different Ecumenical Councils—commemorates the Fathers of the Seventh Ecumenical Council—

on the first Sunday of Great Lent and calls that Sunday the Sunday of Orthodoxy. Why? Precisely because this is a matter of Orthodoxy. Is this a small matter, then? After the explanation I have given you, can it be called narrow-minded? Far from it. It is a matter of life and death, a matter of salvation—true salvation. Therefore, when Saint Cyril writes here that Christ “was truly crucified for our sins,” this word “truly” carries great importance. But pay attention to one more thing. Monophysitism—

Monophysitism is constantly changing its garments throughout history. As we said, it first appeared as Docetism, and later it reached the point of being condemned as iconoclasm by the Seventh Ecumenical Council. But does Monophysitism still exist today? Yes, my beloved, Monophysitism exists even today. Sometimes it appears in the claim that Jesus Christ is only a man. That too is Monophysitism, because it accepts only one nature. At other times, it claims that Jesus Christ is not God,

and therefore that He is only a man—again, a form of Monophysitism. At still other times, it claims that He is God but not man. The name Monophysitism has been applied more particularly to this second case: the claim that He is not truly man. Does it exist in this form today? Yes, it does. Can you imagine how? Its roots lie buried in Platonism. That is where the roots of Monophysitism are found: in the belief that God, as absolute spirit, can never have any relation to matter or to the material world. And consequently,

how could Christ be truly human? This Monophysitism lies beneath the surface. It says that God could never become man; and even if, for a moment, He did become man, He quickly cast off His human nature. Do you know how many Protestants answer this question? I say many, meaning many Protestant groups and denominations. Listen to what they say. When Christ was taken up into Heaven, they say, His body dissolved by itself during His ascent. But this is precisely why God became man: to bring human existence into Heaven, both body and soul. That is what it means for God to have become man. He assumed a human soul and a human body. He became man precisely in order to bring that human body into Heaven. And now you tell us that it dissolved? It is unthinkable. Since the modern Chiliasts arose from Protestantism, they say the same thing. This is why they hold that Christ’s body no longer exists. They say that Christ ascended into Heaven and is now invisible and is a spirit—but not Spirit in the sense that He is God, because they also embrace Arianism.

For them, Christ is not God but a creature, whom they regard as a noble spirit. Thus modern Chiliasm contains both Arianism, which regards Christ as a creature, and Monophysitism, which strips Him of His human nature. I will say it once more: Monophysitism lies beneath the surface. It exists, but it changes its form. You may ask, where else can it be found? It can even be found in the lives of Christians. How? When a Christian thinks that only his soul must be sanctified, and not his body. How terrible that is! Or when a Christian believes that Holy Matrimony is unclean.

Or when a Christian believes that human seed is unclean, and that only what is higher has value—I hardly know how to describe this attitude or how to make it clear to you. It treats the spirit and the soul as a kind of aristocracy, while the body is considered lowly and unimportant. This is Monophysitism. Because people cannot grasp the Incarnation of the Son of God, this Monophysitism has entered into our actions and into our daily lives. It is terrible! We must finally cast off this way of thinking. Our Church resists this tendency in every way, this heresy that lies hidden in the lives of Christians. How does She resist it? I will explain at once. First of all, there is the Mystery of the Holy Eucharist: we take bread and wine and receive the Body and Blood of Christ. Second, every sanctifying act of the Church concerns both soul and body. She performs the blessing of water, has icons, gives flowers, and presents us with the Cross, made of wood or metal, which we venerate. Every movement, every expression, and every manifestation of the Church includes the material element.

This means that the material element is also present. It means that the Church strives in every way to combat this Monophysitism that lies beneath the surface. I have dwelt on this at length, but it is very useful for you to understand these things in connection with the words, “Thus He was truly crucified for our sins.” Certainly. This attitude exists today as well. I remember that, some years ago, whenever Pascha approached, magazines and newspapers would make a show of including a Christian article. They would also print a photograph or an icon of the Resurrection of Christ, simply because it was timely.

Apart from that, these secular newspapers and magazines have no connection whatsoever with Christ or His Resurrection. None at all. They do it merely because it is timely. And do you know, my beloved, what they usually write? Something dreadful! They say that the Resurrection of Christ is so reminiscent of nature’s rebirth. Christ’s Resurrection took place in spring, they claim, in order to express the springtime renewal of nature. In other words, they are introducing paganism, pure and simple. They do this because they cannot grasp that God became man. They cannot comprehend it. A person simply says, “I do not believe,” and that is the end of it. Do you understand? “Even if you wished to deny it, this visible place would refute you—this blessed Golgotha, where we are now gathered because of Him who was crucified upon it.”

In other words, Christ was truly crucified. Here, however, “truly” does not refer to whether His flesh was real, but to the historical reality of the event. This is another aspect, another whole subject. The question now is not whether Christ was truly man, but whether He existed historically. That too has been called into question, has it not? Did He exist or not? I have told you this before. If you open the Great Russian Encyclopedia—I do not know Russian myself, of course, but I have read about this—the entry under “Jesus Christ” contains only two or three lines, while Marx, naturally, receives entire pages. It says: “Jesus Christ, a mythical figure.” Of course, the claim that Christ is a mythical figure is not new. It undoubtedly has older roots. And if you wish to know, Marxism was not born in Russia; Russia fell victim to Marxism. Marxism was born in Germany. Marx was German, born to Jewish parents who became the worst kind of Protestants.

Protestantism gave birth to these things. Allow me here to release, just a little, what I feel within me. When we know what Protestantism has produced, it is enough to consider that it produced a Marx, without mentioning so many other things. It also produced those who denied the historical existence of Jesus Christ. If, for example, you open Trembelas’s apologetic work Jesus of Nazareth, which concerns the person of Jesus Christ, you will see the many theories that have been directed against Him, among them

the denial of the historical existence of Jesus Christ—the claim that He was merely a mythical figure. Therefore, when the Russian Encyclopedia writes that Jesus Christ is a mythical figure, this claim naturally has older and deeper roots. As I told you, its roots lie in the atheism of Europe. This Europe—this Europe—has brought forth these things. It is the great harlot that has poisoned the whole world. Europe, however, will pay a heavy price. Europe will pay a very heavy price.

nevertheless, precisely because the very person of Christ is also denied, Saint Cyril now speaks here not only with respect to

Christ’s human nature—whether it was truly human—when he uses the adverb “truly” and says that He was truly crucified. He now also means that the Crucifixion truly took place in history, and therefore that Christ existed historically. He says: “Even if you wished to deny it, this visible place would refute you—this blessed Golgotha, where we are now gathered because of Him who was crucified upon it.” We are gathered here. It is well known that the Church of the Resurrection, the Church of the Holy Sepulchre, had already been built.

These catechetical lectures were delivered in Jerusalem, in the Church of the Holy Sepulchre. We are speaking of the year 350; that is when these catechetical lectures were given and recorded. It is known that the Church of the Holy Sepulchre was built sometime around 330 or 343—I do not remember exactly—a little after the First Ecumenical Council, which took place in 325. It was built by Saint Helen, the mother of Saint Constantine. It is therefore known that the Church of the Holy Sepulchre was built over the Tomb of Christ. Christ’s Tomb was very close to Golgotha, and so the Church of the Holy Sepulchre encompassed both Golgotha and the Tomb. This is why Saint Cyril says that even if you wished to deny

the Crucifixion of Christ, this very place—this church in which we now stand, as Saint Cyril was telling those gathered there—refutes you and tells you that things are not as you claim. But there is something more: “From the wood of the Cross, the whole inhabited world has now been filled, piece by piece.” When the True Cross was found, it was divided into pieces, and the whole world, the entire inhabited earth, was filled with them. It is known that one large piece remained in Jerusalem, while another considerably large piece reached Constantinople. It is also known that today the piece from Constantinople, perhaps smaller than it was then...

two smaller portions of it are found on the Holy Mountain. The largest surviving portion of the True Cross in the world today is found, if I am not mistaken, at the Monastery of Xeropotamou. It is set within a cross-shaped reliquary. But as Saint Cyril says here, the whole inhabited world was filled with pieces of the True Cross. Of course, much could be said about the True Cross—many things indeed. I will say only that dividing it into portions is permitted, just as dividing holy relics into portions is permitted, because each portion is a blessing. The wood of the True Cross received the precious Body of Christ

and therefore the wood itself became precious and received the grace of the crucified Christ. In the same way, the bones of the Saints, which received the grace of God while these people lived as Saints, also bear the grace of God. We might therefore say that the True Cross and the holy relics of the Saints belong to the same theological category. “He was crucified, not for His own sins, but so that we might be freed from our sins.” Christ was not crucified for sins of His own, but so that we might be freed from ours. Jesus Christ is indeed without sin. “At that time He was despised by men and struck as a man, but creation recognized that He was God. For when the sun saw its Master dishonored, it failed and trembled, unable to endure the sight.” You see how Saint Cyril always keeps the two natures of Christ in view and emphasizes them continually in his words. As man, he says, Christ was crucified, despised, and struck—that is, slapped. Yet creation itself recognized

that He was God. When the sun saw its Master—Saint Cyril personifies the sun—being dishonored upon the Cross, it lost its strength, so to speak; it became powerless. It failed, meaning that its strength left it and its light went out. It was like a person who loses his strength and begins to tremble, unable to endure the sight of his Creator, Jesus Christ, suffering. Of course, this is more than mere personification. There is something far deeper here, something we have said many times and that you already know: creation follows man. When man rebels against God, creation rebels against man.

Thus, when creation sees, so to speak, that man is turning against God, creation responds to this rebellion of man against God. These are the few words Saint Cyril gives us here concerning the Cross of Christ, that is, concerning His Crucifixion. Let us now consider the equally brief words he offers concerning Christ’s burial: “He was truly laid in a rock-hewn tomb as man, but the rocks were split apart in fear because of Him.” Truly and really, he says, as man He was placed in a tomb of stone.

The rocks split apart in fear because of Him. It was like what happened when the tomb was opened and the stone was rolled away—not, of course, so that Christ could come out, because Christ did not need the entrance to be opened in order to leave. You know this. Christ rose before the Angel rolled away the stone. The stone was not rolled away so that Christ could come out, but so that the soldiers standing guard would be terrified and flee. A small, local earthquake took place, together with a fearsome radiance from the appearance of the Angel—or Angels: one according to one Evangelist and two according to another—and so the soldiers fled.

so that they might go and bear witness that Jesus Christ had risen. At the same time, once they had gone, the women would find the entrance open. They had been saying, “What shall we do now? Who will roll away the stone for us?” For, as the sacred text says, “it was very large.” It was an exceedingly large stone. Who would roll it away for them? The stone was rolled away for these two reasons, and also to reveal that the tomb was empty. But Christ had already risen before the stone was rolled away. What does this mean? He came forth in the same way that He entered the upper room while the doors were shut. Thus, He was truly laid in the tomb as a man. Notice that word “truly.”

