Catecheses of St Cyril 024 | 14-11-1983

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My beloved, we have come to the fourth catechetical lecture of Saint Cyril of Jerusalem. This lecture bears the following title: “A Lecture Prepared for Those Being Illumined in Jerusalem, Concerning the Ten Doctrines.” And the reading is from the Epistle to the Colossians: “Take heed lest anyone carry you off as spoil through philosophy and empty deceit, according to human tradition, according to the elements of the world,” and so forth. In other words, this is a catechetical lecture addressed to those being illumined, those awaiting Baptism, which was prepared and delivered in Jerusalem.

Its subject is the ten doctrines. It takes its starting point from the reading in the Epistle to the Colossians, chapter two, verse eight: “Take heed”—be careful, the Apostle tells the Colossians—“lest anyone carry you off as spoil through philosophy and empty deceit, according to human tradition, according to the elements of the world, and not according to Christ.” In other words, take care that no one plunders you and takes you captive through philosophy and empty deceit,

through human tradition and according to the elements of this world, rather than according to Christ.

Thank you. After this passage had been read, Saint Cyril began his exposition. He first gives a very brief introduction, which we shall examine. He tells us that he will speak about ten doctrines because the subject is extensive, while the time available is only forty days—that is, at that time, the duration of Lent. So that you will not forget everything we shall discuss, all these catechetical lectures,

so that you will not forget these lectures and their contents, I shall give you the principal points, which we shall then examine. In this way you will first have an overall picture, and afterward we shall analyze each point individually. These points concern the soul, the body, food, clothing, the Resurrection of the dead,

the washing of Baptism, and Holy Scripture—that is, the books of the New Testament and the Old Testament, and so forth. He will discuss all these things very briefly. Now, all the catechetical lectures of Saint Cyril revolve around the interpretation of the Creed. Remember that the Creed was still recent at that time; these lectures were written around the year 350. Bear in mind that the First Ecumenical Council took place in 325. This was therefore only twenty-five years after the formulation of the Creed—not yet with all its articles,

but in what concerned Christ, because they had to combat Arianism. Yet you should not imagine that creeds had not existed before then. We have several creeds that circulated among the local Churches. The Nicene Creed was simply established from that point onward as the Creed for all the Churches. Until then, however, each local Church had its own creed. Do you know the oldest creed found in Holy Scripture? It appears in the question Philip the Deacon asked the Ethiopian eunuch. The eunuch said, “What prevents me from being baptized?” As they traveled along the road, he saw water at a certain place. Philip replied, “Nothing prevents you. Do you believe that Jesus Christ is the Son of God?” And the eunuch answered, “I believe.” Then they went down from the chariot, and he was baptized. You see that before a candidate is baptized and enters the Church, he recites the Creed. If the person being baptized is an infant, the sponsor recites it on the child’s behalf. What do we have here? A creed. Why is it so brief? Because heresies had not yet arisen to unsettle the doctrines, and nothing more was required than faith in the name of Jesus Christ. Nothing else.

As the life of the Church unfolded, heretics introduced new things—that is, they troubled the Church with new positions and interpretations. Then, to safeguard the faith, the Church had to expand her Creed. Even before the Nicene Creed, we have what is known as the Jerusalem Creed. In its expressions and even in its wording, it is almost the same as the Nicene Creed. The only difference is that where it speaks of the Resurrection of the dead—we say, “I believe in and await the resurrection of the dead”—the Jerusalem Creed says, “I await the resurrection of dead bodies.”

This is more explicit and perhaps even better. We also have the Athanasian Creed, which is very extensive. It begins with faith in the Holy Trinity, in the Triune God; it then proceeds to the doctrine of the Incarnation, the doctrine of the Church, Baptism, and the expectation of the Resurrection of the dead and the life of the age to come. You may ask, “Are there no other doctrines?” Of course there are. But because those doctrines had not been attacked, or because they depend upon these fundamental and foundational doctrines, they were not included in the established Creed.

Saint Justin Popovich says: “Do you want to see whether you are truly Orthodox? Take the Creed, study it carefully point by point, and see whether you accept what it contains. Then you will understand; then you will know whether you are Orthodox.” Yet we might say that there are a great many matters which, at least at first glance, do not appear to depend upon the Creed. But they do; they certainly do. Consider the Mystery of the Holy Eucharist. You see that the Mysteries are not discussed in the Creed. The Mystery of the Holy Eucharist is not mentioned explicitly, but it is present implicitly. Once you confess that Jesus Christ is the Son of God—

“And in one Lord Jesus Christ, the Son of God, the Only-Begotten, begotten of the Father before all ages; Light of Light, true God of true God,” and so forth—and once you believe that Jesus Christ is true God who became man, nothing further needs to be said to you about the Mystery of the Holy Eucharist. For who said that through the consecration the bread and wine become His Body and Blood? He who is true God said it. All further discussion is unnecessary. Christ said it, and that settles the matter. You see, then, that even the teachings not explicitly contained in the Creed unquestionably depend upon the great, foundational doctrines of faith contained within it.

What, then, does Saint Cyril wish to tell us here? We shall now proceed. I consider this fourth catechetical lecture extremely important because it presents many subjects in outline, under their principal headings. Therefore, as I told you last time, do not miss it. Let no one be absent, so that we may gain this overall picture. There is, of course, one difference: Saint Cyril delivered this lecture in a single session, whereas we shall cover it over many sessions. Let us begin. Paragraph one: “Evil imitates virtue, and the tares strive to be taken for wheat. In outward appearance they resemble the wheat, but by their taste they are exposed by those who possess discernment. And the devil transforms himself into an angel of light, not

in order to return to the place from which he fell—for his resolve is unrepentant, and he has made his heart as unyielding as an anvil—but in order to surround those who live a life equal to that of the angels with the darkness of spiritual blindness and the pestilential condition of unbelief. Many wolves go about in sheep’s clothing. They wear the fleece of sheep, but possess the claws and teeth of wolves. Clothed in the gentle hide and deceiving the innocent by their outward appearance, they pour from their teeth the deadly poison of ungodliness.”

“We therefore need divine grace, a sober understanding, and eyes that truly see, lest through ignorance we eat the tares as though they were wheat and suffer harm; lest we mistake the wolf for a sheep and become its prey; and lest we take the destructive devil for a good angel and be devoured. For, according to Scripture, ‘he prowls about like a roaring lion, seeking someone to devour.’ This is why the Church admonishes us, why she teaches what is set before us, and why the readings are appointed.” Saint Cyril wishes to tell us here that evil imitates virtue, and that the tares strive to be regarded as wheat. In other words, in this world where evil exists, it is entirely natural for evil to attempt by every means to corrupt what is good, and for falsehood to corrupt the truth. The devil is, we might say, the chief author of falsehood. And because he could no longer act against Christ in any other way—because he was crushed upon the Cross of Christ, literally crushed—he can henceforth advance and impose himself only through corruption and falsification. He tries to turn falsehood into truth, or to adulterate the truth so that it is not presented

in its fullness. This is why the reading I gave you from the Apostle Paul says, “Lest anyone carry you off as spoil”—lest anyone plunder you and take you captive through philosophy and empty deceit. Certainly. Some people attempt to argue that the philosophy meant here cannot be sound philosophy, which we unquestionably cannot condemn, since it can greatly assist man. Although I loved philosophy and still love it, I have my doubts and objections. I do indeed, and my objections are very serious. A person who is truly able to enter deeply into theology has no need of philosophy. Do you know what philosophy means? I shall not say much, but I shall point out the one thing I cannot accept. Philosophy is the attempt to discover truth while refusing to accept revealed truth. It is the search for truth without accepting the authority of revealed truth. And revealed truth is the Word of God. I set the Word of God aside and begin searching by myself. I try, for example, to explain how the universe came into being. It is not enough for me to learn this from—

theology; I must philosophize. I am not speaking about science. I am speaking about philosophy, which in fact often precedes science and opens the way for it, just as the reverse also happens: science opens the way for philosophy. A new scientific discovery opens new horizons for philosophy. Likewise philosophy usually goes ahead, opening paths for science, so that science begins to investigate wherever human thought—philosophy—has first ventured and asks, “Might I now discover something here?” If science ultimately finds nothing, philosophy moves away and goes farther on, looking for some other place where there may be hope of establishing something. Philosophy is therefore, we might say, the forerunner of science.

Can there be a philosopher who is not a scientist, or a scientific researcher who is not a philosopher? I do not know whether such a person could become a true scientist. It is that intuition arising within him which says, “If I strike here, I will find something.” An archaeologist, for example, may say, “I think this patch of earth reflects something beneath the surface.” He digs, and he finds it. This is precisely what it means: I begin to philosophize in order to see what I might use there and how I might proceed scientifically. But that is not what we are discussing. The danger arises when I insist upon philosophical frameworks and positions while revealed truth stands beside me, because in doing so I belittle revealed truth and give precedence to human reason,

rather than to the divine Word. That is the danger. It is in this sense that the Apostle Paul says, “Take care lest anyone deceive you, take you captive, and plunder you through philosophy and empty deceit.” Consider, for example, the existentialist philosophy of our own age. Consider the philosophy of Sartre. What is it? It is existentialism leading to nihilism. Why should I read Sartre and begin admiring him, when his teaching is nothing but nihilism, as I tell you, while on the other hand I possess the existential vision of the Gospel? What does existentialism mean? It means studying human existence, not as I might conceive it for myself, but as God reveals it to me.

As you know, the key to understanding human existence—the key to Christian existentialism—is that man is created in the image of God. That is the key. In this sense, I have no need of philosophy. Indeed, philosophy understood in this way is dangerous—extremely dangerous. There is, however, another meaning of philosophy, and in this sense the term was often used even by the Fathers of our Church. Monasticism itself was once regarded as the philosophical life. People would say, “I am going forth to philosophize,” meaning, “I am going to become a monk.” Look at the loftiness of that expression: “I am going forth to philosophize.” That is, I am going to become a monk. Now, what I am about to describe is this:

there is material already before me, and I try to investigate and understand it. I do not create the material; I seek to understand what already exists. In this sense, I would accept philosophy. I have a passage before me, a text, and I begin to explore it in depth. In that sense, as I delve deeply into the text, I may say that I am philosophizing upon it. I philosophize upon history—that is, I have the given facts and try to discover and interpret the events of history. Of course, I would not favor the word “philosophize.” I would prefer the word “theologize.” Why should I not use that word? I theologize upon history.

There is a university course called the history of philosophy, and another called the philosophy of history. The philosophy of history is very difficult: it means being able to philosophize about history. I would put it this way: to theologize about history. What will help me to do this? Taking the key from the Old Testament. From one point of view, the Old Testament is a kind of handbook. Philosophers would call it a “philosophy of history.”

A Christian would say, “It is a handbook of the theology of history.” When God, for example, punishes some action of the Hebrews, what does the Hebrew do? He interprets the punishment God brings upon them as the result of the people’s transgression of God’s commandment. “Why is God punishing us?” Because of this or that. “Why did we win the battle of Jericho—if we may call it a battle—yet lose the next battle, at another city that was much easier to conquer?” Joshua asks, “Why, Lord? We have also suffered so many deaths.” And God answers: “Because when I told you that no one was to take any coins from Jericho, the city you would conquer, since all the coins belonged to Me and were to be offerings dedicated to Me—was it you who fought? I fought. The coins are Mine,” says God. Yet someone was found

who had put some coins into his pocket. “Who is it, Lord?” “Gather everyone together, and I will show him to you.” It was Achan, the thief. What is all this, then? Is it not a theology of history? “Why did we lose, Lord?” It was a punishment. This is the theology of history. In this sense, what we might call a philosophy of history—or, better, a theology of history—is unquestionably acceptable. This is important. Of course, I hardly need tell you that if I am a materialist, I will interpret history materialistically. If I am an idealist, I will interpret history idealistically. And if I am a Christian, I will interpret history as a Christian. That is perfectly natural. I will interpret it according to the position from which I stand. Yet all these matters, my dear friends, are truly very dangerous.

