Catecheses of St Cyril 017 | 25-04-1983

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are now in the ninth paragraph of Saint Cyril’s Second Catechetical Lecture. I should point out that Saint Cyril delivered this Second Catechetical Lecture, of course, at a single gathering of catechumens. Here, as you can see, we are studying that same lecture over a series of hour-long sessions. You may wonder why. I would answer as follows: the catechumens certainly received many lessons. The lessons we have here were given toward the end of their instruction, when they had become those preparing for illumination, so that they might receive a thorough grounding in the faith.

This does not mean, however, that they did not study Holy Scripture or hear the word of God. Thus, when Saint Cyril refers to certain things only briefly, he assumes that his audience already knows them. For example, when he speaks here—as he did last time—of Noah, Adam, or Cain as examples of repentance, his listeners are already familiar with these people and their stories. That is why he does not explain them in greater detail. But we are not familiar with them. We must admit this, because we do not read Holy Scripture. We ought to study Holy Scripture, both the Old Testament and the New Testament. Consequently, we are compelled to do more than simply mention the names of those who repented,

but also a description of their individual circumstances. That, of course, is why our analysis takes so long. And now I would like to tell you that Saint Cyril continues with examples of people who repented and, through their metanoia, drew down the mercy of God and received forgiveness. Here, in his Second Catechetical Lecture, he wishes to show the great value of metanoia and confession: through repentance and confession, a person is cleansed before God, justified, and granted the grace of God. This is what the Apostle Paul says to the Corinthians when he refers to a series of very grave sins.

Speaking of very grave sins, he says, “And such were some of you.” “Do not be deceived: neither fornicators, nor adulterers, nor the effeminate, nor men who have sex with men, nor thieves, nor drunkards, and so on, shall inherit the Kingdom of God.” As I told you, these are very grave sins. Then he says, “And such were some of you.” Some of you lived in these very sins. “But now you have been washed clean.” Notice the verb, “you have been washed clean”; you have been bathed. He means the washing of regeneration, which is Baptism. But if we have already been baptized, there is a second washing: the washing of repentance. “But now you have been sanctified; but now you have been justified.” Notice this threefold presentation. He says: “You have been washed clean; you have been sanctified...”

“You were justified.” “You were washed” describes what was taken away; that is, you were cleansed. But “you were sanctified” and “you were justified” describe what was positively given to you. This means that you were not only cleansed, but also made holy. And not only were you made holy, but you were also acknowledged as children of God. That is what “you were justified” means.

A person is justified, sanctified, and cleansed through metanoia—repentance—and confession. This is of immense value, truly immense. That is why no one should ever hesitate to come forward, confess, and receive Holy Communion. Glory to God, each person is free to find the confessor he wishes and to go wherever he wishes for confession—with sincerity, of course. No one tells him that he must reveal his name if he does not wish to, and so forth. For, quite simply, although in the ancient Church the Mystery of confession was public—yes, public; people confessed openly—the Church saw the difficulty this caused for believers who had sinned, and so, seeing this, made the following pastoral accommodation: it arranged for confession to...

They now confess privately, without publicly revealing their sins. What more could you want? My dear friends, even if we had only Baptism and did not have Holy Confession, God would still be merciful and loving toward mankind. But because He knows how very easily we slip and fall afterward, He also gives us the Mystery of Holy Confession. It used to be public; the Church made it private. What more could you want? No one hears us, no one sees us—only God: God acting through the spiritual father, and no one else. So we can go and find a spiritual father wherever we wish, even at the North Pole—wherever we wish—so long as we confess sincerely and, of course, conceal nothing. And now, as I told you earlier, Saint Cyril continues with his examples.

people who repented and were justified by God. We are now in the ninth paragraph. The handout you are holding begins with the tenth paragraph. “Let us now turn to the others who were saved through repentance. But perhaps someone among the women will say, ‘I committed fornication, I committed adultery, I defiled my body with every kind of sexual immorality. Is there salvation for me?’” He is now addressing the case of women as well. A woman might say, “I committed fornication, I committed adultery, I defiled my body with every form of sexual immorality—with every kind of impurity. Is there salvation for me?” A woman might ask this. What does Saint Cyril say now?

