Catecheses of St Cyril 026 | 28-11-1983

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Continuing, my beloved, with this brief survey of the ten doctrines set forth by Saint Cyril, so that his catechumens may have a general understanding before he examines them in detail: having spoken about God as the first, foundational, and fundamental doctrine, we now come to the second doctrine, concerning Christ. Indeed, we may say that there are two foundational doctrines of our faith: the doctrine of the Holy Trinity and the doctrine of the Incarnation of the Second Person of the Holy Trinity. Saint Cyril has spoken to us about God in general. Yet now, as he speaks more fully about Christ, and later about the Holy Spirit, he is unquestionably referring to the doctrine of the Holy Trinity. But here he speaks about Christ, not simply about the Son. This points to Christ in both His divine and His human nature. Thus, in reality, he includes both of these foundational doctrines. I tell you once again: the fundamental doctrines of the faith are two. By these we can also discern a person’s Orthodoxy—whether he truly holds the Orthodox faith: whether he accepts that God is triune

and that the Second Person of the Holy Trinity became man. These are the foundational and saving doctrines of our faith. Everything else depends upon these two. We must therefore grasp them thoroughly and know them well, so that we have neither doubts nor heretical beliefs. This requires a very sound knowledge of these matters and wholehearted faith in these two doctrines. All the other questions—whether He was born of a Virgin, or whether Holy Communion is the Body and Blood of Christ—become unnecessary. Why do they become unnecessary? It is very simple.

Take the Holy Eucharist, for example. Who pointed to the wine and said that it was His Blood, and to the bread and said that it was His Body? Who said this? God who became man said it, because that is what I believe; that is the key to my faith. Since God said it, the matter is settled. How can there still be any question whether it is the Body and Blood of Christ? He Himself said it, and that settles it. The real question is this: Is the One who said it God incarnate? If He is, then no question remains concerning the Eucharist. It is very simple. This is why I explained to you that all the other doctrines depend upon these two. So let us hold firmly to these two doctrines. They are, quite literally, the foundations.

We now enter, my beloved, into the examination of the sacred text. Saint Cyril says:

“Believe also in the Son of God, the one and only, our Lord Jesus Christ, God begotten of God, Life begotten of Life, Light begotten of Light,” and “like in all things to Him who begot Him.” The word “also” serves as a link, because Saint Cyril has already spoken to us about God. Since, then, you are to believe in God—which he says is the foundation of salvation—you are now also to believe in the Son of God, who is the one and only Son of God

and who is our Lord Jesus Christ. He is one and only because, as Saint Cyril will explain further below by saying that He is Light from Light, Life from Life, and so forth, he wishes to show that the Son is of the same essence as the Father. Therefore, when we say that He is the only Son, we mean that He is consubstantial, of the same essence as the Father. We too are called children of God, but we are children of God by grace and adoption. This means that God did not beget us, but adopted us—that is, He received us as His own.

“I receive you as My children, and you will call Me Father.” This is why He told us to say, “Our Father, who art in heaven.”

Of course, we find the following words spoken by God in Isaiah: “I have begotten sons and raised them up, but they have rejected Me.” The expression “I have begotten sons” is used figuratively. It is a vivid image meant to show what it means when a father begets children and they leave and abandon him. It is therefore an emphatic image revealing the great sin of those who have abandoned God

who stands ready to receive human beings as His children, while they forsake Him. The words “I have begotten sons” do not mean that human beings come from the essence of God. Only One is from the essence of God the Father: the Son of God, the Son and Word of God. Later, within time—for the Son Himself is beyond time, as we shall see shortly—He assumed human nature. Thus the Son of God now possesses His divine-human nature. Emphasizing the divine nature of the Son, Saint Cyril says, “God begotten of God.” The Son is begotten of the Father, and because He is of the same essence, the Son is therefore God. As you have already noticed, these very points are also found in the Creed: we say that He was begotten of the Father, that He is Light from Light and true God. He is Life begotten of Life and Light begotten of Light—expressions

expressions intended to show that the Son is consubstantial with the Father and therefore equal in honor: He possesses the same honor, and thus the Son is God. This does not, of course, mean that there are three gods when we also include the Holy Spirit—or, in the particular matter we are discussing here, that there are two gods. We do not have two gods. God is one. This is precisely the great Mystery of the Holy Trinity: although God is one, the Persons are three. “He did not acquire His being within time, but before all the ages was eternally and incomprehensibly begotten of the Father.”

He did not acquire His existence, His being, at some moment in time, because the Son is eternal and exists before all the ages. “Eternal” means that He exists eternally and before the ages. Not only does He exist before the ages, but the Father created the ages—that is, time—through the Son, as Holy Scripture says. This is also stated in the Divine Liturgy of Saint Basil the Great: “Through whom You also made the ages.”

The prayer is addressed to the Father by the priest who celebrates the Divine Liturgy: “Through whom, heavenly Father—through Your Son—You also created the ages.” Who, then, is the creator of the ages? It is the Father, through the Son, in the Holy Spirit. The Son not only exists before the ages; He is also the creator of the ages.

For Arius used to say, “There was a time when He was not.” This is the most blasphemous statement ever uttered against the Son—the most blasphemous statement, which truly gave birth to all the other heresies.

For this reason, Arius is regarded as a true forerunner of the Antichrist. What does “Antichrist” mean? It means the one who denies. As you know, Saint John the Evangelist gives the definition of the Antichrist in his epistles. Who is the Antichrist? Who else, he says, but the one who denies that the Son has come in the flesh? Whether I deny the human nature of the Son or deny His divine nature, this is precisely the spirit of the Antichrist. That is what it is. What else will the Antichrist do? He will deny the divine-human nature of Christ. It is a terrible thing—or, more precisely

those who denied Christ’s human nature were the Docetists. They came before Arius; they were more ancient, since Saint Ignatius speaks about them in nearly all his epistles, and he lived at the beginning of the second century. The other error is the denial of Christ’s divine nature, which is what Arius did. As I have told you, Arius was a true representative of the Antichrist; and when the Antichrist comes, this is what he will deny. He will not deny Christ’s human nature, but His divine nature. That is what he will deny. This, then, is truly the spirit of the Antichrist. It is a terrible thing to say. Thus Arius declared, “There was once

a time when He was not.” There was supposedly a time when the Son did not exist. Holy Scripture itself rejects this, because the Son not only exists before time but is also the creator of time, as I explained to you earlier. “Incomprehensibly begotten of the Father.” How is He begotten of the Father? Incomprehensibly. We cannot understand it. Even natural human birth, my beloved, is something in which we ourselves participate. We human beings beget children and live within the whole process of generation. Yet I

assure you that we cannot comprehend what conception and birth truly mean. We do not understand it. You know that it is a mystery—a mystery. Whenever you have bent over your child, you may have wondered, “Who is this? Who is this human being? He came from me. But what does it mean that he came from me?” It is a mystery. The coming into being of another human being is a hidden and incomprehensible mystery. Consider, then, how much more incomprehensible—truly beyond all understanding—is the mystery of the Son’s generation from the Father. As John Chrysostom says, do not imagine, and do not let your mind wander into thinking, that the Son’s generation from the Father—His eternal generation from the Father—involves the processes of human birth.

Indeed, he says very explicitly, “What, then? Was there a womb? Did the Father have loins?” All these things, he says, are entirely human. What does it mean that “the Son is begotten”? We understand nothing of it. We merely repeat the phrase, the word “begotten,” because this is what Scripture teaches us. What it means, we do not know. “The Holy Spirit proceeds from the Father.” What does that mean? We understand nothing of it. We simply use the very words given in Holy Scripture as revelation, and beyond them we know nothing more. “The personal, hypostatic Wisdom, Power, and Righteousness of God.”

Jesus Christ, who is the Son of God become man, is both God and man. He is the Wisdom of God, the Power of God, and the Righteousness of God. But pay close attention to this point. The Wisdom of God is not an abstract concept. When, for example, we say, “My God, give me wisdom,” or “This person has wisdom,” what does it mean to “have wisdom”? Does a wise person possess something more than a person who lacks wisdom? Is there, in an ontological sense, some additional thing within him because he has wisdom? If we opened his head, would we find something extra inside it? Certainly not. Wisdom is a concept.

A concept. We might say that it is an attitude of the nous, the spiritual intellect, toward knowledge. A person who possesses wisdom does not have some additional thing inside his mind or his head. But when Holy Scripture says that the Son is the Wisdom of God, this Wisdom of God is not an abstract concept; it is a Person. This is why He is called hypostatic Wisdom—Wisdom who exists personally. “Hypostatic” means personal, one who is a Person. Here, in this context, hypostasis means Person. Therefore, when we say that the Son is the hypostatic Wisdom of God, this means...

It means the Wisdom of God, not as an abstract concept, for of course the Father also has wisdom. But here it is meant in the sense of hypostasis, of person. We cannot say that the Son has wisdom while the Father is without wisdom. That would be absurd. The Father is wise, the Son is wise, and the Holy Spirit is wise. But that is not what is meant here. We say that the Holy Trinity, our God, is wise; we speak of “the wise God.” But when the Son is called Wisdom, it is in the sense of person: personal Wisdom, hypostatic Wisdom. You will very often encounter the word “hypostatic” in the writings of the Fathers.

He is therefore the hypostatic Wisdom of God, the hypostatic Power of God, and the hypostatic Righteousness of God. Do you remember what it says in the First Epistle to the Corinthians, chapter one, verse 24? The Apostle Paul tells the Corinthians that Christ is “the power of God and the wisdom of God.” This “power and wisdom” does not refer to abstract concepts, but to the hypostatic Power and hypostatic Wisdom of God. Whatever the Father does through His power, and whenever the power of God is manifested, it is manifested through the Son, who is that Power.

These are proper to the Son. Whether I say “the Power of God” or “the Son of God,” I mean the same thing. Whether I say “the Wisdom of God” or “the Son of God,” I mean the same thing.

“Seated at the right hand of the Father before all ages.” He is the One who sits at the right hand of God the Father. There is, of course, no physical left or right in God; the expression signifies favor and honor. Saint Cyril says that the Son sits at the right hand of God the Father before all ages. Yet sitting at the right hand of God the Father applies more particularly to Christ’s human nature. Remember when Stephen the deacon saw the glory of God and said, “I see Jesus Christ at the right hand of the glory of God.”

There is great precision here: he does not say “at the right hand of God,” but “at the right hand of the glory of God.” We will not examine this further now, because it refers to Christ’s human nature, and that is very significant. Thus, the phrase “at the right hand of God” applies more particularly to His human nature. As for His divine nature, there is no left or right; there is one essence.