A theologian who knows which heresies are circulating also knows why certain words must be emphasized. You see, Saint Cyril is a theologian—Saint Cyril. He stresses the word “truly” and repeats it. Yet the rocks were split because of Him, for the One who was buried, having become man, was God. Pay attention to something here. When the Apostle Paul speaks about the resurrection of the dead in the thirteenth—in the fifteenth chapter of First Corinthians—he establishes the resurrection of the dead upon the Resurrection of Christ. But the Resurrection of Christ is established by the Crucifixion. And see how the Apostle Paul establishes it both prophetically and historically.

There he says that Christ died—that He was crucified, died, and was buried. How does he express this? Pay attention: “under Pontius Pilate.” In other words, he places the event within history. It is like saying, as we have discussed, that a certain event occurred during the reign of a particular governor. Secondly, he says, “according to the Scriptures.” This means that the Apostle Paul establishes the Crucifixion, the death, and the Resurrection of Christ, I repeat, both historically and prophetically. That is why we too say in the Creed that Christ died and rose again. How do we say it? “According to the Scriptures,” meaning according to the prophets. This is fundamental—absolutely fundamental.

This is of immense importance, because it constitutes a testimony to the truth. “He descended into the regions beneath the earth, that from there also He might deliver the righteous.” He descended into the regions beneath the earth—that is, into the places below the earth.

From there, “that from there also,” He might deliver the righteous. I shall read you the passage, because it is relevant, and afterward I shall explain it. “Tell me, then: would you have wished those who were living to enjoy grace, even though most of them were not holy, while those who had long been confined since the time of Adam did not obtain their freedom? The Prophet Isaiah proclaimed the clear truths about Him with a mighty voice. Would you not have wished the King to descend and deliver His herald? David is there, and Samuel, and all the Prophets, and John himself, who said through those he sent, ‘Are You the One who is to come, or should we expect another?’ Would you not have wished Him to descend and deliver His friends?”

This passage forms a single whole, and here the subject of Christ’s burial comes to an end. What I mean is this: Christ descended into Hades to deliver the righteous. What would you have wanted, Saint Cyril asks? That all those who were alive should enjoy the grace of God and salvation, even though, after all, not all of them were holy but some were sinners, while the righteous of the Old Testament, who were already in Hades, should not be saved? Should they not be saved? Isaiah, who proclaimed so many great things about Christ with a mighty voice—would the King, Christ the King, not descend there to save His herald? David was there, and Samuel was there.

All the prophets were there. John the Baptist was there. Should not all of them have been saved? One Father of our Church says—forgive me, it is actually in a resurrectional troparion, though I do not remember in which canon—that Christ descended into Hades to meet Adam. How beautiful that is. He descended into Hades to meet Adam, the very one whom He had driven out of Paradise. For at that time He had promised that He would save him: “He shall bruise your head,” and so forth.

The One who would be born, and so forth—“and you shall bruise His heel”—as the Lord God said to the devil. I will not go into all the details; you know them. Now He descends into Hades to find Adam, as though searching for him, seeking him out. And He finds him there and takes him with Him. But together with Adam, He also takes all the righteous of the Old Testament and leads them into Paradise. What Paradise does this mean? It is that part of Hades in which divine glory is now present. They remain there as souls, of course, and now enjoy the glory of Christ. There dwell the righteous of the Old Testament, as well as all those who depart from this world until the Second Coming of Christ. In Hades

Paradise came to be. Not all of Hades, because for the ungodly it remained what Hades had always been. They await the resurrection of the dead, after which they will be led into Hell. And so Saint Cyril says here: “Do you see that Christ descended there precisely to deliver all the righteous who had departed from this world before the Crucifixion of Christ?” But let us now look very briefly at what he says about the Resurrection. “Having descended into the regions beneath the earth, He rose again; and Jesus, after being buried, truly rose again on the third day.” He descended below, into Hades. The regions beneath the earth and Hades are not literally identical terms, but they are identical in meaning. He rose again—that is, He was resurrected. Jesus, after being buried, truly rose on the third day. “And if the Jews should ever mock you, answer them swiftly with this question: Jonah came forth from the sea creature after three days; did Christ, then, not rise from the earth after three days?” If a Jew asks how Christ could have risen, doubting the Resurrection of Christ, then say to him: Jonah remained for three days in the belly of the sea creature.

He was not affected by the digestive fluids of that great fish. Have you never considered that? Have you thought about what it means that Jonah remained for three days and three nights inside the creature’s belly? As soon as we eat something, the digestive fluids immediately begin their work—and they are powerful indeed. Is it not hydrochloric acid? Hydrochloric acid. And the food begins to break down. That is why, when something rises from our stomach into our throat, it feels dreadful. Yet Jonah spent three days and three nights amid the fearsome digestive fluids of the sea creature. He should have been broken down and digested.

But he suffered no harm. You believe, O Jew, that Jonah suffered no harm. Why, then, do you not believe that Jesus Christ, of whom Jonah was a type, suffered no corruption? Nothing happened to Him. And just as the fish brought Jonah forth again, so Christ rose again. “A dead man touched the bones of Elisha and was raised; shall not the Maker of mankind, by the power of the Father, rise all the more readily?” Once, as you know, some people were taking a dead man for burial, and near the place where they intended to bury him was the tomb of the Prophet Elisha.

They dug there to lay the dead man in the grave. Then those who had come to bury him saw some raiders approaching. Terrified at the sight of them, they threw the dead man into the tomb and fled. When the dead man came into contact with Elisha’s bones, he was raised from the dead. Holy Scripture states this clearly. And here, incidentally, we also have a testimony concerning holy relics. Where are those who do not believe in holy relics? Where are those whom I see—and it astonishes and saddens me—when we offer them the holy relics to venerate? I do not know what comes over them: “Am I supposed to venerate bones now?” You will receive grace when you venerate holy relics. Just as that man was raised when he came into contact with Elisha’s relics, so you too will be raised

spiritually; you will receive grace, and so forth. That man truly was raised. And Saint Cyril now says: “Tell the Jew that the man was raised merely because he came into contact with Elisha’s bones. Could not the Creator of all rise from the dead?” “He truly rose, and having risen, He appeared again to the disciples.” Christ truly rose, and after rising He appeared again to the disciples. Twelve disciples were witnesses of this Resurrection—twelve witnesses of the Resurrection. I am not correcting Saint Cyril, but adding something:

there were more than five hundred witnesses of the Resurrection of Christ, for they also saw Him at the Ascension. “They bore witness not with mere words and clever turns of phrase, but struggled unto torture and death for the true Resurrection.” They did not speak about the Resurrection of Christ as a literary theme or as something merely romantic. They gave their lives for the Resurrection of Christ. Listen carefully to this point. It is pleasant to tell a fairy tale among friends, but I do not think it is easy to die for one. Therefore, if the disciples gave their lives and died—and indeed suffered martyrdom—then what they testified to was no fairy tale.

It was the truth: Christ had truly risen. In other words, they were witnesses. “By the mouth of two or three witnesses every word shall be established,” according to Scripture. “But twelve bear witness to the Resurrection of Christ, and do you still disbelieve the Resurrection?” Scripture says that every word is established by two or three witnesses—that is, a statement is accepted as true. Here we have twelve witnesses. And as I told you, there were five hundred—more than five hundred. The Apostle Paul tells us this: “He appeared to more than five hundred brethren.” More than five hundred people—and you still do not believe the twelve witnesses who testify that Christ rose? But, as I was telling you,

let us stop here. Our next subject will be the Ascension and the judgment to come. As I have told you, and always tell you, my dear friends, the foundation of our salvation is the death and Resurrection of Christ. This is the foundation of our salvation. That is why the Apostle Paul says that if Christ has not risen from the dead, then neither are the dead raised. And if the dead are not raised, then our faith is in vain and our preaching is also in vain. I earnestly appeal to your love and your good disposition: let your faith in the Resurrection of Christ

become something very, very strong within you. Let us have no doubts concerning the Resurrection of Christ. Indeed, when the time comes to speak about the Resurrection of Christ in detail, in the catechesis devoted to it, we must establish this matter from every possible side. Within us, the question of Christ’s Resurrection must be fully settled. It must truly and completely be our foundation. Upon it we build everything. If we deny the Resurrection of Christ, what do we have? We have nothing. That is why those who reject the faith do not primarily attack this or that work of Christ; they attack His Resurrection.

Of course, those who reject the faith also attack other things, but only secondarily. Their principal attack is against the Resurrection. That is what they call into question. In this, they do nothing but repeat what the Jews did. The soldiers went and reported that Christ had risen—that the One whose tomb they were guarding had risen. They testified to the appearance of the Angel, the flash of light, the earthquake, and the empty tomb. They had been seized with terror. “They became,” Scripture says, “like dead men.” But those wretched Jews—what perversity! Oh, what perversity! Can you imagine it? Instead of trembling and saying, “What have we done?”

instead of falling face down upon the ground and crying, “What have we done?” they gave the soldiers money and told them to say, “While we were sleeping, the disciples came and stole the body.” You know that John Chrysostom was a lawyer, do you not? Did you know that? John Chrysostom was a lawyer. You should see how John Chrysostom refutes the Jews’ arguments word by word. “Ah, so the soldiers were sleeping,” he says. He speaks like a lawyer in court, seeking to convict the accused—in this case, the Jews—and to show that they are unreliable,

corrupt men. He takes their words step by step, refutes them, and exposes their contradictions, and so forth. Of course, I do not know whether I shall go into all of that. I only want to say this: these people tried to distort the event of the Resurrection of Christ. And to this day, the devil continues to do the same thing through various enemies.

Then we have no account to give to God, there is no Christ as Judge, no end to history—nothing at all. What a lovely fairy tale that is! This is the kind of fable that tickles the ears, as the Apostle Paul says. But, my beloved, Christ truly became incarnate, truly died upon the Cross, and truly rose again. Those who believe in Christ truly have as the foundation of their salvation the death and Resurrection of Christ.