“Look to Rahab, O woman, and you too may hope for salvation. For if she who openly and publicly lived as a prostitute was saved through repentance, shall a woman who once fell into fornication before receiving grace not be saved through repentance and fasting? Ask, then, how Rahab was saved. She said only this: ‘Your God is God in heaven and upon the earth—your God.’ Because of her licentious life, she did not dare to call Him her own God. And if you wish to accept that she was saved, you have written testimony recorded in the Psalms: ‘I will make mention of Rahab and Babylon among those who know Me.’ O how great is God’s loving-kindness: the Scriptures even make mention of prostitutes! Yet not without qualification...”

“I will remember Rahab and Babylon,” but together with the words, “among those who know Me.” Therefore, salvation through repentance is offered equally to men and women. I read you the entire paragraph so that I would have some freedom in developing the subject and could give a more detailed historical analysis, helping us understand certain things. A woman, of course, might say, “I have committed many sins. Will I be forgiven?” Well then, Saint Cyril says, come and let me show you the life of a woman who was a prostitute, so that you may learn from her example. And he presents Rahab as that example. Rahab or Rachab—it is the same name. Who, then, was this Rahab, notorious and yet renowned at the same time?

Notorious for her sins, renowned for her noble deeds. Listen. When Joshua sent spies to reconnoiter Jericho—to find out what kind of city it was, whether it was fortified or not, what sort of inhabitants it had, what their culture was like, what the disposition of these people was, what wealth they possessed, and so on—there were two spies. This was Joshua the son of Nun. The inhabitants discovered them and, of course, quickly moved to arrest them. But the spies managed first to enter the house of a prostitute named Rahab, whose house was...

built into the city wall. They went inside and begged her to hide them, so that they might escape the pursuit they were already facing. And indeed, this woman, a prostitute, hid them. Those who were searching for them came in, and she said to them, “Yes, two Israelites did indeed come in here.” Bear in mind that the Israelites and their encampment were not far away. After all, they had spent forty years in the wilderness, wandering through those desolate places. The presence of the Hebrews was well known, and the surrounding peoples were afraid of them, just as the Moabites were truly afraid of the Hebrews.

That is what they did: they used this ruse to make them sin through fornication. So Rahab hid the men and said, “Yes, they did indeed come here, but they have now left.” “Where did they go?” “Look, they took this road and went on their way.” Naturally, the men went as far as the Jordan River to search for them. But the spies were hidden in Rahab’s house. Then Rahab brought them out of their hiding place and lowered them from her window down the city wall, so that they could escape. She said to them, “Do not go toward the Jordan. Go instead into those mountains and remain there for a few days, so that the search party sent to find you will not discover you. Afterward, return to your camp.” And then she said the following:

Listen to what Rahab the prostitute said: “Your God is God in heaven and upon the earth—your God.” Your God, who is God in heaven and on earth—I know that He is the true God. And I know that you will defeat us here, in our city. I know it. How did she know? She believed. Listen: she believed. She too is numbered among those who believed through faith and were saved. Faith alone. She believed. Yet, as Saint Cyril observes here in his interpretation, she did not dare to say, “our God,” but only, “your God.”

This shows that she was fully aware that she was an idolater and a prostitute. She was a corrupt woman. Indeed, this was her profession, and she pursued it, if you will, rather shamelessly even in relation to her mother and father. Do you think her mother and father were not ashamed? Holy Scripture itself tells us this. Do you know what it says? Listen. She says, “I saved you. When you come to take the city, you will capture it, because God is true and He is with you. But I ask one favor of you: I want you to save me—not only me, but also my father, my mother, and my relatives.” Her mother and father lived in the same house and, of course, tolerated it. They did not approve of it, but they tolerated it—her own parents tolerated...

their daughter’s profession as a prostitute. Why should that surprise us, when even Christians tolerate such a thing, my dear friends! Christian parents tolerate their own daughter being a prostitute. How much more, then, would pagans tolerate it? So the spies said, “Very well, we agree. But be careful,” they told her. “You must give us a sign. When we come and surround the city, you must hang a red cloth from your window. And be careful not to forget to put out the red cloth, because otherwise we shall be released from our oath and from the obligation we undertook toward you at your request. For you also saved our lives.”

“Only those who are inside your house will be saved. We are telling you this plainly.” And she agreed, my dear friends, that it should be so. Indeed, when the city was taken, Joshua son of Nun had commanded that no one be left alive. You may ask me about that—and whatever you might say, you would have a point. But this is not the time to address the question of why no one was to be left alive. I will not speak about it now; this is not the proper moment. Yet although all the inhabitants of Jericho were slain, Rahab and her relatives were spared. This Rahab—or Rachab—played a very important role. Can you imagine it? She became an ancestor of the Messiah.