Let me explain what I mean. Consider the tree of the knowledge of good and evil, which God planted in Paradise and told our first parents not to taste. What, then, are we to say about this tree? He planted two trees: this tree and the tree of life. Of course, there was nothing unusual about the trees themselves. They were ordinary, natural trees. It was the commandment that gave them their value and significance. Do you suppose those trees would have remained planted there forever, always inaccessible? My dear friends, no. Our first parents would have tasted from both trees. Do you know when? When God told them to. First, from the tree of the knowledge of good and evil,

and afterward, in due course, from the tree of life. Saint Theophilus of Antioch gives a most beautiful and deeply instructive analysis of this subject. It is wonderful. I am saving it for the next lesson with the children in the advanced catechism class, because this will be our subject. Our first parents were infants and were not yet capable of knowing good and evil. Let me give just one very brief example, without going into too much detail. Would you speak to your five- or ten-year-old child about the intimate matters of married life? Would you? Certainly not. Why? Because the child is immature

and unable to know good and evil. If a child learned certain things at such an early age, that knowledge could ultimately ruin the child. This does not mean, however, that the child will never learn about them. It means that a child cannot bear such knowledge yet. Our first parents were likewise in infancy—take note, in physical infancy, but also in spiritual infancy. Saint Theophilus of Antioch and Saint Irenaeus of Lyons, Bishop of Lyons, both speak of this. For this reason, the knowledge was being reserved for them

to know good and evil through eating the fruit of the tree. It was being reserved for them. The matter was therefore pedagogical in character; they were not absolutely forbidden ever to taste from it. They would come to know good and evil, though not merely in theory. God knows good and evil theoretically, but not through committing evil, for God cannot be tempted by evil. God is good. Then our first parents would also have eaten from the second tree, the tree of life, and would have remained immortal and incorruptible. The place given by God to these two trees has profound value and significance for human life—very profound indeed. But when something happens before its proper time,

it causes very great harm.

That is the reality—the one and only reality. As I have told you, therefore, knowledge of such matters is dangerous for those who lack maturity. Suppose someone already tends to imagine things about himself, perhaps believing that he is ill or becoming a hypochondriac. If he gets hold of a psychology book or begins reading books on psychology, he will become ill; he may even lose his mind. It is dangerous to place psychology books in the hands of someone with such tendencies and such ideas about himself. It is extremely dangerous. And so it goes. I want you to understand that knowledge can be dangerous. Yet it is also tremendously attractive—tremendously attractive. Do you know why? Because man

feels the power of his reason and the strength within himself, and he also experiences the pleasure of autonomy. All these things become a great trap for him. He does not wait for the proper time to receive knowledge; he wants to taste it before its time. And that is precisely where he is caught. So allow me to say this, because I have seen many people fall after tasting these fruits of knowledge prematurely: we lose nothing by not reading books of philosophy and psychology. We lose nothing. If someone reads them with the blessing, so to speak, of his spiritual father—and, if I may put it this way, with the approval of experts—then let him read them.

But it is better not to take such books into our hands, because we can indeed be harmed. What conclusion, my dear friends, should we draw from what we have said? The dreadful truth is that the devil tries to corrupt the authentic spirit. And do you know where, in this matter, I believe his greatest success lies? In corrupting the authority of Divine Revelation by setting against it the supposed authority of human reason. To put it another way, he mixes or adulterates the authority of the divine Word with what man “believes” or “wants,” with the authority of human reason. To mix together what God reveals and what man thinks—this is Satan’s greatest success. There have been periods when the devil managed to turn the Gospel into philosophy—to turn the Gospel into philosophy while still invoking the name of God. Do you know how dangerous this is? If, of course, I treat the Gospel rightly, then I theologize, as I said at the beginning. But if I begin to place the authority of my human reasoning

beside the authority of the divine Word, I have ruined everything. This is how we get the so-called Christian philosophers. The very expression is an oxymoron. Is there such a thing as Christian philosophy? That question has been asked; indeed, it is the title of a book written by a university professor.

Is there a philosophy of Christianity? Essentially, the phrase is an oxymoron, because one belongs to human reason and the other to the divine Word. Here again, I would prefer simply to say, “I theologize.” Whatever God reveals, that I will accept. Any attempt to process it with my own mind and begin performing intellectual acrobatics is dangerous. If we have arrived at so many varied presentations of the Gospel, this is the reason: we philosophize about Christianity. When, for example, we turn Christianity into sociology or a social system, what do you think has caused this? We philosophize about the Gospel. We take what suits our purposes and leave aside what does not. Since we are philosophizing, we merely take certain starting points and nothing more. Do you know what Hegel once said? “I need nothing from the Gospel except the idea that God can become man. I find that idea very beautiful and very important.” So said Hegel, the idealist. Thank you.

“I want nothing else from the Gospel,” he says. “This is what I want.” Others will say, “I want nothing from the Gospel except the teaching that the Gospel is love: love one another. I want nothing else. That is enough for me.” My dear friends, this is the deception: to take whatever I want and treat it philosophically. The devil has achieved this, and it is his greatest success against Christians. Accept this if you will. This is why Saint Cyril says that the devil strives to present evil as good and to transform himself into an angel of light. Certainly not because he has repented, for he cannot repent.

His purpose is to overthrow those who live a life equal to that of the angels. For this reason, “we have need of divine grace, a sober understanding, and eyes that see.” Notice these three points. We need the grace of God—that is, the authority of Heaven. I cannot make my own nous the authority. Neither my nous nor my reasoning is the authority. God alone is the authority. Second, we need a sober understanding. To be sober means to abstain from wine and therefore to have a clear mind. It means purity of mind.

Purity of mind does not mean sleeping for twelve hours, waking up in the morning, and having a clear head. A clear mind, my dear friends, is one that does not receive the fumes of the passions and sin. Third, Saint Cyril says, we need “eyes that see”—eyes capable of seeing. There are people who do not see. I assure you, most people do not see. What do they fail to see? They cannot distinguish what is crooked from what is straight. They simply do not see it. It is astonishing that they do not. Let me repeat these three things so that I do not forget them: the grace of God and the authority of Heaven; then a sober understanding, an understanding purified from the passions and sins;

and eyes that see. But if I am to see correctly, my eyes—that is, the eyes of my soul—must not be darkened by the passions and sins. If I look at everything lustfully, can I ever see rightly? If I look at everything with greed for money, can I ever see rightly? If, to speak generally, I look at things wickedly, can I ever enter into their deeper meaning? Never. You see, these are subtle and important matters. We now come to the second paragraph, where Saint Cyril says something very important: “For the way of godliness consists of these two things.” Please pay particular attention to this short statement, this brief paragraph.

“Pious doctrines and good works. Doctrines without good works are not acceptable to God, nor does God accept works performed without pious doctrines. For what profit is there in knowing the doctrines concerning God correctly while living shamefully in fornication? Or, again, what profit is there in living chastely while blaspheming impiously? Therefore, the learning of doctrines is a most precious possession.” I do not know where we ought to put up a sign bearing this saying of Saint Cyril, which we so greatly need today: “The learning of doctrines is a most precious possession.” The teaching of doctrines, he says, is a most precious possession. That is why Saint Cyril here speaks mainly about doctrines, without

speaking about matters of the spiritual life. What does he mean? The way of godliness consists of two things. If I am to be called a godly person, one who reveres God, two things are necessary. First, pious doctrines and good works. In other words, I believe rightly; I hold the right conviction. I have right belief. The Greek word doxa means opinion and comes from the verb doko, “to hold an opinion.” Right belief is Orthodoxy. That is what Orthodoxy means: I believe rightly, I hold the right faith, and I glorify God rightly. In other words, I accept

good works and a good life—what we might call orthopraxy. Orthodoxy and orthopraxy: these two things, Saint Cyril says, constitute godliness. And he explains: “Doctrines without good works are not acceptable to God.” Doctrines without a righteous life are not acceptable to God. “Nor does God accept works performed without pious doctrines.” What does this mean? “What profit is there,” he asks, “in knowing the doctrines concerning God well while living shamefully in fornication?” You may know the doctrines of the faith extremely well and yet, as he says, live shamefully in fornication. Or again,

What good is it to live chastely, to be a holy person in your way of life, yet blaspheme impiously by refusing to accept the doctrines of the faith? And there he says, “The teaching of the doctrines, then, is a most precious possession.” Beloved, pay attention. Many evils have accumulated because these two things have fallen out of balance. Here you see a balance: orthodoxy and right practice—right belief and right living. There is harmony between them. If this balance is lost, then of course we do not have true godliness. And I should tell you that there have been times when this balance was lacking. Sadly, as we know, whether in particular periods or in individual people, this balance and harmony are often absent.

There was a time when people placed all the emphasis on doctrine and neglected their spiritual life. They concerned themselves only with doctrinal matters. Unfortunately, this spirit persists even today among some who present themselves as zealots. They fixate on certain points but show little diligence in matters of the spiritual life. It is a strange thing. Someone will say, “As long as I establish this position, it does not matter if I even tell lies. Yes, I may tell lies, but that does not matter. I may resort to all sorts of methods—methods that are certainly not lawful—so long as I ultimately achieve what I want.” In other words, so long as the position that ought to be defended is upheld. What a strange thing. What a strange thing. Conversely,

You know, our age is indifferent to doctrine. It has completely pushed dogma aside and tells you: “What is the Gospel? My dear friends, the Gospel means loving your neighbor. It means being a moral and honest person. That is the Gospel.” This is wrong. Both extremes are wrong. The Gospel is that the Son of God became man and came to save us precisely by becoming man. In other words, His Incarnation is our salvation. Pay attention: His Incarnation is our salvation. It is not that I will be saved if I keep the commandments. Rather, if the Son of God had not become man, it would have been impossible for us to keep God’s commandments. I would have no salvation. My salvation...

My salvation rests on the fact that the Son of God became man. But will that alone save me? That is the doctrinal foundation: He rose from the dead, and so on. Yet I must become a participant in the sufferings of Christ—in His Cross, His Burial, and His Resurrection. I must participate sacramentally, or mystically, so that I may also participate ontologically, in the very reality of my being. In other words, I must die to my sins and rise spiritually, so that I may also rise ontologically, in my body, when He comes to judge—

when Christ judges the world—when Christ comes again to judge the world. This is the right understanding. Faith in the doctrines and a right way of life must go hand in hand. So if either one is missing, whichever it may be, then our Christian stance is not sound. And if one of them disappears entirely, that is worse still. Let me say it once again: in our time there is this tendency to do away with doctrine, and many evils come from it—many evils. Why do people today say, for example, “Ecumenism is good; we can mix everything together. What harm would there be? Do we not all believe in one God? Are they not human beings too?” And so the argument goes on and on.

“Are they not? Do we not believe in one God? We too believe in one God.” You see? As for the harm that Ecumenism can cause, I do not know whether one should keep repeating these things again and again. So these two—right doctrine and a right way of life—must go side by side. They are inseparable. That is why Father Florovsky says, “Please, teach the doctrines. Teach the doctrines,” he says to the priests and others. You see? Teach the doctrines. This is a matter of immense importance. I will repeat that wonderful passage from Saint Cyril: “The learning of the doctrines is a most precious possession, and it requires a watchful soul.”