Συνεχίζω με, αγαπητοί μου, την τετάρτην κατήχηση του Αγίου Κυρίλου, στην οποία περιέχεται η ανάλυση των δέκα δογμάτων, η πολύ περιληπτική, όπως και άλλοτε έλεγαμε, για να μας βοηθήσει να έχουμε μία γενική εποπτεία της όλης δογματικής του διδασκαλίας, που λεπτομερώς θα αναλύσει στις παρακάτω κατηχήσεις του. Και αφού είδαμε το περί Θεού, είδαμε το περί Χριστού και περί της εκ Παρθένου γεννήσεως, έρχομαι δε τώρα στο περί του Σταυρού θέμα. Ούτως, εσταυρώθη υπέρ των αμαρτιών ημών αληθώς.

Καν γαρ αρνήσασθαι βουληθείς, ο τόπος ελέγχει σε φαινόμενος, ο μακάριος ούτος Γολγοθάς, εν ω νυν δια τον εν αυτώ σταυρωθέντα συγκεκροτήμεθα. Και του ξύλου του Σταυρού πάσα λοιπόν η οικουμένη κατά μέρος επληρώθη. Εσταυρώθη δε, ουχί περί ιδίων αμαρτιών, αλλ’ ίνα ημείς των οικείων αμαρτιών ελευθερωθώμεν. Και κατεφρονήθη μεν υπό των ανθρώπων τότε και εραπίσθη ως άνθρωπος. Εγνωρίσθη δε υπό της κτίσεως ότι Θεός εστιν. Ο γαρ ήλιος, Δεσπότην ατιμαζόμενον ιδών, εξελίμπανε τρέμων, ου φέρων την θέαν.

Πραγματικά, με πάρα πολύ σύντομο τρόπο αναφέρεται εις τη σταυρική θυσία του Κυρίου και λέγει ότι «ούτως εσταυρώθη υπέρ των αμαρτιών ημών αληθώς». Η αιτία της Σταυρώσεώς του ήταν για να σωθούμε από τις αμαρτίες μας, εκεί να συντρίψει τον Σατανάν, να πληρώσει, ούτως ειπείν, το αρχαίο χρέος και

όπως λέει ο Απόστολος Παύλος, εκεί να σχίσει το χειρόγραφον, το χειρόγραφον δηλαδή. Δηλαδή, θα λέγαμε το χρεόγραφον ή, αν θέλετε, τη συναλλαγματική που χρωστάμε. Πώς θα το πω αλλιώτικα; Επί του Σταυρού. Αλλά εκεί που θα ήθελα λίγο να μείνω είναι αυτό το «αληθώς».

Παλιότερα από τον Άγιο Κύριλο, μάλιστα ήδη από τις αρχές του Δευτέρου αιώνος, μάλλον από τα τέλη του Πρώτου αιώνος, διότι τους αντιμετωπίζει αυτούς τους αιρετικούς ο Άγιος Ιγνάτιος Αντιοχείας, και μάλιστα σχεδόν σε κάθε επιστολή που στέλνει από τις επιστολές του, πηγαίνοντας να μαρτυρήσει στη Ρώμη, οδηγούμενος από στρατιωτικό απόσπασμα, είναι οι Δοκήτες, είναι ο δοκητισμός, και τους αποκαλεί «βοτάνη του Διαβόλου» ο Άγιος Ιγνάτιος Αντιοχείας. Τι είναι οι Δοκήται; Ήσαν αιρετικοί, οι οποίοι, ακριβώς επειδή δεν μπορούσαν να κατανοήσουν την ενανθρώπηση του Θεού, έλεγαν ότι αυτή η ανθρωπίνη φύση, η οποία υπήρχε στον Χριστό, δεν είτο πραγματική, αλλά είτο φαινομενική, είτο κατά δόκησιν. Δηλαδή, αν το αντιλαμβάνεστε, ο δοκητισμός, από το ρήμα δοκώ, που θα πει νομίζω. Ο δοκητισμός δεν ήταν τίποτε άλλο παρά η άρνηση της ανθρωπίνης φύσεως του Χριστού. Είναι ένας πρώιμος μονοφυσιτισμός και αυτός ο μονοφυσιτισμός αργότερα

Ο Αρειανισμός είναι το αντίθετο, είναι η άρνηση της Θείας Φύσεως του Χριστού. Όχι η ανθρωπίνη φύση, αλλά η Θεία Φύση, ότι δεν είναι Θεός. Ενώ εδώ είναι το αντίθετο: δεν είναι άνθρωπος. Και ότι επί του Σταυρού έπαθε φαινομενικά. Δηλαδή, σαν να ήταν ένα φάντασμα που νόμιζαν οι σταυρωταί ότι έπιασαν τον Χριστό και τον σταύρωσαν, ενώ εκείνος δεν υπέφερε τίποτε επί του Σταυρού. Ούτε λοιπόν πραγματικά εκαρφώθη, ούτε πραγματικά επόνεσε, ούτε πραγματικά απέθανε. Διότι αυτή η ανθρωπίνη φύση είναι το κατά δόκησιν, δηλαδή κατά φαντασία.

Αίρεση, όπως το καταλαβαίνετε. Αίρεση η οποία προσέβαλε αυτή την ίδια τη σωτηρία του ανθρώπου, διότι και ο Μέγας Αθανάσιος και άλλοι Πατέρες είπαν: «Εκείνο που δεν προσλαμβάνεται, αυτό και δεν θεραπεύεται, δεν σώζεται». Εάν λοιπόν ο Υιός του Θεού δεν προσέλαβε την ανθρωπίνη φύση, τότε δεν είναι δυνατόν αυτή η φύση να σωθεί. Γιατί; Διότι αυτή η φύση η ανθρωπίνη έπρεπε να ενωθεί με τον Υιόν πραγματικά, για να γίνει όντως ο πρωτότοκος όλων των ανθρώπων και να ανοίξει αυτός ο Υιός του Θεού ως άνθρωπος τον δρόμο για τον Ουρανό.

Τι θα πει αυτό; Να νικήσει την αμαρτία στη σάρκα του. Ο Θεός να νικήσει την αμαρτία είναι αδιανόητο. Τι θα πει ο Θεός να νικήσει την αμαρτία; Είναι αδιανόητο. Ως άνθρωπος έπρεπε να νικήσει την αμαρτία. Ως άνθρωπος έπρεπε να νικήσει τον θάνατο. Και ως άνθρωπος έπρεπε τελικά να συναντήσει τον Θεό. Γι’ αυτό λέγει ότι ως άνθρωπος εκάθησε στα δεξιά του Θεού Πατρός. Αυτά τα τρία που δείχνει ότι ο άνθρωπος ακολουθεί από πίσω πια τον Ιησού Χριστό και ακολουθεί δια της πίστεως. Δηλαδή η πίστη δεν είναι τίποτα άλλο παρά η προσοικείωση στον Ιησού Χριστό. Πάω και κολλάω στον Ιησού Χριστό. Αλλά αυτή η προσοικείωση, αυτό το κόλλημα,

το κόλλημα, η λέξη κόλλημα από το κολλώ, όχι κωλύω, εμποδίζω, κολλάω. Ήδη ο Απόστολος Παύλος χρησιμοποιεί αυτή τη λέξη: «Ο κολλώμενος», λέει, «τη πόρνη, ο κολλώμενος τω Κυρίω», αυτός ο οποίος πάει και κολλάει στον Κύριο. Αυτό το κόλλημα επάνω στον Χριστό είναι οντολογικό, είναι οργανικό. Διότι τον Χριστό τον κάνω σώμα μου, τον κάνω αίμα μου, κοινωνώντας Σώμα και Αίμα Χριστού. Αυτό δια της πίστεως· η οδός δηλαδή είναι η πίστη. Και τότε εγώ ακολουθώ τον Χριστό όπου πηγαίνει. Πού πήγε; Στα δεξιά του Θεού Πατρός ως άνθρωπος. Εκεί θα πάω κι εγώ. Αν λοιπόν υποτεθεί ότι ο Υιός του Θεού δεν έγινε άνθρωπος,

είναι ανύπαρκτη η σωτηρία του ανθρώπου. Είναι αδιανόητη. Συνεπώς, βλέπετε ότι προσβάλλει πραγματικά το δόγμα της σωτηρίας του όλου ανθρώπου. Διότι μπορούσε να πει κάποιος: «Ποιος άνθρωπος; Εννοείται ότι δεν μας ενδιαφέρει να σωθεί το ανθρώπινο σώμα, θα σώζεται η ψυχή». Ναι, αλλά τότε δεν σώζεται ο άνθρωπος, αλλά σώζεται η ψυχή του ανθρώπου. Δηλαδή, τι ακριβώς σώζεται; Σώζεται ένα μέρος του ανθρώπου. Μα τότε δεν λέγεται η ψυχή άνθρωπος. Άνθρωπος λέγεται ολόκληρος ο άνθρωπος, αυτό που λέμε ψυχή και σώμα μαζί. Πρέπει να σας πω όμως ότι αυτός ο δοκητισμός, ιστορικά βέβαια, από τότε αρχίζει αυτή η αίρεση του μονοφυσιτισμού, που την καταπολεμά, αν μου επιτραπεί η έκφρασις, ο Άγιος Ιγνάτιος λυσσαλέα. Λυσσαλέα την πολεμάει την αίρεση αυτή. Θα έχει παρακάτω και άλλες μορφές, θα παραμένει όμως πάντοτε μονοφυσιτισμός. Ξέρετε ότι οι Αρμένιοι, που δεν δέχτηκαν τα πορίσματα της Τετάρτης Οικουμενικής Συνόδου, οι λεγόμενοι Αντιχαλκηδόνιοι, επειδή δεν δέχτηκαν της Χαλκηδόνος αυτά τα πορίσματα, φέρονται ως μονοφυσίτες, φέρονται. Ακόμη...

Ο μονοφυσιτισμός πολεμήθηκε ιδιαιτέρως από την Εβδόμη Οικουμενική Σύνοδο. Ξέρετε τώρα υπό ποια μορφή; Υπό την εξής μορφή. Σας είπα, ο μονοφυσιτισμός έχει μια ιστορία με πολλούς σταθμούς. Είναι πάντοτε ο ίδιος όμως. Αλλάζει ρούχα, πάντα αλλάζει ρούχα, αλλάζει μορφή και πάντοτε εμφανίζεται. Ακούστε τώρα πώς εμφανίζεται: με την προσπάθεια να μην προσκυνούνται οι Άγιες Εικόνες. Δηλαδή με την εικονομαχία. Τι είναι η εικονομαχία στο βάθος, ξέρετε τι είναι η εικονομαχία; Γιατί ίσως κάποιοι επιπόλαιοι θα μπορούσαν να πούνε: «Βρε αδελφέ, εκατό τόσα χρόνια κράτησε η εικονομαχία».