Can you imagine? A man named Salmon married her, and they had descendants. King David was the fifth generation after Rahab—the fifth generation. So Rahab was David’s great-grandmother, five generations removed. David had Rahab, the prostitute, among his ancestors. And precisely because she belongs to the genealogy of the Messiah—an astonishing thing, my dear friends—Matthew mentions four women. Yet he does not mention Sarah, who was a wonderful woman,

who gave birth to Isaac according to the promise, and so on. Neither Sarah, nor Rebecca, nor Leah, nor Rachel—those great women of the Patriarchs—are mentioned. Instead, four women are named. The first is Tamar, who committed what appears to be a very grave sin, though in the end it was not counted as sin. For us it would be a sin: she secretly went to her father-in-law in order to conceive a child. But this is not the time to discuss that. Yet this act of Tamar’s was counted to her as faith. So there is Tamar, then Rahab, and after her Ruth, who was a Moabite. Rahab had been an idolater. Later, of course, she entered the people of God and came to believe in the true God. And then...

Then there was Bathsheba, who had fallen into adultery with David, and so on. Ruth was a woman of the greatest purity and honor, yet she was a Moabite. And the Law said that a Moabite could not enter the people of God even to the tenth generation—in other words, never. That is what “to the tenth generation” means: never. And the striking thing is that Matthew mentions these four women by name. It is deliberately provocative, meant to make us consider what this means: that they received mercy, that they were forgiven, and that all nations will be saved, for these women were both sinners and foreigners. They did not belong to the people of God, yet they became part of the people of God, and that it is still possible to be saved—

every person can be saved, whatever their condition may be. Such, then, was Rahab. And not only that, but she is also remembered in one of the Psalms, as Saint Cyril recalls and quotes here: “I will make mention of Rahab and Babylon among those who know Me.” This is Psalm 86, verse 4. “I will remember,” God says, “Rahab and Babylon, who know Me, while you Hebrews, who are My people, reject Me and neither know nor acknowledge Me.” Do you see? So let no one say, “I have committed this sin and that sin.” Who was Rahab? I have told you her whole story, and she truly was saved.

She was counted worthy of great honor. Do you know what it means to become an ancestor of the Messiah? That is no small thing. This is what Esau lost when he sold his birthright and handed it over to his brother: Esau did not become an ancestor of the Messiah.

You see? It is an immense subject, truly immense. But let us continue.

“An entire people sinned, yet God’s loving-kindness was not overcome. The people made a golden calf, yet God did not abandon His loving-kindness. The people denied God, but God did not deny Himself. ‘These are your gods, O Israel,’ they cried, and yet once again the God of Israel, as was His wont, became their Savior. And it was not only the people who sinned, but Aaron the high priest as well. For Moses says, ‘The anger of the Lord also came upon Aaron’; and Moses says that he prayed for him, and God forgave him. If, then, Moses, by interceding for a high priest who had sinned, moved the Lord to mercy, will not Jesus, the Only-Begotten, by interceding for us, move God to mercy? God did not prevent Aaron from entering the high priesthood because of his transgression; will He prevent you, who have come from among the nations, from entering into salvation? Therefore, O man, repent in the same way, and grace will not be withheld from you.” Saint Cyril goes further: not only individuals, but even an entire people may sin, and God can forgive that people as well. For the sins of a whole people cannot overcome the loving-kindness of God.

Here he gives the example of Israel’s making of the golden calf. But before we examine that, I would like to say this: our people today truly have many sins. Of course, every nation has sins—not merely as individual persons, but as a people. This distinction is extremely important: we must look not only at individuals, but at the people as a whole. I repeat, it is extremely important. There are deeds committed not by particular persons, but by a people collectively. At this time, our people bear terrible sins. And when I say “at this time,” I mean, of course, for the past hundred and sixty years or so—that is, since 1821—as I have mentioned to you here before.

You remember it, but there is no harm in saying it again: our people began to sin as they had not sinned during the four hundred years of servitude under the Turks. I repeat, I mean the people as a whole. And what was the sin of our people? Certainly not fornication and adultery. Those concerned each citizen, each person, and each Christian individually. The beginning of our people’s sin was this: the Greeks who were living in Europe had studied abroad. They had not shared in the anguish of our people, but had lived and studied in the security of Europe. Long before, these people had lost their Greek and Orthodox identity.

