Catecheses of St Cyril 020 | 17-10-1983

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My beloved, we are now in paragraph five of Saint Cyril’s third catechetical lecture. As you will remember, Saint Cyril has spoken about Baptism, and little by little he will give us a fuller picture of the Mystery of Baptism.

He writes: “If anyone wishes to know why grace is given through water and not through any of the other elements, let him take up the divine Scriptures, and he will find the answer.” If anyone wishes to know why water is used in the Mystery of Baptism, and why God’s grace is given through it rather than through some other material, he need only search the Scriptures, and there he will find the answer. And indeed, Saint Cyril himself makes a brief survey of them to explain why water is used in the Mystery of Baptism. Before we continue, I would tell you that the theology of water in Holy Scripture is very vast and mysterious. Here Saint Cyril will try to say a few things about it. Naturally, he does not exhaust the subject, because, as I have told you, it is immense. Besides, his catechumens have only a limited capacity to understand. They have not yet entered the Church and do not know many things. Saint Cyril will return to the Mystery of Baptism, though he will not return specifically to the theology of water. I only want to tell you that the theology of water is indeed exceedingly profound. And he writes: “For water is something great.” Water is indeed something very great.

“Of the four visible elements of the world, it is the finest.” In other words, water is the finest of the four elements of the world. Of course, whenever we read an ancient text—whether a secular work, written outside the Church, or an ecclesiastical text—we must not forget that the sacred writers will naturally use the scientific or philosophical knowledge available in their own age. We must remember this, so that we do not judge them unfairly. In the same way, if we wished to write a theological work today, we would naturally draw upon some of the established technical and scientific knowledge of our own time.

That is only natural. What was the accepted view in those days concerning the composition of the world? It was believed that the world consisted of four elements: water and fire...

Well... air and dry land, meaning the ground, the earth. According to the understanding of the ancients, these four elements made up the earth and the heavens—the universe. Today we have a different picture, though perhaps not so very different if we were to examine the matter in detail.

The picture is different, yet in a sense it is the same. The difference is simply that the modern picture is more detailed, whereas the ancient one is concise, a summary. More specifically, today we would say that the elements composing the world are those found in the periodic table. That is all. The first is hydrogen; the second is something else; the fiftieth is another; and the ninetieth-something is yet another. These are the familiar elements we learn about in chemistry, the elements that make up the world. But people in those days clearly did not possess the knowledge of physics and chemistry that we have today.

It was therefore only to be expected that...

Thank you.

How could anyone in those days have known about hydrogen and oxygen? Instead, the text speaks of water. And when it uses the word “fire,” fire is, of course, simply a manifestation of energy; it is energy, just as electricity is. You know that in the language of the New Testament, electricity was called fire. It is extremely important, my beloved, to understand all these details in Holy Scripture. It is very important indeed. Then, when we read Holy Scripture, we understand it and delight in it. There are books on these subjects. For example, there is a book entitled The Plants Found in Holy Scripture, covering both the New and Old Testaments. It is an entire volume. There are books on the plants of Holy Scripture and on the animals of Holy Scripture. This is very important. So then, fire, as you will know...

When it appears in the form we ordinarily recognize as fire, it is called fire. But lightning is also called fire, and lightning truly is fire in the sense that it is energy. It is electricity; it is energy. And do you know what the whole visible phenomenon of lightning is called? “Coals of fire.” That is how lightning is described in Holy Scripture: burning coals. All this shows that, because this was the knowledge available to people at that time, God does not prevent the natural knowledge of an age from being included in His book. He does not prevent it, because it would be strange for a divinely inspired author—who does not err in matters of divine truth—to write using the scientific terms of some far-distant age. Do you know what that would be like? I will give you an image, and it may seem strange. Imagine a little child, the very moment it is born from its mother, saying, “Good morning, Mama.” It would be monstrous. It would be just as monstrous for a sacred writer in the age of Moses to write in the terminology of our own age. It would be strange, unnatural, and completely out of place. The manner in which he writes, however, will ultimately not be erroneous. That is the important point. He will use the knowledge available in his own age, but he will not be in error. Thus, in essence—in essence...

I emphasize the words “in essence”—the four elements of creation, when analyzed, are simply what the people of that time were able to know of the familiar elements we now find in the periodic table. And, if you wish, this includes not only matter but also energy, because the universe consists of nothing other than matter in the form of energy, or energy in the form of matter—whichever way you prefer to put it. Thus Saint Cyril says here that water is something great and that it is the finest of the four elements composing the world. Now, why is it the finest? I was telling you on a previous occasion that...

The philosophers also spoke about water in this way. Of course, perhaps they did not know very much. They could not have known that it consists of two gases, but they could observe its action within creation: they saw that water shapes the earth. They approached this from a philosophical and scientific perspective. In Holy Scripture, however, we encounter it neither as philosophy nor as science, but as revelation: water is the foundation of creation because it contains hydrogen. And today, as we know, hydrogen is the first element and is involved in the formation of all the other elements.

In the periodic table, hydrogen is number one. To put it very roughly—do not misunderstand me—as its nucleus is enriched with protons... well, never mind. As its nucleus is enriched, it gives us the other elements. Therefore, all these ninety-something elements are nothing other than the first element, hydrogen. So it is entirely right to say that water is the first element. Entirely right. But how could the divinely inspired Moses have written this? How could he have expressed it? By writing “hydrogen”? As I said before, that would have been monstrous. How, then, does Moses write it? “In the beginning God made the heaven and the earth. And the earth was invisible and unformed, and the Spirit of God moved over the water.” Thank you.

The Holy Spirit moved over the waters. The important point is that water is mentioned first, and light afterward. A little further on it says: “And God said, ‘Let there be light,’ and there was light.” You see, then, that water is a fundamental, foundational element. The philosophers outside Holy Scripture would also describe it as a fundamental element. As such, we might say, it stands at the beginning of creation. Of course, today we know that light stands at the beginning of creation. We must not forget that. Yet in the way Holy Scripture presents it, water is placed first and light afterward. But pay attention: this is not an error. No, it is not an error at all.

It is simply the way the account is presented. Follow carefully. The work of creation begins with the words, “And God said, ‘Let there be light,’ and there was light,” and the first day has already begun. Water, therefore, is placed outside the six days of creation. What does this mean? It means that in the first verse—where the subject of water is also introduced—Moses gives us a general picture by way of a preface: “I am now going to speak to you about creation, and more particularly about the earth, whose foundation is water.” Then he begins the actual account. But that account does not begin with water. It begins with light, because light is the energy which, under the conditions God granted to exist, became matter.

Today we have accomplished this in the laboratory; today we repeat it ourselves. From the energy of light, or from energy in general, we produce matter. And conversely, from matter we produce energy. This second process, indeed, is not difficult; it is something repeatedly done. Thus, the first verse is a preface to the whole account of creation, which Moses will then describe for us in detail. Water, therefore, becomes the foundation once energy has become matter. From the moment energy became matter, with light as its cause...

We can speak of everything that exists in creation, on our earth, beginning with what? With water. For this reason, water also possesses a profound theology. A very profound theology. You will see this as we continue.

“Heaven is the dwelling place of the angels, yet the heavens were made from the waters.” The dwelling place of the angels is heaven, but the heavens came from the waters. Moses says so beautifully that the waters were above the earth. What does it mean that the waters were above the earth? They had taken the form of clouds. When Saint Cyril says here that “the heavens are the dwelling place of the angels,” we naturally see once again the limited conception of the heavens available at that time.

Could the heavens—the universe, the unfathomable depths of the universe—ever have been known to the ancients? He therefore speaks in general terms, saying that heaven is the dwelling place of the angels. Then he continues: “And the earth is the dwelling place of mankind, yet it too came from the waters.” The earth, which is the habitation of mankind, also came from the waters. Notice that he says, “from the waters.” Do you know why? Because the entire surface of the earth was covered with water, and afterward the dry land began to appear. That is why he says, “from the waters.” Then he adds: “And before all the created things fashioned during the six days.” The Greek word for “created things” is spelled with a single nu and comes from the verb meaning “to come into being,” not from the verb meaning “to beget.”

Before all the things that came into being during the six days described by Moses in his account of creation, it is written: “The Spirit of God moved over the water.” Why did the Spirit of God move over the water and not over the dry land? Because it was there, in the waters, that life first appeared.

In the waters. Are you struck by what science tells us? We do not need science; I mention it only so that you may see the agreement. You know that science tells us that life first appeared in the waters. Indeed, it was there that life was brooded into being. That is a beautiful verb, and it comes from the movement of the Holy Spirit. Life was brooded within the waters. Why do I say “brooded”? In simple language, it was hatched, as a hen broods over her eggs and hatches chicks from them. Life was brooded within the water, because Scripture says, “The Spirit of God was hovering over the waters.” He was hovering. Since the Holy Spirit appears to us in the New Testament in the form of a dove, He is pictured hovering over the waters, flying above them, as though embracing all the waters of the earth. And by embracing all the waters of the earth, He brought about, so to speak, a brooding, a hatching, from which life emerged. It is a very, very beautiful image. Truly beautiful.

One sees God embracing lifeless matter so that life might come forth from it—not automatically, but through this brooding. What does that mean? We understand nothing about the actual process from this verb, “to brood,” by which life came forth. What God did to bring forth life is His own affair. He knows. How did it happen? We use the verb only so that we can speak about it. How it happened is known to God alone. “Water is the beginning of the world, and the Jordan is the beginning of the Gospels.” Thus, water is the beginning of the world, and the Jordan is the beginning of the Gospel, because Christ was baptized there and, of course, from there begins the Mystery of

our salvation. When Mark the Evangelist says, “The beginning of the Gospel,” and then, “John came baptizing,” and so forth, there the Gospel begins. In the examples that follow, Saint Cyril uses these very beautiful literary contrasts. Since these contrasts will inevitably be lost in the course of our explanation—I will end up making them disappear, whether I wish to or not—I want to point them out to you. He proceeds through pairs of contrasts, a literary form also found in Holy Scripture. You will encounter it in the Wisdom of Sirach, the Wisdom of Solomon, and Proverbs. In pairs

two truths are presented—sometimes one truth in both its positive and negative aspects, or even two different subjects. When it is not one subject viewed from two sides, it may be two subjects expressed in contrast. Now pay attention here: “Water is the beginning of the world.” Thus, the world began from water. I explained that to you earlier. But allow me to take the analysis a little further, from the perspective of nature. The Greek word for “world,” kosmos, means not only creation but also adornment. If you could ask the earth what God used to adorn it, it would answer: water. Water is the great shaper. I do not think you realize how greatly it shapes

the surface of the earth. What does water not shape? Mountains, valleys, ravines, caves. And even within the earth itself, in its depths, you can see what water forms there: wonders. One beholds all these things shaped by water and is amazed. If there were no water upon the earth, the earth’s surface would always retain the same form. But through the presence of water, the earth continually reshapes its face and appears completely new—completely and constantly changing. Water truly is the adornment

of the surface of the earth, and also of the earth’s depths.

Therefore, water is the beginning of the world, and the Jordan is the beginning of the Gospels. Indeed, after His Baptism—when Christ was baptized, naturally, in the waters of the Jordan—the Gospel began. He went into the wilderness, and after forty days He came among the people, preaching the Gospel of the Kingdom. “Freedom for Israel from Pharaoh through the sea, and freedom from sins for the world through the washing of water by the word of God.” How was Israel freed from Pharaoh? Through the sea. Israel crossed the Red Sea and escaped from Pharaoh’s clutches. This should not surprise us.