There are many who carry people away through philosophy and empty deceit. The Greeks, for their part, lead them astray by their eloquence. How do the Greeks lead them astray? Take note: the term “Greek” has become a technical term, meaning someone who is not a Jew. More precisely, it means not simply a non-Jew, but a non-Jew who has cultivated his intellect. Thus the general designation “Greek” can include a Roman, an Alexandrian, an Egyptian, a Syrian, and so on, provided that he is an intellectual, an educated man. It is therefore a technical term denoting a cultivated person. And so, he says, the Greeks lead people astray...

with their eloquence. He also quotes a passage from Holy Scripture: “For honey drips from the lips of a prostitute.” Honey drips from the prostitute’s lips in order to lead people astray. In the same way, he says, honey drips from the lips of the Greek—that is, the educated man who has no God and is not a Christian. It is eloquence that leads people astray. Those of the circumcision are the Jews. Through the divine Scriptures—for they make use of the Scriptures—they deceive those who come to them, studying them from childhood to old age, yet growing old in ignorance. They too make use of the Scriptures, but they misinterpret them.

You may praise them for reading Holy Scripture from childhood to old age, yet in the end they grow old in ignorance. He condemns both cases.

Thank you. The followers of heretics deceive the hearts of the innocent through fair-sounding words and eloquence. And how do the heretics use this fair speech? Through their seemingly upright conduct—that is, through what appears to be a prudent way of life. I know what people say about the Millenarians: “Look how much patient endurance they have, how harmless they are. You drive them away, and they do not insult you,” and so on. But I do not know what they will do to us tomorrow, if one day they reveal their power. We shall suffer martyrdom at their hands. So, through their fair-sounding words...

Through eloquence—they speak fine words, mere words—they deceive the hearts of simple and guileless people, using the name of Christ like honey to conceal the venom of their ungodly doctrines. In other words, they use the name of Christ as honey—notice how beautifully this is expressed—to cover up the poisonous doctrines of the ungodly. Terrible! The Millennialists, as you have seen, speak about Christ, yet they do not believe that Christ is God. Concerning all of them together, the Lord says—He says of every one of them: “Take heed that no one leads you astray.” The same word applies to all of them, taken together.

The Lord says, “Take heed that no one among them leads you astray.” This is why the faith is taught and why interpretations and explanations of it are given within the Church. Another passage from the first paragraph, which I neglected to mention, puts it beautifully: “This is why the Church admonishes; this is why these present schools of instruction exist,” as we might say. What is this place where we are gathered, my beloved? It is a present school of instruction belonging to the Church. This is why the readings are given. What readings? The study of Holy Scripture. All this serves one purpose: to guard us against every such deception and enticement.

Before beginning the instruction in the faith, it seemed good to give a brief summary of the essential doctrines, so that the great number of things to be said, together with the days that pass during Holy Lent, might not cause those among you whose understanding is weaker to forget everything. By sowing these teachings now in outline, we will not forget them when they are cultivated more fully later. This is what I told you at the beginning, in the introduction. For this reason, he says, we shall give a brief summary. We shall set these things before you so that you will not forget them during Holy Lent, but will have an overall picture. This, my beloved,

This is a teaching method, an approach to instruction, and it is very important. Before a teacher, professor, preacher, speaker, or educator in general begins presenting a series of subjects, he should give a general overview of what he intends to say and explain the purpose of it. This is very important, very important indeed. If only teachers did this in every course, especially teachers in schools: “Children, we are going to study anthropology. Anthropology is the subject that...” and so on. “Its purpose is this, that, and the other.” All this should be presented not simply as a definition, but in such a way as to give, we might say, a broader picture.

so that it will also awaken the child’s interest and help the child know what is going to be learned. This is important! And what else does he say here? Look: “But so that”—this is another point—“but so that, for now, we may sow the seeds beneath the surface by presenting the main points.” What a beautiful expression! Indeed, the prefix meaning “beneath” gives the word such depth and beauty. “To sow beneath” means to plant seeds below the surface—that is, to sow the elementary ideas. This is very important in teaching, because when I give a few general ideas about a subject, the listener or student gains some knowledge of it, and it is no longer entirely unfamiliar.

Then, when we go into the details, the listener will not be entering completely unfamiliar territory. He will already have a general picture. When we take up the subject itself, we will examine it in detail. Saint Cyril says, “having sown beforehand.” To sow beforehand means to scatter a few seeds here and there—a few words here and there—so that the listener gains a rough, overall picture. In other words, he has some prior knowledge to which further knowledge can later be added. Let them bear with us.

Let the more advanced among those present bear patiently with these more elementary lessons and this introductory milk, since they have already acquired maturity and trained their spiritual senses to discern good from evil. In this way, those who need catechesis may be benefited, while those who already possess this knowledge may have their memory refreshed concerning the things they already know. So let those who understand easily be patient with those who do not understand so readily. And if some think they already know these things, this is an opportunity to learn them more deeply, to stir them up again within themselves, and to establish them firmly in their memory; while those who do not know them will have the opportunity to learn. I would say the same to you, my dear ones: here we speak of many things that we have said before.

As for the brothers and sisters who already know these things, that is no problem. We might say that in this way they can gain a better understanding, strengthen these things in their memory, or benefit simply by hearing them again. This knowledge cleanses them and makes them better. Such constant remembrance is a great thing. Those who do not know these things will hear them for the first time and learn them. In any case, everyone benefits greatly. I can see this in myself. I am giving you an explanation of these things. Do you think I do not benefit from it? I am the first to benefit. Indeed, I read them twice: once when I prepare what I am going to say to you...

...and once again when I speak about them to you here. So I benefit from this even more than you do, and I need it. I cannot say, “I have read these things, and I know them.” Woe to the person who says, “I know, I know.” We should never say, “I know, I know.” Here is one way to understand this: when someone tells us something we already know, let us listen to what he has to say. He may point out an aspect of the matter that we had not considered. Do you know what happened to me once, my dear friends? Listen to what happened. When I entered military service, among the things we had to learn from the sergeant or corporal—or, in the Air Force, from the corresponding ranks, since that is where I served—was how to fold our blanket. I rather foolishly thought, “What, do I not know how to fold a blanket?”

“Come on, can’t I fold a blanket at home? Are they really going to teach us how to fold blankets now?” So I paid no attention at all to how they folded the blanket. As you know, in the army they fold it in a rather particular way, but I did not see how it was done or pay any attention; I did not even look. I folded my blanket just as I used to fold it at home. Then came the inspection. The only blanket that was not properly folded was mine, and I was put through a punishment drill. From then on, I told myself: “Never say, ‘I know.’ Listen. There may be some aspect, some point of view, that you did not know.” In this world, the study of any subject is never exhausted.

Even in the simplest matters, listen and learn. It is also a matter of humility. And when we have humility, my dear friends, we learn many things, and what we learn is beneficial and becomes firmly rooted within us. We become wise; we become truly human, the kind of people God wants us to be. Beginning next Monday—it is a feast day, but that does not matter; in the morning we will attend the Divine Liturgy, and that is all—we will move on, after this brief introduction by Saint Cyril, to the subject of God. You will see how important it is, so that, with this general knowledge, we may understand and always interpret correctly whatever life presents to us.

Αγαπητοί μου, ευρισκόμεθα εις την τετάρτην κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου Ιεροσολύμων. Η κατήχηση αυτή φέρει τον εξής τίτλον: «Φωτιζομένοις ἐν Ἱεροσολύμοις σχεδιασθεῖσα περὶ τῶν δέκα δογμάτων». Καὶ ἀνάγνωσις ἐκ τῆς πρὸς Κολοσσαεῖς: «Βλέπετε μή τις ὑμᾶς ἔσται ὁ συλαγωγῶν διὰ τῆς φιλοσοφίας καὶ κενῆς ἀπάτης, κατὰ τὴν παράδοσιν τῶν ἀνθρώπων, κατὰ τὰ στοιχεῖα τοῦ κόσμου» και τα εξής. Δηλαδή, κατήχηση προς τους φωτιζομένους, τους αναμένοντας το βάπτισμα, η οποία σχεδιάστηκε και εξεφωνήθηκε στα Ιεροσόλυμα.

Περιεχόμενό της είναι τα δέκα δόγματα. Η αφορμή από την ανάγνωση από την προς Κολοσσαείς επιστολή, δεύτερο κεφάλαιο, στίχος 8, που λέγει: «Βλέπετε», προσέχετε, λέει ο Απόστολος στους Κολοσσαείς, «μή τις ὑμᾶς ἔσται ὁ συλαγωγῶν διὰ τῆς φιλοσοφίας καὶ κενῆς ἀπάτης, κατὰ τὴν παράδοσιν τῶν ἀνθρώπων, κατὰ τὰ στοιχεῖα τοῦ κόσμου καὶ οὐ κατὰ Χριστόν». Δηλαδή, προσέχετε να μην σταθεί κανείς που να σας λαφυραγωγήσει και να σας αιχμαλωτίσει διά της φιλοσοφίας και της κούφιας απάτης,

με την παράδοση των ανθρώπων και σύμφωνα με τα στοιχεία του κόσμου τούτου και όχι κατά Χριστόν.

Ευχαριστώ. Αφού, λοιπόν, αναγνώστηκε δηλαδή αυτή η περικοπή, τώρα ο Άγιος Κύριλλος κάνει την ανάπτυξή του. Πρόκειται περί του εξής: κάνει μια μικρή εισαγωγή, πολύ μικρή, την οποία θα αναλύσουμε, για να μας πει ότι θα αναφερθεί σε δέκα δόγματα, επειδή, λέγει, είναι πολύς ο λόγος και ο καιρός δεν είναι παρά 40 ημέρες, εννοείται για τότε, όσο κρατούσε η Σαρακοστή. Για να μην ξεχάσετε όλα εκείνα που θα πούμε, όλες τις κατηχήσεις, όλες,

να μην ξεχάσετε αυτές τις κατηχήσεις και το περιεχόμενό τους, θα σας πω τα κυριότερα σημεία, τα οποία θα αναλύσουμε, για να έχετε μια γενική εικόνα, και κατόπιν θα κάνουμε την επιμέρους ανάλυση. Τα σημεία αυτά είναι τα εξής: περί ψυχής, περί σώματος, περί βρωμάτων, περί ενδύματος, περί της Αναστάσεως των νεκρών,

λουτρού και περί των Θείων Γραφών, δηλαδή τα βιβλία Καινής και Παλαιάς Διαθήκης κτλ., κτλ. Αυτά όλα θα μας τα πει με πολύ λίγα λόγια. Επειδή δε όλες οι κατηχήσεις του Αγίου Κυρίλλου στρέφονται γύρω από την ερμηνεία του Συμβόλου της Πίστεως, συγκρατήστε δε ότι τότε το Σύμβολο της Πίστεως ήταν πρόσφατο — αυτά εγράφοντο γύρω στο 350. Λάβετε υπόψη ότι η Πρώτη Οικουμενική Σύνοδος έγινε το 325. Ήταν, λοιπόν, μόλις 25 χρόνια μετά από τη διατύπωση του Συμβόλου της Πίστεως, όχι με όλα του τα άρθρα,

εις ό,τι αφορούσε εις τον Χριστόν, διότι είχαν να πολεμήσουν τον Αρειανισμό. Αλλά μην νομίζετε ότι δεν υπήρχαν ήδη σύμβολα πίστεως. Έχουμε αρκετά σύμβολα πίστεως, τα οποία κυκλοφορούσαν από τις τοπικές εκκλησίες. Απλώς το Σύμβολο της Νικαίας καθιερώθηκε να είναι για όλες τις εκκλησίες εφεξής. Μέχρι τότε, όμως, η κάθε εκκλησία, για λογαριασμό της, είχε ένα σύμβολο πίστεως. Το αρχαιότερο σύμβολο πίστεως που είναι μέσα στην Αγία Γραφή ξέρετε ποιο είναι; Είναι το ερώτημα που έκανε ο Φίλιππος ο Διάκονος εις τον ευνούχον, που του είπε — ο ευνούχος είπε: «Τι με εμποδίζει να βαπτιστώ;» Είδε κάπου εκεί, σε ένα σημείο, νερό, όπως περνούσαν από τον δρόμο. Λέγει: «Σε τίποτα δεν σε εμποδίζει. Πιστεύεις ότι ο Ιησούς Χριστός είναι ο Υιός του Θεού; Πιστεύεις τον Ιησούν είναι τον Υιόν του Θεού;» Και είπε εκείνος: «Πιστεύω». Τότε κατέβηκαν από το άρμα και εβαπτίσθη. Βλέπετε ότι, πριν βαπτιστεί ο υποψήφιος να μπει στην Εκκλησία, απαγγέλλει το Σύμβολο της Πίστεως. Για λογαριασμό του το λέγει ο ανάδοχος, εάν ο βαπτιζόμενος είναι νήπιον. Εδώ τι έχουμε; Ένα σύμβολο πίστεως. Γιατί είναι τόσο βραχύ; Διότι ακόμη δεν είχανε μπει οι αιρέσεις για να διασαλεύσουν τα δόγματα και δεν χρειάζεται παρά μόνο η πίστη στο όνομα του Ιησού Χριστού. Τίποτε άλλο.