One essence. Yet in this case the expression also shows the favor of God the Father toward the Son. “For He was not, as some have supposed, crowned after His Passion and, as though by moral advancement, given the throne at God’s right hand because of His patient endurance. Rather, from the very moment of His being—and He is eternally, having been begotten from the Father—He possesses royal dignity, sitting enthroned with the Father as God, Wisdom, and Power, as you have heard.” In this passage Saint Cyril means that the Son did not receive this favor only after He had been crowned through His victory, having shown Himself obedient unto death, even death on the Cross, as though He had attained it by advancement. The Son did not gain this favor by advancement; He possesses it by essence, especially according to His divine nature, because He is eternally God. The Son emptied Himself in kenosis,

but He did not empty Himself of divine glory; He concealed His divine glory. God cannot be emptied of divine glory. Such a thing is inconceivable. The words “He emptied Himself” do not mean that His divinity ceased to be present, but that His divinity was not visibly manifested through His human nature. It was present, but it was not seen. In other words, He did not come terrifying people with divine glory. That is what the passage means. We therefore see that Christ is God by nature and did not become God through moral advancement. We human beings become gods by advancement, by grace. Saint Theophilus of Antioch says that if Adam had advanced in virtue,

he would have become a god. But the devil rushed to tell him that he could become a god, not through advancement in virtue, but by transgressing God’s commandment. This is important. The Son of God, then, is not God through advancement; He is God by nature. This concerns a fundamental heresy, and we must pay close attention to it. “Reigning together with the Father and, through the Father, Creator of all things.” He eternally reigns together with the Father and is the Creator of all things through the Father. He is the eternal Creator. The Father creates all things. Whenever the Father creates—He is not creating now—He always creates through the Son. “Lacking nothing in the dignity of divinity, and knowing Him who begot Him even as He is known by Him who begot Him.” In the dignity of divinity He lacks nothing. The Son lacks nothing whatsoever. Whatever the Father is, the Son also is.

Saint Cyril takes this from John, and Matthew also says it at this point: “No one knows the Father except the Son, and no one knows who the Son is except the Father.” Only these two persons possess the true, right, and profound knowledge of one another.

Pay attention. I am not making a mistake by not mentioning the Holy Spirit, because our subject here is not the Holy Spirit. If you want the fuller formulation, the Holy Spirit must also be included: no one knows the Holy Spirit except the Father and the Son; no one knows the Father except the Holy Spirit and the Son; and no one knows the Son except the Father and the Holy Spirit. In other words, each person of the Holy Trinity knows the other two persons, and this knowledge is perfect and absolute. Here, however, the subject is the Son alone. Moreover, the Lord Himself speaks of Himself and the Father without mentioning the Holy Spirit: “No one knows the Father except the Son. No one knows the Son except the Father.” What does this mean?

Christ said this, my beloved, and even if this were the only verse in Holy Scripture, we could still know and understand that the Son is God. Who knows God? Who knows the essence of God? No one. No created being has ever known, or will ever know, the essence of God. Since the Son knows the Father, it follows that the Son is God.

“To state briefly what is written in the Gospels: remember that no one fully knows the Son except the Father, nor does anyone fully know the Father except the Son.” This is what I told you earlier. Matthew also says it in chapter 11, verse 27. Saint Cyril is saying: to put it briefly, this is what is written in the Gospels, and you must remember it, as I said before. “Neither separate the Son from the Father, nor, by confusing them together, believe in Son-Fatherhood.” Do not estrange the Son from the Father. Do not separate Him, because, since there is one essence, these two persons are essentially related: they possess one essence. You cannot, therefore, estrange one from the other. John the Evangelist expresses it in this way: the one who does not believe in the Son—or, as he puts it, the one who does not have the Son. To believe and to have are the same here, although “to have” is perhaps stronger than “to believe”; it means to possess and hold fast, something more than merely believing. The one who has the Son also has the Father. Now listen carefully: the one who does not have the Son does not have the Father either. Nothing harsher could have been said

against the Jews. Do you know why? It is as though he were saying to them: Since you do not have the Son, in whom you do not believe, do not imagine that you have the Father. You do not have the Father either. And since you do not have the Father, you are, in the scriptural sense, without God. I do not mean “atheists” in the modern sense of that word; the modern expression is far more ambiguous. I mean it in the literal sense of being without God. “Nor by confusion”—the Greek word has two possible spellings—“believe in Son-Fatherhood.” This means nothing other than that...

the Father is merged with the Son, appearing as the Father in the Old Testament, as the Son in the New Testament, and as the Holy Spirit in history. Sabellius was one of those who attempted to theologize about the doctrine of the Holy Trinity while always using human reason as his means of interpreting and understanding it. You should know what heresy is. I will give you a definition: heresy is the rationalistic interpretation of dogma. Whoever tries to explain dogma by human reasoning alone

—that is, to rationally explain what has been revealed and handed down in Holy Scripture—will inevitably fall into heresy. What, then, is heresy? It is the rationalistic interpretation of dogma. That is what we call heresy. Sabellius, Arius, Macedonius, and the others all attempted to explain the doctrine of the Holy Trinity. Human reason cannot comprehend the Mystery: how can there be one essence and three persons? According to Aristotle, and naturally according to all the philosophers, each person has one essence, just as each individual object has one essence.

So, if there are three persons, there must be three essences. Notice that this is a rationalistic, philosophical interpretation. But if there are three essences, then there are three gods, and we cannot introduce three gods. Therefore, they reasoned, there cannot be three persons. There must be one person who manifests himself in three different ways. According to Sabellius, the first mode is God’s initial appearance as the Father; afterward He appears as the Son, and then as the Holy Spirit. Yet He always remains one person. This is a dreadful heresy that attacks the doctrine of the Holy Trinity. For this reason, the Church condemned Sabellius, and this heresy is called

Sabellianism, after his name, or Son-Fatherhood, because it identifies the Son with the Father and claims that they are actually one person. So Saint Cyril says: do not separate the Father from the Son, but neither believe that there has been a confusion—that is, a merging of the persons—which would produce this Son-Fatherhood. You see how the Greek term combines “Son” and “Father” into a single word. “But believe that the Son is the Only-Begotten of the one God, God the Word before all ages.” There are two points here.

“The Word is not spoken sound dispersed into the air, nor is He to be compared with words that have no hypostasis. Rather, He is the Word who is the Son, the Creator of rational beings, the Word who hears the Father and Himself speaks.” The Word. The Son is given the name the Word, as John the Evangelist presents Him to us. And what can one say about this? We simply say that John presents Him in this way. Yet consider the philosophizing theologians of every age, who ask: Why does John call the Son of God the Word?

“In the beginning was the Word, and the Word was with God, and the Word was God.” Why does he call Him this? Did John perhaps take the idea from Philo the Jew, the philosophically minded Jewish writer? Or did he take it from the Ionian philosophers? After all, John lived in Ephesus, the principal cradle of the Ionian philosophers, who spoke about the logos. My beloved, the logos of the Greek philosophers has nothing whatsoever to do with the Word in John’s account in Holy Scripture. It has no connection with Philo or with the philosophers—with none of them.

I would tell you this: the word “logos” is already present in the Old Testament itself. A verse from the Psalms says—and there are many such verses in Holy Scripture—“He will send forth His word and heal them.” You will send forth Your word, it says, and He will heal them. But look closely here; let us turn to the Old Testament.

The Old Testament. Consider this form of expression: “You will send forth Your word, and he will heal them.” “He will send forth His word and heal them.” Let us understand it in ordinary human terms. Have you ever seen, imagined, or heard anyone say that a man sends his word to perform some task? It is inconceivable. He sends his word to go and do something—for example, as here, to bring healing? Inconceivable. That is why Saint Cyril says here: Do not imagine that the Word of God is like a human word dispersed into the air—that is, sound striking the particles of the air, which in turn strike the eardrums of those who hear; then the vibration of the eardrum stimulates the brain through the auditory nerve, and thus we understand what has been said. Do not believe that. I will read it again: “Not a spoken word”—not a word uttered by the mouth—“dispersed into the air.”

Such a word is dispersed into the air. But what is the Word of God? He is hypostatic; He is a person. When Scripture says, “He will send forth His word and heal them,” or, “God said, ‘Let there be light,’” this “said” expresses God the Word. The word is Greek, of course, because John wrote in Greek; but the Hebrew expression also refers to the word. For “said” was originally written in Hebrew and, when translated, carries the same relationship: from “to speak” comes “word.” The Gospel was originally written in Greek, but it is based...

on the translated text of the Old Testament, where the word is again mentioned. Therefore, the term “Word” was not borrowed from the philosophers. It was taken from the Old Testament itself. That is what I want to show you now. And this is not a mere spoken word—a bare utterance poured out into the air, among the particles of the air. He is hypostatic; that is, He is a person. He is the second Person of the Holy Trinity. This Word is the maker of rational beings, the Creator of all beings endowed with reason.

Here there is something very beautiful. Pay attention. The Word is called the Word because He is the maker of rational beings. Why am I called rational? You may say that I am now shifting the meaning of the word logos. Until now we have spoken of logos as the spoken word, but now by logos we mean reason, because reason itself is also called logos. The ancient Greeks used the expression “human logos” to mean two things: what we say and what we think. This second meaning—reason—is likewise scriptural. Scripture says that God made man in the image of God; and in the New Testament, man is in the image of Christ. Why is man called rational? Because the One who made him is rational, possessing the nous, the spiritual intellect, and those whom He creates are rational beings—that is, human beings. For this reason, man is also His image. This is something profound. The Word, then, is the Creator of rational beings. That is another reason He is called the Word. I repeat: this is the second meaning. We are not speaking now of the verb “to say,” but of reason—logos. “Concerning these matters, if God grants it, we shall speak more fully at the proper time, for we have not forgotten our purpose: at present we are giving only the principal...

introductions to the faith.” God willing.

The Annunciation, the Annunciation, the Ascension, the Apocalypse, the Resurrection, the Apocalypse. We shall speak briefly now; Saint Cyril says that we will discuss these things in detail later, in the catechetical lectures that follow. And now, my dear friends, we move on to the next chapter, the third doctrinal discourse, which concerns the birth from the Virgin. Let us see what Saint Cyril tells us here. You are ready, of course!

“Thus the only-begotten Son of God, because of our sins, came down from Heaven to earth, taking upon Himself our humanity, which is subject to suffering as ours is, and being born of the Holy Virgin and the Holy Spirit.” How, then, did the Son and Word of God become man? Through the Holy Virgin and the Holy Spirit.

What does it mean that this happened through the Holy Virgin and the Holy Spirit? Remember the Angel’s words in answer to the Most Holy Theotokos, when she asked, “How will this thing you speak of happen to me?” The Angel replied, “The Holy Spirit will come upon you.” The Holy Spirit will overshadow you. Here, in the Incarnation of God the Word, we see that the Father acts, the Son acts, and the Holy Spirit acts—in other words, the whole Triune God, who is never divided in any of His works. Never. Thank you.

The Son has two energies, or modes of operation, and two wills, because He has two natures. But the divine uncreated energy of the Father is the divine uncreated energy of the Son and of the Holy Spirit. Do we not say this in those magnificent troparia of Pentecost, at Vespers of Pentecost? And while we are on the subject, I urge you: when you hear the troparia of the feasts, remember that they are meadows filled with doctrine. Listen carefully. And let the chanters take care not to imagine that the music is the main thing. Music serves and supports the text. The main thing is the content of a psalm or of a troparion being chanted.