All the Fathers—and especially the hymnographers, who generally draw upon the Fathers—see the Red Sea as a prefiguration of Baptism. This is also scriptural; the Apostle Paul says it, and they take their starting point from him. You will see that they all refer to the Red Sea as the type that prefigures Baptism. The people of Israel passed through it. What does it mean that they “passed through”? They were baptized in the Red Sea. The Apostle Paul says that they were baptized in the water of the Red Sea and in the cloud.

The cloud that followed the people was luminous by night, making their entire encampment bright and pleasant so that they would not be surrounded by harsh darkness. By day it shaded them from the scorching rays of the sun, so that they might journey more comfortably through the wilderness. Of course, I hardly need tell you that this pillar is understood to be Jesus Christ following His people. Did you know that? This is Jesus Christ following His people by day and by night. But it is also the Holy Spirit, who covers and follows His people. For the people of Christ, the Son, are also the people of the Father and the people of the Holy Spirit. This, then, is the cloud

and the symbol of the Holy Spirit. It was visible, just as the dove was visible. But the dove was not itself the Holy Spirit; the Holy Spirit appeared as though He were a dove—“as though,” meaning “like.” And so, my dear ones, we see this: the people were baptized in the water of the Red Sea and in the cloud. Do you know what this means? It is what Christ would later say: no one enters the Kingdom of God except through water and the Spirit. Through water and the Spirit. Here is the ancient type of Baptism: the Red Sea and the cloud, which is the symbol of the Holy Spirit. It is astonishing. And further,

did you notice the contrast once again? I will read it again, so that I may preserve it as much as possible: “Freedom for Israel from Pharaoh through the sea, and freedom from sins for the world through the washing of water by the word of God.” What is this washing of water? It is Baptism. Baptism is called a washing, and it now saves the world from sins by the word of God. One is the type; the other is its fulfillment. Here I would like to dwell on one very short phrase: “by the word of God.” Do you know what this means? It addresses what our rationalism so often tells us—the very thing Saint Cyril mentioned last time and that I explained to you. “But what, then, is this water?”

“Are my sins really going to disappear through water? What sort of thing is this?” Let me repeat what we said last time: “What kind of foolish masquerade is this?” Those were the words of a modern university professor: “A masquerade.” Once, as you know, Naaman the Syrian—a Syrian leper, not a Jew—came to be healed by the Prophet Elisha. During the wars between the northern kingdom of Israel and the Syrians, a young girl had been taken captive and became a servant in the household of Naaman the Syrian, who was a military commander. When her master became a leper, she said to him, “Why do you keep suffering like this? In my homeland

there is a great prophet named Elisha. Go to him, and he will make you well.” Christ later mentioned this man to the Jews, saying that he had shown greater faith than they had; when the people of Nazareth heard this in His hometown, they became angry. Were there no lepers, He said, in the days of the Prophet Elisha? Why, then, was Naaman the Syrian healed? So, my dear ones, Naaman the Syrian arrived with a large retinue and many gifts. The prophet did not even come out to meet him, but sent instructions that he should go to the Jordan River and wash himself seven times. He was to enter the river and come out, enter and come out, enter and come out. The prophet did not show his face. Naaman became very angry

and said, “The Jordan? What is the Jordan? It is a wretched little river. We have better rivers in my country.” He even mentions the name of a Syrian river there—I do not remember it, so let us simply call it such-and-such a river. “It is far better than the Jordan. What is so special about the Jordan?” In anger, he gathered up his gifts and everything else and left. His attendants said to him, “Master, the prophet did not ask you to do anything difficult. You have only to try it.” “But, my friend, what could there possibly be in the water of the Jordan? What could it have? It is only a river. What does it possess?” “Master, the prophet told you to do it. Try it. What do you have to lose?” Apparently, there was humility within him. Humility is a great thing, a very great thing.

He went to the river, entered it seven times, and came out seven times. What, then, healed Naaman the Syrian of his leprosy? It was the word of the prophet. The prophet had spoken. In the same way, what is it that ultimately grants us forgiveness of sins in the waters of Baptism? Christ said it. Saint Cyril says here, “by the word of God.” That is all. Do you hear? When that flesh-devouring logismos—that intrusive thought which consumes a person—comes and says, “What is this water, and what can it mean?” give it the answer: God said it. And since Christ said that the human person is saved through water and the Spirit, the matter is settled. Christ rose from the dead. Since He rose, He is God. He said it; the matter is settled. He knows. That is the end of it. I know nothing. He said it. The same is true, my dear ones, of the Mystery of the Holy Eucharist—I mention this while we have the opportunity. Let no one say, “But my sense of taste tells me that this is wine and bread.” He said: “Take, eat; this is My Body; this is My Blood.” This takes place by the word of Christ. He does it. He knows. Do you imagine that when the disciples took and drank from that cup, or ate from the bread the Lord gave them,

they felt in their mouths that they were eating flesh or drinking human blood? I do not suppose you think that. To the disciples’ sense of taste, it remained bread and wine, but Christ said, “This is My Body, and this is My Blood.” How can I know that what Christ said is true? Because Christ rose from the dead and sent the Holy Spirit on the day of Pentecost. I therefore know that Christ is God, and whatever He said is exactly so. I do not understand it, but it is a Mystery. In the same way, the prophet said, “Go to the river seven times—not six, not eight, but seven times—immerse yourself and rise from the water, and you will be healed.” And here Christ says, “Go to the baptismal font, be baptized, and your sins will remain there.”

This is how the whole Church understood it; this is how the Apostle Paul interprets it; and this understanding has continued to this day: Baptism, by the word of God and by the word of Christ, is the washing that grants forgiveness of sins. Water is a great thing. We shall truly see this as we continue. Saint Cyril tells us that water is used as an element of covenant.

He mentions two covenants. After the flood—because we have two covenants as well—a covenant was established with Noah, and a covenant with Israel.

There is an error in the punctuation here.

An error in the punctuation. “After the flood, a covenant was established with Noah.” We should put a full stop there, though the text has none. “A covenant with Israel from Mount Sinai, but with water, scarlet wool, and hyssop.” That is, when Noah came out of the Ark with his family and his children, God made a covenant, an agreement, with him. First, He blessed him. This was a renewal of the blessing He had given to our first-created parents. Once again God said, “Be fruitful and multiply, fill the earth, and have dominion over it.” And God also said:

“I will set My bow in the sky as a sign”—the familiar rainbow. From now until the end of the world, there will never again be a flood; that is, mankind will never again be destroyed by a flood. Just a brief interpretive observation. You may ask me, “Did the rainbow not exist before the flood?” Undoubtedly it did. What is the rainbow? It is simply the refraction of light through droplets of water suspended in the atmosphere. That is why it appears after rain, or while it is raining, under particular conditions, when the sun is at an angle.

The rainbow is curved, as you know, because the sun is round. It is as simple as that. That is why the rainbow is curved. So was there no rain before the flood? Was there no sun? Did the refraction of light through water not exist? Undoubtedly it did. Why, then, does God say, “I establish My bow, the rainbow, as a sign”? My beloved, God simply makes His covenant through a natural phenomenon. I say it again: He makes His covenant, His agreement, His promise, through a natural phenomenon. Yet the rainbow, in its essence, is light and water.

So once again God makes use not only of the flood itself, but also of the rainbow, which too is water—water and light. And at Sinai God made His other covenant with Israel, when He gave the Covenant, the Law, and said, “I will be your God, and you will be My people.” What did Moses use? Water, scarlet wool, and hyssop: “with water, scarlet wool, and hyssop.” As I told you last time, hyssop is a plant that was used for sprinkling, rather like the basil we use. So these things...

...are also mentioned in the Epistle to the Hebrews, chapter 9, verse 19. “Elijah is taken up, but not without water; for first he crosses the Jordan, and only then rides his chariot through the heavens.” Elijah was taken up into heaven, but he was not taken up before he had crossed the water—the water of the Jordan River. You know that Elijah crossed the Jordan after dividing the waters of the river. So first he crossed, and then he was taken up, after passing over the Jordan River. What a beautiful type, a prophetic image. We will not enter the Kingdom of God unless we pass through the Jordan River—that is, through Baptism. This is what the Lord said: no one enters the Kingdom of God except through water and the Spirit.

Is one tempted by this language or not? How beautiful the old form of our language is! As for the language we speak today, I do not know—if you told me that we use about three thousand words, I would say that I fear we use only three hundred. We have impoverished our language terribly. Look at this beautiful phrase: “He crosses the Jordan, and only then rides his chariot through the heavens.” A charioteer is one who mounts and drives a chariot; here, he rides his chariot through the heavens. They will accuse us of being obsessed with antiquity. And yet the language is so beautiful! This is the language that foreigners have loved and still love, with a love that reaches almost to adoration—indeed, to a kind of passionate adoration...

...the Greek language. Yet we have impoverished it, made it crude, and confined ourselves to only three hundred words or so, with which we manage to communicate. Or rather, little by little we may reduce even those to thirty. I am not exaggerating, because television now teaches us to watch and not to speak. And so, little by little, we will begin not to speak, but to grunt.

“First the high priest washes, and then he offers incense. For Aaron first washed, and only then became high priest. How could one who had not first been cleansed with water intercede for others without water? And as a symbol of Baptism, a laver was placed inside the tabernacle.” There was a laver in the tabernacle, and later outside Solomon’s Temple, so that the high priest and the priests could wash. We too wash today. We do not celebrate the Divine Liturgy unless we have first washed. Thus, he says, the high priest first washed and afterward offered incense. How could he possibly cleanse others if he himself was not clean?

And this was the symbol—Saint Cyril says it here: “It was set there as a symbol of Baptism.” The Old Testament laver was the symbol of Baptism. Today, beside the Prothesis, we have a basin, a laver. We do not wash our whole bodies. In those days the high priest and the priests washed themselves completely—the whole body. We wash only our hands, and we even recite a passage from a psalm: “I will wash my hands in innocence, and I will compass Your altar,” and so on. You see, this cannot be disregarded. Indeed, in the Old Testament it says that any priest who did not wash...

...would be punished by being deprived of life. “I will deprive him of life”—that is, he would die. But what does that mean for us today? Will someone die today as a person ordinarily dies? What does it mean? It is a type, a prophetic foreshadowing. Whoever does not wash in the laver of regeneration will die—that is, he will not have life and will not enter the Kingdom of God. Everywhere we encounter types, foreshadowings of a reality and a truth. And now we come to the sixth paragraph: “The end of the Old Testament and the beginning of the New Testament is Baptism.” Baptism was the end of the Old Testament and the beginning of the New Testament.

This is because John is the last prophet of the Old Testament and the first prophet of the New Testament. He stands at the meeting point of the two Testaments, and there, at that meeting point, he baptizes. Therefore Baptism is the final act of the Old Testament and the first act of the New Testament. Would you like us to distinguish the two a little more clearly? The final act of the Old Testament is John baptizing the people with a baptism of metanoia, of repentance. The beginning of the New Testament is John baptizing Jesus Christ in the same river. “For John was the leader...”