Η ζωή της Εκκλησίας και οι αιρετικοί έβαζαν καινούργια πράγματα, δηλαδή ετάρασσαν την Εκκλησία με καινούργιες θέσεις και ερμηνείες. Τότε η Εκκλησία, για να κατοχυρωθεί, έπρεπε να πλουτίσει το Σύμβολο της Πίστεώς της. Ήδη προ του Συμβόλου της Νικαίας έχουμε το λεγόμενο Σύμβολο το Ιεροσολυμιτικό, το οποίο είναι σχεδόν το ίδιο, στην έκφραση ακόμα, στη διατύπωση, είναι σχεδόν το ίδιο με το της Νικαίας. Μόνο που εκεί που λέγει για την Ανάσταση των Νεκρών — λέμε εμείς «πιστεύω και προσδοκώ ανάσταση νεκρών» — εκεί λέγει «προσδοκώ ανάσταση νεκρών σωμάτων».

Έτσι, πιο πλατύ, και είναι και πιο, ίσως, καλύτερο. Έχουμε το Αθανασιανόν Σύμβολο Πίστεως, το οποίο είναι πάρα πολύ ευρύ. Ξεκινάει με την πίστη στην Αγία Τριάδα, στον Άγιο Τριαδικό Θεό, μετά εις το δόγμα της Ενανθρωπήσεως, στο δόγμα της Εκκλησίας και, εν συνεχεία, εις το βάπτισμα, στην προσδοκία της Αναστάσεως των Νεκρών και της Μελλούσης Ζωής. Θα μου πείτε, δεν υπάρχουν άλλα δόγματα; Βεβαίως υπάρχουν, αλλά επειδή δεν προσεβλήθησαν ή εξαρτώνται τα άλλα δόγματα από αυτά τα θεμελιώδη και τα βασικά, γι’ αυτόν τον λόγο δεν περιέχονται μέσα και στο Σύμβολο της Πίστεως, αυτό το καθιερωμένο.

Ο πατήρ Ιουστίνος Πόποβιτς: «Θέλεις», λέγει, «να δεις κατά πόσον είσαι Ορθόδοξος; Πάρε σιγά σιγά το Σύμβολο της Πίστεως, να το μελετάς και να βλέπεις αν αποδέχεσαι εκείνα τα οποία περιέχει. Τότε θα καταλάβεις, θα μάθεις αν είσαι Ορθόδοξος». Θα μπορούσαμε, όμως, να πούμε ότι υπάρχουν πλείστα όσα σημεία τα οποία, τουλάχιστον άμεσα, θα έμοιαζε ότι δεν εξαρτώνται από το Σύμβολο της Πίστεως. Εξαρτώνται όμως, εξαρτώνται. Το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας — βλέπετε, δεν γίνεται λόγος περί μυστηρίων μέσα στο Σύμβολο της Πίστεως. Το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας δεν αναφέρεται. Αναφέρεται, όμως, έμμεσα. Από τη στιγμή που θα πεις ότι ο Ιησούς Χριστός είναι ο Υιός του Θεού,

«εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστόν, τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, τὸν Μονογενῆ, τὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννηθέντα πρὸ πάντων τῶν αἰώνων, φῶς ἐκ φωτός, Θεὸν ἀληθινὸν ἐκ Θεοῦ ἀληθινοῦ» κλπ. Και τότε, αν πιστεύεις ότι ο Ιησούς Χριστός είναι αληθινός Θεός που έγινε άνθρωπος, τότε περιττεύει να σου ειπωθεί κάτι για το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Διότι ποιος είπε ότι με τον καθαγιασμό το ψωμί και το κρασί γίνεται σώμα Του και αίμα Του; Το είπε Εκείνος που είναι αληθινός Θεός. Περιττεύει κάθε συζήτηση. Το είπε ο Χριστός. Τελείωσε. Βλέπετε, λοιπόν, ότι και εκείνα που δεν περιέχονται μέσα στο Σύμβολο της Πίστεως αναμφισβήτητα εξαρτώνται από αυτά τα μεγάλα θεμελιώδη δόγματα της πίστεως που υπάρχουν στο Σύμβολο της Πίστεως.

Λοιπόν, τώρα τι θέλει να μας πει εδώ ο Άγιος Κύριλλος; Και εμείς ήδη θα προχωρήσουμε. Εγώ θεωρώ πολύ σπουδαία αυτή την κατήχηση, την τετάρτη, διότι θα δώσει κεφαλαιωδώς και διαγραμματικώς πολλά πράγματα. Γι’ αυτό, όπως σας είχα πει και την περασμένη φορά, μην λείπετε, κανείς μην απουσιάζει, για να πάρουμε μια τέτοια εικόνα. Με τη διαφορά, βέβαια, πως ο Άγιος Κύριλλος αυτή την κατήχησή του την είπε μόνο σε ένα θέμα. Αλλά εμείς θα την πούμε σε πάρα πολλά θέματα. Και ξεκινούμε. Παράγραφος 1: «Μιμεῖται τὴν ἀρετὴν ἡ κακία, καὶ τὸ ζιζάνιον βιάζεται σῖτος νομισθῆναι, σχηματισμῷ μὲν πρὸς τὸν σῖτον ἐξομοιούμενον, ἐκ δὲ τῆς γεύσεως ὑπὸ

των διακριτικών εξελεγχόμενων Και ο διάβολος μετασχηματίζεται εις άγγελον φωτός Ουχή να επανέλθει όπου και είναι Ως περγαράκμον ανίλατον την καρδίαν κτισάμενος Αμετανόητον λοιπόν έχει την προέρευση Αλήνα τους εις άγγελον βίων πολιτευομένους Αυλεψίας σκότη και απιστίας λοιμώδη περιβάλλει καταστάση. Πολύ λίγη περιάγουσιν εν εν δήμασι προβάτων, προβάτων με εν εν δήματα και κτημένη ούμην και όνυχας και οδώντας, αλλά την ήμερον περικείμενη δωραν και το σχήματι τους ακάκους απατώντες, των φθοροποιών της ασεβίας εκ των οδόντων προσχέουσι ιών.

Χρεία τοίνυν θείας ἡμῖν χάριτος, καὶ νηφαλίου διανοίας, καὶ βλεπόντων ὀφθαλμῶν, ἵνα μήτε τὸ ζιζάνιον ὡς σῖτον φαγόντες ἐξ ἀγνοίας βλαβῶμεν, μήτε τὸν λύκον πρόβατον ὑπολαβόντες θηρευθῶμεν, μήτε ἄγγελον ἀγαθὸν τὸν ὀλέθριον διάβολον ὑποπτεύσαντες καταποθῶμεν· περιέρχεται γὰρ ὡς λέων ὠρυόμενος, ζητῶν τίνα καταπίῃ», κατά την Γραφή. Διά τούτο η Εκκλησία νουθετεί, διά τούτο τα παρόντα διδάσκει, διά τούτο τα αναγνώσματα γίνονται. Θέλει να μας πει το εξής εδώ ο Άγιος Κύριλλος: ότι την αρετήν μιμείται η κακία και το ζιζάνιο βιάζεται, λέγει, να θεωρηθεί σιτάρι. Με άλλα λόγια, είναι πολύ φυσικό, στον κόσμο αυτόν που υπάρχει το κακό, να προσπαθεί το κακό με κάθε τρόπο να νοθεύσει το καλό, το αγαθό, και το ψεύδος να νοθεύσει την αλήθεια. Επειδή, λοιπόν, ο διάβολος είναι εκείνος ο κύριος, θα λέγαμε, εισηγητής του ψεύδους, και επειδή ακριβώς πλέον δεν μπορούσε κατά άλλον τρόπο να ενεργήσει εναντίον του Χριστού, διότι συνετρίβη στον Σταυρό του Χριστού — ο διάβολος κυριολεκτικά συνετρίβη — εφεξής δεν δύναται να προβληθεί και να επιβληθεί παρά μόνο διά της νοθείας, δηλαδή να μεταβάλει το ψεύδος σε αλήθεια ή την αλήθεια να τη νοθεύει και να μην την παρουσιάζει

ολόκληρη, την αλήθεια. Γι’ αυτό και η ανάγνωση που σας διάβασα από τον Απόστολο Παύλο λέει: «Μή τις», να μην υπάρξει κανείς που να σας συλαγωγεί, να σας ληστεύει και να σας αιχμαλωτίζει διά της φιλοσοφίας και κενής απάτης. Βέβαια. Αλλά μερικοί αποπειρώνται να πούνε ότι εδώ η φιλοσοφία, η υγιής φιλοσοφία, αναμφισβήτητα δεν μπορούμε να την κατακρίνουμε, γιατί θα βοηθήσει πολύ τον άνθρωπο. Να ξέρω, παρότι την αγαπούσα και την αγαπώ τη φιλοσοφία, έχω τις αμφιβολίες μου και τις αντιρρήσεις μου. Τις έχω. Και είναι πολύ σοβαρές οι αντιρρήσεις μου. Εκείνος ο οποίος, εκείνος ο οποίος πραγματικά μπορεί να βαθαίνει μέσα στη θεολογία, δεν την έχει ανάγκη τη φιλοσοφία. Ξέρετε τι θα πει η φιλοσοφία; Δεν θα πω πολλά πράγματα, αλλά θα πω ένα σημείο, εκείνο ακριβώς το οποίο και δεν δέχομαι. Είναι όταν προσπαθώ να βρω την αλήθεια, μη δεχόμενος την αποκαλυφθείσα αλήθεια. Αυτό λέγεται η φιλοσοφία. Όταν αναζητώ να βρω την αλήθεια, μη δεχόμενος την αυθεντία της αποκεκαλυμμένης αληθείας. Και η αποκεκαλυμμένη αλήθεια είναι ο Λόγος του Θεού. Τον βάζω στην μπάντα τον Λόγο του Θεού και ψάχνω μόνος μου να βρω. Να πω πώς έγινε το σύμπαν. Δεν μου είναι αρκετό να το μάθω αυτό από...