That is the essential part. What, then, do we say there? “One power, one divine uncreated energy.” We say, “One power, one divine uncreated energy,” in the troparia of the eve—that is, at Vespers—of the Holy Trinity. One power, one divine uncreated energy. Therefore, the Father alone could not act apart from the Son and the Holy Spirit, nor the Son alone, nor the Holy Spirit alone. Here, then, the Holy Spirit acts—or, more precisely, overshadows—the Holy Virgin, and the Son is born. Do you know that precisely the same thing occurs in the Mystery of the Holy Eucharist? Do you know what we ask there? There too we have the three Persons of the Holy Trinity. The prayer of the Holy Anaphora is addressed to the Father. Do we not say:

“Make”—who is being addressed? You, the Father—“this bread the precious Body of Your Christ.” You, the Father, will change this bread into the Body of Your Christ. We do not say, “of Your Son,” but “of Your Christ,” because the Son was not eternally man. The Son became man, and when we say “Christ,” we confess both natures united. “Of Your Christ.” And then we say, “Changing them by Your Holy Spirit”—that is, changing these Gifts through the divine uncreated energy of Your Holy Spirit. Thus all three Persons are present: the Father wills, the Son becomes incarnate, and the Holy Spirit brings the Incarnation to pass.

Therefore, just as all three Persons of the Holy Trinity are present in the Incarnation of the Son through the Virgin, so too are they present in the Mystery of the Holy Eucharist. Just as the Spirit of God acts there, so He acts here, in the Mystery of the Holy Eucharist. This is profoundly important! This, then, is how the Son of God became man.

What a mystery! “He became man, He became man, He truly became man.” Yes, Saint Cyril says, “The Incarnation did not take place merely in appearance or imagination, but in truth.” This Incarnation was not merely “in appearance”—the Greek expression is in the dative case—

or according to imagination, as the accusative expression would have it. As I told you, there was a heresy held by the Docetists, who said that Christ, the Son of God, became man only in appearance, only as an illusion. Consequently, they claimed that on the Cross He neither felt pain nor truly suffered, because His body was not a real body. It was something other than a body, an imaginary body. This is a dreadful teaching, a blow against salvation itself. For if the Son did not truly become man, then human nature cannot be saved. We have no salvation. These are grave matters. It is well worth learning about these heretical positions, because by confronting them we can learn the truth of the Gospel. Docetism strikes at the very heart of salvation. It is terrible. What kind of salvation would then be lost? True, ontological salvation—the salvation of the whole human person. Salvation is not merely the forgiveness of sins. Salvation is not merely the forgiveness of sins. Forgiveness of sins is a necessary condition for salvation. Do you know how many Christians believe that salvation simply means the remission of sins? They ask, “Why did Christ come into the world? To forgive me.” Very well, suppose He has forgiven you. You will still die, and that will be the end of you. What, then, have you gained? The real question is what I shall become afterward.

If the Son did not truly become man, I cannot enter into the process by which my entire being is saved. How am I to conquer death? Christ conquered it. But His victory over death cannot be imaginary, because Christ assumed the nature of my forefather Adam and became a real man. That is why Saint Cyril says here that the Incarnation was not a matter of appearance or imagination, but took place “in truth”—actually and truly. Then he says, “Nor...” Here we meet another heresy. Every short phrase states a truth that corrects some heresy. “Nor did He pass through the Virgin as through a pipe.” What does this mean, “as through a pipe”?

It refers to the heresy formulated by Nestorius, who claimed that the Most Holy Theotokos was not Theotokos, the God-bearer, but merely Christotokos, the bearer of Christ. According to this claim, she gave birth to an ordinary man, and the divine nature merely passed through her as though she were a pipe, just as water travels from the aqueduct through a pipe to the faucet in my house. The Most Holy Theotokos was not a pipe through which the Godhead passed after she had given birth to a son. Rather, the Theotokos gave Him her own flesh, her human flesh, and the divine nature was united with it. Therefore, she did not give birth to a mere man with whom the Godhead was united only afterward.

The Most Holy Theotokos is not Christotokos; she is Theotokos. This is a great, great truth. “But He truly took flesh from her and was truly nourished with milk.” Why does Saint Cyril add, “He was truly nourished with milk”? To show that His humanity was not imaginary. The Child she bore drank milk so that He might grow. He was nourished with milk. Do not regard it as insignificant when the Church depicts various forms of what is fundamentally the same image: the Most Holy Theotokos bearing Christ.

As a rule, in ninety-nine out of every hundred icons in our Orthodox tradition, the Most Holy Theotokos is depicted with Christ. In a very small number of icons she is shown praying to Christ without holding Him as an infant. Why does the Church almost always depict the Most Holy Theotokos with Christ? To reveal the relationship between her and Christ. It is therefore no accident that the iconography of the Theotokos assumes many forms. Take note: this is not simply for artistic variety, to offer visual relief to those who look upon and venerate the icons. We have one particularly bold icon of the Most Holy Theotokos—very bold indeed.

In it, she has uncovered one breast and is nursing Jesus. Such an icon exists. This is something we often see mothers do. Sometimes a mother may not give it much thought and may nurse her child in front of others by uncovering her breast. The Church herself presents it in this way. As I said, under ordinary circumstances such an exposure might not be considered modest, but the purpose here is not to display anything indecent. Iconography in the Church is not mere painting intended either to beautify or to scandalize.

Iconography in the Church is doctrinal. So when the Most Holy Theotokos uncovers her breast to nurse Jesus, do you know what the icon seeks to teach? Precisely what Saint Cyril tells us here in words: that her Son, who is the Son of God, is both the Son of God and the Son of the Virgin. How beautifully the troparion says it: “The Son of God becomes the Son of the Virgin.” He is truly the Son of the Virgin—so truly her Son that she uncovers her breast to nurse Him. His humanity is not imaginary. He is truly and actually the Child whom she bore, a Child who needed nourishment in order to grow. It is a very stark realism,

a stark realism that expresses precisely the doctrine of our faith.

“He truly ate as we do,” Saint Cyril insists, you see, “and truly drank as we do,” for He truly ate as we eat and truly drank as we drink. “For if the Incarnation is an illusion, then salvation too is an illusion.” If the Incarnation is merely an illusion—a product of the imagination, and not the real Incarnation of the Son of God—then our salvation too is fictitious and imaginary. I would like you to remember this line, perhaps not word for word, but at least its meaning. I will say it again: “For if the Incarnation is an illusion, then salvation too is an illusion.” Plain, concise, and crystal clear. In this whole section, we could have quoted only this one sentence, for it shows and establishes the doctrine that the Son of God became man. “Christ is twofold: man in what is seen”—what was visible was His human nature—“and God in what is unseen”—what was invisible was His divine nature. “As man, He truly ate as we do,” eating truly as a man, just as we eat, “for His flesh was subject to the same sufferings as ours,” because His flesh shared our capacity to suffer.

“Yet as God, He fed the five thousand with five loaves”; at the same time, as God, He fed five thousand people, making the five loaves sufficient to satisfy them all. He is God: perfect God and perfect man. “As man, He truly died; yet as God, He raised those who had been dead for four days. As man, He slept in the boat; yet as God, He walked upon the waters.” He sleeps in the boat. When the disciples awaken Him, they cry, “Lord, there is a storm—we are perishing!” The man sleeps, but as God He walks upon the waters. He is perfect man and perfect God: the God-Man. The standard of our true faith is the God-Man, Jesus Christ, and at the Judgment we shall be judged by this standard: whether we truly believed that the Son of God is also the Son of Man. This is indeed the standard of faith, Orthodoxy, and salvation.

Συνεχίζοντες, αγαπητοί μου, την περιληπτική ανάλυση των δέκα δογμάτων που λέγει ο Άγιος Κύριλλος, προκειμένου να έχουν οι κατηχούμενοί του μία γενική ιδέα πριν κάνει τη λεπτομερή ανάλυση. Και αφού μιλήσαμε περί του Θεού ως το πρώτο και θεμελιώδες και βασικόν δόγμα, ερχόμεθα στο δεύτερο δόγμα, που είναι περί του Χριστού. Διότι πράγματι μπορούμε να πούμε ότι τα θεμελιώδη δόγματα της πίστεώς μας είναι δύο. Είναι το δόγμα της Αγίας Τριάδος και το δόγμα της ενανθρωπίσεως του Δευτέρου Προσώπου της Αγίας Τριάδος. Και ναι μεν μας ομίλησε περί του Θεού ο Άγιος Κύριλλος, γενικά περί του Θεού, αλλά μιλώντας όμως τώρα πιο αναλυτικά περί του Χριστού και περί του Αγίου Πνεύματος πιο κάτω, αναμφισβήτητα αναφέρεται εις το δόγμα της Αγίας Τριάδος. Αλλά εδώ λέει περί του Χριστού, δεν λέει περί του Υιού, που σημαίνει τη θεανθρωπίνη φύση του Χριστού, και τη Θεία και την ανθρωπίνη. Άρα στην πραγματικότητα συμπεριλαμβάνει και τα δύο αυτά θεμελιώδη δόγματα. Πράγματι, σας ξαναλέω άλλη μια φορά, τα δόγματα της πίστεως είναι δύο. Από αυτό μπορούμε να ξέρουμε και την ορθοδοξότητα κάποιου ανθρώπου, κατά πόσον ορθοδοξεί. Δηλαδή, εάν δέχεται ότι ο Θεός είναι τριαδικός

ότι το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος ενηνθρώπησε. Αυτά είναι τα θεμελιώδη και σωτηριώδη δόγματα της πίστεώς μας. Όλα τα άλλα εξαρτώνται από αυτά τα δύο. Γι’ αυτό και θα πρέπει να τα χωνέψουμε αυτά καλά, να τα γνωρίσουμε καλά, να μην έχουμε απορίες και ακόμη να μην έχουμε αιρετικές θέσεις, αφού βεβαίως θα έχουμε μια πάρα πολύ καλή γνώση αυτών των πραγμάτων και εφόσον ακόμη πιστεύουμε με όλη την καρδιά μας εις τα δύο αυτά δόγματα. Τα άλλα, αν εγεννήθηκε εκ Παρθένου ή όχι, εάν η Θεία Κοινωνία είναι σώμα και αίμα Χριστού, αυτά περιττεύουν. Γιατί περιττεύουν; Είναι πολύ απλό.

Ας πούμε η περίπτωση για τη Θεία Ευχαριστία. Ποιος είπε, δείχνοντας το κρασί, ότι είναι αίμα του και το ψωμί ότι είναι σώμα του; Ποιος το είπε; Το είπε ο Θεός που ήταν άνθρωπος, γιατί αυτό πιστεύω, αυτό είναι το κλειδί της πίστεώς μου. Αφού το είπε ο Θεός, τέλειωσε. Τι τίθεται θέμα αν είναι το σώμα και το αίμα του Χριστού; Αφού το είπε εκείνος, τέλειωσε. Το θέμα είναι: εκείνος που το είπε είναι ο ενανθρωπήσας Θεός; Εάν είναι, θέμα δεν τίθεται για το θέμα της Ευχαριστίας, είναι πολύ απλό. Γι’ αυτό σας εξήγησα ότι από αυτά τα δύο δόγματα εξαρτώνται όλα τα άλλα. Γι’ αυτό ας τα κρατήσουμε καλά αυτά τα δύο δόγματα. Είναι κυριολεκτικώς θεμέλιοι.