“Among those born of women, no one is greater.” There is no one greater among all who have been born of women. “He is the end of the prophets,” the last of the prophets, “for all the prophets and the Law were until John.” They all come to their completion there. “And John is the beginning of the things of the Gospel.” For, as Mark the Evangelist says in the first chapter, in the first verse, “The beginning of the Gospel of Jesus Christ,” followed by, “John appeared in the wilderness, baptizing.” “Even if you speak of Elijah the Tishbite, who was taken up, he is not greater than John.” Even Elijah is not greater than John. “Enoch was translated, but he is not greater than John.”

Enoch was taken alive into heaven, but he is not greater than John. “Moses, the greatest lawgiver, and all the prophets were not greater than John.” Moses and all the prophets were great, but they were not greater than John. “Nor do I dare to compare prophet with prophet. But their Master and ours, the Lord, has declared it.” The Lord—their Lord and our Lord—said it Himself: “Among those born of women, there has not arisen one greater than John.” I am reading quickly and giving you only the translation. It does not say, “among those born of virgins,” but “of women.” Why? Because the comparison is between the great servant and his fellow servants.

“But the surpassing excellence and grace of the Son cannot be compared with that of servants.” The words “among those born of women” refer to the servants being compared. John was born by natural birth. He is therefore the greatest of the prophets, but still “among those born of women,” still compared with other human beings. It did not say “among those born of virgins,” because the One born of a Virgin is the Son, and He alone. He is beyond every comparison; His surpassing excellence and grace are incomparable. “Do you see what a great leader among men God chose for this grace?” Do you see whom God chose to lead so great a grace? “A man without possessions and a lover of the wilderness, yet not a hater of mankind”—a man without possessions...

...who loved the wilderness, but did not hate people. What a precious phrase this is! Some people imagine that monks hate mankind and that they live in the wilderness out of misanthropy. What an immense misunderstanding! My beloved, monasticism goes into the wilderness precisely in order to cultivate true communion with others. This is true even of eremitic monasticism, where no one might ever see an ascetic living alone. He might die alone in the wilderness, with no one even coming to bury him. Yet even there he cultivates the purest communion with others, because he prays continually for all mankind. How beautiful, then, is this phrase: “without possessions and a lover of the wilderness...”

“...not a hater of mankind; feeding on locusts and causing his soul to grow wings.” He ate locusts, and his soul grew wings. What a beautiful word this is: “to grow wings.” He gave wings to his soul. Our iconography depicts Saint John with wings to show that he is an angel—that is, a messenger. In the same way, the ancient Greeks depicted Hermes, the messenger of the gods, with wings on his feet. Wings, then, are the symbol of the messenger. John is the messenger of the great tidings: he pointed out the Messiah and spoke of the coming of His Kingdom. “Filled with honey, and speaking words sweeter and more beneficial than honey.”

“Clothed in a garment of camel’s hair, and showing in himself the type of ascesis, the ascetic discipline; he was sanctified by the Holy Spirit while still in his mother’s womb.” Saint Cyril is singing his praises, and he has a reason for doing so, as you will see shortly. John was sanctified by the Holy Spirit while he was still in his mother’s womb. Jeremiah too was sanctified, for Jeremiah says that the Lord set him apart and sanctified him from his mother’s womb. “But Jeremiah did not prophesy in the womb. John alone, while still being carried in the womb, leaped for joy.”

This is what Elizabeth said when she saw the Theotokos: “The child within my womb leaped for joy.” And because John bore the prophetic spirit from his mother’s womb, he imparted it to his mother Elizabeth. Elizabeth was filled with the Holy Spirit and said to her kinswoman, the Theotokos, “How is it that the mother of my Lord should come to me?”—the Lord whom she carried in her womb. Do you see the prophecy? It was not Elizabeth who prophesied; John prophesied—John, while still an unborn child. John spoke through his mother’s mouth. Great indeed, truly great! “Though he did not see the Master with the eyes of the flesh, he knew Him through the spirit.” He did not see the Master with his bodily eyes, but through his spirit, illumined by the Holy Spirit, he was able to recognize Christ. “Because the grace of Baptism is great, its appointed minister was also great.” There is the central point. Because Baptism was so great, God used the greatest person of the Old Testament, John. That is why Saint Cyril gave this whole description. This man, greater than all those born of women, this extraordinary man John, is the one who bears the weight of Baptism. It is marvelous, and it shows that Baptism truly is something immense and great.

“Thus he baptized in the Jordan, and all Jerusalem went out to him, receiving the first fruits of baptism. For the fullness of the dignity of every good thing belongs to Jerusalem. But know, O people of Jerusalem, how those who went out were baptized by him: they confessed their sins. First they showed their wounds.” How did they confess? Everyone went to John to be baptized—all of them. How did they confess, and in what manner? “First they showed their wounds.” What does that mean? They stated their sins. They confessed their sins. Where and how? In the water. Pay attention to this point; afterward I will explain a small interpretive detail. They entered the water and remained there for some time...

...confessing their sins. The Evangelists say that Christ “immediately came up from the water.” Why immediately? Because He had no sins to confess. Do you see the significance of that one little word, “immediately”? What could the Lord confess? He is without sin. “Then he applied the remedies.” After the sinners had exposed their wounds—their sins—John applied the remedies, the medicines. He placed the healing remedies upon them, “and to those who believed, he granted deliverance from eternal fire.”

To those who believed, he granted deliverance from eternal fire, from Hell. Would you like to understand how this happened? I will put it in my own words so that I do not weary you by reading the whole passage. What did John say to the people? To whom did he speak? He spoke to the people, to the tax collectors, and to the prostitutes. He also spoke to the soldiers. The soldiers came and asked him, “And what should we do?” What should you do? Do not wrong anyone, and do not extort anyone. To extort meant a kind of violent intimidation, a shaking down that soldiers used against those who did not pay their taxes...

They obtained these contracts from the Roman authorities through competitive bidding. In other words, the Romans put the collection of taxes up for auction. The contractor, as we might call him, who won the bid paid the Romans the amount they demanded. But he was then able to use soldiers to collect the taxes from the people. So a soldier would go to a difficult taxpayer, and when the citizen said, “I have nothing; I cannot pay,” and so forth, the soldier would threaten him. “Do not intimidate or wrong anyone, and be content with your rations and your wages.” In other words, do not extort the citizens in order to take bribes and get more money.

Do these things, he says, and you will be saved. The Pharisees also came. “What should we do?” they asked. Wicked men—vipers, a brood of vipers! Do you see how he exposed them? John called neither the soldiers nor the tax collectors “a brood of vipers,” poisonous snakes. “Who warned you to flee from the coming day of the Lord’s wrath? Who told you? Have you come merely out of curiosity?” You know, they did not come to be baptized. But Saint Cyril now takes this image and says: “Do you want to cease being a poisonous snake? Do you want to cease being a viper? Do you know what a viper does when it wants to shed its skin? And do you know how it sheds it? Listen. It goes to a narrow passage.”

I have used this example before, but Saint Cyril mentions it here. The viper goes into a narrow passage between two rocks, where the gap is smaller than its body. It puts its head in and tries to squeeze through. As it struggles through, the rocks pull off its old skin, and at last the snake emerges on the other side with new, gleaming skin. I have seen a shining viper just after it came out of its “shirt,” while on the other side lay the shirt, as we call it—the snake’s discarded skin. In the same way, he says, you too must pass through the narrow and afflicted way, through metanoia—repentance—so that you may come to Baptism and be saved. But, my dear friends, we shall speak about this repentance, God willing, next Monday.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί μου, εις την τρίτην κατήχησιν του Αγίου Κυρίλλου, εις την παράγραφον πέντε. Όπως θα ενθυμείστε, ο Άγιος Κύριλλος ανεφέρθη εις το βάπτισμα και προοδευτικά, βέβαια, θα κινηθεί να δώσει μια εικόνα του μυστηρίου του βαπτίσματος.

Σημειώνει: «Ει δέ τις ποθεί γνώναι διατί δι’ ύδατος και μη δι’ ετέρου των στοιχείων η χάρις δίδοται, τας θείας Γραφάς αναλαβών ευρήσει». Εάν κανείς επιθυμεί να γνωρίσει γιατί χρησιμοποιείται το νερό εις το μυστήριο του βαπτίσματος και δι’ αυτού η χάρις του Θεού, και όχι κάποιο άλλο υλικό, δεν έχει παρά να αναδιφήσει τις Γραφές και εκεί θα βρει την απάντηση. Και πράγματι, ο ίδιος ο Άγιος Κύριλλος κάνει μια πρόχειρη αναδίφηση για να εξηγήσει το γιατί χρησιμοποιείται το νερό στο μυστήριο του βαπτίσματος. Πριν προχωρήσουμε, θα σας έλεγα ότι η θεολογία του νερού στην Αγία Γραφή είναι πολύ μεγάλη και μυστηριώδης. Εδώ ο Άγιος Κύριλλος θα προσπαθήσει να πει μερικά πράγματα. Φυσικά, δεν εξαντλεί το θέμα, γιατί, σας είπα, είναι πάρα πολύ μεγάλο. Εξάλλου, οι κατηχούμενοι του έχουν κάποια περιορισμένη δυνατότητα να καταλάβουν. Δεν έχουν ακόμη μπει μες στην Εκκλησία, δεν γνωρίζουν πολλά πράγματα. Θα επανέλθει στο μυστήριο του βαπτίσματος ο Άγιος Κύριλλος. Φυσικά, δεν θα αναφερθεί τώρα πια στη θεολογία του νερού. Σας λέγω μόνο ότι πράγματι η θεολογία του νερού είναι πάρα πολύ μεγάλη. Και σημειώνει: «Μέγα γάρ τι το ύδωρ». Διότι είναι κάτι πολύ μεγάλο το νερό.

«Των τεσσάρων του κόσμου στοιχείων, των φαινομένων, το κάλλιστον». Και από τα τέσσερα στοιχεία του κόσμου είναι το καλύτερο. Βέβαια, όταν διαβάζουμε ένα αρχαίο κείμενο, είτε θύραθεν, δηλαδή έξω από την Εκκλησία, είτε εκκλησιαστικό κείμενο, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι οι ιεροί συγγραφείς οπωσδήποτε θα χρησιμοποιήσουν τα δεδομένα επιστημονικά ή φιλοσοφικά στοιχεία της εποχής τους. Μην το ξεχνάμε αυτό, για να μην είμαστε άδικοι. Δηλαδή, όπως σήμερα εμείς, όταν θέλουμε να γράψουμε ένα θεολογικό σύγγραμμα, οπωσδήποτε θα πάρουμε κάποια στοιχεία από τα δεδομένα της τεχνικής, της επιστήμης της εποχής μας.

Πολύ φυσικό. Τι ήταν τα δεδομένα της εποχής εκείνης περί της συστάσεως του κόσμου; Ότι ο κόσμος απετελείτο από τέσσερα στοιχεία: το νερό, το πυρ, το ύδωρ, το πυρ...

Εεε... τον αέρα και η ξηρά, δηλαδή το έδαφος, το χώμα. Αυτά τα τέσσερα στοιχεία, κατά την αντίληψη των αρχαίων, συνιστούν τη γη και τον ουρανό, το σύμπαν. Σήμερα έχουμε μια διαφορετική εικόνα, όχι πολύ διαφορετική, αν θα έπρεπε να κάνουμε μια ανάλυση λεπτομερή.