θεολογίαν, πρέπει να φιλοσοφήσω. Δεν ομιλώ για την επιστήμη, ομιλώ για τη φιλοσοφία, η οποία προπορεύεται μάλιστα της επιστήμης και ανοίγει τον δρόμο πάντοτε η φιλοσοφία της επιστήμης, όπως και το αντίστροφο. Η επιστήμη ανοίγει τον δρόμο της φιλοσοφίας. Μια καινούργια κατάκτηση της επιστήμης ανοίγει καινούργιους ορίζοντες στη φιλοσοφία. Όπως και η φιλοσοφία προπορεύεται — συνήθως αυτό γίνεται — προπορεύεται για να ανοίξει δρόμους στην επιστήμη. Να αρχίσει δηλαδή να ψάχνει η επιστήμη εκεί που μπήκε η σκέψη του ανθρώπου, η φιλοσοφία, και αρχίζει να λέγει: «Μήπως εδώ τώρα κάτι μπορώ να βρω;» Αν τελικά δεν βρει τίποτα, η φιλοσοφία φεύγει από εκεί, πάει πιο πέρα, μήπως εκεί υπάρχει ελπίδα κάτι να διαπιστώσουμε. Είναι, λοιπόν, ο πρόδρομος, θα λέγαμε, της επιστήμης,

φιλόσοφος επιστήμων, ερευνητής επιστήμων που δεν είναι φιλόσοφος. Δεν ξέρω αν θα μπορούσε να γίνει αληθινός επιστήμων. Είναι εκείνη η διαίσθηση που δημιουργείται μέσα του, ότι αν εδώ χτυπήσω θα βρω. Όπως ο αρχαιολόγος θα πει: «Νομίζω ότι αυτό το σημείο της γης κατοπτρίζει μέσα, κατοπτρίζει μέσα», και σκάβει και βρίσκει. Αυτό ακριβώς θα πει: αρχίζω να φιλοσοφώ για να δω τι μπορώ εκεί να χρησιμοποιήσω, να προχωρήσω σαν επιστήμη. Δεν πρόκειται περί αυτού. Αλλά όταν προσπαθώ να μένω σε φιλοσοφικά σχήματα και θέσεις, όταν πλάι υπάρχει η αποκεκαλυμμένη αλήθεια, και αυτό το κάνω γιατί θα υποτιμούσα την αποκεκαλυμμένη αλήθεια και θα έδιδα προβάδισμα εις τον ανθρώπινον λόγον,

όχι εις τον Θείον Λόγο. Αυτό είναι το επικίνδυνο. Με αυτή την έννοια έρχεται να πει ο Απόστολος Παύλος: «Προσέξτε μη σας εξαπατήσει και σας αιχμαλωτίσει και σας ληστεύσει κανείς διά της φιλοσοφίας και κούφιας απάτης». Πάρτε, επί παραδείγματι, τη φιλοσοφία, την υπαρξιστική φιλοσοφία που υπάρχει στην εποχή μας. Πάρτε του Σαρτρ τη φιλοσοφία. Τι είναι; Υπαρξισμός που οδηγεί στον μηδενισμό. Γιατί να διαβάσω τον Σαρτρ και να αρχίσω να τον θαυμάζω, μάλιστα, που δεν είναι παρά ένας μηδενισμός, σας λέγω, όταν από την άλλη μεριά έχω τον υπαρξισμό του Ευαγγελίου; Τι θα πει υπαρξισμός; Όταν δηλαδή, όταν δηλαδή, μελετώ την ανθρωπίνη ύπαρξη, όχι όπως θα τη σκεφτόμουν, αλλά όπως μου την αποκαλύπτει ο Θεός.

Όπως θα ξέρετε, το κλειδί κατανοήσεως της ανθρωπίνης υπάρξεως, του χριστιανικού υπαρξισμού, είναι ότι ο άνθρωπος είναι κατ’ εικόνα Θεού. Αυτό είναι το κλειδί. Με αυτή την έννοια η φιλοσοφία δεν μου χρειάζεται. Και είναι και επικίνδυνη. Και είναι και πάρα πολύ επικίνδυνη η φιλοσοφία με αυτήν την έννοια. Υπάρχει, όμως, κι άλλη μια έννοια της φιλοσοφίας και με την έννοια αυτή, μάλιστα, πολλές φορές χρησιμοποιήθηκε ο όρος και από τους Πατέρες της Εκκλησίας μας. Για να μην πω ότι και ο μοναχισμός κάποτε θεωρείτο ο φιλόσοφος βίος. Έτσι ελέγετο: «πορεύομαι ἐπὶ τὸ φιλοσοφεῖν»· σήμαινε «πάω να γίνω μοναχός». Κοιτάξτε, κοιτάξτε ύψος: «πορεύομαι ἐπὶ τὸ φιλοσοφεῖν». Δηλαδή, πάω να γίνω μοναχός. Τώρα αυτή που θα σας πω είναι:

υπάρχει το υλικό το οποίον προσπαθώ να το διερευνήσω και να το κατανοήσω. Όχι να δημιουργήσω υλικό, αλλά το υπάρχον υλικό να το κατανοήσω. Με αυτή την έννοια θα δεχόμουν τη φιλοσοφία. Έχω ένα κομμάτι μπροστά, ένα κείμενο, και αρχίζω να το βαθαίνω αυτό. Με αυτήν την έννοια, να το βαθαίνω το κείμενο αυτό, μπορώ να πω ότι φιλοσοφώ πάνω στο κείμενο αυτό. Φιλοσοφώ πάνω στην ιστορία. Θα πει, έχω το δεδομένο και προσπαθώ να βρω και να ερμηνεύσω τα φαινόμενα της ιστορίας. Βέβαια, εμένα δεν θα μ’ άρεσε η λέξη «φιλοσοφώ». Θα προτιμούσα τη λέξη «θεολογώ». Γιατί να μην χρησιμοποιήσω τη λέξη «θεολογώ»; Θεολογώ επί της ιστορίας.

Μάθημα στο πανεπιστήμιο: η ιστορία της φιλοσοφίας και η φιλοσοφία της ιστορίας. Και η φιλοσοφία της ιστορίας είναι πάρα πολύ δύσκολο, να μπορείς να φιλοσοφείς επί της ιστορίας. Εγώ θα το έλεγα έτσι: να θεολογώ επί της ιστορίας. Πότε θα βοηθηθώ να το κάνω αυτό; Όταν πάρω το κλειδί από την Παλαιά Διαθήκη. Από μιαν άποψη η Παλαιά Διαθήκη είναι ένα εγχειρίδιον. Οι φιλόσοφοι θα το έλεγαν φιλόσοφη να το έλεγαν

«φιλοσοφία της ιστορίας». Ο χριστιανός θα το έλεγε: «Είναι ένα εγχειρίδιον θεολογίας της ιστορίας». Όταν ο Θεός, επί παραδείγματι, τιμωρεί μια ενέργεια των Εβραίων, ο Εβραίος τι κάνει; Ερμηνεύει την τιμωρία που επιφέρει ο Θεός, διότι ο λαός παραβαίνει την εντολή του Θεού. «Γιατί μας τιμωρεί ο Θεός;» Διότι και τα λοιπά. «Γιατί χάσαμε, ενώ κερδίσαμε τη μάχη της Ιεριχούς — ας την πούμε μάχη — και χάσαμε την παρακάτω μάχη, σε μια άλλη πόλη, που ήταν και πολύ ευκολότερο να κατακτηθεί;» Αναρωτιέται ο Ιησούς του Ναυή: «Γιατί, Κύριε; Και είχαμε και τόσες απώλειες νεκρούς». Και απαντάει ο Θεός: «Γιατί, όταν σας είπα, δεν θα πάρει κανείς νομίσματα από την πόλη που θα κατακτούσατε, την Ιεριχώ, διότι τα νομίσματα όλα ανήκουν σε μένα», λέγει ο Θεός, «θα είναι αφιερώματα σε μένα. Πολεμήσατε εσείς; Εγώ πολέμησα. Είναι δικά μου τα νομίσματα», λέγει ο Θεός. Βρέθηκε κάποιος,

έβαλε στην τσέπη του νομίσματα. «Ποιος είναι, Κύριε; Μάζεψέ τους όλους». «Εγώ θα σου τον δείξω». Και ήταν ο Άχαρ, ο κλέπτης. Αυτά να τι; Δεν είναι θεολογία της ιστορίας; «Γιατί χάσαμε, Κύριε;» Τιμωρία. Διότι είναι θεολογία της ιστορίας. Με αυτή την έννοια, αναμφισβήτητα, είναι δεκτή, ας το πούμε, φιλοσοφία ή, καλύτερα, θεολογία της ιστορίας. Σπουδαίο. Βέβαια, περιττό να σας πω, αν είμαι υλιστής, υλιστικά θα ερμηνεύσω την ιστορία μου. Αν είμαι ιδεαλιστής, ιδεαλιστικά θα ερμηνεύσω την ιστορία μου. Και αν είμαι χριστιανός, χριστιανικά θα ερμηνεύσω την ιστορία μου. Είναι πάρα πολύ φυσικό. Επί της θέσεως που βρίσκομαι, θα κάνω και την ανάλογη ερμηνεία. Πάντως, όλα αυτά, αγαπητοί, ειλικρινά, είναι πολύ επικίνδυνα.

Να σας πω τι είναι. Προσέξτε κάτι: το δένδρο της γνώσεως του καλού και του κακού, που εφύτεψε ο Θεός στον Παράδεισο και είπε στους πρωτοπλάστους να μην το δοκιμάσουν. Άρα, για το δένδρο αυτό θα πει. Δύο δένδρα εφύτεψε: αυτό το δένδρο και το δένδρο της ζωής. Βέβαια, τα δένδρα δεν είχαν τίποτα. Ήταν κοινά, φυσικά δένδρα. Αλλά ήταν η εντολή που είχε την αξία και τη σημασία. Τι θα πιστεύατε; Ότι αυτά τα δένδρα θα έμεναν εκεί έτσι φυτεμένα και θα ήσαν πάντοτε, θα λέγαμε, απρόσιτα; Αγαπητοί μου, όχι. Οι πρωτόπλαστοι θα εγεύοντο και από τα δύο δένδρα. Ξέρετε πότε; Όταν θα το έλεγε ο Θεός. Πρώτα από το δένδρο της γνώσεως του καλού και του κακού.

Μετά από το δένδρο της ζωής, προοδευτικά. Κάνει μια ωραιοτάτη και παιδαγωγικότατη ανάλυση ο Άγιος Θεόφιλος Αντιοχείας πάνω στο θέμα αυτό. Πολύ ωραία! Την επιφυλάσσω για το προσεχές μάθημα στα παιδιά του Ανωτέρου Κατηχητικού Σχολείου, γιατί αυτό το θέμα μας θα είναι. Είναι ότι ήσαν νήπιοι οι πρωτόπλαστοι και δεν ήσαν σε θέση να γνωρίσουν το καλό από το κακό. Ένα, για να μην πολυπραγμονώ, ένα πάρα πολύ σύντομο παραδειγματάκι. Θα λέγατε σ' ένα παιδάκι σας των 5-10 ετών γύρω από τα μυστικά του γάμου θέματα; Θα λέγατε; Αναμφισβήτητα όχι. Διατί; Διότι το παιδί είναι ανώριμο.

να γνωρίσει το καλό και το κακό. Και αν μάθαινε μερικά πράγματα στη μικρή του ηλικία, την παιδική, αυτό τελικά θα κατέστρεφε το παιδί. Δεν σημαίνει όμως ότι δεν θα μάθει το θέμα αυτό ποτέ. Αλλά δεν μπορεί να σηκώσει τη γνώση αυτή όταν είναι παιδί. Και επειδή οι πρωτόπλαστοι ήσαν σε νηπιακή ηλικία, ηλικία δηλαδή σωματική, νηπιακή ηλικία, σημειώσατε το αυτό, αλλά και πνευματική νηπιακή ηλικία, το αναφέρει ο Άγιος Θεόφιλος Αντιοχείας και ο Άγιος Ειρηναίος Λυώνος, Επίσκοπος Λυώνος, γι' αυτό το λόγο επεφυλάσσετο να γνωρίσουν.