Εισερχόμεθα, αγαπητοί μου, στην ανάλυση του Ιερού Κειμένου. Λέγει ο Άγιος Κύριλλος:

«Πίστευε δὲ καὶ εἰς τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, τὸν ἕνα καὶ μόνον, τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστόν, τὸν ἐκ Θεοῦ Θεὸν γεννηθέντα, τὸν ἐκ ζωῆς ζωὴν γεννηθέντα, τὸν ἐκ φωτὸς φῶς γεννηθέντα». «Τὸν ὅμοιον κατὰ πάντα τῷ γεννήσαντι». Εκείνο το «δὲ» είναι συνδετικό, γιατί προηγουμένως μας μίλησε περί του Θεού. Αφού λοιπόν θα πιστεύεις εις τον Θεό, που λέγει ότι είναι το θεμέλιο της σωτηρίας, τώρα να πιστεύεις και στον Υιόν του Θεού, ο οποίος είναι Υιός του Θεού, ένας και μοναδικός

ο οποίος είναι ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός. Είναι ένας και μόνος, διότι, όπως θα κάνει την ανάλυσή του πιο κάτω, λέγοντας ότι είναι φως εκ φωτός, ζωή εκ ζωής κ.λπ., λοιπόν, για να δείξει ότι ο Υιός είναι της αυτής ουσίας με τον Πατέρα. Και συνεπώς, όταν λέμε ότι είναι ο μόνος Υιός, θα πει ομοούσιος, της αυτής ουσίας με τον Πατέρα. Εμείς λεγόμεθα παιδιά του Θεού, αλλά είμεθα κατά χάριν, κατά υιοθεσίαν παιδιά του Θεού, που σημαίνει ότι δεν μας εγέννησε ημάς, αλλά μας υιοθέτησε, δηλαδή μας παρεδέχθη.

«Σας δέχομαι παιδιά μου και εσείς θα με λέτε πατέρα». Γι’ αυτό μας είπε να λέμε «Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς».

Βέβαια... Βέβαια βρίσκουμε την έκφραση στον Ησαΐα την εξής, εκ μέρους του Θεού: «Ἐγέννησα υἱοὺς καὶ ὕψωσα, αὐτοὶ δέ με ἠθέτησαν». Εκείνο το «Ἐγέννησα υἱούς» είναι καταχρηστικό, είναι μια εικόνα για να δείξει εμφατικά τι σημαίνει όταν ένας πατέρας γεννήσει παιδιά και τον αφήσουν, τον εγκαταλείψουν. Είναι συνεπώς μια εμφατική εικόνα για να δειχθεί το μεγάλο αμάρτημα των ανθρώπων που άφησαν τον Θεό

ο οποίος είναι έτοιμος να δεχθεί τους ανθρώπους ως παιδιά του, και αυτοί τον εγκαταλείπουν. Όχι όμως ότι εκείνο το «Ἐγέννησα υἱούς» σημαίνει ότι οι άνθρωποι είναι από την ουσία του Θεού. Από την ουσία του Θεού Πατρός είναι μόνον ένας, ο Υιός του Θεού, ο Υιός και Λόγος του Θεού, ο οποίος αργότερα, εν χρόνω, διότι ο Υιός είναι άχρονος, θα το δούμε λίγο πιο κάτω, εν χρόνω έλαβε την ανθρωπίνη φύση και συνεπώς ο Υιός του Θεού τώρα είναι με τη θεανθρωπίνη Του φύση. Και τονίζοντας τη Θεία Φύση του Υιού, ο Άγιος Κύριλλος λέει: «Τὸν ἐκ Θεοῦ Θεὸν γεννηθέντα». Γεννάται ο Υιός από τον Πατέρα και, επειδή είναι από την ίδια ουσία, γι’ αυτόν τον λόγο και ο Υιός είναι Θεός. Αυτά δε τα σημεία, όπως ήδη προσέξατε, τα έχουμε και στο Σύμβολο της Πίστεως, που λέμε ότι γεννήθηκε από τον Πατέρα, ότι είναι φως εκ φωτός, Θεός αληθινός. Είναι η ζωή που γεννιέται από τη ζωή, είναι το φως που γεννιέται από το φως, και εκφράσεις

εκφράσεις για να δείξουν το ομοούσιον του Υιού και του Πατρός και συνεπώς και το ομότιμον, ότι είναι της αυτής τιμής και ότι συνεπώς και ο Υιός είναι Θεός, χωρίς να έχουμε φυσικά με αυτό τρεις θεούς, βάζοντας και το Πνεύμα το Άγιο, ή εν προκειμένω εδώ, όπως το αναλύομε, ότι θα έχουμε δύο θεούς. Δεν έχουμε δύο θεούς. Ένας είναι ο Θεός. Ακριβώς αυτό αποτελεί και το Μέγα Μυστήριον της Αγίας Τριάδος, ότι ενώ ο Θεός είναι ένας, τα πρόσωπα είναι τρία. «Τὸν οὐ χρόνῳ τὸ εἶναι κτησάμενον, ἀλλὰ πρὸ πάντων τῶν αἰώνων ἀϊδίως καὶ ἀκαταλήπτως ἐκ τοῦ Πατρὸς γεγεννημένον».

Ο οποίος δεν απέκτησε την ύπαρξή του, το είναι, δεν απέκτησε την ύπαρξή του σε κάποια χρονική στιγμή, διότι ο Υιός είναι αΐδιος, είναι προ πάντων των αιώνων. Αΐδιος θα πει αιωνίως και είναι προ των αιώνων. Και όχι μόνο είναι προ των αιώνων, αλλά ο Πατήρ δημιουργεί τους αιώνας, δηλαδή τον χρόνο, διά του Υιού, όπως λέγει η Αγία Γραφή, και μάλιστα είναι και στη Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου: «δι’ οὗ καὶ τοὺς αἰῶνας ἐποίησας».

Αποτείνεται προς τον Πατέρα η ευχή εκ μέρους του Ιερέως, του Λειτουργού: «Διά του οποίου, Πάτερ Ουράνιε, διά του οποίου Υιού Σου, εδημιούργησες και τους αιώνας». Δηλαδή ποιος είναι ο δημιουργός των αιώνων; Είναι ο Πατήρ διά του Υιού, εν Αγίω Πνεύματι. Όχι λοιπόν μόνο είναι προ των αιώνων, αλλά είναι και ο δημιουργός των αιώνων Υιός.

Διότι ο Άρειος έλεγε ότι ποτέ χρόνος, ότε ουκίν». Αυτή είναι η πιο μεγάλη βλάσφημη κουβέντα που ειπώθηκε ποτέ εναντίον του Υιού. Η πιο βλάσφημη κουβέντα που πραγματικά εγέννησε όλες τις άλλες αιρέσεις.

Γι’ αυτό θεωρείται ο Άρειος ότι είναι ένας γνήσιος πρόδρομος του Αντιχρίστου. Τι θα πει Αντίχριστος; Ο αρνούμενος. Τον ορισμό, ξέρετε, του Αντιχρίστου τον δίνει ο Άγιος Ιωάννης ο Ευαγγελιστής στις επιστολές του. Ποιος, λέγει, είναι ο Αντίχριστος; Ποιος άλλος είναι, λέγει, παρά εκείνος ο οποίος αρνείται ότι ο Υιός ήλθε εν σαρκί; Είτε αρνηθώ την ανθρωπίνη φύση του Υιού είτε αρνηθώ τη θεία φύση του Υιού, ακριβώς αυτό είναι το πνεύμα του Αντιχρίστου. Αυτό είναι. Τι άλλο θα κάνει ο Αντίχριστος; Θα αρνηθεί τη θεανθρωπίνην φύση του Χριστού. Είναι φοβερό και, ακριβέστερα

όσοι αρνήθηκαν την ανθρωπίνη φύση είναι οι Δοκήτες και είναι παλαιότεροι του Αρείου, είναι αρχαιότεροι, αφού λόγο γι’ αυτούς κάνει ο Άγιος Ιγνάτιος σχεδόν σε όλες τις επιστολές του, ο οποίος είναι των αρχών του δευτέρου αιώνος. Και το άλλο, η άρνησις της Θείας Φύσεως, που το κάνει ο Άρειος. Ο Άρειος, αυτό που έκανε, είναι, σας είπα, γνήσιος αντιπρόσωπος του Αντιχρίστου, και όταν έλθει ο Αντίχριστος αυτό θα αρνηθεί. Δεν θα αρνηθεί την ανθρωπίνη φύση του Χριστού, αλλά θα αρνηθεί τη Θεία Φύση του Χριστού. Αυτό θα αρνηθεί. Είναι λοιπόν γνήσιον πνεύμα Αντιχρίστου. Φοβερό να το λέει. Έτσι, αυτό που έλεγε ο Άρειος είναι: «ἦν ποτε

χρόνος, ὅτε οὐκ ἦν». Υπήρξε κάποιος χρόνος που δεν υπήρχε ο Υιός. Αυτό απορρίπτεται από την ίδια την Αγία Γραφή, διότι ο Υιός όχι μόνο υπάρχει προ του χρόνου, αλλά είναι και ο δημιουργός του χρόνου, όπως προηγουμένως σας εξήγησα. «Ἀκαταλήπτως δὲ ἐκ τοῦ Πατρὸς γεγεννημένον». Πώς γεννάται εκ του Πατρός; Ακατάληπτα. Δεν μπορούμε να το κατανοήσουμε. Ήταν, αγαπητοί μου, μια φυσική γέννηση, στην οποία υφιστάμεθα. Διότι εμείς γεννάμε, εμείς οι άνθρωποι γεννάμε, και είμεθα μέσα στον χώρο της διαδικασίας της γεννήσεως. Σας

πληροφορώ, δεν μπορούμε να κατανοήσουμε τι σημαίνει γέννησις, σύλληψις και γέννησις. Δεν το κατανοούμε. Το ξέρετε, είναι ένα μυστήριο αυτό. Ένα μυστήριο. Όσες φορές θα έχετε σκύψει μπροστά στο παιδί σας, θα λέτε: «Ποιος είναι αυτός; Ποιος είναι αυτός ο άνθρωπος; Από μένα βγήκε. Τι θα πει βγήκε από μένα;». Δηλαδή, μυστήριο είναι. Η δημιουργία ενός άλλου ανθρώπου είναι ένα αφανές μυστήριο. Ακατανόητο. Σκεφτείτε τώρα πόσο ακατανόητο είναι το μυστήριο, αληθώς ακατάληπτο, η γέννηση του Υιού από τον Πατέρα. Διότι, όπως λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος, μην νομίσεις και το μυαλό σου πάει ότι η γέννηση του Υιού από τον Πατέρα, η αΐδιος γέννησις του Υιού από τον Πατέρα, ότι έχει τις διαδικασίες εκείνες που έχει μια ανθρώπινη γέννηση.