Είναι διαφορετική η εικόνα, είναι ίδια, με τη διαφορά μόνο πως η σύγχρονη εικόνα είναι λεπτομερέστερη, ενώ η αρχαία είναι περιληπτική και επιτομή. Συγκεκριμένα, σήμερα θα λέγαμε ότι τα τέσσερα στοιχεία που συνιστούν τον κόσμο είναι τα στοιχεία του πίνακος Μεντελέγιεφ. Αυτά είναι όλα. Το πρώτο είναι το υδρογόνο, το δεύτερο είναι κάτι παραπέρα, το πεντηκοστό είναι κάτι πιο άλλο και το ενενηκοστό τόσο είναι κάτι πιο άλλο. Αυτά τα γνωστά στοιχεία που τα μαθαίνουμε στη χημεία, που συνιστούν τον κόσμο. Αλλά την εποχή εκείνη δεν είχαν, αναμφισβήτητα, τις φυσικές και χημικές γνώσεις της εποχής μας.

Πολύ επόμενο να...

Ευχαριστώ.

Πώς μπορούσε να ξέρει την εποχή εκείνη ότι είναι το υδρογόνο και το οξυγόνο; Αλλά βάζει το νερό. Όταν χρησιμοποιείται το πυρ, το πυρ, βέβαια, δεν είναι παρά μια έκφραση ενεργείας, είναι ενέργεια, όπως και ο ηλεκτρισμός. Ξέρετε ότι ο ηλεκτρισμός ελέγετο πυρ στη γλώσσα της Καινής Διαθήκης. Είναι πάρα πολύ σημαντικό να γνωρίζουμε, αγαπητοί μου, όλα αυτά τα στοιχεία στην Αγία Γραφή. Πάρα πολύ σημαντικό. Όταν διαβάζουμε την Αγία Γραφή, την καταλαβαίνουμε και την απολαμβάνουμε. Υπάρχουν βιβλία. Φερ’ ειπείν, υπάρχει βιβλίο που λέγει «Τα φυτά που συναντώνται στην Αγία Γραφή», και Καινή και Παλαιά Διαθήκη. Είναι ολόκληρος τόμος αυτό. Τα φυτά της Αγίας Γραφής ή τα ζώα της Αγίας Γραφής. Είναι πολύ σημαντικό. Λοιπόν, η φωτιά, όπως θα ξέρετε...

Εάν μεν είναι με τη μορφή τη γνωστή μας ως φωτιά, λέγεται πυρ. Πυρ, όμως, λέγεται και ο κεραυνός, ο οποίος πράγματι είναι πυρ, δηλαδή είναι ενέργεια. Είναι ηλεκτρισμός, ενέργεια. Και ξέρετε πώς λέγεται, παρακαλώ, η όλη του εμφάνιση, του κεραυνού; «Άνθρακες πυρός». Έτσι αναφέρεται στην Αγία Γραφή ο κεραυνός. Άνθρακες πυρωμένοι. Όλα αυτά δείχνουν, γιατί αυτές ήταν οι γνώσεις των ανθρώπων της εποχής εκείνης, ότι και ο Θεός δεν εμποδίζει, ξέρετε, τις φυσικές γνώσεις να τοποθετηθούν μέσα στο βιβλίο Του. Δεν εμποδίζει, διότι θα ήταν περίεργο πράγμα θεόπνευστος συγγραφεύς, ο οποίος δεν θα κάνει λάθος στα θεία νοήματα, να γράφει με δεδομένα επιστημονικά μιας απωτάτης εποχής. Ξέρετε τι θα μοιάζει το πράγμα; Να σας πω μια εικόνα και θα σας φανεί παράξενο. Μόλις γεννηθεί ένα παιδάκι από τη μάνα του, μόλις γεννηθεί, να πει «Καλημέρα, μαμά». Θα ήταν τερατώδες. Θα ήταν τερατώδες αυτό. Άλλο τόσο τερατώδες θα ήταν ένας ιερός συγγραφέας να γράψει στην εποχή του Μωυσέως με ορολογία της εποχής μας. Περίεργο πράγμα, παράξενο πράγμα, αφύσικο πράγμα. Ο τρόπος που θα γράψει θα είναι τέτοιος που τελικά δεν θα είναι λανθασμένος. Αυτό είναι το σπουδαίο. Θα χρησιμοποιήσει τα δεδομένα της εποχής του, αλλά δεν θα είναι λανθασμένος. Έτσι, κατ’ ουσίαν, κατ’ ουσίαν...

λέει η λέξη κατ’ ουσίαν, τα τέσσερα στοιχεία της δημιουργίας δεν είναι παρά, αναλυόμενα, όσα μπορούσαν να γνωρίζουν τότε οι άνθρωποι, τα γνωστά στοιχεία που συναντούμε στον πίνακα Μεντελέγιεφ. Και, αν θέλετε ακόμη, όχι μόνο η ύλη αλλά και η ενέργεια, γιατί το σύμπαν δεν αποτελείται παρά από την ύλη και στη μορφή της ενεργείας ή από την ενέργεια και στη μορφή της ύλης, όπως θέλετε πάρτε το. Έτσι λέγει εδώ ότι είναι μεγάλο πράγμα το νερό και είναι το καλύτερο από τα τέσσερα στοιχεία που αποτελούν τον κόσμο. Τώρα, γιατί είναι το καλύτερο; Σας έλεγα μια περασμένη φορά ότι

το νερό, και οι φιλόσοφοι το είχαν πει αυτό, βέβαια ίσως δεν ήξεραν πολλά πράγματα, δεν μπορούσαν να ξέρουν ότι αποτελείται από δύο αέρια, αλλά έβλεπαν όμως τη δράση του μέσα στην κτίση, ότι διαμορφώνει τη γη, το νερό. Από μια φιλοσοφική και επιστημονική διάσταση, ενώ θα το συναντήσουμε αυτό στην Αγία Γραφή ούτε από φιλοσοφική ούτε από επιστημονική διάσταση, αλλά από αποκάλυψη, ότι το νερό είναι η βάση της δημιουργίας, διότι περιέχει το υδρογόνο και, όπως είναι γνωστό, το ξέρουμε σήμερα αυτό, ότι το υδρογόνο είναι το πρώτο στοιχείο το οποίο αποτελεί όλα τα άλλα στοιχεία.

Στον πίνακα του Μεντελέγιεφ είναι το υπ’ αριθμόν 1. Αυτό, ας το πω έτσι χοντρικά, μην με παρεξηγήσετε, εμπλουτιζόμενο σε πρωτόνια, στον πυρήνα του... τίποτα. Εμπλουτιζόμενο στον πυρήνα του, μας δίνει τα άλλα στοιχεία. Συνεπώς, όλα αυτά τα ενενήντα τόσα στοιχεία δεν είναι παρά το αρχικό, το υδρογόνο. Πολύ σωστά, λοιπόν, ότι το πρώτο στοιχείο είναι το νερό. Πολύ σωστά. Πώς θα μπορούσε να το γράψει αυτό ο θεόπνευστος Μωυσής; Πώς θα μπορούσε να το γράψει; «Υδρογόνο»; Σας είπα προηγουμένως, τερατώδες. Πώς το γράφει ο Μωυσής; «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην. Η δε γη ην αόρατος και ακατασκεύαστος και Πνεύμα Θεού επεφέρετο επάνω του ύδατος». Ευχαριστώ.

Το Πνεύμα το Άγιον επεφέρετο πάνω από τα νερά. Το σημαντικό είναι ότι αναφέρει το νερό πρώτα και μετά αναφέρει το φως. Παρακάτω θα πει: «Και είπε ο Θεός· γενηθήτω φως, και εγένετο φως». Βλέπετε, λοιπόν, ότι το στοιχείο του νερού είναι θεμελιώδες, είναι βασικό. Θα το πουν και οι έξωθεν φιλόσοφοι ή έξω από την Αγία Γραφή, ότι είναι θεμελιώδες στοιχείο. Σαν θεμελιώδες στοιχείο, που θα λέγαμε, είναι η απαρχή της δημιουργίας. Βέβαια, ξέρουμε σήμερα ότι η απαρχή της δημιουργίας είναι το φως. Μην το ξεχνάμε αυτό. Αλλά εδώ, στη διατύπωση όπως είναι στην Αγία Γραφή, πρώτα βάζει το νερό και μετά βάζει το φως. Αλλά προσέξτε, όμως. Δεν είναι λάθος. Όχι, δεν είναι καθόλου λάθος.

Είναι ο τρόπος εκθέσεως των πραγμάτων. Παρακολουθήσατε. Όταν αρχίζει η δημιουργία, αν λέγει «Και είπε ο Θεός να γίνει φως, και έγινε φως» και ήδη έγινε η πρώτη ημέρα, το νερό το βάζει έξω από τις έξι δημιουργικές ημέρες. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι στον πρώτο στίχο, γιατί και στον πρώτο στίχο είναι αυτό το θέμα του νερού, στον πρώτο στίχο δίνει μία γενική εικόνα σαν προοίμιο: ότι τώρα θα σας μιλήσω για τη δημιουργία, για τη γη ειδικότερα, της οποίας το θεμέλιον είναι το νερό. Και τώρα αρχίζει να λέει την έκθεση του πράγματος. Αλλά η έκθεση δεν θα αρχίσει από το νερό. Θα αρχίσει από το φως, διότι το φως είναι η ενέργεια που, κάτω

από τις συνθήκες που ο Θεός επέτρεψε να υπάρξουν, έγινε η ύλη. Αυτό που σήμερα το κάναμε στο εργαστήριο, σήμερα το επαναλαμβάνουμε αυτό εμείς. Από την ενέργεια του φωτός ή την ενέργεια γενικά παράγουμε ύλη. Όπως και το αντίστροφο, από την ύλη παράγουμε ενέργεια. Αυτό το δεύτερο, μάλιστα, δεν είναι δύσκολο. Είναι κάτι που επαναλαμβάνεται. Οπότε, ο πρώτος στίχος είναι προοίμιον της όλης εκθέσεως της δημιουργίας, που παρακάτω θα μας τα πει λεπτομερώς ο Μωυσής. Αποτελεί, λοιπόν, θεμέλιο το νερό, όταν πια η ενέργεια έγινε ύλη. Από τη στιγμή που η ενέργεια έγινε ύλη, που η αιτία είναι το φως,

μπορούμε να μιλάμε για ό,τι υπάρχει στη δημιουργία, στη γη μας, με αφετηρία ποιο; Το νερό. Γι’ αυτό το λόγο το νερό έχει και βαθιά θεολογία. Έχει βαθιά. Θα τη δείτε στη συνέχεια.

«Αγγέλων ενδιαίτημα ο ουρανός, αλλ’ εξ υδάτων οι ουρανοί». Η κατοικία των αγγέλων είναι ο ουρανός, αλλά οι ουρανοί έγιναν από τα νερά. Όταν λέγει ο Μωυσής ότι τα νερά, λέγει, ήσαν πάνω από τη γη, το λέει τόσο ωραία εκεί. Τι σημαίνει πάνω από τη γη τα νερά; Ήρθαν σε κατάσταση νεφών. Όταν λέγει εδώ «οι ουρανοί είναι το ενδιαίτημα των αγγέλων», φυσικά και πάλι εδώ υπάρχει η περιορισμένη αντίληψη περί των ουρανών.