Μάλιστα, μερικοί θα ήθελαν να πουν ότι εκείνο που αδυνάτισε το Βυζαντινό κράτος, ώστε να πέσει στους Τούρκους, ήταν η εικονομαχία και ότι οι Ορθόδοξοι είναι τόσο λεπτολόγοι και τόσο σχολαστικοί, ώστε με έναν φανατισμό έμειναν εκατό τόσα χρόνια επάνω σε μία θέση για να την υπερασπιστούν, που δεν ήταν και τίποτα σπουδαίο πράγμα. Πρώτα πρώτα, το Βυζάντιο, αγαπητοί μου, δεν έπεσε από την εικονομαχία. Το Βυζάντιο αδυνάτισε από τη διαφθορά που είχαν οι άνθρωποι. Και η εξουσία είχε πάρα πολλή διαφθορά. Προσέξτε τι σας είπα:

η εξουσία είχε πολλή διαφθορά, ξεκινούσε από το παλάτι η διαφθορά, αλλά και ο λαός είχε πολλή διαφθορά. Αυτή η διαφθορά έφαγε το Βυζάντιο, όπως τρώει κάθε αυτοκρατορία. Και τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία η διαφθορά την έφαγε. Και τη Βαβυλωνιακή Αυτοκρατορία η διαφθορά την έφαγε. Και την Ασσυριακή Αυτοκρατορία η διαφθορά την έφαγε. Και την ελληνική αυτοκρατορία με τον Μέγαν Αλέξανδρο η διαφθορά την έφαγε, και ούτω καθεξής. Δεν φταίει λοιπόν, παρακαλώ, ο Χριστιανισμός και η προσπάθειά του να μείνει στο δόγμα. Απλούστατα, διότι όταν οι Πατέρες της Εκκλησίας μας αγωνίστηκαν τόσο πολύ και έλεγαν ότι το θέμα ήταν αν μπορούμε να ζωγραφίζουμε

το πρόσωπο του Χριστού ή όχι. Και οι εικονοκλάστες έλεγαν ότι δεν πρέπει να ζωγραφίζουμε το πρόσωπο του Χριστού. Δεν επιτρέπεται. Το θείον, λέει, είναι απερίγραπτον. Ναι, το θείον είναι απερίγραπτον. Αλλά αφού το θείον έγινε περιγραπτόν, δηλαδή έγινε άνθρωπος, άρα περιγράφεται. Συνεπώς, η περίπτωση, προσέξτε καλά, η περίπτωση να μην προσκυνήσουμε τις εικόνες, στο βάθος είναι μονοφυσιτισμός. Διότι, εάν το θείον είναι απερίγραπτον, αρνούμεθα την ανθρωπίνη φύση, η οποία είναι περιγραπτή.

Περίγραψε! Άρα η Εβδόμη Οικουμενική Σύνοδος, υπό το σχήμα εικόνα, υπεστήριξε τη θεανθρωπίνη φύση του Χριστού. Αλλά υποστηρίζοντας τη θεανθρωπίνη φύση του Χριστού, δηλαδή συγκεκριμένα υπεστήριξε την ανθρωπίνη φύση. Το αντίθετο της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου, που υπεστηρίχθη η Θεία Φύση. Φύση, γιατί τότε προσεβάλλετο η Θεία Φύση, τώρα προσβάλλεται η Ανθρωπίνη Φύση. Ξέρετε τι διασώζεται στην Εβδόμη Οικουμενική Σύνοδο; Διασώζεται, σας είπα, η σωτηρία του ανθρώπου, η ολόκληρη σωτηρία του ανθρώπου, αλλά και η δυνατότητα ότι ο άνθρωπος δύναται να θεωθεί. Αυτό δηλαδή που ο Χριστός έδειξε στο όρος Θαβώρ, ότι μετεμορφώθη.

Εφόσον μετεμορφώθη πραγματικά, θα ήταν πολύ περίεργο, αν υποτεθεί ότι η ανθρωπίνη του φύση στο Θαβώρ ήτο κατά δόκησιν, κατά φαντασία. Τότε η ερώτηση: και τα ρούχα του που έγιναν άσπρα σαν το φως; Μα τα ρούχα, ποιος μπορεί να αρνηθεί ότι ήταν υλικά; Ειδικά, το αρνείται κανείς; Τα ρούχα υφάνθηκαν σε έναν αργαλειό και εκεί πήγαν ως τον αργαλειό, ως λινάρι, αν θέλετε, ως μπαμπάκι, ως μαλλί, ό,τι θέλετε πείτε, από ύλη. Αυτή η ύλη όμως έγινε λευκή, λέει, ως το φως. Άρα σημαίνει ότι έχουμε μια πραγματική εδώ θέωση της ύλης. Εάν τα ρούχα έγιναν λοιπόν φωτεινά ως το φως,

μάλλον θα μπορούσε να γίνει το σώμα. Ήταν λοιπόν πραγματικό σώμα, αφού ήταν και τα ρούχα πραγματική ύλη. Συνεπώς, τι δείχνει η Μεταμόρφωση; Τη δυνατότητα ο άνθρωπος να θεωθεί. Και αφού δείχνει δυνατότητα να θεωθεί ο άνθρωπος, όταν εσύ αρνείσαι, λέτε, ο εικονοκλάστης αρνείται ότι δεν μπορούμε να περιγράψουμε το σώμα του Χριστού, δεν πρέπει να το κάνουμε εικόνα, αρνείται τη δυνατότητα στον άνθρωπο να θεωθεί. Και τότε ματαιώνεται και εκείνο το άλλο που είπε ο Χριστός: «Οι δίκαιοι εκλάμψουσιν ως ο ήλιος εν τη βασιλεία του Πατρός αυτών». Τι θα εκλάμψει στους δικαίους; Η ψυχή ή η ψυχή και το σώμα μαζί; Μα εάν ο Χριστός αληθινά μετεμορφώθη,

αληθινά ήταν ανθρώπινο σώμα, τότε δείχνει ότι ο ολόκληρος άνθρωπος θα θεωθεί. Βλέπετε, δεν είναι τόσο απλό το θέμα της εικόνας. Με πολύ πολλή επιπολαιότητα ίσως θα μπορούσαν να πουν ότι κάποιοι φανατικοί καλόγεροι του 8ου αιώνα, βέβαια, πολέμησαν υπέρ της εικόνος, που βέβαια στηρίχθηκαν, όπως ξέρετε, όλα αυτά σε πολλούς Πατέρες αρχαιοτέρους, προπαντός όμως σε μια θαυμασία μελέτη, θα το λέγαμε σήμερα μελέτη, που έκανε ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός. Βέβαια ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός είχε πεθάνει, δεν υπήρχε πια. Αλλά ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός άφησε την εργασία του αυτή και βάσει αυτής της εργασίας η Εβδόμη Οικουμενική Σύνοδος εθεμελίωσε τα

πορίσματά της. Ότι δηλαδή ο Υιός του Θεού έγινε πραγματικά άνθρωπος και, γενόμενος άνθρωπος, δύναται να απεικονιστεί. Ήταν μια μορφή μονοφυσιτισμού και, επειδή είναι πάρα πολύ σημαντικό και τεράστιο θέμα, τόσο τεράστιο όσο και του Αρειανισμού το θέμα, αλλά στους αντίποδες, σας το εξήγησα προηγουμένως. Γι’ αυτό η Εκκλησία μας, δεν είναι καθόλου τυχαίο, και θα πρέπει οι πιστοί κάποτε να συνειδητοποιούν τις γιορτές για να καταλαβαίνουν τη σημασία των πραγμάτων. Δεν είναι τυχαίο το ότι, ενώ η Εκκλησία μας γιορτάζει τους Πατέρες των Οικουμενικών Συνόδων, άλλοτε εκείνους και άλλοτε εκείνους, τους Πατέρες της Εβδόμης Οικουμενικής Συνόδου

γιορτάζει την πρώτη Κυριακή των Νηστειών και αποκαλεί την Κυριακή αυτή, Κυριακή, πείτε το, της Ορθοδοξίας. Γιατί; Γιατί ακριβώς αυτό αποτελεί θέμα Ορθοδοξίας. Είναι μικρό πράγμα λοιπόν αυτό; Αυτό μήπως είναι στενοκέφαλο, ύστερα από την ανάλυση που σας έκανα; Κάθε άλλο. Είναι θέμα ζωής ή θανάτου, είναι θέμα σωτηρίας, αληθούς σωτηρίας. Εδώ που γράφει λοιπόν ο Άγιος Κύριλος ότι εσταυρώθη υπέρ των αμαρτιών μας αληθώς, αληθινά, αυτό το «αληθώς» έχει πολλή σημασία. Αλλά προσέξτε και κάτι ακόμα. Ο μονοφυσιτισμός

αλλάζει συνεχώς ενδύματα μέσα στην ιστορία, διαρκώς. Είπαμε, ως δοκητισμός, παρακάτω παρακάτω φθάσαμε να καταδικαστεί ως εικονοκλασία από την Εβδόμη Οικουμενική Σύνοδο. Σήμερα ο μονοφυσιτισμός άραγε υπάρχει; Λοιπόν, αγαπητοί μου, ο μονοφυσιτισμός και σήμερα υπάρχει. Άλλοτε με τη μορφή ότι είναι μόνον ο Ιησούς Χριστός άνθρωπος. Αυτό θα πει μονοφυσιτισμός. Δηλαδή δέχομαι μόνο μία φύση. Άλλοτε με τη μορφή ότι ο Ιησούς Χριστός δεν είναι Θεός,

συνεπώς είναι μόνον άνθρωπος, άρα ένας μονοφυσιτισμός, κι άλλοτε με τη μορφή ότι είναι Θεός αλλά δεν είναι άνθρωπος. Πιο πολύ η ονομασία μονοφυσιτισμός δόθηκε στη δεύτερη περίπτωση, ότι δηλαδή δεν είναι αληθινός άνθρωπος. Με αυτή τη μορφή σήμερα υπάρχει; Υπάρχει. Ξέρετε πώς, αν το φανταστείτε. Οι ρίζες είναι χωμένες μέσα στον Πλατωνισμό. Εκεί είναι οι ρίζες του μονοφυσιτισμού χωμένες. Ότι δεν είναι δυνατόν ποτέ να έχει καμία σχέση ο Θεός, το απόλυτο πνεύμα, να έχει σχέση με την ύλη, με τον υλικό κόσμο. Και συνεπώς,