Μάλιστα λέγει λεπτομερώς: «Τι, θα υπάρξει, υπήρξε γαστέρα, λαγόνες στον Πατέρα;». Αυτά, λέει, όλα είναι εντελώς ανθρώπινα. Τι σημαίνει «ο Υιός γεννάται»; Δεν καταλαβαίνουμε τίποτα. Μόνο επαναλαμβάνουμε τη φράση, τη λέξη «γεννάται», γιατί αυτό είναι που μας διδάσκει η Γραφή. Τι σημαίνει, δεν ξέρουμε τίποτα. «Το Πνεύμα το Άγιον εκπορεύεται εκ του Πατρός». Τι σημαίνει; Δεν καταλαβαίνουμε τίποτα. Αλλά λέμε τις ίδιες λέξεις που είναι μέσα στην Αγία Γραφή ως αποκάλυψη, και τίποτα περισσότερο από αυτά δεν γνωρίζουμε. «Τὴν σοφίαν Θεοῦ καὶ τὴν δύναμιν καὶ τὴν δικαιοσύνην τὴν ἐνυπόστατον».

Ο Ιησούς Χριστός, που είναι ο Υιός του Θεού που ενηνθρώπησε, και ως Θεός και ως άνθρωπος είναι η σοφία του Θεού, είναι η δύναμις του Θεού, είναι η δικαιοσύνη του Θεού. Προσέξτε όμως αυτό, προσέξτε σε αυτό το σημείο. Η σοφία του Θεού δεν είναι μία αφηρημένη έννοια. Όταν, επί παραδείγματι, λέμε «Θεέ μου, δώσε μου σοφία» ή «ένας άνθρωπος έχει σοφία», τι θα πει «έχει σοφία»; Μήπως έχει κάτι παραπάνω ένας που έχει σοφία από έναν που δεν έχει σοφία; Μήπως υπάρχει δηλαδή οντολογικά σε αυτόν κάτι παραπάνω που έχει τη σοφία; Δηλαδή, αν του ανοίξουμε το κεφάλι, θα βρούμε κάτι παραπάνω να έχει αυτός στο κεφάλι του μέσα; Όχι βέβαια. Είναι μια έννοια η σοφία.

Μια έννοια. Είναι, θα λέγαμε, μια στάση του νου έναντι της γνώσεως. Δεν έχει κάτι άλλο μέσα στο μυαλό του, μέσα στο κεφάλι του, ο άνθρωπος ο οποίος έχει σοφία. Όταν λέει η Αγία Γραφή ότι ο Υιός είναι η σοφία του Θεού, εδώ η σοφία του Θεού δεν είναι μια αφηρημένη έννοια, αλλά είναι πρόσωπον. Γι’ αυτό λέγεται ενυπόστατος σοφία. Ενυπόστατος θα πει προσωπικός, αυτός που είναι πρόσωπο. Υπόστασις θα πει εδώ, εν προκειμένω, θα πει πρόσωπο. Συνεπώς, όταν λέμε ότι ο Υιός είναι η ενυπόστατος σοφία του Θεού, θα

πει η σοφία του Θεού όχι ως αφηρημένη έννοια, γιατί βεβαίως σοφία έχει και ο Πατήρ. Σοφία. Αλλά με την έννοια της υποστάσεως, του προσώπου. Δεν μπορούμε να πούμε δηλαδή ότι ο Υιός έχει σοφία και ο Πατήρ είναι άσοφος. Περίεργο θα ήταν. Και ο Πατήρ είναι σοφός και ο Υιός είναι σοφός και το Πνεύμα το Άγιο είναι σοφόν, αλλά όχι με αυτή την έννοια βεβαίως. Ο Άγιος Τριαδικός Θεός είναι σοφός, λέμε «ο σοφός Θεός», αλλά με την έννοια του προσώπου, ότι ο Υιός λέγεται σοφία, αλλά πρόσωπο, προσωπική σοφία, ενυπόστατος σοφία. Πολύ συχνά θα κείμενα των πατέρων τη λέξη ενυπόστατος.

Είναι λοιπόν η ενυπόστατος σοφία του Θεού και η ενυπόστατος δύναμις του Θεού, είναι και η ενυπόστατος δικαιοσύνη του Θεού. Θυμόσαστε εκεί στην πρώτη προς Κορινθίους επιστολή, στο πρώτο κεφάλαιο, στο στίχο 24, που λέει τα εξής: Εμείς, λέει, πιστεύομε ότι το Ευαγγέλιο είναι Θεού δύναμις και Θεού σοφία. Λέει ο Απόστολος Παύλος στους Κορινθίους ότι είναι Θεού δύναμις και Θεού σοφία. Αυτό το «δύναμις και σοφία» δεν είναι αφηρημένες έννοιες, αλλά είναι η ενυπόστατος δύναμις του Θεού και η ενυπόστατος σοφία του Θεού. Ότι ο Πατήρ, ό,τι πράττει ως δύναμη και εκφράζεται η δύναμη του Θεού, εκφράζεται δια του Υιού, ο οποίος είναι δύναμις.

Ίδια του Υιού. Είτε πω «η δύναμις του Θεού», είτε πω «ο Υιός του Θεού», είναι το ίδιο πράγμα. Είτε πω «σοφία του Θεού», είτε πω «ο Υιός του Θεού», είναι το ίδιο πράγμα.

Εν δεξιᾷ του Πατρὸς πρὸ πάντων τῶν αἰώνων καθεζόμενον. Αυτός ο οποίος κάθεται εις τα δεξιά του Θεού Πατρός —και δεν υπάρχουν στο Θεό αριστερά και δεξιά, αλλά εκφράζει την εύνοια— ότι κάθεται, λέγει, προ των αιώνων στα δεξιά του Θεού Πατρός. Βεβαίως, το καθεζόμενον στα δεξιά του Θεού Πατρός προσιδιάζει περισσότερο εις την ανθρωπίνη φύση του Χριστού. Διότι θυμηθείτε, όταν ο Διάκονος Στέφανος είδε τη δόξα του Θεού και είπε ότι «βλέπω», λέγει, «τον Ιησού Χριστό να είναι δεξιά της δόξης του Θεού».

Εδώ μια πολύ μεγάλη ακριβολογία: δεν λέει «δεξιά του Θεού», «δεξιά της δόξης του Θεού». Αλλά δεν θα το αναλύσουμε περισσότερο, γιατί ομιλεί για την ανθρωπίνη φύση του Χριστού και αυτό έχει πάρα πολύ σημασία. Προσιδιάζει λοιπόν περισσότερο το «εκ δεξιών του Θεού» ως ανθρωπίνη φύσις. Ως θεία φύσις δεν υπάρχει αριστερά και δεξιά· υπάρχει μία ουσία.

Ουσία. Θέλει όμως να δείξει και στην άλλη περίπτωση την εύνοια του Θεού Πατρός προς τον Υιόν. Οὐ γὰρ ὥς τινες ἐνόμισαν, μετὰ τὸ πάθος στεφανωθείς, ὡς ἐκ προκοπῆς ὑπὸ Θεοῦ διὰ τὴν ὑπομονὴν ἔλαβε τὸν ἐκ δεξιῶν θρόνον· ἀλλ’ ἐξ οὗπέρ ἐστιν, ἔστι δὲ γεννηθεὶς ἐκ Πατρός, ἀϊδίως ἔχει τὸ βασιλικὸν ἀξίωμα, συγκαθεζόμενος τῷ Πατρὶ Θεός, καὶ Σοφία καὶ Δύναμις, καθὼς ἤκουσας. Σε αυτή τη φράση ο Άγιος Κύριλλος θέλει να πει το εξής: ότι δεν πήρε ο Υιός αυτή την εύνοια αφού στεφανώθηκε μετά την νίκη του, που φάνηκε υπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δε σταυρού, δηλαδή κατά προκοπήν. Δηλαδή ο Υιός δεν επήρε την εύνοια κατά προκοπήν, αλλά την εύνοια την έχει κατ’ ουσίαν ως προς τη θεία ιδίως φύσην, διότι είναι πάντοτε Θεός. Εκένωσεν εαυτόν ο Υιός,

έκανε αυτό όχι γιατί άδειασε από Θεία Δόξα· περιέκρυψε τη Θεία Δόξα. Δεν μπορεί ο Θεός να αδειάσει από Θεία Δόξα· ήταν αδιανόητο αυτό το πράγμα. Αυτό το «εκένωσεν» δεν αναφέρεται στη θεότητα, αλλά ότι η θεότητα δεν φαίνεται στην ανθρωπίνη φύση· όχι ότι δεν υπάρχει, δεν φαίνεται. Δηλαδή δεν ήρθε να κατατρομάξει τους ανθρώπους με Θεία Δόξα· αυτό θέλει να πει. Ώστε εδώ βλέπει κανένας ότι ο Χριστός είναι φύσει Θεός και δεν γίνεται κατά προκοπήν Θεός. Εμείς οι άνθρωποι γινόμαστε κατά προκοπήν θεοί. Εάν προκόψουμε, όπως λέει ο Άγιος Θεόφιλος Αντιοχείας, εάν, λέει, ο Αδάμ προέκοπτε στην αρετή,

λέγει, θα γινόταν ένας θεός· εκείνο ακριβώς που ο διάβολος έτρεξε να του πει, ότι μπορεί να γίνει θεός όχι κατά προκοπή αλλά κατά παράβαση της εντολής του Θεού. Σημαντικό αυτό. Έτσι ο Υιός του Θεού δεν είναι κατά προκοπή Θεός· είναι κατά φύσιν Θεός. Είναι δηλαδή βασική αίρεσις· αυτό να το προσέξουμε πολύ. Τῷ Πατρὶ συμβασιλεύων καὶ πάντων διὰ τοῦ Πατρὸς δημιουργός. Συμβασιλεύει με τον Πατέρα πάντα και είναι δημιουργός δια του Πατρός πάντων. Είναι ο αιώνιος δημιουργός. Ο Πατήρ πάντα δημιουργεί. Όταν δημιουργεί —τώρα δεν δημιουργεί— ο Πατήρ δημιουργεί δια του Υιού. Πάντοτε. Αλλά ἀνελλιπὴς θεότητος ἀξίᾳ καὶ γινώσκων τὸν γεννήσαντα, καθὼς γινώσκεται ὑπὸ τοῦ γεννήσαντος. Εις τη θεότητα, εις την αξία της θεότητος, είναι ανελλιπής· δεν του λείπει τίποτε του Υιού. Ό,τι ο Πατήρ είναι, και ο Υιός.

Αυτό το παίρνει ο Άγιος Κύριλλος από τον Ιωάννη· το λέγει και ο Ματθαίος σε αυτό το σημείο: «Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνον ο Υιός, και κανείς δεν γνωρίζει ποιος είναι ο Υιός παρά μόνο ο Πατήρ». Την αληθή και σωστή και βαθιά γνώση του ενός και του άλλου την έχουν μόνο τα δύο αυτά πρόσωπα μεταξύ τους.