Οι ουρανοί, το σύμπαν δηλαδή, το βάθος του σύμπαντος, ήταν δυνατόν ποτέ να είναι γνωστό στους αρχαίους; Με έναν, λοιπόν, γενικό χαρακτηρισμό λέει αυτό: ότι είναι το ενδιαίτημα των αγγέλων ο ουρανός. Αλλά «και γη των ανθρώπων χωρίον, αλλ’ εξ υδάτων». Και η γη, λέει, που είναι η κατοικία των ανθρώπων, και αυτή είναι από τα νερά. Κοιτάξτε, λέει «εξ υδάτων», από τα νερά. Ξέρετε γιατί; Διότι η επιφάνεια της γης ολόκληρη ήταν καλυμμένη με νερά και κατόπιν άρχισε να διακρίνεται η ξηρά. Γι’ αυτό λέγει «εξ υδάτων». «Και προ πάσης των γενητών της εξαημέρου κατασκευής». Των γενητών με ένα νι, από το ρήμα γίγνομαι, όχι από το ρήμα γεννώ.

Πιο μπροστά λέγει από εκείνα που έγιναν στην Εξαήμερο του Μωυσέως, που μας περιγράφει εκεί ο Μωυσής τη δημιουργία: «Πνεύμα Θεού επεφέρετο επάνω του ύδατος». Γιατί άραγε το Πνεύμα του Θεού επεφέρεται επάνω του ύδατος και όχι επάνω της ξηράς; Διότι εκεί πρώτα εμφανίσθηκε η ζωή.

Στα νερά. Σας κάνει εντύπωση ότι η επιστήμη μας λέγει; Δεν την έχουμε ανάγκη την επιστήμη. Απλώς τώρα έτσι το λέγω, για να δείτε τη συμφωνία. Ξέρετε ότι η επιστήμη μας λέγει ότι η ζωή εμφανίσθηκε αρχικά στα νερά. Πράγματι, εκεί επωάσθη. Ωραίο αυτό το ρήμα και βγαίνει από την κίνηση του Αγίου Πνεύματος. Επωάσθη η ζωή μέσα στα νερά. Γιατί λέω «επωάσθη»; Κλωσήθηκε, να το πω στην απλή γλώσσα. Κλωσήθηκε η ζωή, όπως κλωσάει η κότα και βγάζει πουλιά από τα αυγά. Κλωσήθηκε η ζωή μέσα στο νερό, γιατί λέει «Το Πνεύμα του Θεού επεφέρετο επάνω των υδάτων». Επεφέρετο. Επειδή το Πνεύμα το Άγιον το έχουμε στην εικόνα της περιστεράς στην Καινή Διαθήκη, επιφερόμενο των υδάτων, δηλαδή υπεριπτάμενο των υδάτων, σαν να αγκαλιάζει όλα τα νερά της γης και, αγκαλιάζοντας όλα τα νερά της γης, τρόπον τινά δημιουργούσε επώαση, κλώση, για να βγει από εκεί η ζωή. Είναι μια πολύ, πολύ, πολύ ωραία εικόνα. Πολύ ωραία.

Βλέπει κανείς το αγκάλιασμα της νεκρής ύλης που κάνει ο Θεός, για να βγει από τη νεκρή ύλη, όχι αυτομάτως, αλλά με αυτή την επώαση. Τι σημαίνει; Τίποτα δεν καταλαβαίνουμε από αυτό το ρήμα, «επωάζω», να βγει η ζωή. Τι έκανε ο Θεός για να βγει ζωή, αυτό είναι δικό Του το θέμα. Το ξέρει Εκείνος. Πώς έγινε αυτό; Εμείς βάζουμε το ρήμα μόνο για να συνεννοηθούμε. Το πώς, το γνωρίζει μόνο ο Θεός. «Αρχή του κόσμου το ύδωρ και αρχή των Ευαγγελίων ο Ιορδάνης». Ώστε, λοιπόν, η αρχή του κόσμου είναι το νερό και η αρχή του Ευαγγελίου είναι ο Ιορδάνης, γιατί εκεί βαπτίστηκε ο Χριστός και, φυσικά, από εκεί ξεκινάει και το μυστήριον της

σωτηρίας μας. Όταν λέγει ο Μάρκος ο Ευαγγελιστής «Αρχή του Ευαγγελίου» και τα λοιπά και τα λοιπά, «εγένετο Ιωάννης βαπτίζων» και τα λοιπά και τα λοιπά, γίνεται αρχή του Ευαγγελίου. Και στα παρακάτω παραδείγματά του ο Άγιος Κύριλλος έχει αυτές τις πολύ ωραίες, φιλολογικού είδους, πολύ ωραίες αντιθέσεις. Επειδή στην ανάλυση που κάνουμε αυτές οι αντιθέσεις φιλολογικά θα χαθούν, δηλαδή εγώ θα τις εξαφανίσω, θέλω δεν θέλω, στην ανάλυση που θα κάνουμε, γι’ αυτό σας το υπογραμμίζω. Προχωρεί με αυτά τα ζεύγη των αντιθέσεων, που είναι και ένα φιλολογικό είδος της Αγίας Γραφής. Θα το συναντήσετε στη Σοφία Σειράχ, στη Σοφία Σολομώντος, στις Παροιμίες. Ανά ζεύγη

εμφανίζονται δύο αλήθειες, κάποτε μία αλήθεια στη θετική της και στην αρνητική της όψη ή ακόμη και δύο αντικείμενα. Αν δεν είναι το ένα αντικείμενο, μπορεί να είναι δύο αντικείμενα σε μια αντιθετική εκφορά. Προσέξτε τώρα εδώ: «Αρχή του κόσμου το ύδωρ». Ώστε ο κόσμος ξεκίνησε από το νερό. Σας το εξήγησα προηγουμένως. Αλλά ας μου επιτραπεί να κάνω και μια λίγο πιο πέρα ανάλυση, φυσική ανάλυση. Κόσμος δεν είναι μόνο η δημιουργία, είναι και ο στολισμός. Αν ερωτήσετε τη γη τι χρησιμοποίησε ο Θεός για να τη στολίσει, θα σας απαντούσε: το νερό. Το νερό είναι ο μέγας διαμορφωτής. Πιστεύω δεν έχετε αντίληψη.

Της επιφανείας της γης, και τι δεν διαμορφώνει το νερό: βουνά, κοιλάδες, φαράγγια, σπήλαια. Και μέσα στην ίδια τη γη, στα έγκατα της γης, και εκεί βλέπετε το νερό τι διαμορφώνει. Θαύματα. Τα βλέπει κανείς όλα αυτά τα διαμορφούμενα από το νερό και εκπλήσσεται. Αν δεν υπήρχε το νερό πάνω στη γη, η γη θα είχε πάντοτε την ίδια μορφή στην επιφάνειά της. Τώρα, με την παρουσία του νερού, η γη διαμορφώνει το πρόσωπό της διαρκώς και διαρκώς και εμφανίζεται τελείως καινούργια. Τελείως. Διαρκώς μεταβαλλόμενη. Είναι το νερό πραγματικά ο διακοσμητής.

επιφανείας της γης, αλλά και των εγκάτων της γης.

Αρχή λοιπόν του κόσμου το ύδωρ, αρχή των Ευαγγελίων ο Ιορδάνης. Πράγματι, μετά την βάπτισή Του ο Χριστός, που εβαπτίστη με νερό φυσικά στον Ιορδάνη, ξεκίνησε το Ευαγγέλιο. Επήγε εις την έρημο και μετά 40 ημέρες ήρθε εις τον κόσμο κηρύσσων το Ευαγγέλιο της Βασιλείας. Ελευθερία τῷ Ισραήλ από του Φαραώ δια της θαλάσσης και ελευθερία αμαρτιών τῷ κόσμῳ δια του λουτρού του ύδατος εν ρήματι Θεού. Ο Ισραήλ πώς ελευθερώθηκε από τον Φαραώ; Δια της θαλάσσης. Πέρασε την Ερυθρά Θάλασσα και γλίτωσε από τα νύχια του Φαραώ. Καμία εντύπωση.

Όλοι οι Πατέρες και προπαντός οι υμνογράφοι, που χρησιμοποιούν τους Πατέρες κατά κανόνα, όλοι θα ιδούν, εξάλλου είναι και αγιογραφικό, το λέει και ο Απόστολος Παύλος, από εκεί ορμώμενοι, θα δείτε ότι όλοι αναφέρονται ότι η Ερυθρά Θάλασσα είναι η προτύπωση του βαπτίσματος. Από εκεί πέρασε ο λαός του Ισραήλ. Πέρασε, τι θα πει πέρασε; Εβαπτίστη στην Ερυθράν Θάλασσα. Εβαπτίστη, λέγει ο Απόστολος Παύλος, στο νερό της Ερυθράς Θαλάσσης και στην νεφέλη.

Ότι η νεφέλη που ηκολούθει τον λαόν, τη μεν νύχτα ήταν φωτεινή για να τους κάνει τελείως την παρεμβολή τους, το στρατόπεδό τους, φωτεινό και ευχάριστο, να μην είναι άγριο σκοτάδι, τη δε μέρα να τους σκιάζει από τις καυστικές ακτίνες του ηλίου και να περνούν πάλι ευχάριστα στην έρημο. Βέβαια, περιττόν να σας πω ότι αυτή η στήλη θεωρείται ότι είναι ο Ιησούς Χριστός που ακολουθεί το λαό Του. Το ξέρετε αυτό; Αυτός είναι ο Ιησούς Χριστός που ακολουθεί το λαό Του μέρα και νύχτα, αλλά στη συνέχεια είναι και το Πνεύμα το Άγιον, το οποίον σκεπάζει και ακολουθεί το λαό Του. Διότι ο λαός του Χριστού, του Υιού, είναι και λαός του Πατρός, είναι και λαός του Αγίου Πνεύματος. Αυτή λοιπόν είναι η νεφέλη

και το σύμβολο του Αγίου Πνεύματος. Ήταν ορατό, όπως ορατή στάθηκε και η περιστερά. Αλλά δεν είναι η περιστερά το Άγιο Πνεύμα, ήταν ωσεί περιστερά το Άγιο Πνεύμα. Ωσεί, σαν. Έτσι, αγαπητοί μου, βλέπουμε το εξής. Ο λαός εβαπτίστη στο νερό της Ερυθράς Θαλάσσης και στη νεφέλη. Ξέρετε τι είναι αυτό; Είναι αυτό που θα πει αργότερα ο Χριστός, ότι κανείς δεν μπαίνει στη Βασιλεία του Θεού παρά μόνο δι’ ύδατος και πνεύματος. Δι’ ύδατος και πνεύματος. Να ο τύπος ο παλιός του βαπτίσματος: η Ερυθρά Θάλασσα και η νεφέλη, που είναι το σύμβολο του Αγίου Πνεύματος. Είναι καταπληκτικό. Ακόμη

είδατε η αντίθεση πάλι. Θα ξαναδιαβάσω για να το διασώσω όσο μου είναι δυνατόν. Ελευθερία τῷ Ισραήλ από του Φαραώ δια της θαλάσσης και ελευθερία αμαρτιών τῷ κόσμῳ δια του λουτρού του ύδατος εν ρήματι Θεού. Ποιο είναι το λουτρόν του ύδατος; Είναι το βάπτισμα. Λέγεται λουτρόν το βάπτισμα, που τώρα σώζει τον κόσμο από τις αμαρτίες με το λόγο του Θεού. Τύπος το ένα, πραγμάτωση το άλλο. Εδώ θα ήθελα να μείνω σε μια πολύ μικρή φρασούλα: εν ρήματι Θεού. Με το Λόγο του Θεού. Ξέρετε τι θα πει αυτό; Θα πει εκείνο που πολλές φορές ο ορθολογισμός μας θα μας πει, αυτό που ανέφερε την περασμένη φορά ο Άγιος Κύριλος και σας το έκανα ανάλυση. Ε, μα τώρα δηλαδή τι είναι το νερό αυτό;