το καλό και το κακό διά της βρώσεως του καρπού του δέντρου. Επεφυλάσσετο. Είχε δηλαδή παιδαγωγικό χαρακτήρα το θέμα και όχι παντελώς απηγορεύετο να δοκιμάσουν από εκεί, γνωρίζοντας όχι θεωρητικά το καλό και το κακό, όπως γνώστης του καλού και του κακού θεωρητικά είναι και ο Θεός, όχι πρακτικά όμως. Ο Θεός είναι απείραστος κακών. Ο Θεός είναι αγαθός. Αλλά τότε οι πρωτόπλαστοι θα τρώγανε και από το δεύτερο δένδρο της ζωής και θα έμεναν αθάνατοι και άφθαρτοι. Έχει η θέση αυτή των δύο δένδρων μεγάλη αξία και σημασία μέσα στη ζωή των ανθρώπων, όπως τοποθετήθηκαν από τον Θεό. Πολύ μεγάλη. Όταν όμως γίνεται κάτι άκαιρα,

έχει πολύ μεγάλη ζημία.

Είναι η πραγματικότητα. Αυτή και μόνο αυτή η πραγματικότητα. Συνεπώς, σας είπα ότι οι γνώσεις αυτών των πραγμάτων είναι επικίνδυνες για εκείνους που δεν θα είχαν ωριμότητα. Αν πάρει κάποιος ο οποίος και έχει μερικές τάσεις, μάλιστα, να πιστεύει για τον εαυτό του κάτι, ότι είναι άρρωστος ή είναι κατά φαντασίαν ασθενής, και πάρει στα χέρια του ένα βιβλίο ψυχολογίας ή διαβάζει βιβλία ψυχολογίας, θα αρρωστήσει, θα αποτρελαθεί. Είναι επικίνδυνο να βάλουμε στα χέρια ενός ανθρώπου που έχει αυτές τις τάσεις να πιστεύει για τον εαυτό του κάτι βιβλία ψυχολογίας. Πολύ επικίνδυνο πράγμα. Και ούτω καθεξής. Δηλαδή, θέλω να καταλάβετε ότι το θέμα της γνώσεως είναι επικίνδυνο. Είναι δε, είναι δε θελκτικότατο, θελκτικότατο. Ξέρετε γιατί; Γιατί ο άνθρωπος

αισθάνεται τη δύναμη του λογικού του και τη δύναμη του εαυτού του και αισθάνεται ακόμη τη χαρά της αυτονομίας. Όλα αυτά είναι η μεγάλη του παγίδα. Ούτε περιμένει να έρθει η ώρα για να γνωρίσει, αλλά και θέλει να γευθεί πριν την ώρα του. Και εκεί ακριβώς παγιδεύεται. Γι' αυτό επιτρέψατέ μου να σας πω, επειδή πολλούς είδα να πέφτουν, δοκιμάζοντες αυτούς τους καρπούς της γνώσεως παράκαιρα, επιτρέψατέ μου να πω, δεν έχουμε τίποτα να ζημιώσουμε αν δεν διαβάσουμε φιλοσοφίες και ψυχολογίες. Δεν έχουμε τίποτα να ζημιώσουμε. Αν κανείς, με την έγκριση θα λέγαμε του πνευματικού, ας μου επιτραπεί να το πω έτσι, με την έγκριση ειδημόνων,

διαβάσει, ας διαβάσει. Αλλά καλύτερα ας μην πιάνουμε στα χέρια μας τα βιβλία αυτά. Έχουμε να ζημιώσουμε. Ποιο είναι το συμπέρασμα, αγαπητοί μου, από αυτά τα οποία είπαμε; Το συμπέρασμα είναι ότι το φοβερό, δηλαδή ότι ο διάβολος προσπαθεί να νοθεύσει το γνήσιον πνεύμα και, εν προκειμένω, νομίζω η μεγαλυτέρα του επιτυχία, ξέρετε πού βρίσκεται; Πού λέτε βρίσκεται; Το να νοθεύσει την αυθεντία της Θείας Αποκαλύψεως με τη δήθεν αυθεντία του ανθρωπίνου λόγου. Να το πω έτσι, την αυθεντία του Θείου Λόγου να την ανακατέψει, να τη μίξει ή να τη νοθεύσει, με το «έτσι πιστεύει» ή «έτσι το θέλει», με την αυθεντία του ανθρωπίνου λόγου. Δηλαδή, αυτό που αποκαλύπτει ο Θεός και αυτό που ο άνθρωπος σκέφτεται, να τα ανακατέψει αυτά, είναι η μεγαλυτέρα επιτυχία του σατανά. Έχουμε εποχές που κατάφερε ο διάβολος να μεταβάλει το Ευαγγέλιο σε φιλοσοφία, το Ευαγγέλιο σε φιλοσοφία, δι' ονόματος του Θεού. Ξέρετε δε πόσο επικίνδυνο πράγμα είναι αυτό; Αν διαπραγματεύομαι βέβαια το Ευαγγέλιο ορθά, τότε θεολογώ. Ό,τι σας είπα και στην αρχή. Εάν αρχίζω όμως να βάζω και την ανθρωπίνη μου λογική

αυθεντία πλάι στην αυθεντία του Θείου Λόγου, τα πράγματα τα χάλασα. Έτσι έχουμε τους λεγομένους χριστιανούς φιλοσόφους. Είναι οξύμωρο. Υπάρχει χριστιανική φιλοσοφία; Υπάρχει αυτό το ερώτημα και μάλιστα είναι τίτλος βιβλίου. Και μάλιστα καθηγητού πανεπιστημίου υπάρχει.

Υπάρχει φιλοσοφία του χριστιανισμού; Ουσιαστικά είναι οξύμωρο, διότι το ένα ανήκει στον ανθρώπινο λόγο και το άλλο ανήκει στον Θείο Λόγο. Πάλι εδώ θα προτιμούσα να πω «θεολογώ» μόνον. Ό,τι ο Θεός αποκαλύπτει, αυτό θα δεχθώ. Οποιαδήποτε επεξεργασία που θα έκανα με το μυαλό μου, για να αρχίσω να κάνω ακροβασίες, είναι επικίνδυνο πράγμα. Και αν φτάσαμε σε πολλές και ποικίλες μορφές προσφοράς του Ευαγγελίου, είναι αυτός ο λόγος. Ότι φιλοσοφούμε επί του χριστιανισμού. Όταν, επί παραδείγματι, τον χριστιανισμό τον κάνουμε κοινωνιολογία ή κοινωνικό σύστημα, πού οφείλεται λέτε; Ότι φιλοσοφούμε πάνω στο Ευαγγέλιο. Παίρνουμε ό,τι μας χρειάζεται και δεν παίρνουμε ό,τι δεν μας χρειάζεται. Αφού φιλοσοφούμε, παίρνουμε τις αφορμές και τίποτα άλλο. Κάποτε ο Έγελος, ξέρετε τι είπε; «Δεν μου χρειάζεται τίποτα από το Ευαγγέλιο παρά μόνο η ιδέα ότι ο Θεός δύναται να γίνει άνθρωπος. Μου είναι πολύ ωραία και πολύ σπουδαία αυτή η ιδέα». Αυτός ο ιδεαλιστής Έγελος. Ευχαριστώ.

«Άλλο δεν θέλω», λέει, «από το Ευαγγέλιο. Θέλω αυτό». Κάποιοι άλλοι θα πουν: «Από το Ευαγγέλιο δεν θέλω τίποτε άλλο παρά ότι το Ευαγγέλιο είναι αγάπη. Αγαπάτε αλλήλους. Δεν θέλω τίποτα άλλο. Αυτό μου είναι αρκετό». Αγαπητοί, αυτή είναι η απάτη. Το να πάρω αυτά που θέλω και να τα επεξεργαστώ φιλοσοφικά. Αυτό πέτυχε ο διάβολος και είναι η μεγαλυτέρα του επιτυχία εις βάρος των χριστιανών. Αν θέλετε, δεχτείτε το. Γι' αυτό λέγει ο Άγιος Κύριλος: Ο διάβολος βιάζεται να παρουσιάσει το κακό, να το παρουσιάσει καλό, να μετασχηματιστεί σε άγγελον φωτός. Όχι βεβαίως γιατί, λέγει, μετενόησε. Δεν μπορεί να μετανοήσει.

Εκείνους οι οποίοι ζουν ισάγγελον βίον, αυτούς να τους καταβάλει. Και γι' αυτό το λόγο είναι ανάγκη, χρή, χρεία τινός θείας ημίν χάριτος και νηφαλίου διανοίας και βλεπόντων οφθαλμών. Κοιτάξτε αυτά τα τρία σημεία. Έχουμε ανάγκη από τη χάρη του Θεού, δηλαδή την αυθεντία του ουρανού. Δεν μπορώ να βάλω αυθεντία το νου μου. Αυθεντία δεν είναι ο νους μου, η λογική μου. Αυθεντία είναι μόνον ο Θεός. Δεύτερον, είναι η νηφάλιος διάνοια. Νήφω, εγκρατεύομαι οίνου, έχω συνεπώς καθαρό μυαλό. Είναι η καθαρότητα του μυαλού.

Καθαρότητα του μυαλού δεν είναι να έχω κοιμηθεί 12 ώρες και να ξυπνήσω το πρωί και να έχω καθαρό μυαλό. Το καθαρό μυαλό, αγαπητοί μου, είναι όταν δεν δέχεται τις αναθυμιάσεις των παθών και της αμαρτίας. Και τρίτον, βλεπόντων, λέγει, οφθαλμών. Βλέποντα μάτια, να βλέπεις. Υπάρχουν άνθρωποι που δεν βλέπουν. Σας βεβαιώνω, οι πιο πολλοί άνθρωποι δεν βλέπουν. Τι δεν βλέπουν; Εκείνο το οποίο είναι στραβό και ίσιο. Δεν το βλέπουν. Είναι απορίας άξιον πώς δεν το βλέπουν. Αυτά τα τρία, να μην τα ξεχάσω, θα τα ξαναπώ: η Χάρις του Θεού και η Αυθεντία του Ουρανού. Μετά είναι η Νηφάλιος Διάνοια, η Καθαρή Διάνοια από πάθη και αμαρτίες.

Τα βλέποντα μάτια. Για να βλέπω όμως σωστά, πρέπει και τα μάτια μου, δηλαδή τα μάτια της ψυχής μου, να μην σκοτίζονται από τα πάθη και τις αμαρτίες. Αν βλέπω πορνικά, μπορώ να δω ποτέ σωστά; Αν βλέπω φιλοχρήματα, μπορώ να δω ποτέ σωστά; Αν βλέπω πονηρά, με ένα γενικό χαρακτηρισμό, είναι δυνατόν ποτέ να μπω στο βαθύ νόημα των πραγμάτων; Ποτέ. Βλέπετε, είναι λεπτά πράγματα, σημαντικά. Και μπαίνουμε στη Δευτέρα Παράγραφο για να πει κάτι πολύ σημαντικό ο Άγιος Κύριλος. «Ο γαρ της θεοσεβείας τρόπος εκ δύο τούτων συνέστηκε». Και παρακαλώ, μάλιστα, προσέξτε ιδιαίτερα μια μικρή εδώ θέση, δηλαδή μια μικρή παράγραφο που έχει.