πώς είναι δυνατόν ο Χριστός; Υποβόσκει αυτός ο μονοφυσιτισμός, υποβόσκει. Δεν είναι δυνατόν ποτέ ο Θεός να γίνει άνθρωπος. Κι αν για μια στιγμή υποτεθεί ότι έγινε, σπεύδει γρήγορα να αποβάλει την ανθρωπίνη του φύση. Ξέρετε τι απαντούν πολλοί Προτεστάντες πάνω σε αυτό; Είπα πολλοί, ενώ δηλαδή πολλές μερίδες Προτεσταντών, πολλές ομολογίες Προτεσταντών. Ξέρετε τι λέγουν; Ακούστε τι λέγουν. Όταν ο Χριστός ανελαμβάνεται εις τον Ουρανό, το σώμα του, κατά την άνοδό του στον Ουρανό, αυτοδιελύθη. Μα γι’ αυτό ο Θεός έγινε άνθρωπος: να πάει στον Ουρανό την ανθρωπίνη ύπαρξη, ως σώμα και ως ψυχή. Αυτό θα πει έγινε ο Θεός άνθρωπος. Πήρε και ψυχή ανθρωπίνη, πήρε και σώμα ανθρώπινο. Μα γι’ αυτόν τον λόγο ενηνθρώπησε, να το πάει αυτό το ανθρώπινο σώμα στον Ουρανό. Και μας λέτε τώρα ότι αυτοδιελύθη; Αδιανόητο. Αυτό, επειδή η προέλευση των συγχρόνων Χιλιαστών είναι από τους Προτεστάντες, αυτό το λέγουν και οι Χιλιαστές. Γι’ αυτό δέχονται ότι το σώμα του Χριστού δεν υπάρχει. Ο Χριστός ανήλθε στον Ουρανό και είναι αόρατος πια και είναι πνεύμα. Αλλά πνεύμα όχι ως Θεός, γιατί αυτοί τώρα έχουν και τον Αρειανισμό.

Ο Χριστός δεν είναι Θεός, Είναι κτίσμα και δέχονται ότι είναι ένα ευγενές πνεύμα. Έτσι, ο σύγχρονος χιλιασμός έχει και τον Αρειανισμό, που δέχεται τον Χριστό κτίσμα, και τον μονοφυσιτισμό, που του βγάζουν την ανθρωπίνη του φύση. Ο μονοφυσιτισμός, θα σας το πω άλλη μια φορά, υποβόσκει. Υπάρχει. Αλλάζει μορφές. Θα μου πείτε, πού ακόμα μπορεί να υπάρχει; Και στη ζωή των χριστιανών. Πώς, θα μου πείτε, αυτό; Όταν ο χριστιανός νομίζει ότι μόνο η ψυχή του πρέπει να αγιάζεται και όχι το σώμα του. Πω πω, φοβερό αυτό! Όταν ο χριστιανός πιστεύει ότι ο γάμος είναι ακάθαρτος.

Όταν πιστεύει ο χριστιανός ότι το σπέρμα είναι ακάθαρτο και ότι εκείνο που έχει αξία είναι ανώτερο, ξέρω εγώ πώς θα σας το παραστήσω, δεν ξέρω με τι καμώματα να σας το παραστήσω. Είναι το πνεύμα, είναι η ψυχή, ένα είδος αριστοκρατίας. Το σώμα είναι παρακατιανό, δεν έχει σημασία. Αυτό είναι μονοφυσιτισμός. Επειδή δεν μπορούν να συλλάβουν την ενανθρώπιση του Υιού του Θεού και μέσα στην πράξη, μέσα στη ζωή μας, έχει μπει αυτός ο μονοφυσιτισμός. Είναι φοβερόν! Κάποτε πρέπει να αποβάλουμε αυτή την αντίληψη. Η δε Εκκλησία μας καθ’ όλον αντιστέκεται σε αυτή την προσπάθεια, σε αυτή την αίρεση που υποβόσκει στη ζωή των χριστιανών. Πώς αντιστέκεται; Θα σας το εξηγήσω αμέσως. Πρώτα πρώτα, το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, που πιάνουμε ψωμί και κρασί και παίρνουμε σώμα και αίμα Χριστού. Δεύτερο, κάθε αγιαστική πράξη που θα κάνει η Εκκλησία αναφέρεται και στην ψυχή και στο σώμα. Κάνει τον Αγιασμό, έχει τις εικόνες, δίνει λουλούδια, έχει τον σταυρό ξύλινο ή μεταλλικό και τον προσκυνείς. Κάθε κίνησή της, κάθε έκφρασή της, κάθε εκδήλωσή της έχει και το υλικό στοιχείο.

Σημαίνει ότι έχει και το υλικό στοιχείο. Σημαίνει ότι προσπαθεί με κάθε τρόπο να πολεμήσει αυτόν τον υποβόσκοντα μονοφυσιτισμό. Πολλά ασχολήθηκα, αλλά είναι πολύ χρήσιμο να τα ξέρετε αυτά, επάνω στο «ούτως εσταυρώθη υπέρ των αμαρτιών ημών αληθώς». Βεβαίως. Και σήμερα είναι αυτό, αλλά θυμάμαι λίγο παλιότερα, όταν επλησίαζε το Πάσχα, βέβαια περιοδικά, εφημερίδες, πάντοτε καμώνονται εκεί να βάλουν και ένα άρθρο χριστιανικό. Βάζουν και μια φωτογραφία εκεί, μια εικόνα της Αναστάσεως του Χριστού. Το βάζουν έτσι για λόγους επικαιρότητας.

Κατά τα άλλα, δεν έχουν αυτές οι κοσμικές, τα κοσμικά έντυπα, καμία σχέση με τον Χριστό και την Ανάστασή Του. Καμία σχέση. Έτσι, για λόγους επικαιρότητας. Λοιπόν, αγαπητοί μου, ξέρετε τι συνήθως γράφουν; Α, κάτι φοβερό! Ότι η Ανάσταση του Χριστού τόσο θυμίζει την ανάσταση της φύσεως. Έγινε, λέει, την άνοιξη η Ανάσταση του Χριστού για να εκφράσει την άνοιξη της φύσεως. Δηλαδή, ούτε λίγο ούτε πολύ, εισάγουν την ειδωλολατρία. Και τούτο διότι δεν μπορούν να πιάσουν ότι ο Θεός έγινε άνθρωπος. Δεν μπορούν να το πιάσουν. Λέει: «Δεν πιστεύω», πάει τελείωσε, δεν πιστεύω. Καταλάβατε; «Καν γαρ αρνήσασθαι βουληθείς, ο τόπος ελέγχει σε φαινόμενος, ο μακάριος ούτος Γολγοθάς, εν ω νυν

τον εν αυτώ σταυρωθέντα συγκεκροτήμεθα». Ότι πραγματικά ο Χριστός εσταυρώθη. Καταρχάς τώρα, το «πραγματικά» εδώ όχι με την έννοια ότι ήταν πραγματικά σάρκα, αλλά με την έννοια τώρα την ιστορική. Είναι άλλη τώρα, άλλη πλευρά αυτή. Άλλο κεφάλαιο είναι αυτό. Όχι αν ο Χριστός ήταν αληθινά άνθρωπος, αλλά αν ιστορικά υπήρξε. Κι αυτό πάλι έχει τεθεί, ε! Υπάρχει ή δεν υπάρχει; Σας το έχω κι άλλοτε πει. Αν ανοίξετε την — βέβαια εγώ ρωσικά δεν γνωρίζω, αλλά από ό,τι έχω διαβάσει — Μεγάλη Ρωσική Εγκυκλοπαίδεια, στο λήμμα «Ιησούς Χριστός» γράφει μόνο, λέγει, δύο ή τρεις γραμμές. Ενώ για τον Μαρξ, βεβαίως, γράφει σελίδες ολόκληρες. Γράφει το εξής: «Ιησούς Χριστός, μυθικόν πρόσωπον». Βέβαια, οι θέσεις ότι ο Χριστός είναι μυθικόν πρόσωπον δεν είναι καινούργιες. Αναμφισβήτητα είναι και παλαιότερες. Και μάλιστα, αν το θέλετε, ξέρετε ότι ο Μαρξισμός δεν γεννήθηκε στη Ρωσία. Η Ρωσία έπεσε θύμα του Μαρξισμού. Η Ρωσία έπεσε θύμα. Ο Μαρξισμός γεννήθηκε στη Γερμανία. Ο Μαρξ ήτανε Γερμανός, από Εβραίους γονείς που έγιναν Προτεστάντες της κακιάς ώρας.

Ο Προτεσταντισμός εγέννησε αυτά τα πράγματα. Εδώ ας μου επιτραπεί λιγάκι να βγάλω το... ξέρω εγώ τι να βγάλω από μέσα μου. Όταν ξέρουμε τι γέννησε ο Προτεσταντισμός, τι έβγαλε ο Προτεσταντισμός, και μόνο να μείνουμε στο θέμα ότι έβγαλε έναν Μαρξ, για να μην πω τόσα άλλα. Εκείνοι οι οποίοι αρνήθηκαν την ιστορικότητα του προσώπου του Ιησού Χριστού. Αν θα ανοίξετε, επί παραδείγματι, το βιβλίο του Τρεμπέλα «Ο Ιησούς ο από Ναζαρέτ», που είναι ένα βιβλίο απολογητικό και αναφέρεται στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού, εκεί θα δείτε τι θεωρίες υπήρξαν που εστράφησαν εναντίον του προσώπου του Ιησού Χριστού, μεταξύ των οποίων...

η μη ιστορικότητα του προσώπου του Ιησού Χριστού, ότι δηλαδή υπήρξε απλώς ένα μυθικό πρόσωπο. Όταν, συνεπώς, η Ρωσική Εγκυκλοπαίδεια γράφει ότι ο Ιησούς Χριστός είναι μυθικόν πρόσωπον, φυσικά αυτό έχει παλιότερες και βαθύτερες ρίζες. Είναι, όπως σας είπα, στην αθεΐα της Ευρώπης. Αυτή η Ευρώπη, αυτή η Ευρώπη τα έχει βγάλει. Είναι η μεγάλη πόρνη που δηλητηρίασε όλη την υφήλιο. Θα πληρώσει πολλά, όμως, η Ευρώπη. Πολλά θα πληρώσει η Ευρώπη.