Δηλαδή με το νερό θα φύγουν οι αμαρτίες μου; Τι πράγματα είναι αυτά; Το ξαναπώ που λέγαμε την περασμένη φορά. Τι μασκαριλίκια είναι αυτά; Που είπε σύγχρονος καθηγητής ανωτάτης σχολής. Μασκαριλίκια. Κάποτε, ξέρετε, ο Νεεμάν ο Σύρος, ο λεπρός Σύρος, όχι Εβραίος, ήρθε να θεραπευθεί από τον προφήτη Ελισαίο, διότι με τους πολέμους που είχε το βόρειο βασίλειο του Ισραήλ με τους Σύρους είχε αιχμαλωτιστεί μια μικρή κοπέλα, η οποία ήταν υπηρέτρια στο σπίτι του Νεεμάν του Σύρου, που ήταν στρατιωτικός. Και όταν το αφεντικό της έγινε λεπρός, του λέγει: «Γιατί τυραννιέσαι; Εγώ στην πατρίδα μου»

έχω έναν σπουδαίο προφήτη που τον λένε Ελισαίο. Πήγαινε να σε κάνει καλά. Ο άνθρωπος αυτός, τον οποίον μνημονεύει ο Χριστός στους Εβραίους, ότι στάθηκε πιο πιστός από αυτούς, και θύμωσαν όταν τον άκουσαν οι Ναζαρηνοί στην πατρίδα Του. Δεν υπήρχαν, λέει, λεπροί την εποχή εκείνη του προφήτου Ελισαίου. Γιατί έγινε καλά ο Νεεμάν ο Σύρος; Ο Νεεμάν ο Σύρος λοιπόν, αγαπητοί μου, ήρθε με μεγάλη συνοδεία και με δώρα πολλά. Ο προφήτης δεν ανεφανίστη, παρά του έδωσε εντολή να πάει στον Ιορδάνη ποταμό και να βαπτιστεί επτά φορές. Να μπει στο ποτάμι και να βγει. Να μπει και να βγει. Να μπει και να βγει. Δεν ενεφάνισε το πρόσωπό του ο προφήτης. Ο Νεεμάν θύμωσε

πολύ και είπε: «Δηλαδή ο Ιορδάνης; Τι είναι ο Ιορδάνης; Ένα ψωροποτάμι είναι. Εμείς στην πατρίδα μας έχουμε καλύτερα ποτάμια». Αναφέρει μάλιστα εκεί και το όνομα ενός ποταμού της Συρίας, δεν τον θυμούμαι, ο τάδε ποταμός ας πούμε. «Είναι πολύ καλύτερος από τον Ιορδάνη. Τι είναι ο Ιορδάνης;» Και θυμωμένος παίρνει και τα δώρα του και όλα και φεύγει. Του λέγουν οι ακόλουθοί του: «Κύριε, δεν σου είπε τίποτα δύσκολο πράγμα ο προφήτης. Δεν έχεις παρά να δοκιμάσεις». «Μα τι μπορεί να έχει ένα νερό, βρε αδελφέ, του Ιορδάνη; Τι μπορεί να έχει; Ένα ποτάμι είναι. Τι έχει;» «Κύριε, στο είπε ο προφήτης. Δοκίμασέ το. Τι έχεις να χάσεις;» Επειδή φαίνεται είχε ταπείνωση μέσα του. Μεγάλο πράγμα η ταπείνωση, μεγάλο πράγμα.

Πήγε στο ποτάμι και μπήκε 7 φορές και βγήκε 7 φορές. Τι ήταν λοιπόν εκείνο το οποίο έκανε τον Νεεμάν τον Σύρο να γίνει καλά από τη λέπρα του; Ήταν ο λόγος του προφήτου. Το είπε ο προφήτης. Ε, λοιπόν, τι είναι εκείνο με το οποίο τελικά έχουμε άφεση αμαρτιών στο νερό του βαπτίσματος; Το είπε ο Χριστός. Εδώ λέει εν ρήματι, εν ρήματι Θεού. Αυτό είναι όλο. Ακούσατε; Όταν θα έρθει εκείνο το σαρκοβόρον, ο σαρκοβόρος λογισμός που τρώει τον άνθρωπο και λέγει: «Τι είναι τώρα αυτό το νερό και τι σημαίνει αυτό;» δώσετε την απάντηση. Το είπε ο Θεός. Και αφού το είπε ο Χριστός, τελείωσε, ότι δι’ ύδατος και πνεύματος σώζεται ο άνθρωπος. Ο Χριστός ανεστήθη. Αφού ανεστήθη λοιπόν, είναι ο Θεός. Εκείνος το είπε, τέλειωσε. Εκείνος ξέρει. Τελείωσε. Εγώ δεν ξέρω τίποτα. Το είπε Εκείνος. Το ίδιο πράγμα, αγαπητοί μου, και δια του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας, με την ευκαιρία σας το λέγω. Μην πει κάποιος: «Μα η γεύση μου μού λέει ότι είναι κρασί και ψωμί». Το είπε Εκείνος: «Λάβετε, φάγετε, τούτο εστί το σώμα μου, τούτο εστί το αίμα μου». Εν ρήματι Χριστού γίνεται αυτό. Εκείνος το κάνει. Εκείνος το ξέρει. Υπήρχε η εντύπωση ότι όταν οι μαθητές επήραν και ήπιαν από το ποτήρι εκείνο ή έφαγαν από τον άρτον εκείνο που τους έδωσε ο Κύριος

αισθάνθηκαν στο στόμα τους να τρώνε κρέας ή να πίνουν αίμα ανθρώπινον; Δεν φαντάζομαι να έχετε αυτή την εντύπωση. Στη γεύση των μαθητών παρέμενε άρτος και οίνος, αλλά ο Χριστός είπε: «Αυτό είναι το σώμα μου και αυτό είναι το αίμα μου». Πού μπορώ να ξέρω ότι αυτό που είπε ο Χριστός είναι αληθινό; Από τούτο, ότι ο Χριστός ανεστήθη και έστειλε το Πνεύμα το Άγιον την ημέρα της Πεντηκοστής. Ξέρω λοιπόν ότι ο Χριστός είναι Θεός και ό,τι είπε, αυτό είναι. Δεν το καταλαβαίνω, μα είναι μυστήριο. Έτσι, όπως ο προφήτης είπε: «Πήγαινε στο ποτάμι εφτά φορές, όχι έξι, όχι οκτώ, εφτά φορές, να βουτηχθείς και να αναδυθείς και θα γίνεις καλά». Και εδώ: «Πήγαινε στην κολυμβήθρα, βαπτίσου, και θα μείνουν εκεί οι αμαρτίες».

Έτσι το κατενόησε όλη η Εκκλησία, έτσι το ερμηνεύει ο Απόστολος Παύλος και κατενοήθη μέχρι σήμερα, ότι το βάπτισμα εν ρήματι Θεού, εν ρήματι Χριστού, είναι το λουτρόν της αφέσεως των αμαρτιών. Μεγάλο πράγμα το νερό. Πραγματικά θα το δουν τώρα στη συνέχεια. Μας το λέει ο Άγιος Κύριλος, ότι το νερό χρησιμοποιείται σαν στοιχείο διαθήκης.

Λέγει δύο, μετά τον κατακλυσμό, γιατί έχουμε και δύο διαθήκες. Μετά τον κατακλυσμό ετέθη διαθήκη προς Νώε, διαθήκη τῷ Ισραήλ.

Εδώ έχει ένα λάθος στην στίξη.

Ένα λάθος στην στίξη. Μετά τον κατακλυσμό ετέθη διαθήκη προς Νώε. Εκεί θα βάλουμε μία τελεία, δεν έχει το κείμενο τελεία. Διαθήκη τῷ Ισραήλ εξ όρους Σινά, αλλά μεθ’ ύδατος και ερίου κοκκίνου και υσσώπου. Δηλαδή, όταν ο Νώε βγήκε από την Κιβωτό με την οικογένειά του και τα παιδιά του, ο Θεός του έκανε διαθήκη, συμφωνία. Καταρχάς τον ευλογεί. Έχει ανανέωση της ευλογίας που έδωκε εις τους πρωτοπλάστους. Πάλι εκεί ο Θεός είπε: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και πληρώσατε την γην και κατακυριεύσατε αυτής». Και ακόμη είπε ο Θεός:

«Θα βάλω σημάδι στον ουρανό το τόξο μου», το γνωστό ουράνιον τόξο. Από εδώ και μπρος, μέχρι που να τελειώσει ο κόσμος, δεν θα επέλθει πια κατακλυσμός. Δηλαδή δεν θα καταστραφούν οι άνθρωποι πλέον με κατακλυσμό. Μια μικρή, μικρή ερμηνευτική παρατήρηση. Αν μου πείτε: «Το ουράνιο τόξο δεν υπήρχε πριν από τον κατακλυσμό;» Αναμφισβήτητα ναι. Το ουράνιο τόξο τι είναι; Δεν είναι παρά διάθλασις του φωτός μέσα από τα σταγονίδια του νερού που μετεωρούνται, είναι μετέωρα στην ατμόσφαιρα. Γι’ αυτό παρουσιάζεται κάπου εκεί μετά τη βροχή ή ενώ βρέχει, κάτω από ειδικές συνθήκες, όταν ο ήλιος είναι πλάγια.

Είναι στρογγυλό το ουράνιο τόξο, όπως ξέρετε, γιατί είναι στρογγυλός ο ήλιος. Απλούστατα. Γι’ αυτό είναι στρογγυλό το ουράνιο τόξο. Δεν υπήρχε λοιπόν βροχή προ του κατακλυσμού; Δεν υπήρχε ο ήλιος; Το φαινόμενο της διαθλάσεως του φωτός από το νερό δεν υπήρχε; Αναμφισβήτητα ναι. Τότε γιατί λέει ο Θεός ότι θέτω σαν σημάδι το τόξο μου, το ουράνιο τόξο; Αγαπητοί μου, απλώς επί ενός φυσικού φαινομένου ο Θεός κάνει τη συνθήκη Του. Ξαναλέω άλλη μια φορά: απλώς επί ενός φυσικού φαινομένου κάνει τη συνθήκη Του, τη συμφωνία Του, την υπόσχεσή Του. Αλλά το ουράνιο τόξο στην ουσία του είναι φως και νερό.