«Δογμάτων ευσεβών και πράξεων αγαθών. Και ούτε τα δόγματα χωρίς έργων αγαθών ευπρόσδεκτα τω Θεώ, ούτε τα μη μετ' ευσεβών δογμάτων έργα τελούμενα προσδέχεται ο Θεός. Τι γαρ όφελος ειδέναι μεν τα περί Θεού δόγματα καλώς και πορνεύειν αισχρώς; Τι δ' αυ πάλιν όφελος σωφρονείν μεν καλώς και βλασφημείν ασεβώς; Μέγιστον τοίνυν κτήμα εστί το των δογμάτων μάθημα». Θα μπορούσαμε, δεν ξέρω πού, θα έπρεπε να βάζαμε μια πινακίδα, που το έχουμε τόσο ανάγκη σήμερα, με αυτό το χωρίο του Αγίου Κυρίλου: «Μέγιστον κτήμα εστί το των δογμάτων μάθημα». Το μάθημα των δογμάτων, λέγει, μέγιστον κτήμα. Γι' αυτό και εδώ, χωρίς να

μιλάει για θέματα πνευματικής ζωής, κυρίως όμως αναφέρεται στα δόγματα ο Άγιος Κύριλος. Θέλει λοιπόν να πει το εξής: Ο τρόπος της θεοσεβίας από δύο πράγματα περιέχεται. Ο τρόπος της θεοσεβίας, δηλαδή να λέγομαι θεοσεβής άνθρωπος, να σέβομαι τον Θεό, από δύο πράγματα. Πρώτα, δόγματα ευσεβή και πράξεις αγαθές. Δηλαδή, ορθώς πιστεύω, ορθώς δοκώ. Έχω ορθήν δόξαν. Δόξα θα πει γνώμη. Από το δοκώ. Ορθήν δόξα, ορθοδοξία. Αυτό θα πει ορθοδοξία. Ορθώς δοκώ, ορθήν δόξαν έχω, ορθώς δοξάζω. Δηλαδή, δέχομαι

πράξε ένα καθόλου. Βίος, δηλαδή θα λέγαμε ορθοπραξία. Ορθοδοξία και ορθοπραξία. Αυτά τα δύο πράγματα, λέγει, συνιστούν την θεοσέβεια. Και εξηγεί: «Και ούτε τα δόγματα χωρίς έργων αγαθών ευπρόσδεκτα τω Θεώ». Ούτε τα δόγματα χωρίς την ορθή ζωή είναι ευπρόσδεκτα στον Θεό. «Ούτε τα μη μετ' ευσεβών δογμάτων έργα τελούμενα προσδέχεται ο Θεός». Τι σημαίνει; «Τι όφελος», λέει, «να γνωρίζεις καλά τα δόγματα περί του Θεού και αισχρά να πορνεύεις;» Να ξέρεις πολύ καλά τα δόγματα της πίστεως και αισχρά, λέει, να πορνεύεις. Ή πάλι,

τι όφελος να σωφρονείς, να είσαι άγιος άνθρωπος στη ζωή σου, αλλά να βλασφημείς ασεβώς με το να μην δέχεσαι τα δόγματα της πίστης; Και εκεί λέγει: «Μέγιστο λοιπόν κτήμα είναι το μάθημα των δογμάτων». Αγαπητοί, προσέξτε. Πολλά κακά σωρεύτηκαν από την ανισορροπία αυτών των δύο πραγμάτων. Βλέπετε εδώ μια ισορροπία. Ορθοδοξία και ορθοπραξία. Υπάρχει μια ισορροπία. Αν αυτή η ισορροπία χαθεί, τότε βεβαίως δεν έχουμε θεοσέβεια. Και θα σας αναφέρω ότι εποχές υπήρξαν που είχαμε ανισορροπία. Βέβαια, δυστυχώς, ναι, ξέρω, λίγο πολύ ή σε εποχές ή σε ανθρώπους μεμονωμένα δεν υπάρχει αυτή η ισορροπία και η αρμονία.

Υπήρξε εποχή που έριχναν όλο το βάρος στα δόγματα και παραμελούσαν την πνευματική τους ζωή. Έμεναν μόνο στο θέμα των δογμάτων. Αυτό δυστυχώς το πνεύμα υπάρχει και μέχρι σήμερα σε μερικούς που φέρονται ως ζηλωταί, που μένουν σε μερικά σημεία, αλλά δεν θα έδειχναν πολλή επιμέλεια σε θέματα πνευματικού βίου. Είναι περίεργο. Σου λέγει: «Αρκεί να κατοχυρώσω εγώ αυτή τη θέση και δεν έχει σημασία αν πω και ψέματα. Αλλά εγώ και ψέματα, δεν έχει σημασία. Αν μετέλθω μια μέθοδο ποικίλη, δεν ξέρω τι, όχι πάντως νόμιμον, αρκεί τελικά να πετύχω αυτό που θέλω». Δηλαδή, να υποστηριχθεί αυτό που πρέπει να υποστηριχθεί. Περίεργο πράγμα. Περίεργο πράγμα. Αντίθετα,

ξέρετε, η εποχή μας είναι αδογματική. Έχει ολότελα παραμερίσει τα δόγματα και σου λέγει: «Τι είναι το Ευαγγέλιο; Αγαπητοί μου, το Ευαγγέλιο είναι να αγαπάς τον πλησίον σου. Να είσαι ηθικός και τίμιος άνθρωπος. Αυτό είναι το Ευαγγέλιο». Λάθος. Και το ένα και το άλλο λάθος. Το Ευαγγέλιο είναι ότι ο Υιός του Θεού έγινε άνθρωπος και ήρθε να μας σώσει με την έννοια του ότι έγινε άνθρωπος. Δηλαδή, η ενανθρώπισή Του είναι η σωτηρία μας. Προσέξτε. Η ενανθρώπισή Του είναι η σωτηρία μας. Όχι αν εφαρμόσω τις εντολές θα σωθώ. Αλλά εάν ο Υιός του Θεού δεν εγίνετο άνθρωπος, ήταν αδύνατο να εφαρμόζαμε τις εντολές του Θεού. Σωτηρία δεν θα είχα. Η σωτηρία μου

ακουμπάει πάνω στο γεγονός ότι ο Υιός του Θεού ενανθρώπησε. Αυτό δεν θα με σώσει; Είναι η δογματική θέση. Ανεστήθη και λοιπά τα παρακάτω. Αλλά πρέπει να γίνω μέτοχος των παθημάτων του Χριστού, του Σταυρού Του, της Ταφής Του και της Αναστάσεώς Του. Μέτοχος μυστηριακά ή μυστικά, για να γίνω και μέτοχος οντολογικά. Δηλαδή, θα πρέπει να πεθάνω ως προς τις αμαρτίες και να αναστηθώ πνευματικά, για να αναστηθώ και οντολογικά με το σώμα μου, όταν θα κρίνει

ο Χριστός τον κόσμο, όταν θα ξανάρθει ο Χριστός να κρίνει τον κόσμο. Αυτό είναι το σωστό. Η πίστη στα δόγματα και ο ορθός βίος πρέπει να πηγαίνουνε πλάι-πλάι. Αν λοιπόν λείπει το ένα από τα δύο, όποιο και αν λείπει, τότε δεν έχουμε σωστή τοποθέτηση. Και εάν έχουμε ακόμη και εξαφάνιση εντελώς του ενός, ακόμα χειρότερα. Σας ξαναλέγω λοιπόν άλλη μια φορά: Στην εποχή μας υπάρχει αυτή η αδογματική διάσταση και από αυτήν βγαίνουν πολλά κακά, πολλά κακά. Σήμερα γιατί οι άνθρωποι λένε, επί παραδείγματι, «ο οικουμενισμός είναι καλός, μπορούμε να ανακατέψουμε όλα. Τι θα πείραζε; Όλοι σ' ένα Θεό δεν πιστεύουμε; Άνθρωποι δεν είναι κι αυτοί;» Ή παραπέρα, ή παραπέρα,

«δεν είναι; Δεν πιστεύουμε σε ένα Θεό; Και εμείς σε ένα Θεό πιστεύουμε». Βλέπετε; Το τι κακό βέβαια μπορεί να επιφέρει ο Οικουμενισμός, δεν ξέρω αν πρέπει να αρχίσει κανείς να τα λέει ξανά και ξανά αυτά τα πράγματα. Άρα αυτά τα δύο πρέπει να πηγαίνουν πλάι-πλάι. Είναι αχώριστα. Γι' αυτό λέγει ο πατήρ Φλωρόφσκι: «Παρακαλώ, διδάξατε», λέγει, «τα δόγματα. Διδάξατε τα δόγματα», λέγει στους ιερείς κτλ. Είδατε; Διδάξατε τα δόγματα. Μεγάλο κεφάλαιο. Θα ξαναπώ το θαυμάσιο χωρίο του Αγίου Κυρίλου: «Μέγιστον κτήμα εστί το των δογμάτων μάθημα και χρεία νηφαλίου ψυχής».

Πολλοί εισίν οι συλαγωγούντες διά της φιλοσοφίας και κενής απάτης. Και οι μεν Έλληνες διά της ευγλωττίας κατασύρουσι. Πώς παρασύρουν οι Έλληνες; Προσέξτε, ο όρος Έλλην είναι τεχνικός πια όρος και σημαίνει ο όχι Εβραίος. Ακόμα ακριβέστερα, όχι μόνο ο όχι Εβραίος, αλλά ο μη Εβραίος ο οποίος όμως καλλιεργεί τη διάνοιά του. Έτσι, με τη γενική ονομασία Έλλην είναι και ο Ρωμαίος, είναι και ο Αλεξανδρινός, ο Αιγύπτιος, είναι και ο Σύρος κτλ., αρκεί να είναι ο διανοούμενος, ο καλλιεργημένος άνθρωπος. Είναι λοιπόν τεχνικός όρος και δείχνει τον καλλιεργημένον άνθρωπον. Και οι μεν Έλληνες, λέει, παρασύρουν

με την ευγλωττία τους. Βάζει και ένα χωρίο από την Αγία Γραφή: «Μέλι γαρ αποστάζει από χειλέων γυναικός πόρνης». Από τα χείλη της πόρνης γυναίκας στάζει μέλι για να παρασύρει. Έτσι λοιπόν και τα χείλη του Έλληνος, του μορφωμένου δηλαδή, ο οποίος δεν έχει Θεό, δεν είναι Χριστιανός, στάζει, λέγει, από εκεί μέλι. Είναι η ευγλωττία που παρασύρει. Οι δε εκ περιτομής είναι οι Εβραίοι. Διά των θείων Γραφών αυτοί χρησιμοποιούν τις Γραφές, τους προσερχομένους απατώσιν, εκ παιδός μελετώντες έως γήρως και αμαθία καταγηράσαντες. Αυτοί πάλι χρησιμοποιούν τις Γραφές, αλλά παρερμηνεύουν την Γραφή.

Να επαινέσεις αυτούς ότι από παιδιά μέχρι τα γηρατειά τους διαβάζουν τη Γραφή και στο τέλος γερνάνε στην αμάθεια. Κατακρίνει και τις δύο περιπτώσεις.

Ευχαριστώ. Αιρετικών δε παίδες, δια της χρηστολογίας και ευγλωττίας απατώσι τας καρδίας των ακάκων. Τι κάνουν οι αιρετικοί με τη χρηστολογία; Τα χρηστά ήθη, δηλαδή με τη φρόνιμη ζωή. Τα ξέρω εγώ, τι λέμε για τους χιλιαστάς. Κοίταξε τι υπομονή έχουν, πόσο άκακοι είναι, τους διώχνεις και δεν σε βρίζουν κτλ. Δεν ξέρω όμως αύριο, κάποτε, αν φανερώσουν τη δύναμή τους, τι θα μας κάνουν. Θα υποστούμε μαρτύριο από αυτούς. Δια της χρηστολογίας λοιπόν...