Προσέξτε. Δεν κάνω λάθος μη αναφερόμενος στο Πνεύμα το Άγιον, επειδή ο λόγος μας δεν είναι για το Πνεύμα το Άγιον. Θα παρακαλέσω, αν θέλετε πληρεστέρα διατύπωση, είναι και το Πνεύμα το Άγιον, διότι κανείς δεν ξέρει το Πνεύμα το Άγιον παρά μόνο ο Πατήρ και ο Υιός. Κανείς δεν ξέρει τον Πατέρα παρά μόνο το Πνεύμα το Άγιον και ο Υιός, και κανείς δεν ξέρει τον Υιόν παρά μόνο ο Πατήρ και το Πνεύμα το Άγιο. Δηλαδή, το κάθε πρόσωπο της Αγίας Τριάδος γνωρίζει τα άλλα δύο πρόσωπα, και αυτή η γνώση είναι τελεία και απόλυτος. Επειδή όμως εδώ ο λόγος περί του Υιού μόνον, και εξάλλου και ο ίδιος ο Κύριος ομιλεί για τον εαυτόν του και τον Πατέρα, μη αναφερόμενος στο Πνεύμα το Άγιον, είναι τούτο: «Κανείς δεν ξέρει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός. Κανείς δεν ξέρει τον Υιόν παρά μόνο ο Πατέρας». Αυτό τι σημαίνει;

Το είπε ο Χριστός, και μόνο αυτός ο στίχος, αγαπητοί μου, να υπήρχε στην Αγία Γραφή, θα μπορούσαμε να ξέρουμε και να καταλάβουμε ότι ο Υιός είναι Θεός. Ποιος γνωρίζει τον Θεό; Ποιος γνωρίζει την ουσία του Θεού; Κανείς δεν γνωρίζει. Κτίσμα ούτε εγνώρισε ούτε θα γνωρίσει ποτέ την ουσία του Θεού. Αφού λοιπόν ο Υιός γνωρίζει τον Πατέρα, σημαίνει ότι ο Υιός είναι Θεός.

Ἵνα συντόμως εἴπωμεν τὸ ἐν Εὐαγγελίοις γεγραμμένον· μέμνησο ὅτι οὐδεὶς ἐπιγινώσκει τὸν Υἱόν, εἰ μὴ ὁ Πατήρ, οὐδὲ τὸν Πατέρα τις ἐπιγινώσκει, εἰ μὴ ὁ Υἱός. Είναι αυτό το οποίο προηγουμένως σας είπα. Σας είπα, και ο Ματθαίος το λέει, 11, 27. Για να το πούμε, λέει, σύντομα, είναι αυτό που είναι γραμμένο στα Ευαγγέλια, και να το θυμάσαι αυτό, όπως σας είπα προηγουμένως. Καὶ μήτε ἀπαλλοτριώσῃς τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν, μήτε συναλοιφὴν ἐργασάμενος, υἱοπατορίαν πιστεύσῃς. Μην αποξενώσεις από τον Πατέρα τον Υιόν. Μην απαλλοτριώσεις, μην αποξενώσεις. Διότι, αφού είναι μία ουσία, τα δύο αυτά πρόσωπα έχουν σχέση ουσιώδη. Δηλαδή είναι μία ουσία. Δεν μπορείς λοιπόν να αποξενώσεις το ένα από το άλλο. Σε αυτό επάνω ο Ευαγγελιστής Ιωάννης το λέει ως εξής: Εκείνος που δεν πιστεύει στον Υιόν —το λέει έτσι— εκείνος που δεν έχει τον Υιόν —είναι το ίδιο, πιστεύω, έχω, είναι το ίδιο· μάλιστα το «έχω» είναι ίσως ισχυρότερο του «πιστεύω», σημαίνει κατέχω, κρατώ, κάτι παραπάνω λοιπόν από το πιστεύω. Εκείνος που έχει τον Υιόν έχει και τον Πατέρα. Ακούστε τώρα εδώ: Εκείνος που δεν έχει τον Υιόν, ούτε τον Πατέρα έχει. Δεν θα μπορούσε να ειπωθεί πιο σκληρός λόγος από αυτόν

κατά Ιουδαίων. Ξέρετε γιατί; Διότι ως να τους έλεγε: Εφόσον δεν έχετε τον Υιόν, τον οποίο δεν πιστεύετε, τότε μην νομίζετε ότι έχετε και τον Πατέρα. Ούτε τον Πατέρα έχετε. Και αφού δεν έχετε ούτε τον Πατέρα, είσαστε, με την έννοια την αγιογραφική, άθεοι. Όχι με τη σύγχρονη έννοια της λέξης «άθεος»· αυτό χωράει πολύ νερό, αυτή η σύγχρονη έκφραση της «άθεος». Αλλά με την έννοια της λέξης «άθεος». Καὶ μήτε συναλοιφὴν —το «λοι», όμικρον γιώτα, ή και γιώτα, έχει δύο γραφές— που επίστευε στην υἱοπατορίαν, δεν είναι τίποτε άλλο παρά ότι...

ο Πατήρ συγχωνεύεται με τον Υιόν και εις μεν την Παλαιά Διαθήκη εμφανίζεται ως Πατήρ, εις δε την Καινή Διαθήκη εμφανίζεται ως Υιός, εις δε την ιστορία ως Πνεύμα Άγιον. Δηλαδή, ο Σαβέλλιος ήταν ένας από εκείνους οι οποίοι θέλησαν να θεολογήσουν επάνω στο δόγμα της Αγίας Τριάδας, έχοντας ανά πάσα στιγμή ως ερμηνεία κατανοήσεως του δόγματος της Αγίας Τριάδας τον ορθό λόγο. Είναι δε γνωστό ότι τι είναι η αίρεσις. Να το ξέρετε, θα σας δώσω έναν ορισμό. Λοιπόν, αίρεσις είναι η λογική ερμηνεία του δόγματος. Εκείνος που θα προσπαθήσει να ερμηνεύσει λογικά το

δόγμα, δηλαδή αυτό που απεκαλύφθηκε και είναι κατατεθειμένο στην Αγία Γραφή, αυτός πρέπει να έρθει στην αίρεση. Τι είναι λοιπόν η αίρεσις; Είναι η λογική ερμηνεία του δόγματος. Αυτό λέγεται αίρεσις. Ο Σαβέλλιος, ο Άριος, ο Μακεδόνιος και ο έτερος, όλοι αυτοί προσπάθησαν να ερμηνεύσουν το δόγμα της Αγίας Τριάδος. Επειδή λογικά δεν κατανοεί το μυστήριο, πώς είναι δυνατό να έχουμε μία ουσία και τρία πρόσωπα; Επειδή, κατά τον Αριστοτέλη και φυσικά και όλους τους φιλοσόφους, το κάθε πρόσωπο έχει μία ουσία και το κάθε αντικείμενο έχει μία ουσία.

Λοιπόν, έχουμε τρία πρόσωπα, πρέπει να έχουμε τρεις ουσίες. Εδώ τώρα είναι λογική ερμηνεία, προσέξτε, φιλοσοφική. Αλλά αν έχουμε τρεις ουσίες, τότε έχουμε τρεις θεούς. Αλλά δεν μπορούμε να εισαγάγουμε τρεις θεούς. Άρα λοιπόν θα πρέπει να μην έχουμε τρία πρόσωπα. Πρέπει να έχουμε ένα πρόσωπο που εκφράζεται με τρεις τρόπους. Ο πρώτος τρόπος κατά τον Σαβέλλιο είναι ότι εμφανίζεται αρχικά ο Θεός ως Πατήρ, μετά εμφανίζεται ως Υιός και μετά εμφανίζεται ως Πνεύμα Άγιον. Αλλά πάντα παραμένει ένα πρόσωπο. Φοβερή αίρεσις που προσβάλλει το δόγμα της Αγίας Τριάδας. Γι’ αυτό και η Εκκλησία μας —περί τώρα να σας πω— κατεδίκασε τον Σαβέλλιο και η αίρεσις αυτή λέγεται

Σαβελλιανισμός, από το όνομά του, ή υἱοπατορία, που ταυτίζει τον Υιόν με τον Πατέρα, ότι είναι στην πραγματικότητα ένα πρόσωπο. Μη λοιπόν, λέγει, αποξενώσεις τον Πατέρα από τον Υιόν, ούτε να πιστεύσεις ότι συνέβη συναλοιφή, δηλαδή συγχώνευση των προσώπων, για να έχουμε αυτή την υἱοπατορία. Βλέπετε, Υιός, Πατήρ, υἱοπατορίαν· είναι σύνθετη λέξη. Αλλά πίστευε ἑνὸς Θεοῦ μονογενῆ εἶναι τὸν Υἱόν, τὸν πρὸ πάντων τῶν αἰώνων Θεὸν Λόγον. Είναι δύο τα πράγματα.

Λόγος οὐ προφορικός, εἰς ἀέρα διαχεόμενος, οὐδὲ λόγοις ἀνυποστάτοις ἐξομοιούμενος, ἀλλὰ Λόγος Υἱός, λογικῶν ποιητής, Λόγος ἀκούων τοῦ Πατρὸς καὶ λαλῶν αὐτός. Λόγος. Όταν ο Υιός παίρνει το όνομα Λόγος, που ο Ευαγγελιστής Ιωάννης έτσι μας το αναφέρει —και τι να πει κανείς πάνω σε αυτό τώρα; Λέμε, ο Ιωάννης έτσι το αναφέρει. Βλέπετε τώρα τους φιλοσοφούντας θεολόγους όλων των αιώνων: γιατί τάχα ονομάζει ο Ιωάννης τον Υιόν του Θεού Λόγον;

Το «ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος». Γιατί τάχα; Μήπως πήρε από τον Φίλωνα τον Εβραίο, τον φιλοσοφούντα Εβραίο; Μήπως πήρε από τους Ίωνες φιλοσόφους; Επειδή ο Ιωάννης έζησε εις την Έφεσον, την κοιτίδα, κυρίως την κοιτίδα εκεί των Ιώνων φιλοσόφων, που μίλησαν περί του λόγου. Καμιά σχέση δεν έχει, αγαπητοί μου, ο λόγος των Ελλήνων φιλοσόφων με τον Λόγο του Ιωάννου στην Αγία Γραφή. Ούτε με τον Φίλωνα ούτε με τους φιλοσόφους· με κανέναν δεν έχει σχέση.

Θα σας έλεγα το εξής: Η λέξις «λόγος» είναι κατατεθειμένη εις αυτή την Παλαιά Διαθήκη. «Εξαποστελεῖ τὸν λόγον αὐτοῦ», λέει ένας ψαλμικός στίχος —και πόσοι δεν είναι αυτοί οι στίχοι μέσα στην Αγία Γραφή— «καὶ ἰάσεται αὐτούς». Θα στείλεις, λέει, τον λόγο σου και θα τους θεραπεύσει. Αλλά για κοιτάξτε εδώ, να πάρουμε την Παλαιά Διαθήκη.