Λοιπόν, πάλι χρησιμοποιεί ο Θεός όχι μόνο τον κατακλυσμόν αυτόν καθεαυτόν, αλλά και το ουράνιο τόξο είναι νερό, και αυτό νερό είναι, νερό και φως. Αλλά και στο Σινά ο Θεός έκανε με τον Ισραήλ τώρα την άλλη Του συμφωνία, όταν έδωκε τη Διαθήκη, τον νόμο, και είπε ότι εγώ θα είμαι ο Θεός σας και εσείς ο λαός μου. Τι χρησιμοποίησε ο Μωυσής; Το νερό, το μαλλί το κόκκινο και τον ύσσωπο. Μεθ’ ύδατος και ερίου κοκκίνου και υσσώπου. Σας είπα την περασμένη φορά, ο ύσσωπος είναι ένα φυτό το οποίο χρησιμοποιούσαν για ραντισμό, κάτι ανάλογο με τον δικό μας τον βασιλικό. Λοιπόν, αυτά

και στην προς Εβραίους επιστολή, στο 9 κεφάλαιο, 19 χωρίον. Ηλίας αναλαμβάνεται, αλλ’ ου χωρίς ύδατος· πρώτον γαρ διαβαίνει τον Ιορδάνην, είθ’ ούτως ιππηλατεί τους ουρανούς. Ο Ηλίας ανελήφθη στον ουρανό, αλλά δεν ανελήφθη στον ουρανό πριν περάσει το νερό, το νερό του ποταμού του Ιορδάνου. Το ξέρετε αυτό, ότι ο Ηλίας πέρασε τον Ιορδάνη ποταμό χωρίζοντας το νερό του ποταμού και πέρασε. Πέρασε λοιπόν. Ανελήφθη αφού πέρασε από τον Ιορδάνη ποταμό. Ωραίος τύπος. Δεν θα μπούμε στη Βασιλεία του Θεού εάν δεν περάσουμε από τον Ιορδάνη ποταμό, από το βάπτισμα. Αυτό που είπε ο Κύριος: Δεν μπαίνει κανείς στη Βασιλεία του Θεού παρά με νερό και πνεύμα.

Μπαίνει κανείς στον πειρασμό ή δεν μπαίνει; Η γλώσσα η παλιά τι ωραία που είναι! Σήμερα η γλώσσα, ξέρετε, που μιλάμε, δεν ξέρω, αν μου πείτε ότι χρησιμοποιούμε κάπου τρεις χιλιάδες λέξεις, εγώ θα σας έλεγα ότι φοβάμαι μόνο τριακόσιες λέξεις χρησιμοποιούμε. Τη φτωχύναμε τη γλώσσα μας φοβερά. Κοιτάξτε εδώ μια ωραία φράση: «Διαβαίνει τον Ιορδάνην, είθ’ ούτως ιππηλατεί τους ουρανούς». Ο ιππηλάτης, αυτός που ανεβαίνει απάνω στο άλογο. Ο ιππηλάτης, ιππηλατεί τους ουρανούς. Θα μας πούνε ότι είμεθα αρχαιόπληκτοι. Και είναι τόσο ωραία η γλώσσα! Είναι αυτή τη γλώσσα που αγάπησαν και αγαπούν όλοι οι ξένοι και φτάνουν στην αγάπη τους μέχρι λατρείας, μάλιστα μέχρι παροξυσμού λατρείας

την ελληνική γλώσσα, και εμείς τη φτωχύναμε, την κάναμε βάρβαρη και περιοριστήκαμε μόνο σε καμιά τριακοσαριά λέξεις και με αυτές συνεννοούμαστε. Ή μάλλον και αυτές σιγά σιγά να τις κάνουμε 30. Δεν υπερβάλλω, γιατί πια η τηλεόραση μας διδάσκει να βλέπουμε και να μην μιλάμε, και έτσι σιγά σιγά θα αρχίσουμε όχι να μιλάμε αλλά να γρυλίζουμε.

Πρώτον ο αρχιερεύς λούεται, είτα θυμιά. Πρώτον γαρ Ααρών ελούσατο, είτα γέγονεν αρχιερεύς. Πώς γαρ έμελλε χωρίς ύδατος υπέρ άλλων πρεσβεύεσθαι, ο μη ύδατι πρότερον κεκαθαρμένος; Και σύμβολον έκειτο του βαπτίσματος λουτήρ ένδον της σκηνής αποκειμένος. Υπήρχε λουτήρας μες στη σκηνή, αργότερα στο ναό του Σολομώντος απ’ έξω, για να πλυθεί ο αρχιερεύς και οι ιερείς. Και εμείς σήμερα πλενόμαστε. Δεν τελούμε τη Θεία Λειτουργία, εάν προηγουμένως δεν πλυθούμε. Πρώτα λοιπόν, λέγει, ο αρχιερεύς ελούετο, κατόπιν θυμίαζε. Πώς θα ήταν δυνατόν ποτέ να καθαρίσει τους άλλους, εάν ο ίδιος δεν είναι καθαρός;

Και αυτό ήταν το σύμβολο, το λέει εδώ ο Άγιος Κύριλος, σύμβολο έκειτο του βαπτίσματος. Το σύμβολο του βαπτίσματος ήταν ο παλαιοδιαθηκικός λουτήρ. Σήμερα πλάι στην προσκομιδή έχουμε ένα νιπτήρα, ένα λουτήρα. Δεν πλενόμαστε ολόκληροι. Τότε ο αρχιερεύς και οι ιερείς επλένοντο ολόκληροι. Ολόκληροι. Όλο το σώμα. Πλένομε μόνο τα χέρια μας εμείς και χρησιμοποιούμε μάλιστα και μια περικοπή ψαλμού: «Νίψομαι εν αθώοις τας χείρας μου και κυκλώσω το θυσιαστήριόν σου», κτλ., κτλ. Βλέπετε ότι δεν μπορεί, μάλιστα, μάλιστα, μάλιστα, στην Παλαιά Διαθήκη λέγει, όποιος δεν πλυθεί από τους ιερείς

θα τιμωρηθεί δι’ απαλλαγής από την ζωή. Θα τον απαλλάξω από την ζωή, δηλαδή θα πεθάνει, θα πεθάνει. Τι, σήμερα θα πεθάνει; Σήμερα, ό,τι θα πέθαινε, όπως λέτε, πεθαίνει ένας άνθρωπος; Τι σημαίνει αυτό; Είναι τύπος. Εκείνος ο οποίος δεν θα λουστεί το λουτρόν της παλιγγενεσίας θα πεθάνει, δηλαδή δεν θα έχει ζωή, δεν θα μπει στη Βασιλεία του Θεού. Παντού προσκρούουμε σε τύπους. Τύπους μιας πραγματικότητας, μιας αληθείας. Και ερχόμεθα τώρα στην έκτη παράγραφο. Παλαιάς τέλος και της Καινής Διαθήκης αρχή το βάπτισμα. Το τέλος της Παλαιάς Διαθήκης ήταν το βάπτισμα και η αρχή της Καινής Διαθήκης ήταν το βάπτισμα.

Αυτό, διότι ο Ιωάννης είναι ο τελευταίος προφήτης της Παλαιάς Διαθήκης και ο πρώτος προφήτης της Καινής Διαθήκης. Είναι στο μεταίχμιο των δύο Διαθηκών και, βρισκόμενος στο μεταίχμιο των δύο Διαθηκών, βαπτίζει. Γι’ αυτό λοιπόν το βάπτισμα είναι η τελευταία πράξη της Παλαιάς Διαθήκης και η πρώτη πράξη της Καινής Διαθήκης. Θέλετε να το διαχωρίσουμε λιγάκι, να το διαφοροποιήσουμε; Η τελευταία πράξη της Παλαιάς Διαθήκης, όταν βαπτίζει βάπτισμα μετανοίας ο Ιωάννης το λαό. Η αρχή της Καινής Διαθήκης, όταν ο Ιωάννης βαπτίζει εις τον ίδιο ποταμό τον Ιησού Χριστόν. Ιωάννης γαρ ην αρχηγός.

Μείζων εν γεννητοίς γυναικών ουδείς. Πιο μεγαλύτερος από όσους γεννήθηκαν από γυναίκες κανείς δεν υπάρχει. Τέλος μεν προφητών, είναι ο τελευταίος των προφητών. Πάντες γαρ οι προφήται και ο νόμος έως Ιωάννου. Εκεί τελειώνουν όλοι. Των δε Ευαγγελικών πραγμάτων απαρχή, είναι απαρχή των Ευαγγελικών πραγμάτων ο Ιωάννης. Αρχή γαρ του Ευαγγελίου Ιησού Χριστού, που λέει ο Μάρκος ο Ευαγγελιστής στο πρώτο κεφάλαιό του, στον πρώτο στίχο. Και τα εξής: «Εγένετο Ιωάννης εν τη ερήμω βαπτίζων». Καν Ηλίαν τον Θεσβίτην είπης, τον αναληφθέντα, αλλ’ ουκ εστί μείζων Ιωάννου. Αν ήθελε να μιλήσει για τον Ηλία, δεν είναι πιο μεγάλος από τον Ιωάννη. Μετετέθη ο Ενώχ, αλλ’ ουκ εστί μείζων Ιωάννου.

Ο Ενώχ μετετέθη στον Ουρανό ζωντανός, αλλά δεν είναι πιο μεγάλος από τον Ιωάννη. Μωυσής, μέγιστος νομοθέτης, και πάντες οι προφήται, αλλ' ου μείζονες Ιωάννου. Και ο Μωυσής και οι προφήτες, όλοι σπουδαίοι, αλλά δεν είναι πιο μεγάλοι από τον Ιωάννη. Ούτε εγώ προφήτας προφήταις τολμώ συγκρίνειν. Δεν τολμώ εγώ να συγκρίνω προφήτες με προφήτες. Αλλ' ο Δεσπότης αυτών τε και ημών, ο Κύριος, απεφήνατο. Αλλ' ο Κύριος και εκείνων και ο δικός μας Κύριος. Αυτός το είπε. Μείζων εν γεννητοίς γυναικών Ιωάννου ουκ εγήγερται. Σας διαβάζω γρήγορα, κάνοντας μόνο μετάφραση. Ουκ εν γεννητοίς παρθένων, αλλά γυναικών. Γιατί; Τον μεγάλο δούλο προς τους συνδούλους η σύγκρισις.

Υιώ δε προς οικέτας ασύγκριτος η υπεροχή και η χάρις. Διότι το να πει «εν γεννητοίς γυναικών» αναφέρεται στους δούλους, τους οποίους συγκρίνει. Διότι ο Ιωάννης γεννήθηκε με φυσική γέννηση. Είναι λοιπόν μέγιστος των προφητών, αλλά εν γεννητοίς γυναικών, συγκρινόμενος πάλι με ανθρώπους. Δεν είπε «εν γεννητοίς παρθένων», γιατί ο εν γεννητός Παρθένου είναι ο Υιός, ένας μόνο. Αυτός είναι έξω από κάθε σύγκριση, ασύγκριτος η υπεροχή και η χάρη. Βλέπεις πηλίκον ανθρώπων αρχηγόν ταύτης της χάριτος ο Θεός είλετο; Βλέπεις ποιον διάλεξε ο Θεός αρχηγόν μιας τέτοιας χάρητος; Ακτήμονα και φιλέρημον, ου μισάνθρωπον, έναν ακτήμονα

που αγαπούσε την ερημιά, όχι όμως ότι μισούσε τους ανθρώπους. Εδώ, τι πολύτιμη αυτή η φράση! Νομίζουν μερικοί ότι οι μοναχοί μισούν τους ανθρώπους και ότι είναι στην ερημιά από μισανθρωπία. Πω, πω, πω! Δεν θα μπορούσε να υπάρχει μεγαλύτερη παρανόηση και παρεξήγηση. Ο μοναχισμός, αγαπητοί μου, είναι στην ερημιά ακριβώς για να ασκήσει σωστή κοινωνικότητα. Ακόμη και ο αναχωρητικός μοναχισμός, που δεν θα έβλεπε ποτέ κανείς έναν ασκητή μόνο του, ποτέ, θα πέθαινε μόνος του εκεί στην ερημιά και ούτε καν θα πήγαινε να τον κηδεύσουν. Και αυτός ασκεί εκεί την πιο καθαρή κοινωνικότητα, γιατί προσεύχεται διαρκώς για όλους τους ανθρώπους. Ωραία, λοιπόν, αυτή η φράση: ακτήμονα και φιλέρημον.