ευγλωττίας, λόγια λένε, λόγια, απατούν τας καρδίας των απλάστων και των ακάκων ανθρώπων, ώσπερ μέλι τη του Χριστού προσηγορία τα των δυσσεβών δογμάτων ιοβόλα συγκαλύπτοντες. Δηλαδή χρησιμοποιούντες σαν μέλι, προσέξτε αυτό το πολύ ωραίο, το όνομα του Χριστού, δια να συγκαλύπτουν τα δηλητηριώδη δόγματα των δυσσεβών. Φοβερό! Οι χιλιαστές, είδατε, μιλάνε για τον Χριστό, αλλά δεν πιστεύουν στον Χριστό ότι είναι Θεός. Περί ων πάντων άμα, λέγει ο Κύριος, για όλους αυτούς λέγει ο Κύριος: «Βλέπετε μή τις υμάς πλανήσει». Για όλους αυτούς ο ίδιος λόγος. Όλους μαζί.

λέει ο Κύριος, προσέχετε μη σας πλανήσει κανείς από αυτούς. Δια τούτο και η της πίστεως διδασκαλία και αι κατ’ αυτήν εξηγήσεις γίνονται. Γι’ αυτό το λόγο γίνεται η διδασκαλία της πίστεως και οι ερμηνείες και οι εξηγήσεις μέσα στην Εκκλησία. Άλλο χωρίο από την πρώτη παράγραφο, που παρέλειψα να σας το πω, λέει πολύ ωραία: «Δια τούτο η Εκκλησία νουθετεί, δια τούτο τα παρόντα διδασκαλεία», όπως θα έλεγε. Τι είναι εδώ ο χώρος μας αυτός, αγαπητοί μου; Ένα παρόν διδασκαλείο της Εκκλησίας. Δια τούτο τα αναγνώσματα γίνονται. Ποια αναγνώσματα; Η μελέτη της Αγίας Γραφής. Προς αυτόν τον σκοπό, για να προφυλαχθούμε από όλες αυτές τις απάτες και τους δελεασμούς.

Προ δε της εις την πίστιν παραδόσεως, καλώς έχειν εδόκει νυν ανακεφαλαιώσει συντόμω χρήσασθαι των αναγκαίων δογμάτων, ίνα μη το πλήθος των λεχθησομένων και το μεταξύ διάστημα των ημερών της Αγίας Τεσσαρακοστής απάση λήθη περιποιήση τους εν υμίν ασθενεστέρους τη διανοία. Αλλ’ ίνα νυν κεφαλαιωδώς υποσπείραντες, μη επιλαθώμεθα των αυτών πλατυτέρως γεωργουμένων ύστερον. Είναι αυτό που σας είπα στην αρχή, στην εισαγωγή. Γι’ αυτό το λόγο, λέγει, θα κάνουμε μία σύντομη ανακεφαλαίωση. Θα τα πούμε, ώστε μες στο διάστημα της Αγίας Τεσσαρακοστής μη ξεχαστούν αυτά, να έχετε μία εικόνα. Αυτό, αγαπητοί μου,

αυτός ο τρόπος είναι διδακτικός τρόπος, είναι τρόπος διδακτικής, είναι πολύ σπουδαίος. Πριν ξεκινήσει ο δάσκαλος, ο καθηγητής, ο ιεροκήρυξ, όποιος είναι ο ομιλητής ή γενικά παιδαγωγός, πριν ξεκινήσει να κάνει παράδοση μια σειρά θεμάτων, να δώσει μια γενική περίληψη περί του τι θα πει και ποιος ο σκοπός αυτών που θα πει. Πολύ σπουδαίο, πολύ σπουδαίο. Αν το έκαναν αυτό σε κάθε μάθημα οι καθηγητές, ιδίως οι καθηγητές στα σχολεία: «Παιδιά, θα διδάξουμε ανθρωπολογία. Δηλαδή, ανθρωπολογία είναι το μάθημα εκείνο που...» και τα λοιπά. «Ο σκοπός είναι αυτός και εκείνος και εκείνος». Αυτά όλα, όχι σαν έναν ορισμό, αλλά να δοθεί μια πλατύτερη, θα λέγαμε, εικόνα,

να γεννήσει και το ενδιαφέρον στο παιδί και να ξέρει τι θα μάθει. Σπουδαίο αυτό! Και ακόμη, τι λέει εδώ; Κοιτάξτε: «Αλλ’ ίνα» — είναι ένα άλλο σημείο — «αλλ’ ίνα νυν κεφαλαιωδώς υποσπείραντες». Τι ωραίο αυτό! Μάλιστα με την πρόθεση «υπό» δίνει τόσο βάθος και ομορφιά στη λέξη. Υποσπείρω, θα πει σπέρνω από κάτω, δηλαδή σπέρνω στοιχειωδώς. Και αυτό είναι πολύ σπουδαίο στη διδακτική, διότι όταν δώσω μερικές γενικές ιδέες ενός θέματος, ο ακροατής ή ο μαθητής έχει μία γνώση ενός θέματος και δεν του είναι τελείως άγνωστο.

Όταν θα μπούμε σε λεπτομέρειες, δεν θα μπει σε έναν χώρο που δεν ξέρει τίποτα. Έχει μια εικόνα. Όταν θα μπούμε στο θέμα, θα μπούμε σε λεπτομέρειες. Και λέει «υποσπείραντες». Υποσπείρω, πετάω μερικά σπέρματα από εδώ και από εκεί, λόγια από εδώ και από εκεί, ώστε να πάρει ο άλλος μια εικόνα, πάνω κάτω, χοντρικά. Να έχει μία, δηλαδή, προγενεστέρα γνώση, στην οποία θα προστεθούν οι επόμενες γνώσεις. Ανεχέσθωσαν

ανέχονται, λοιπόν, των συμβατικών οι τελειότεροι την έξιν και τα αισθητήρια ήδη γεγυμνασμένα έχοντες προς διάκρισιν καλού τε και κακού, νηπιωδεστέρων ακούοντες μαθημάτων και της γαλακτώδους εισαγωγής, ίνα άμα και οι της κατηχήσεως χρείαν έχοντες ωφεληθώσιν, και οι την γνώσιν έχοντες, περί ων προγινώσκουσιν, την μνήμην αναζωπυρωθώσιν. Ας ανέχονται, λοιπόν, εκείνοι που έχουν τον τρόπο να καταλαβαίνουν εύκολα, εκείνους οι οποίοι δεν καταλαβαίνουν πολύ εύκολα. Και αν κάποιοι νομίζουν πως τα ξέρουν, ευκαιρία να τα μάθουν καλύτερα και ακόμη να τους αναμοχλευτούν και να τοποθετηθούν, να εδραιωθούν στη μνήμη τους, και εκείνοι που δεν τα ξέρουν να τα μάθουν. Αυτό θα έλεγα και εγώ σε εσάς, αγαπητοί μου, ότι λέμε εδώ πολλά πράγματα που τα έχουμε ξαναπεί.

Αδελφοί που τα ξέρουν, δεν πειράζει. Θα λέγαμε ότι μπορεί να αποκτήσουν έτσι μια καλύτερη γνώση ή ακόμη μια εδραίωση στη μνήμη αυτών των πραγμάτων ή ακόμη και μόνο γιατί τα ξανακούν. Αυτά τους καθαρίζουν, τους καθαρίζουν αυτές οι γνώσεις, τους κάνουν πιο καλύτερους. Είναι αυτή η διαρκής υπόμνηση. Σπουδαίο πράγμα αυτό. Εκείνοι που δεν τα ξέρουν θα ακούνε για πρώτη φορά, θα μαθαίνουν. Πάντως η ωφέλεια είναι για όλους πολύ σημαντική. Βλέπω εγώ για τον εαυτό μου. Σας κάνω μια ανάλυση αυτών των πραγμάτων. Τι θα πιστεύατε, ότι εγώ δεν ωφελούμαι; Ο πρώτος ωφελημένος είμαι εγώ. Και μάλιστα, εγώ τα διαβάζω δύο φορές. Μια φορά όταν τα ετοιμάζω να σας τα πω...

άλλη μια φορά όταν σας τα λέγω εδώ. Άρα, λοιπόν, εγώ είμαι περισσότερο ωφελημένος από εσάς και έχω ανάγκη. Δεν μπορώ να πω «τα διάβασα και τα ξέρω». Αλίμονο σ’ εκείνον που λέγει «τα ξέρω, τα ξέρω». Ποτέ δεν πρέπει να λέμε «τα ξέρω, τα ξέρω». Και είναι μια μέθοδος εδώ να καταλάβουμε: όταν κάποτε μας λέει κάποιος κάτι που το ξέρω, ας ακούσουμε τι έχει να πει. Μπορεί να πει μία πλευρά του πράγματος που εμείς δεν την είχαμε υπόψη. Ξέρετε κάποτε τι έπαθα, αγαπητοί μου; Ακούστε τι έπαθα. Όταν πήγα στρατιώτης, ανάμεσα σε εκείνα που έπρεπε να μάθουμε από τον λοχία ή τον δεκανέα, τον υποσμηνία ή τον σμηνία — στην αεροπορία υπηρέτησα — ήταν να διπλώνουμε και την κουβέρτα μας. Εγώ δεν στάθηκα πολύ άσχημα λέγοντας: «Ε, δεν ξέρω εγώ τώρα να διπλώνω μία κουβέρτα;»

Ε, μα στο σπίτι μου μια κουβέρτα δεν μπορώ να διπλώσω; Θα μας κάνουν τώρα μάθημα για να διπλώνουμε τις κουβέρτες; Και δεν έδωσα καθόλου προσοχή πώς διπλώνουν την κουβέρτα. Είναι δε γνωστό ότι στο στρατό τη διπλώνουν κάπως λίγο ιδιότυπα, πράγμα το οποίο δεν είδα και δεν πρόσεξα, δηλαδή καθόλου δεν κοίταξα. Δίπλωσα την κουβέρτα μου όπως τη δίπλωνα πράγματι στο σπίτι μου. Γίνεται μετά η επιθεώρηση. Η μόνη κουβέρτα που δεν ήταν καλά διπλωμένη ήταν η δική μου. Και έφαγα και ένα καψώνι. Και από τότε είπα: «Μη λες ποτέ “το ξέρω”. Άκουσε. Μπορεί να υπάρχει και μια πτυχή, μια άποψη, που να σου ήταν άγνωστη». Η μελέτη ενός αντικειμένου στον κόσμο αυτόν δεν εξαντλείται ποτέ.

Στα πιο απλά πράγματα, άκουσέ το. Είναι και θέμα ταπεινοφροσύνης. Και όταν έχουμε ταπεινοφροσύνη, αγαπητοί μου, τότε πολλά πράγματα μαθαίνουμε και εκείνα που μαθαίνουμε είναι επωφελή, εδραιωμένα. Γινόμεθα σοφοί, γινόμεθα άνθρωποι, όντως άνθρωποι, όπως ο Θεός μας θέλει. Προσεχώς, από την προσεχή Δευτέρα δηλαδή — είναι γιορτή, αλλά δεν έχει σημασία, το πρωί θα εκκλησιαστούμε και τίποτε άλλο — θα μπούμε πια, ύστερα από τη μικρή αυτή εισαγωγή που κάνει ο Άγιος Κύριλλος, θα μπούμε στο περί Θεού θέμα. Θα δείτε πόσο σπουδαίο είναι, ώστε, έχοντας αυτές τις γενικές γνώσεις, να μπορούμε να καταλάβουμε και να ερμηνεύουμε πάντοτε σωστά ό,τι μας προσφέρεται στη ζωή.