ωστόσο, επειδή ακριβώς έχουμε και την άρνηση του προσώπου του Χριστού, γι’ αυτό τώρα λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλος: Όχι ως πραστίν.

ανθρωπίνη φύση του Χριστού, αν όντως είτο ανθρωπίνη φύση, με το επίρρημα «αληθώς», ότι αληθώς εσταυρώθη, αλλά τώρα με την έννοια ότι ιστορικά πραγματικά εσταυρώθη. Ιστορικά υπήρξε, δηλαδή. Και λέγει: «Κι αν ακόμη θα ήθελες να αρνηθείς, αυτός ο τόπος που φαίνεται, ο ευτυχισμένος, ο μακάριος αυτός Γολγοθάς, σε ελέγχει. Ο εν ω νυν», το οποίο τώρα, «δια τον εν αυτώ σταυρωθέντα συγκεκροτήμεθα». Έχουμε μαζευτεί. Είναι δε γνωστό ότι ο Ναός Αναστάσεως έχει κτιστεί.

Αι δε κατηχήσεις εγίνοντο στα Ιεροσόλυμα, στο Ναό της Αναστάσεως. Είμεθα στο 350. Τότε χρονολογούνται αυτές οι κατηχήσεις που έχουν εδώ γραφτεί. Ενώ είναι γνωστό ότι ο Ναός Αναστάσεως εκτίστηκε κάπου το 330, 343, κάπου εκεί, δεν θυμούμαι. Λίγο μετά την Πρώτη Οικουμενική Σύνοδο, που είναι το 325, και εκτίστηκε από την Αγία Ελένη, τη μητέρα του Αγίου Κωνσταντίνου. Συνεπώς, είναι γνωστό ότι χτίστηκε ο Ναός της Αναστάσεως επί του Τάφου του Χριστού. Ο δε Τάφος του Χριστού ήταν πολύ κοντά στον Γολγοθά. Έτσι, ο Ναός της Αναστάσεως συμπεριέλαβε τόσο τον Γολγοθά όσο και τον Τάφον. Γι’ αυτό λέγει ότι κι αν υποτεθεί ότι θα ήθελες να αρνηθείς

τη Σταύρωση του Χριστού, αυτός ο τόπος, δηλαδή αυτός ο ναός που είμαστε τώρα μέσα, ως να λέγει στους κατοικούντες ο Άγιος Κύριλλος, σε ελέγχει και σου λέει ότι δεν είναι έτσι τα πράγματα. Αλλά και κάτι ακόμη: «Και του ξύλου του Σταυρού πάσα λοιπόν η οικουμένη κατά μέρος επληρώθη». Αλλά και από το Τίμιο Ξύλο, όταν ευρέθη, αυτό ετεμαχίσθη και γέμισε όλος ο κόσμος, όλη η οικουμένη. Διότι είναι γνωστό ότι ένα μεγάλο τεμάχιο έμεινε στα Ιεροσόλυμα, ένα άλλο τεμάχιο σημαντικά μεγάλο έφτασε στην Κωνσταντινούπολη. Είναι ακόμη γνωστό ότι σήμερα εκείνο το τεμάχιο της Κωνσταντινουπόλεως, ίσως μικρότερο από το τότε...

μικρότερα από το τότε, δύο τεμάχιά του βρίσκονται στο Άγιον Όρος. Το μεγαλύτερο τεμάχιο του Τιμίου Ξύλου σήμερα βρίσκεται στη Μονή Ξηροποτάμου, αν δεν κάνω λάθος, και είναι μέσα σε έναν σταυρό, μέσα εκεί σε μια θήκη υπό τύπον σταυρού. Είναι το μεγαλύτερο τεμάχιο που σώζεται σήμερα στον κόσμο. Αλλά και, όπως λέγει εδώ, εγέμισε, λέει, η οικουμένη από το Τίμιο Ξύλο. Βέβαια, εδώ θα μπορούσε να πει κανείς πολλά πράγματα για το Τίμιο Ξύλο. Πολλά πράγματα θα μπορούσε να πει. Αλλά δεν θα ήθελα παρά μόνο ότι ο τεμαχισμός επιτρέπεται, όπως και των Αγίων Λειψάνων ο τεμαχισμός επιτρέπεται, διότι είναι μια ευλογία. Βασικά, όπως δηλαδή ακριβώς το Τίμιο Ξύλο, δηλαδή το ξύλο του Σταυρού, εδέχθη το τίμιο σώμα του Χριστού και

έγινε Τίμιον και το Ξύλο και εδέχθη τη χάρη του σταυρωθέντος Χριστού, έτσι και τα οστά των Αγίων, που εδέχθησαν τη χάρη του Θεού όσο ζούσαν οι άνθρωποι αυτοί ως Άγιοι, και εκείνα έχουν τη χάρη του Θεού. Δηλαδή, το Τίμιον Ξύλον και τα Άγια Λείψανα των Αγίων είναι της ιδίας θεολογικής κατηγορίας, θα έλεγαμε. «Εσταυρώθη δε, ουχ υπέρ ιδίων αμαρτιών, αλλ’ ίνα ημείς των οικείων αμαρτιών ελευθερωθώμεν». Και δεν σταυρώθηκε, λέγει, για τις δικές του τις αμαρτίες ο Χριστός, αλλά εμείς να ελευθερωθούμε από τις δικές μας τις αμαρτίες. Πράγματι, είναι αναμάρτητος ο Ιησούς Χριστός. «Και κατεφρονήθη μεν υπό των ανθρώπων τότε και εραπίσθη ως άνθρωπος. Εγνωρίσθη δε υπό της κτίσεως ότι Θεός είναι. Ο γαρ ήλιος, Δεσπότην ατιμαζόμενον ιδών, εξελίμπανε τρέμων, ου φέρων την θέαν». Εδώ βλέπετε, ανά πάσα στιγμή, τον Άγιο Κύριλο, που έχει υπόψη του τις δύο φύσεις του Χριστού, στις εκφράσεις του, ανά πάσα στιγμή το υπογραμμίζει. Σαν άνθρωπος, λέγει, σταυρώθηκε, περιφρονήθηκε, εραπίστηκε, δηλαδή σκαμπιλίστηκε. Αλλά ανεγνωρίσθη από την κτίση την ίδια

Θεός ότι είτο. Και τούτο διότι, όταν ο ήλιος είδε τον Δεσπότη — προσωποποιεί τον ήλιο — να ατιμάζεται επί του Σταυρού, άφησε τις δυνάμεις του, τρόπον τινά, δηλαδή παρέλυσε. Εξελίμπανε, δηλαδή άφησε τις δυνάμεις του, έσβησε, θέλει να πει, σαν ένα πρέμι. Όπως ο άνθρωπος που χάνει τις δυνάμεις και αρχίζει να τρέμει, μη υποφέροντας τη θέα του Δημιουργού του να υποφέρει, του Ιησού Χριστού. Βέβαια, δεν είναι μόνο μια προσωποποίηση. Εδώ είναι κάτι πολύ βαθύτερο, αυτό που τόσες φορές το έχουμε πει και το ξέρετε: ότι η κτίσις ακολουθεί τον άνθρωπο και, όταν ο άνθρωπος επαναστατεί κατά του Θεού, η κτίσις επαναστατεί κατά του ανθρώπου.

Βλέποντας, λοιπόν, η κτίσις, τρόπον τινά, ότι ο άνθρωπος στρέφεται κατά του Θεού, τότε η κτίσις παρίσταται μπροστά σε αυτή την επανάσταση του ανθρώπου κατά του Θεού. Αυτά τα πολύ λίγα έχει εδώ ο Άγιος Κύριλλος περί του Σταυρού του Χριστού, περί της σταυρώσεώς Του δηλαδή. Ας δούμε εξίσου λίγα που έχει και περί της ταφής του Χριστού. «Εν μνήματι πέτρας ετέθη αληθώς ως άνθρωπος, αλλά πέτραι τω φόβω διερράγησαν δι’ αυτόν». Πραγματικά, λέγει, αληθινά, σαν άνθρωπος, ετοποθετήθη μέσα σε έναν πέτρινο τάφο.

Οι πέτρες από τον φόβο τους έσπασαν γι’ αυτόν, διερράγησαν. Είναι όπως ακριβώς έγινε ο τάφος που άνοιξε, η πέτρα εκυλίσθη, όχι για να βγει βέβαια ο Χριστός, διότι ο Χριστός δεν είχε ανάγκη να ανοίξει η πόρτα για να βγει. Το ξέρετε αυτό. Ο Χριστός αναστήθηκε πριν κυλιστεί ο λίθος από τον Άγγελο. Δεν εκυλίσθη για να βγει ο Χριστός, αλλά εκυλίσθη για να τρομάξουν οι στρατιώτες, φυλάσσοντας, και να φύγουν. Διότι έγινε ένας μικρός τοπικός σεισμός και μια φοβερή λάμψη από την παρουσία του Αγγέλου ή των Αγγέλων — κατ’ άλλον Ευαγγελιστήν ένας, κατ’ άλλον Ευαγγελιστήν δύο — ώστε να φύγουν οι στρατιώτες

να πάνε να δώσουν τη μαρτυρία τους ότι αναστήθηκε ο Ιησούς Χριστός. Και ταυτοχρόνως, φεύγοντας αυτοί, να βρουν την πόρτα ανοιχτή οι γυναίκες, οι οποίες έλεγαν: «Άραγε, πώς να γίνει τώρα; Ποιος να μας αποκυλίσει τον λίθον;» «Ήν γαρ», λέγει εκεί το Ιερόν Κείμενον, «μέγας σφόδρα». Ήταν πάρα πολύ μεγάλη πέτρα. Ποιος θα μας αποκυλίσει τον λίθον; Γι’ αυτούς τους δύο λόγους εκυλίσθη ο λίθος, και να δώσει την εικόνα ότι ο τάφος είναι άδειος, είναι κενός. Ο Χριστός όμως ήδη είχε αναστηθεί προ της αποκυλίσεως του λίθου. Τι είναι; Με τον τρόπο που έμπαινε και στο υπερώον, ενώ οι πόρτες ήσαν κλειστές. Έτσι, ετέθη μεν εις τον τάφο πραγματικά, αληθώς ως άνθρωπος. Βλέπετε το «αληθώς», ε!