Ου μισάνθρωπον, ακρίδας σιτούμενον και πτεροφυήσαντα την ψυχήν αυτού. Έτρωγε ακρίδες και έβγαλε φτερά στην ψυχή. Τι ωραία αυτή η λέξη, πτεροφυώ, βγάζω φτερά. Τα έβαλε στην ψυχή τα φτερά. Η εικονογραφία μας παρουσιάζει τον Άγιο Ιωάννη με φτερά, για να δείξει ότι είναι άγγελος, δηλαδή αγγελιαφόρος. Όπως και οι αρχαίοι Έλληνες παρουσίαζαν τον Ερμή, τον αγγελιαφόρο των θεών, με φτερά στα πόδια. Είναι λοιπόν το σύμβολο του αγγελιαφόρου. Είναι ο αγγελιαφόρος του μεγάλου μηνύματος, ότι έδειξε τον Μεσσία και μίλησε για τον ερχομό της Βασιλείας Του. Μέλιτος εμφορούμενον και μέλιτος ηδίω και ωφελιμώτερα λαλούντα.

Ένδυμα περικείμενον από τριχών καμήλου και της ασκήσεως τον τύπον εν εαυτώ δεικνύντα. Φορούσε τρίχινο ένδυμα και με τον τρόπο αυτόν έδειξε τον τύπο της ασκήσεως. Ος και υπό Πνεύματος Αγίου, έτι εν γαστρί μητρός ων, ηγιάσθη. Του πλέκει το εγκώμιο ο Άγιος Κύριλλος, γιατί έχει τον λόγο του, θα το δείτε πιο κάτω. Ο οποίος και από το Άγιο Πνεύμα, ενώ ακόμη ήταν στην κοιλιά της μάνας του, αγιάστηκε. Αγιάστηκε ο Ιερεμίας, γιατί ο Ιερεμίας λέει ότι με ξεχώρισε, με αγίασε ο Κύριος εκ κοιλίας μητρός μου. Αλλ' ουκ επροφήτευσεν εν γαστρί. Μόνος δε Ιωάννης και κυοφορούμενος εσκίρτησεν εν αγαλλιάσει.

είπε η Ελισάβετ, όταν είδε τη Θεοτόκο. Σκίρτησε, λέει, το παιδί μέσα στα σπλάχνα μου με αγαλλίαση. Και επειδή ο Ιωάννης έφερε προφητικό πνεύμα από τα σπλάχνα της μάνας του, μετέδωκε στη μητέρα του, την Ελισάβετ, και επλήσθη Πνεύματος Αγίου η Ελισάβετ και είπε στη συγγένισσά της, τη Θεοτόκον: «Πώς έγινε τούτο, να έρθει σε μένα η μητέρα του Κυρίου μου;» Που έχει στα σπλάχνα της. Είδατε προφητεία. Δεν προφήτευσε η Ελισάβετ, ο Ιωάννης προφήτευσε. Ο Ιωάννης, αλλ' έτι έμβρυον ο Ιωάννης. Ε, διά στόματος μητρός εφθέγξατο ο Ιωάννης. Μέγας, πραγματικά μέγας. Και σαρκός οφθαλμοίς μη βλέπων Δεσπότην, εγνώριζε τω πνεύματι. Δεν έβλεπε με τα μάτια του σώματος τον Δεσπότην, αλλά με το πνεύμα του, που εφωτίζετο από το Άγιο Πνεύμα, μπόρεσε να γνωρίσει τον Χριστό. Επειδή γαρ μεγάλη βαπτίσματος η χάρις, διά τούτο και μέγας ο προστάτης. Να το κεντρικό σημείο. Επειδή ήταν πολύ μεγάλο το βάπτισμα, γι' αυτό χρησιμοποίησε ο Θεός το πιο μεγάλο πρόσωπο της Παλαιάς Γραφής, τον Ιωάννη. Γι' αυτό έκανε την περιγραφή. Αυτός ο μείζων εν γεννητοίς γυναικών, αυτός ο καταπληκτικός άνθρωπος, ο Ιωάννης, αυτός είναι που φέρει το βάρος του βαπτίσματος. Είναι καταπληκτικό, για να δείξει ότι το βάπτισμα πράγματι είναι τεράστιο και μεγάλο.

Ούτως εβάπτιζεν εν τω Ιορδάνη και εξεπορεύετο προς αυτόν πάσα η Ιεροσόλυμα, βαπτισμάτων απαρχάς απολαύουσα. Το γαρ παν των αγαθών αξίωμα εν Ιεροσολύμοις. Αλλά γνώτε, Ιεροσολυμίται, πώς οι εξερχόμενοι εβαπτίζοντο υπ' αυτού, εξομολογούμενοι τας αμαρτίας αυτών. Πρώτον εδείκνυον τα τραύματα. Πώς εξομολογούντο; Όλοι πήγαιναν στον Ιωάννη να βαπτιστούν. Όλοι. Πώς εξομολογούντο; Ποιος ήταν ο τρόπος; Πρώτον εδείκνυον τα τραύματα. Τι θα πει «εδείκνυον τα τραύματα»; Έλεγαν τις αμαρτίες τους. Εξομολογούντο τις αμαρτίες τους. Πού, πώς; Μες στο νερό. Προσέξτε εδώ κάτι, θα σας πω μετά μια ερμηνευτική λεπτομέρεια. Έμπαιναν μέσα στο νερό και κάποιον χρόνο παρέμεναν στο νερό...

τις αμαρτίες τους. Ο Χριστός, λένε οι Ευαγγελιστές, ότι ευθέως εξήλθεν του ύδατος. Γιατί ευθέως; Γιατί δεν είχε αμαρτίες να πει. Είδατε μια λεξούλα, «ευθέως», γι' αυτόν τον λόγο. Τι να εξομολογηθεί ο Κύριος; Είναι ο αναμάρτητος. Ύστερα επήγεν εκείνος τα ιάματα. Ύστερα, αφού εξέθεταν οι αμαρτωλοί τα τραύματά τους, τις αμαρτίες τους, ύστερα ο Ιωάννης επέφερε τα ιάματα, τα φάρμακα. Επήγεν, το επάγω, έβαζε, επέφερε, έβαζε πάνω, έδινε τα φάρμακα, τα ιάματα, και τοις πιστεύουσιν εδίδου λύτρωσιν αιωνίου πυρός.

σε κύβους που πίστευαν τους έλεγχαν τη λύτρωση από το αιώνιο πυρ, από την κόλαση. Και θέλεις να πειστείς πώς έγινε αυτό; Θα σας το πω με δικά μου λόγια, να μη σας διαβάζω και σας κουράζω. Τι έλεγε στους ανθρώπους; Σε ποιους; Μιλούσε στον λαό, στους τελώνες, στις πόρνες. Μιλούσε στους στρατιώτες. Πήγαν οι στρατιώτες και του λέγουν: «Και εμείς τι να κάνουμε;» Εσείς τι να κάνετε; Κανέναν να μην αδικήσετε, ούτε να σείσετε. Σείω θα πει... Ήτανε μία κίνηση, ένα ταρακούνημα, μια κίνηση που έκαναν οι στρατιώτες σε εκείνους που δεν πλήρωναν τους φόρους, στους φορατζήδες, που από

πλειοδοτικών διαγωνισμών έπαιρναν από τις ρωμαϊκές αρχές. Έβγαινε δηλαδή η φορολογία, έβγαινε στη δημοπρασία από τους Ρωμαίους. Ο εργολάβος, θα λέγαμε, που έπαιρνε τη δημοπρασία, επλήρωνε εις τους Ρωμαίους το ποσό που αυτοί ζητούσαν. Είχε όμως τη δυνατότητα να χρησιμοποιεί τους στρατιώτες για να εισπράξει αυτός με τη σειρά του τους φόρους από τον λαό. Και πήγαινε λοιπόν ο στρατιώτης σε έναν δύστροπο φορολογούμενον πολίτη και, όταν ο πολίτης έλεγε «δεν έχω, δεν μπορώ» κ.λπ., ο στρατιώτης τον απειλούσε. Μηδένα διασείσητε, κανέναν να μην αδικήσετε, και αρκείσθε τοις οψωνίοις υμών, να αρκείστε στο σιτηρέσιό σας και στον μισθό σας. Δηλαδή μην εκβιάζετε τους πολίτες για να δωροδοκείστε και να παίρνετε πιο πολλά λεφτά.

Αυτά, λέει, να κάνετε και θα σωθείτε. Πήγαν και οι Φαρισαίοι. «Εμείς», λέει, «τι να κάνουμε;» Πονηροί άνθρωποι, οχιές, γεννήματα εχιδνών. Είδατε πώς τους απεκάλυψε; Ούτε στους στρατιώτες ούτε στους τελώνες ο Ιωάννης είπε «γεννήματα εχιδνών», φαρμακερά φίδια. «Ποιος σας υπέδειξε να ξεφύγετε από την ημέρα της οργής του Κυρίου; Ποιος σας το είπε; Ήρθατε από περιέργεια;» Ξέρετε, αυτοί δεν πήγανε να βαπτιστούν. Αλλά εδώ τώρα το παίρνει αυτό ο Άγιος Κύριλλος και λέει το εξής: «Θέλεις να μην είσαι φαρμακερό φίδι; Θέλεις να μην είσαι οχιά; Ξέρεις τι κάνει η οχιά όταν θέλει να αλλάξει το δέρμα της; Και ξέρεις πώς αλλάζει το δέρμα της; Άκουσε πώς το αλλάζει. Πηγαίνει σ' ένα στενωπό.

Το έχω ξαναπεί το παράδειγμα, αλλά το αναφέρει εδώ όμως ο Άγιος Κύριλλος. Πηγαίνει σ' ένα στενωπό, σε δυο πέτρες ανάμεσα. Εκεί οι πέτρες έχουν πιο μικρό διάστημα από το σώμα της οχιάς. Βάζει το κεφάλι και προσπαθεί να περάσει από εκεί. Προσπαθώντας να περάσει, οι πέτρες τραβούν το δέρμα το παλιό και στο τέλος περνάει από την άλλη μεριά το φίδι με καινούριο δέρμα, γυαλιστερό. Έχω δει γυαλιστερή οχιά, μόλις βγήκε από το πουκάμισό της, και από την άλλη μεριά είναι το πουκάμισο, αυτό που λέμε πουκάμισο, το δέρμα του φιδιού. Έτσι, λέει, και εσύ, πέρασε διά της τεθλιμμένης οδού, διά της μετανοίας, για να έρθεις στο βάπτισμα, να σωθείς. Αλλά γι' αυτή τη μετάνοια, αγαπητοί μου, θα μιλήσουμε, πρώτα ο Θεός, την ερχομένη Δευτέρα.