Παλαιά Διαθήκη. Πάρτε το σχήμα αυτό διατυπώσεως: «Θα στείλεις τον λόγο σου και αυτός θα θεραπεύσει». «Εξαποστελεῖ τὸν λόγον αὐτοῦ καὶ ἰάσεται αὐτούς». Να τον πάρουμε ανθρωπίνως. Είδατε ποτέ, σκεφτήκατε ποτέ, αντιληφθήκατε ποτέ τη διατύπωση ότι κάποιος άνθρωπος στέλνει το λόγο του για να κάνει μια δουλειά; Αδιανόητο. Στέλνει το λόγο του να πάει να κάνει μια δουλειά, όπως εδώ, να πούμε, τη θεραπεία; Αδιανόητο. Γι’ αυτό λέει εδώ: Μην νομίζεις ότι ο Λόγος του Θεού είναι ο λόγος του ανθρώπου που διαχέεται εις τον αέρα, δηλαδή που κρούει, θα λέγαμε, τα μόρια του αέρος και αυτά με τη σειρά τους στο τύμπανο των αυτιών των ανθρώπων και, πληττόμενο το τύμπανο, να φέρει ερεθισμό δια του ακουστικού νεύρου στον εγκέφαλο και να πάρουμε γνώση των ακουομένων. Μην το πιστέψεις αυτό. Το ξαναδιαβάζω: «Λόγος οὐ προφορικός», δεν είναι λόγος που φεύγει προφορικά, «εἰς ἀέρα διαχεόμενος».

Διαχέεται στον αέρα ο λόγος αυτός. Αλλά τι; Ενυπόστατος. Όταν λέγει εδώ «Εξαποστελεῖ τὸν λόγον αὐτοῦ καὶ ἰάσεται αὐτούς» ή «εἶπεν ὁ Θεός· γενηθήτω φῶς», αυτό το «εἶπεν» εκφράζει τον Θεό Λόγο. Το «εἶπεν» ελληνικά πάντοτε, γιατί ο Ιωάννης έγραψε ελληνικά, αλλά και εβραϊκά η λέξις αναφέρεται στο λόγο, διότι εκείνο το «εἶπεν» φυσικά γράφτηκε εβραϊκά και, μεταφραζόμενο, είναι το ίδιο: από το «λέγω», «λόγος». Το Ευαγγέλιο γράφηκε πρωτοτύπως ελληνικά, αλλά στηρίζεται...

στη γραφή της Παλαιάς Διαθήκης κατά μετάφραση, που εκεί αναφέρεται πάλι ο λόγος. Άρα η λέξις «λόγος» δεν είναι παρμένη από τους φιλοσόφους. Η λέξις «λόγος» είναι παρμένη από την ίδια την Παλαιά Διαθήκη. Αυτό θέλω να σας δείξω τώρα. Και δεν πρόκειται περί λόγου ψιλού, προφορικού —το «ψι» με γιώτα— δηλαδή γυμνού λόγου προφορικού που χύνεται στον αέρα, στα μόρια του αέρα. Είναι ενυπόστατος, δηλαδή είναι πρόσωπο. Είναι το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδας, ο οποίος Λόγος είναι ποιητής λογικών· είναι ο δημιουργός όλων των λογικών όντων.

Εδώ κάτι πολύ ωραίο. Προσέξτε. Ο Λόγος λέγεται Λόγος διότι είναι ο ποιητής των λογικών όντων. Γιατί λέγομαι εγώ λογικός; Τώρα θα μου πείτε, κάνω μια μετάθεση της σημασίας της λέξεως λόγος. Διότι τόση ώρα λέγαμε ότι ο λόγος είναι προφορικός, ενώ τώρα με την έννοια, με τη λέξη λόγος, εννοούμε κάτι που είναι στη λογική, γιατί και η λογική λέγεται λόγος. Οι αρχαίοι Έλληνες έλεγαν ο ανθρώπινος λόγος και εννοούσαν δύο πράγματα: αυτό που μιλάμε και αυτό που σκεφτόμαστε. Με τη δεύτερη αυτή σημασία, λογική, και αυτή ομοίως είναι αγιογραφική, όταν λέγει: Ο Θεός έκανε τον άνθρωπο κατ’ εικόνα Θεού, τον έκανε. Στην Καινή Διαθήκη κατ’ εικόνα Χριστού είναι ο άνθρωπος. Γιατί λέγεται ο άνθρωπος λογικός; Διότι εκείνος που τον έκανε είναι λογικός, είναι νους, και εκείνα που δημιουργεί είναι λογικά, δηλαδή οι άνθρωποι. Γι’ αυτό και είναι και η εικόνα του. Σπουδαίο πράγμα. Είναι λοιπόν ο δημιουργός των λογικών όντων. Γι’ αυτό λέγεται και Λόγος. Δεύτερη σημασία, το ξαναλέω. Όχι τώρα αυτό που λέμε «λέγω», αλλά αυτό που λέμε λογική. Λόγος. Καὶ περὶ μὲν τούτων κατὰ καιρόν, ἂν ὁ Θεὸς παράσχῃ, πλατύτερον ἡμῖν ῥηθήσεται· οὐ γὰρ ἐπιλανθανόμεθα τῆς προθέσεως, ὅτι κεφαλαιώδεις

εἰσαγωγὰς πίστεως νῦν ποιούμεθα. Και ο Θεός δώσει.

Ευαγγελισμός, Ευαγγελισμός, Ανάληψη, Αποκάλυψη, Ανάσταση, Αποκάλυψη. Θα λέμε σύντομα· λεπτομερώς, λέγει, θα μιλήσουμε αργότερα, στις παρακάτω δηλαδή κατηχήσεις. Και τώρα, αγαπητοί μου, πηγαίνουμε σε ένα παρακάτω κεφάλαιο, σε ένα τρίτο λόγο δογματικό, που αναφέρεται περί της εκ Παρθένου γεννήσεως. Για να δούμε τι μας λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλλος. Είστε βέβαια!

Οὕτως ὁ μονογενὴς Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν, ἐξ οὐρανῶν κατῆλθεν ἐπὶ τῆς γῆς, τὴν ὁμοιοπαθῆ ταύτην ἡμῖν ἀναλαβὼν ἀνθρωπότητα, καὶ γεννηθεὶς ἐξ Ἁγίας Παρθένου καὶ Ἁγίου Πνεύματος. Δηλαδή, πώς έγινε η ενανθρώπιση του Υιού και Λόγου του Θεού; Έγινε από την Αγία Παρθένον και από το Άγιο Πνεύμα.

Τι θα πει έγινε από την Αγία Παρθένον και από το Άγιο Πνεύμα; Ενθυμείστε εκεί που λέγει ο Άγγελος, στην ερώτηση της Παναγίας Θεοτόκου: «Και πώς θα μου γίνει αυτό που μου λες;» Και ό,τι λέγει ο Άγγελος: «Πνεῦμα Ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σέ». Θα σε επισκιάσει το Πνεύμα το Άγιον. Εδώ μάλιστα βρίσκει κανείς, εις το γεγονός της ενανθρωπίσεως του Θεού Λόγου, ότι και ο Πατήρ συντελεί και ο Υιός συντελεί και το Πνεύμα το Άγιο συντελεί, δηλαδή ο όλος Άγιος Τριαδικός Θεός, ο οποίος ουδέποτε χωρίζεται σε μία του πράξη. Ουδέποτε. Ευχαριστώ.

Ο Υιός έχει δύο ενέργειες και δύο θελήσεις, γιατί είναι δύο φύσεις, αλλά η ενέργεια του Πατρός είναι η ενέργεια του Υιού, είναι η ενέργεια του Αγίου Πνεύματος. Δεν λέμε σε εκείνα τα περίφημα τροπάρια της Πεντηκοστής, στον Εσπερινό της Πεντηκοστής, που με την ευκαιρία σας συνιστώ, όταν ακούτε τα τροπάρια των εορτών, είναι λειμώνες δογματικών θέσεων. Να τα προσέχετε. Οι δε ψάλτες ας προσέχουν να μην νομίζουν ότι το κύριον μέρος είναι η μουσική. Η μουσική είναι βοηθητικό στοιχείο. Το κύριον μέρος είναι το περιεχόμενο ενός ψαλμού, ενός ψαλλομένου τροπαρίου.

Είναι το κύριον μέρος. Τι λέμε εκεί λοιπόν; «Μία δύναμη, μία ενέργεια». «Μία δύναμη, μία ενέργεια», λέμε στα τροπάρια της παραμονής, του Εσπερινού δηλαδή, της Αγίας Τριάδας. Μία δύναμη, μία ενέργεια. Δεν μπορούσε λοιπόν να ενεργήσει μόνο ο Πατήρ ή μόνο ο Υιός ή μόνο το Πνεύμα το Άγιον. Εδώ λοιπόν έχουμε ότι το Πνεύμα το Άγιον ενεργεί, ή επισκιάζει καλύτερα, την Αγία Παρθένον και έχουμε τη γέννηση του Υιού. Το ξέρετε ότι ακριβώς το ίδιο πράγμα έχουμε και εις το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας; Ξέρετε τι ζητούμε; Και εκεί έχουμε τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας. Η ευχή της Αγίας Αναφοράς απευθύνεται προς τον Πατέρα. Δεν λέμε και:

«Ποίησον», ποιος; Συ, ο Πατήρ, «τὸν μὲν ἄρτον τοῦτον τίμιον Σῶμα τοῦ Χριστοῦ σου». Εσύ, ο Πατήρ, θα μεταβάλεις τούτο το ψωμί σε σώμα του Χριστού σου. Δεν λέμε του Υιού σου, αλλά του Χριστού σου, διότι ο Υιός δεν είναι άνθρωπος. Ο Υιός έγινε άνθρωπος και, όταν λέμε Χριστός, ενώνουμε και τις δύο φύσεις. Του Χριστού σου. Και λέμε παρακάτω: «μεταβαλὼν τῷ Πνεύματί σου τῷ Ἁγίῳ». Αφού τα μεταβάλεις αυτά με την ενέργεια του Αγίου σου Πνεύματος. Και τα τρία πρόσωπα λοιπόν είναι. Ο Πατήρ θέλει, ο Υιός σαρκούται και το Πνεύμα το Άγιον συντελεί στη σάρκωση.

Όπως λοιπόν εκεί, στην ενανθρώπιση του Υιού με την Παρθένον, έχουμε τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδος, έτσι και στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Όπως το Πνεύμα του Θεού εκεί ενεργεί, έτσι και εδώ, στο μυστήριο της Ευχαριστίας, ενεργεί. Σπουδαίο αυτό! Έτσι λοιπόν ενανθρώπησε ο Υιός του Θεού.