Ο θεολόγος γνωρίζει, όταν γνωρίζει τι αιρέσεις κυκλοφορούν, πώς τονίζει κάποιες λέξεις. Βλέπετε, ο Άγιος Κύριλος θεολόγος είναι. Άγιος Κύριλος. «Αληθώς», το τονίζει, το ξαναλέει. Αλλά οι πέτρες έσπασαν όμως γι’ αυτόν, γιατί ήταν Θεός εκείνος ο οποίος ετάφη, αφού έγινε άνθρωπος. Προσέξτε εδώ κάτι. Ο Απόστολος Παύλος, όταν στο 13 κεφάλαιο, στο 15 κεφάλαιο Α΄ Κορινθίους, αναφέρεται στην Ανάσταση των Νεκρών, κατοχυρώνει την Ανάσταση των Νεκρών με την Ανάσταση του Χριστού. Αλλά η Ανάσταση του Χριστού κατοχυρώνεται με τη Σταύρωση. Ιδού, και την κατοχύρωση την κάνει ο Απόστολος Παύλος προφητικά και ιστορικά.

Λέγει εκεί ότι απέθανε, εσταυρώθη και απέθανε και ετάφη. Πώς το λέγει αυτό; Προσέξτε: «επί Ποντίου Πιλάτου». Δηλαδή δίνει το μέτρο της ιστορίας. Όπως τα λέγαμε: στην εποχή του τάδε κυβερνήτη έγινε το ούτω περιστατικό. Και δεύτερον, λέγει «κατά τας Γραφάς», που σημαίνει ο Απόστολος Παύλος κατοχυρώνει τη Σταύρωση, τον θάνατο, την Ανάσταση του Χριστού, ξαναλέγω, ιστορικά και προφητικά. Γι’ αυτό κι εμείς στο Σύμβολο της Πίστεως λέμε ότι αναστήθη, απέθανε, αναστήθη ο Χριστός. Πώς το λέμε; «Κατά τας Γραφάς», δηλαδή κατά τους προφήτας. Είναι θεμελιώδες αυτό, θεμελιωδέστατον είναι αυτό.

Μεγάλης σημασίας είναι αυτό, διότι αποτελεί μαρτυρία αληθείας. «Κατήλθεν εις τα καταχθόνια, ίνα κακείθεν λυτρώσηται τους δικαίους». Κατέβηκε στα καταχθόνια, θα πει αυτά που είναι κάτω από τη γη.

Από κει, «ίνα κακείθεν», ώστε από κει να λυτρώσει τους δικαίους. Θα σας διαβάσω την περικοπή, γιατί έχει σχέση, και θα σας τα αναλύσω μετά. «Εβούλου γαρ, ειπέ μοι, τους μεν ζώντας απολαύσαι της χάριτος, και ταύτα των πλείστων ουχ οσίων όντων, τους δε από Αδάμ πολυχρονίως κατακεκλεισμένους μη τυχείν της ελευθερίας; Λοιπόν, Ησαΐας ο Προφήτης τα σαφή περί αυτού μεγαλοφώνως εκήρυξεν. Ουκ ήθελες ίνα ο βασιλεύς κατελθών λυτρώσηται τον κήρυκα; Δαβίδ είναι εκεί και Σαμουήλ και πάντες οι Προφήται και αυτός Ιωάννης, ο λέγων διά των απεσταλμένων· Συ ει ο ερχόμενος ή έτερον προσδοκώμεν; Ουκ ήθελες ίνα καταβάς λυτρώσηται τους φίλους του;»

Είναι μία ενότητα όλη η περικοπή, και εδώ τελειώνει το θέμα περί της ταφής. Θέλω να πω το εξής: κατέβηκε ο Χριστός στον Άδη να λυτρώσει τους δικαίους. Τι θα ήθελες, πες μου, λέει ο Άγιος Κύριλος; Όλοι εκείνοι που ζούσαν να απολαύσουν τη χάρη του Θεού και τη σωτηρία, που επιτέλους επιτέλους όλοι δεν ήσαν, λέει, όσιοι, ήσαν και αμαρτωλοί, και οι δίκαιοι της Παλαιάς Διαθήκης που ήσαν ήδη στον Άδη, αυτοί, λέει, να μην είναι σωζόμενοι; Να μην είναι σωζόμενοι; Ο Ησαΐας, λέγει, που είπε τόσα μεγαλοφωνότατα για τον Χριστό, δεν ήρθε, λες, να κατέβει εκεί να σώσει τον κήρυκα ο βασιλιάς, ο βασιλιάς Χριστός; Ο Δαβίδ ήταν εκεί, ο Σαμουήλ

εκεί. Οι προφήτες όλοι ήσαν εκεί. Ο Ιωάννης ο Βαπτιστής ήταν εκεί. Όλοι αυτοί δεν έπρεπε να σωθούν; Λέγει ένας πατήρ της Εκκλησίας μας ότι, συγγνώμη, είναι σε ένα τροπάριο αναστάσιμο, δεν θυμούμαι σε ποιον κανόνα είναι, ότι ο Χριστός κατέβηκε στον Άδη να συναντήσει τον Αδάμ. Ωραίο αυτό. Κατέβηκε στον Άδη να συναντήσει τον Αδάμ, δηλαδή εκείνον που τον έβγαλε από τον Παράδεισο, τον Αδάμ. Τώρα, επειδή τότε του υπεσχέθη ότι θα τον σώσει, «Αυτός σου τηρήσει κεφαλή» κτλ.

Αυτός που θα γεννηθεί και τα λοιπά, «εσύ δε τηρήσεις αυτού πτέρναν», που είπε στον διάβολο ο Κύριος Θεός —να μην τα πολυπραγμονώ, γνωρίζετε— τώρα κατεβαίνει εκεί στον Άδη να βρει τον Αδάμ, σαν, τρόπον τινά, να ψάχνει να τον βρει, τρόπον τινά, να ψάχνει να τον βρει. Και τον βρίσκει εκεί και τον παίρνει μαζί του. Αλλά με τον Αδάμ παίρνει και όλους τους δικαίους της Παλαιάς Διαθήκης, τους οποίους οδηγεί στον Παράδεισο. Δηλαδή ποιον Παράδεισο; Το τμήμα εκείνο του Άδου που είναι πια η θεία δόξα, ως ψυχές πάντοτε όμως εκεί, και που απολαμβάνουν τώρα τη δόξα του Χριστού. Εκεί οι δίκαιοι της Παλαιάς Διαθήκης, αλλά και όλοι εκείνοι οι οποίοι φεύγουν από τον κόσμο αυτόν έως ότου γίνει η Δευτέρα του Χριστού Παρουσία. Στον Άδη

έγινε Παράδεισος. Όχι όλος ο Άδης, διότι οι ασεβείς έμειναν ό,τι ήταν και παλιά ο Άδης. Και αυτοί περιμένουν την Ανάσταση των νεκρών για να οδηγηθούν στην κόλαση. Και λέει τώρα εδώ ο Άγιος Κύριλος: «Είδες ότι ο Χριστός κατέβηκε εκεί ακριβώς για να λυτρώσει όλους τους δικαίους που είχαν φύγει από τον κόσμο αυτόν πριν από τη Σταύρωση του Χριστού;» Αλλά ας δούμε πάρα πολύ γρήγορα και τα περί της Αναστάσεως. «Ἀλλὰ καταβὰς εἰς τὰ καταχθόνια, πάλιν ἀνῆλθεν· κι οὕτως ἀφεὶς Ἰησοῦς, πάλιν ἀνέστη τριήμερος ἀληθῶς». Αλλά εκεί που κατέβηκε κάτω, εκεί στον Άδη, καταχθόνια και Άδης ταυτίζονται, κατά λέξη όχι, εννοιολογικά ναι. Πάλι ανέβηκε, δηλαδή αναστήθηκε, και αφού ετάφη ο Ιησούς, πάλι αναστήθηκε αληθινά το τριήμερο, την τρίτη ημέρα. «Κἂν ποτέ σε διασύρωσιν Ἰουδαῖοι, ταχέως ἀπάντησον οὕτως ἐρωτήσας· Ἰωνᾶς τριήμερος ἀπὸ κήτους ἐξῆλθε, καὶ Χριστὸς τριήμερος ἀπὸ γῆς ἄρα οὐκ ἠγέρθη;» Αν κάποιος Εβραίος σου πει πώς αναστήθηκε ο Χριστός, δυσπιστεί στην Ανάσταση του Χριστού, πες το τότε κι εσύ: Ο Ιωνάς έμεινε τρεις μέρες στην κοιλιά του κήτους.

Δεν εδέχθη την επίδραση των γαστρικών υγρών του μεγάλου ψαριού. Ούτε αυτό το πράγμα το σκεφτήκατε; Σκεφτήκατε τι σημαίνει ότι έμεινε ο Ιωνάς τρεις μέρες και τρεις νύχτες μέσα στην κοιλιά του κήτους; Μόλις, ξέρετε, φάμε κάτι, μόλις φάμε, αμέσως αρχίζουν τα γαστρικά υγρά, τα οποία είναι φοβερά, ε! Υδροχλωρικό οξύ δεν είναι; Υδροχλωρικό οξύ. Και αρχίζει η αλλοίωση των τροφών. Γι' αυτό, όταν έρθει κάτι έτσι από το στομάχι μας στον λαιμό μας εδώ, είναι φοβερό. Ε, τρεις μέρες και τρεις νύχτες μέσα, σαν κοίτα τα φοβερά γαστρικά υγρά του κήτους. Ο Ιωνάς θα έπρεπε να είχε γίνει, να είχε χωνευθεί.

Δεν έπαθε τίποτα. Πιστεύεις, ω Εβραίε, ότι ο Ιωνάς δεν έπαθε τίποτε. Γιατί, λοιπόν, δεν πιστεύεις στον Ιησού Χριστό, που ο Ιωνάς στάθηκε τύπος του Ιησού Χριστού, ότι δεν έπαθε τίποτε; Δεν εδέχθη φθορά. Τίποτε. Και όπως το ψάρι τον έβγαλε ξανά, έτσι ανεστήθη ο Χριστός. «Τῶν ὀστέων Ἐλισσαίου νεκρὸς ἁψάμενος ἐγήγερται· κι ὁ τῶν ἀνθρώπων ποιητὴς δυνάμει Πατρός, ἆρα οὐχὶ μᾶλλον εὐκοπώτερον ἐγείρεται;» Όταν κάποτε, ξέρετε, πήγαιναν να θάψουν έναν νεκρό και εκεί που πήγαιναν να τον θάψουν ήτανε πλάι ο τάφος του προφήτη του Ελισσαίου.