They may perhaps still have believed in the ideal of Greece, but they no longer believed in the Orthodox Church, because they had suffered considerable spiritual corruption abroad in Europe. Even their Greek conviction and love had been corrupted. Let us not forget that. Yet these people, estranged from the anguish and trials of our nation, wished to come to Greece after its liberation and govern our people. But by then, they had already become strangers to the sentiments of the people.

They attempted to bring European Western humanism into Greece and use it to replace the Church. This was not something entirely new even for them, because European humanism had already begun to enter during the final years of the Byzantine Empire. After the tenth century, we see a movement and a tendency to introduce Western humanism into Byzantium. Indeed, in the final years of Byzantium, many were tested by this effort, and the learned men of Byzantium had already divided into separate camps.

Some accepted the Orthodox faith and position, from which flowed what we might call true humanism—that is, a proper Christian understanding of the human person. Others accepted those novel fruits coming from the West as supposed lights, though these naturally began not from faith but from philosophy or rationalism. I will mention only one landmark figure in this struggle: Nicholas Cabasilas. Nicholas Cabasilas of Thessalonica, a great theologian, fought intensely against Western humanism, which was already entering the East.

His works, such as some of his homilies on the Theotokos or The Life in Christ, are nothing other than a response to it. But someone reading them may not know why Cabasilas wrote them. He wrote them precisely to check the advance of this Western humanism. I emphasize this: this Western humanism. Then Constantinople fell, and this incursion of Western humanism was halted. Greeks went abroad, however, and there they were inoculated with this Western humanism. But our people, precisely because of the very long Turkish occupation of Greece, were spared it.

They were spared this rationalistic, philosophical humanism. They escaped it! It is just like ancient buildings, which remain preserved as long as they stay buried and undiscovered. The moment we excavate them and bring them to the surface, they are endangered by antiquities thieves or by decay. As long as they remain buried, they are protected. The archaeological authorities know this as well. That is why they do not excavate when they know something lies in a particular place: they wish to protect those structures from antiquities thieves and decay, especially from antiquities thieves. When our homeland was liberated—and of course it was liberated by the local people, by the fighters who lived here—then there came...

Greeks from abroad, now educated but also inoculated with Western humanism, seeking to displace Orthodoxy and our Church and introduce that Western humanism. Take note: this is the sin. This is the sin—the terrible sin, the greatest of all sins.

A great many efforts were made. I remind you that, in the newly established Greek state, there was Flamiatos. I remind you...

You have come.

I remind you of Papoulakos. Read about these figures, so that you may understand what happened here in Greece at that time. In reality, it was...

Thank you. But as I told you, this sin is nothing other than apostasy; it constitutes apostasy from God. And one can see that, as the decades passed, the situation grew steadily worse. What did this spirit not infect? It even infected our Theological School of Athens, which trained theologians who later became bishops. Bear in mind that, in order to become a bishop, a man had to be a theologian.

And to become a theologian, he had to pass through the University of Athens. But in passing through the University of Athens, he also absorbed the fruits of the West. Thus, through her bishops, our Church gradually began to lose her Orthodox mind, because the professors who taught there—very often, though there were exceptions—did not possess an Orthodox mind. This undoubtedly had a profound effect on the ecclesiastical life of our country. Even when we entered the European Economic Community, this process, this sin, continued. For this was the purpose behind entering the EEC: whatever remained of our people’s Orthodox outlook was to be pushed aside and cast out.

In reality, then, those who governed us during the past hundred and sixty years or so, with some exceptions, I repeat, all aimed—whether to a greater or lesser degree, consciously or unconsciously, for political expediency or otherwise—to banish the Orthodox faith from our people and introduce rationalistic, Western-style humanism. And today, in our own time, we see this advancing at a gallop. Why do I say it is galloping today? Simply because the course of this condition follows not an arithmetic curve, but a geometric, exponential curve.

In this sense, it was natural for the people to offer strong resistance at first. Now that resistance grows weaker and weaker. As this spirit continually seeks to impose itself, the people either no longer understand what is happening or have even come to like it. They accept the rationalistic, humanistic spirit of the West and cast away their ancestral inheritance. This is the great and foremost sin of our people. All the other sins are consequences of this spirit—all of them. This helps you understand what it means for a people as a whole to sin.