τρόπισε! Ἐνηνθρώπησεν, ἐνηνθρώπησεν, ἐνηνθρώπησεν ἀληθῶς. Ναι, λέει ο Άγιος Κύριλλος, οὐ δοκήσει καὶ φαντασίᾳ τῆς ἐνανθρωπήσεως γενομένης, ἀλλὰ τῇ ἀληθείᾳ. Δεν είναι αυτή η ενανθρώπηση δοκήσει, δοτική είναι,

καταδόκηση ή φαντασία. Η αιτιατική, λένε, κατά φαντασία. Σας είπα, υπήρξε αίρεσις, οι Δοκήτες, που έλεγαν ότι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού, κατά δόκησιν, κατά φαντασία έγινε άνθρωπος και, συνεπώς, επί του σταυρού ούτε πόνεσε ούτε έπαθε τίποτε, διότι εκείνο το σώμα δεν ήταν αληθινό σώμα. Ήταν κάτι που δεν ήταν σώμα, ήταν φαντασιώδες σώμα. Φοβερό πράγμα, πλήγμα εναντίον αυτής της σωτηρίας, διότι εάν ο Υιός δεν ενηνθρώπησε, τότε δεν μπορεί να σωθεί η ανθρωπίνη φύσις. Δεν έχουμε σωτηρία. Είναι φοβερά πράγματα. Αξίζει πάρα πολύ κάποτε να μάθουμε αυτές τις αιρετικές θέσεις, τις οποίες μπορούμε να τις μάθουμε μόνο να μάθουμε την αλήθεια του Ευαγγελίου. Διότι στην καρδιά της σωτηρίας πλήττεται το πράγμα από τον δοκητισμό. Είναι φοβερό. Δεν έχουμε δηλαδή ποια σωτηρία; Αληθινή, οντολογική, το λέμε οντολογική. Ο όλος άνθρωπος να σωθεί. Σωτηρία δεν είναι η συγχώρηση των αμαρτημάτων. Σωτηρία δεν είναι η συγχώρηση των αμαρτημάτων. Η συγχώρηση των αμαρτημάτων είναι προϋπόθεση της σωτηρίας. Ξέρετε πόσοι χριστιανοί πιστεύουν ότι η σωτηρία θα πει άφεσις αμαρτιών; Γιατί, λέει, ο Χριστός ήρθε στον κόσμο; Για να με συγχωρέσει. Ωραία, σε συγχώρεσε, παρακαλώ. Και πάλι θα πεθάνεις και πάει καλά σου. Τι έδευα ρε; Το θέμα είναι τι

θα γίνω παρακάτω. Εάν λοιπόν ο Υιός δεν ενηνθρώπησε, δεν μπορώ να ακολουθήσω τη διαδικασία της σωτηρίας ολοκλήρου της υπάρξεώς μου. Πώς θα νικήσω τον θάνατο; Τον νίκησε ο Χριστός. Νίκη του θανάτου όμως δεν μπορεί να είναι κατά φαντασία, διότι ο Χριστός ανέλαβε τη φύση του προπάτορός μου Αδάμ και έγινε πραγματικός άνθρωπος. Γι’ αυτό λέει εδώ: Εδώ δεν είναι η ενανθρώπηση δοκήσει και φαντασία, αλλά τῇ ἀληθείᾳ, πραγματικά. Οὐδέ, άλλη τώρα αίρεσις. Κάθε φρασούλα είναι και μία θέση που επανορθώνει αιρέσεις. Οὐδὲ ὥσπερ διὰ σωλῆνος διελθὼν τῆς Παρθένου. Τι είναι αυτό τώρα, διὰ σωλῆνος;

Την αίρεση που τη διατύπωσε ο Νεστόριος, ότι η Παναγία δεν είναι Θεοτόκος αλλά είναι Χριστοτόκος. Δηλαδή γέννησε έναν άνθρωπο και από εκεί πέρασε η θεία φύσις, διά της Θεοτόκου, σαν να ήταν η Παναγία ένας σωλήνας, όπως ακριβώς έρχεται το νερό στη βρύση μου, στο σπίτι μου, από το υδραγωγείο. Η Παναγία δεν στάθηκε σωλήνας να περάσει η Θεότητα, αφού γέννησε έναν Υιόν, αλλά η Θεοτόκος έδωσε τη σάρκα της και ενώθηκε η θεία φύσις με τη σάρκα τη δική της, την ανθρωπίνη, και συνεπώς δεν γέννησε ψιλόν άνθρωπον για να ενωθεί κατόπιν η Θεότητα.

Δεν είναι δηλαδή η Παναγία Χριστοτόκος, η Παναγία είναι Θεοτόκος. Αυτή είναι μια μεγάλη, μεγάλη αλήθεια. Ἀλλὰ σαρκωθεὶς ἐξ αὐτῆς ἀληθῶς, καὶ γαλακτοτροφηθεὶς ἀληθῶς. Γιατί βάζει αυτό το «γαλακτοτροφηθεὶς ἀληθῶς»; Για να δείξει ότι δεν είναι κατά φαντασία. Ήπιε γάλα αυτό που γέννησε για να μεγαλώσει. Γαλακτοτροφηθείς. Δεν θα το θεωρείς ασήμαντο όταν η Εκκλησία μας ζωγραφίζει διαφορετικές παραστάσεις, βασικά πάντα μία. Η Παναγία φέρει τον Χριστό.

Κατά κανόνα, στις ενενήντα εννέα από τις εκατό εικόνες στην Ορθοδοξία μας, η Παναγία πάντοτε φέρεται με τον Χριστό. Σε πάρα πολύ ελάχιστες εικόνες φέρεται δεομένη προς τον Χριστό, χωρίς να τον κρατάει νήπιον, τον Χριστό. Γιατί πάντοτε η Εκκλησία μας ζωγραφίζει την Παναγία με τον Χριστό; Για να δείχνει τη σχέση που υπάρχει ανάμεσα στην Παναγία και τον Χριστό. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι παίρνει πολλές πτυχές η ζωγραφική, η αγιογραφία της Θεοτόκου. Σημειώσατε, όχι για λόγους ποικιλίας αγιογραφικής, για να ξεκουράζεται το μάτι των θεατών, των προσκυνητών. Έχουμε μια τολμηρή εικόνα της Παναγίας, τολμηρή, τολμηρή.

Έχει βγάλει το στήθος, τον έναν μαστόν, τον έναν μαστόν έξω από τα ρούχα της και θηλάζει τον Ιησούν. Υπάρχει αυτή η εικόνα. Είναι μια εικόνα που συναντάμε στις γυναίκες πολλές φορές. Ίσως δεν το προσέχουμε καμιά φορά οι γυναίκες αυτό και μπορούν να θηλάσουν μπροστά σε όλους τους ανθρώπους το παιδί τους, βγάζοντας τον μαστόν. Αυτό η ίδια η Εκκλησία το προβάλλει έτσι. Είπα, για μια γυναίκα δεν θα ήταν βεβαίως ευπρεπές, αλλά δεν πρόκειται για να παρουσιάσουμε κάτι το μη ευπρεπές, διότι η αγιογραφία στην Εκκλησία μας δεν επέχει θέση ζωγραφιάς που θα μπορούσε να ωραιοποιήσει ή να σκανδαλίσει.

Η αγιογραφία στην Εκκλησία μας είναι δογματική. Όταν λοιπόν η Παναγία βγάζει τον μαστόν της για να θηλάσει τον Ιησού, ξέρετε τι θέλει να διδάξει; Ό,τι μας λέει με λόγια εδώ ο Άγιος Κύριλλος. Ότι ο Υιός της, που είναι ο Υιός του Θεού, είναι Υιός του Θεού και Υιός της Παρθένου. Τι ωραία το λέει το τροπάριο: «Ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ Υἱὸς τῆς Παρθένου γίνεται». Αληθής Υιός της Παρθένου. Θα πει αληθής Υιός, τόσο αληθής, ώστε βγάζει το στήθος της, τον μαστόν της, να τον θηλάσει. Δεν είναι κατά φαντασία λοιπόν, είναι αληθώς, είναι πραγματικά κάτι που γέννησε και έχει ανάγκη, για να μεγαλώσει, έχει ανάγκη να φάει. Ένας ρεαλισμός δηλαδή πολύ ωμός,

ο οποίος ακριβώς εκφράζει το δόγμα της πίστεώς μας.

Φαγὼν ὡς ἡμεῖς ἀληθῶς, επιμένει ο Άγιος Κύριλλος, βλέπετε, καὶ πιὼν ὡς ἡμεῖς ἀληθῶς, διότι έφαγε πραγματικά όπως τρώμε εμείς και ήπιε πραγματικά όπως πίνουμε εμείς. Εἰ γὰρ φάντασμά ἐστιν ἡ ἐνανθρώπησις, φάντασμα καὶ ἡ σωτηρία. Διότι αν είναι φάντασμα η ενανθρώπηση, δηλαδή πλάσμα της φαντασίας, όχι πραγματική ενανθρώπηση του Υιού του Θεού, τότε πλασματική και φαντασιώδης είναι και η σωτηρία μας. Θα ήθελα να θυμόσαστε αυτόν τον στίχο, όχι ίσως κατά λέξη, αλλά κατ’ έννοια. Θα την ξαναπώ: Εἰ γὰρ φάντασμά ἐστιν ἡ ἐνανθρώπησις, φάντασμα καὶ ἡ σωτηρία. Ρητά, κοφτά και ξάστερα. Θα μπορούσαμε σε αυτό το κεφάλαιο να λέγαμε μόνον αυτή τη φράση, ακριβώς για να φανεί και να δειχθεί ότι δόγματι ο Υιός του Θεού έγινε άνθρωπος. Διπλοῦς ἐστιν ὁ Χριστός, ἄνθρωπος μὲν τὸ φαινόμενον. Από εκείνο που φαινόταν ήταν η ανθρωπίνη φύσις. Θεὸς δὲ τὸ μὴ φαινόμενον. Εκείνο που δεν φαινόταν ήταν η θεία φύσις. Ἐσθίων μὲν ὡς ἄνθρωπος ἀληθῶς ὡς ἡμεῖς, τρώγοντας μεν σαν άνθρωπος πραγματικά όπως τρώμε κι εμείς. Εἶχε γὰρ τῆς σαρκὸς τὸ ὁμοιοπαθὲς ἡμῖν, διότι είχε την ομοιοπάθεια της σαρκός όπως εμείς.

Τρέφων δὲ ἐκ πέντε ἄρτων τοὺς πεντακισχιλίους ὡς Θεός, και ταυτόχρονα τρέφει τους πέντε χιλιάδες ανθρώπους, κάνοντας τα πέντε ψωμιά να χορτάσουν, ως Θεός. Είναι ο Θεός, ο τέλειος Θεός και ο τέλειος άνθρωπος. Ἀποθνῄσκων μὲν ὡς ἄνθρωπος ἀληθῶς, νεκροὺς δὲ τετραημέρους ἐγείρων ὡς Θεός. Πεθαίνει σαν άνθρωπος, ανασταίνει τους νεκρούς σαν Θεός. Καθεύδων ἐν τῷ πλοίῳ ὡς ἄνθρωπος, καὶ περιπατῶν ἐπὶ τῶν ὑδάτων ὡς Θεός. Κοιμάται στο πλοίο. Όταν τον ξυπνούν οι μαθηταί, «Κύριε», λέει, «τρικυμία, χανόμαστε». Κοιμάται, λέει, ο άνθρωπος, αλλά περιπατεί στα νερά ως Θεός. Είναι δηλαδή ο τέλειος άνθρωπος, ο τέλειος Θεός, ο Θεάνθρωπος. Το κριτήριο της αληθούς μας πίστεως είναι ο Θεάνθρωπος Ιησούς Χριστός και θα κριθούμε στην κρίση με αυτό το κριτήριο, κατά πόσο πιστεύσαμε ότι ο Υιός του Θεού είναι και Υιός ανθρώπου. Αληθώς, κριτήριον πίστεως και ορθοδοξότητος και σωτηρίας.