Λοιπόν, έσκαψαν εκεί να βάλουνε τον νεκρόν. Είδαν οι άνθρωποι που πήγαν να θάψουν τον νεκρό τους, ήρχοντο κάποιοι ληστές. Τρόμαξαν όταν είδαν τους ληστάς, επέταξαν τον νεκρόν στον τάφο μέσα και το βάλαν στα πόδια οι άνθρωποι αυτοί. Ο νεκρός, όταν ήρθε σε επαφή με τα οστά του Ελισσαίου, το λέγει σαφώς η Αγία Γραφή αυτό, αναστήθηκε. Να και εδώ για τα Άγια Λείψανα, με την ευκαιρία. Πού είναι εκείνοι που δεν πιστεύουν στα Άγια Λείψανα; Πού είναι εκείνοι που εγώ τους βλέπω και μου κάνει εντύπωση και λυπάμαι, όταν τους δίνουμε να προσκυνήσουν τα Άγια Λείψανα; Δεν ξέρω πώς τους έρχεται: «Τα κόκαλα τώρα θα προσκυνάω;» Θα πάρεις χάρη άμα προσκυνάς τα Άγια Λείψανα. Και όπως αναστήθηκε εκείνος ο άνθρωπος, ερχόμενος σε επαφή με τα λείψανα του Ελισσαίου, έτσι και εσύ θα αναστηθείς

πνευματικά και χάρη θα πάρεις και λοιπά και λοιπά. Αναστήθηκε ο άνθρωπος εκείνος. Και λέει τώρα ο Άγιος Κύριλος: «Πες τον Εβραίο ότι ο άνθρωπος εκείνος αναστήθηκε μόνο γιατί ήρθε σε επαφή με τα οστά του Ελισσαίου. Ο δημιουργός του παντός δεν θα μπορούσε να αναστηθεί από τους νεκρούς;» «Ἀνέστη τῇ ἀληθείᾳ, καὶ ἀναστὰς πάλιν ὤφθη τοῖς μαθηταῖς». Πραγματικά ανεστήθη ο Χριστός και, αφού ανεστήθη, πάλι ενεφανίσθη στους μαθητές. Και μάρτυρες αυτού της Αναστάσεως, μαθητές δώδεκα. Μάρτυρες Αναστάσεως δώδεκα. Δεν διορθώνω, αλλά προσθέτω:

πεντακόσιοι τόσοι ήσαν οι μάρτυρες της Αναστάσεως του Χριστού, διότι τον είδαν και εις την Ανάληψη του Χριστού. «Οὐ λόγοις καὶ χαριεντισμοῖς μαρτυρήσαντες, ἀλλὰ μέχρι βασάνων καὶ θανάτων περὶ τῆς ἀληθοῦς Ἀναστάσεως ἀγωνισάμενοι». Δεν είχαν να μιλήσουν για την Ανάσταση του Χριστού φιλολογικά, σαν κάτι που, α, έτσι ρομαντικά. Έδωσαν τη ζωή τους για την Ανάσταση του Χριστού. Ακούσατε αυτό το σημείο. Το να λέει κανείς ένα παραμύθι είναι όμορφο στη συντροφιά του να το λέει, αλλά το να πρέπει να πεθάνει για ένα παραμύθι δεν νομίζω να είναι εύκολο. Αν οι μαθητές, λοιπόν, έδωσαν τη ζωή τους και πέθαναν, και μάλιστα μαρτυρικόν θάνατον πέθαναν, τότε σημαίνει ότι αυτό που μαρτυρούσαν δεν ήταν παραμύθι.

Αλήθεια, ότι πραγματικά ο Χριστός αναστήθηκε. Είναι, με άλλα λόγια, μάρτυρες. «Ἵνα ἐπὶ στόματος δύο μαρτύρων καὶ τριῶν σταθήσεται πᾶν ῥῆμα», κατά την Γραφή. «Δώδεκα δὲ τὴν Ἀνάστασιν τοῦ Χριστοῦ μαρτυροῦσι, καὶ ἔτι περὶ τὴν Ἀνάστασιν ἀπιστεῖς;» Λέει η Γραφή ότι ενώπιον δύο ή τριών μαρτύρων στέκεται κάθε ρήμα, δηλαδή κάθε κουβέντα αληθεύει. Δώδεκα μάρτυρες εδώ. Σας είπα, πεντακόσιοι, υπέρ πεντακόσιοι. Μας το λέει ο Απόστολος Παύλος αυτό, ότι είναι υπέρ πεντακόσιοι, ότι «ὤφθη ἐπάνω πεντακοσίοις ἀδελφοῖς», πάνω από πεντακόσιους ανθρώπους, και δεν πιστεύεις σε δώδεκα μάρτυρες ότι ο Χριστός αναστήθηκε; Αλλά, όπως σας έλεγα,

ας μείνουμε εδώ, να πούμε τα περί της Αναλήψεως και τα περί μελλούσης κρίσεως. Προσεχές μας, προσεχές μας θέμα. Όπως σας έλεγα και σας λέω πάντοτε, ότι ο θεμέλιος, αγαπητοί μου, της σωτηρίας μας είναι ο θάνατος και η Ανάσταση του Χριστού. Ο θεμέλιος της σωτηρίας μας. Γι' αυτό λέγει ο Απόστολος Παύλος ότι, εάν ο Χριστός, λέει, δεν αναστήθηκε από τους νεκρούς, τότε και οι νεκροί δεν αναστήνονται. Και εάν οι νεκροί δεν αναστήνονται, τότε ματαία η πίστις ημών, μάταιον και το κήρυγμα ημών. Και θα ήθελα και να παρακαλέσω πολύ γι' αυτό το πράγμα την αγάπη σας, την καλή σας προαίρεση, ότι το θέμα της πίστεως στην Ανάσταση του Χριστού

για εσάς να είναι πια κάτι πολύ, πολύ δυνατό. Μην έχουμε αμφιβολίες πάνω στο θέμα της Αναστάσεως του Χριστού. Και μάλιστα θα πρέπει, όταν θα έρθει και η ώρα να μιλήσουμε για την Ανάσταση του Χριστού λεπτομερώς, στην οικεία, θα λέγαμε, κατήχηση, θα πρέπει να έχουμε κατοχυρώσει το θέμα αυτό από πάσης πλευράς. Μέσα μας να είναι λυμένο το θέμα της Αναστάσεως του Χριστού. Να είναι θεμέλιος πραγματικά, τελείως. Επάνω εκεί χτίζουμε τα πάντα. Αν αρνηθούμε την Ανάσταση του Χριστού, τι έχουμε; Δεν έχουμε τίποτα. Γι' αυτό οι αρνητές της πίστεως δεν προσπαθούν να προσβάλλουν τούτο ή εκείνο από τα έργα του Χριστού, αλλά την Ανάστασή Του.

Βέβαια, οι αρνητές προσπαθούν και άλλα πράγματα να προσβάλλουν, δευτερευόντως όμως. Αλλά κυρίως προσβάλλουν την Ανάσταση. Αυτήν αμφισβητούν. Γι' αυτό δεν κάνουν τίποτε άλλο παρά εκείνο που έκαναν και οι Εβραίοι. Όταν πήγαν οι στρατιώτες και είπαν ότι ο Χριστός αναστήθηκε, ότι Αυτός που φυλούν στον τάφο αναστήθηκε, και έδωσαν τη μαρτυρία της παρουσίας του Αγγέλου, της αστραπής, του σεισμού και του άδειου τάφου, και τους έπιασε πανικός. «Ἐγένοντο», λέει, «ὡσεὶ νεκροί», σαν πεθαμένοι έγιναν οι στρατιώτες. Οι ταλαίπωροι εκείνοι οι Εβραίοι, τι διαστροφή! Πω πω, διαστροφή! Το φαντάζεστε; Αντί να τρομάξουν και να πουν «Τι κάναμε;»

να πέσουν πρηνηδόν χάμω και να πουν «Τι κάναμε;», έδωσαν χρήματα και τους είπαν να πείτε: «Ἡμῶν κοιμωμένων», ενώ όλοι εμείς κοιμόμαστε, ήρθαν οι μαθητές και έκλεψαν το σώμα. Ξέρετε ότι ο Ιερός Χρυσόστομος ήταν δικηγόρος, ε! Ξέρετε αυτό; Ήταν δικηγόρος ο Ιερός Χρυσόστομος. Να δείτε τον Ιερό Χρυσόστομο να αναιρεί λέξη προς λέξη τα επιχειρήματα των Εβραίων. «Α, ώστε, λοιπόν, κοιμόντουσαν», λέγει, «οι στρατιώτες». Σαν δικηγόρος που είναι στο δικαστήριο και προσπαθεί να καταδικάσει τους κατηγορουμένους, εν προκειμένω Εβραίους εδώ, και να τους πει ότι είναι αναξιόπιστοι άνθρωποι,

διεφθαρμένοι άνθρωποι. Παίρνει βήμα προς βήμα τα λόγια τους και τους αναιρεί και τους παρουσιάζει και αντιφατικούς και λοιπά και λοιπά. Βέβαια, δεν ξέρω αν θα τα πω αυτά τα πράγματα. Θέλω να λέω μόνο τούτο: ότι οι άνθρωποι αυτοί προσπάθησαν να διαστρέψουν το γεγονός της Αναστάσεως του Χριστού. Και μέχρι σήμερα ο διάβολος αυτό κάνει. Κάνει διά ποικίλων εχθρών.

Δεν έχουμε ούτε λόγο να δώσουμε στον Θεό, ούτε κριτής Χριστός υπάρχει, ούτε τέλος της ιστορίας, ούτε τίποτε. Ωραίο παραμύθι αυτό, ε! Αυτό είναι το παραμύθι που τέρπει τα αυτιά, κατά τον Απόστολο Παύλο. Αλλά, αγαπητοί μου, ο Χριστός αληθινά εσαρκώθη, αληθινά πέθανε επί του Σταυρού και αληθινά αναστήθηκε. Οι πιστοί που πιστεύουν στον Χριστό έχουν αληθινά θεμέλιο της σωτηρίας τους τον θάνατο και την Ανάσταση του Χριστού.