Saint Cyril now says here: “Do you see? The grace of God can...”

“God’s grace can save a people when they repent of their sins.” Of course, I do not know whether our people are capable of repentance at this time; I do not know. So far, they have shown no sign of repenting. On the contrary, they are striving with all their might to emphasize more and more their apostasy from God, in every possible way. Yet there is a parallel here with the ancient people of Israel, who made the golden calf, as Saint Cyril mentions. What happened? My dear friends, Moses went up Mount Sinai for forty days to receive the commandments at God’s command. Forty days, no more. And the days passed.

The people began to worry: What had become of Moses? Then they said, “Ah, Moses must be lost. He went up there on the mountain—what could have happened to him?” But wait a moment. Had they not seen the mountain ablaze without being consumed? Had they not seen the cloud and thick darkness upon the summit? Had they not heard the voice of God like mighty trumpets, so that fear and trembling seized them? They forgot it all. They forgot it. In forty days—less than forty days, my dear friends—they forgot. How is that possible? When we read the history of the Hebrews, we say, “How is that possible?” I used to say the same thing. But it is possible for any people. We too forget in just the same way.

We forget the miracles of God and the presence of God. And what was the result? They seized Aaron and told him, “You will make us a calf, in imitation of Egyptian worship, and we will worship it. From now on, this will be our god.” Forgive me for speaking so bluntly, but this was utterly wrong. Later, when Aaron saw how angry Moses was, he defended himself like this: “You know,” he said, “the violent impulse of this people. They wanted to kill me. When I refused, they wanted to kill me. So, rather than let them kill me, I told them, ‘Gather all the gold objects you have and bring them here. I will put them into the furnace and make you a calf’”

“‘for you to worship. That is what I did.’” Poor Aaron was trembling as he said this to Moses, who was angry—and entirely justified in his anger. After they had made the calf, they set it up in a prominent place in their camp and began to celebrate and worship with debauchery. They had brought these things with them from Egypt, where the worship of idols was accompanied by orgies, including sexual orgies. Here in Greece as well, the worship of Bacchus, of Dionysus, and of Aphrodite consisted, we might say, of orgiastic cults. Then Moses came down and saw the people sinning. In what way? By making the calf and falling into apostasy. Then, my dear friends, he hurled the tablets to the ground, shattered them, and said:

“A people who can fall into idolatry so easily are not worthy to receive tablets engraved by God, upon which the law of God is written.” Then bloodshed broke out in the camp, and Aaron trembled before the wrath of Moses, and so forth. Yet the people repented, and when they repented, God forgave them. This is truly remarkable. Indeed, the whole history of Israel is nothing other than apostasy, punishment, repentance, and justification; then once again apostasy, punishment, repentance, and justification. Throughout their history, the Israelites repeatedly passed through these cycles in their relationship with God. Listen to this short phrase.

“Men denied God, but God did not deny Himself. ‘These are your gods, O Israel,’ they said”—meaning the golden calf—“and once again the God of Israel, as always, became their Savior.” Once again God became their God and their Savior, as He had always been. He punished them, yet He also forgave them again, because the people repented. And God forgave not only the people, but also Aaron, the high priest who had sinned, because Moses prayed for Aaron and God forgave him. You see, then, that God forgives a people who have sinned. My dear friends,

as I have told you before, we are a typological people—or rather, we are very close to the typological people of Israel. In a certain sense, we too are a typological people, because we were among the first to receive the Gospel, because we are Orthodox, and because we united the faith with our national life. We are, so to speak, a faithful antitype corresponding to the prototype, the people of Israel. Well then, perhaps the same applies to punishment as well. May God not punish us. I have told you what our sin is. I have told you plainly. Do you now see what it is? We are denying the Church. In recent years—systematically, for the last ten or twenty years, I do not know exactly—one can see a deliberate effort to attack the Church.

Do you believe, my dear friends, that it is by chance that bishops are appointed who betray the faith and the Church? I would tell you that it is not by chance. Behind the scenes, these dark powers promote even Patriarchs, in order to drive out the Church of Christ and capture her from within. Yes, yes. I am saying nothing new or unprecedented. You will have read something about this and know at least a little. They promote men to high offices in the priesthood when they know that the dark powers will be able to impose their will upon them, so that ultimately they may attack the Church. Freemasonry has worked terribly hard in this area—terribly hard. And what do you say when, at the same time, they attempt to attack every ecclesiastical institution? Lately they have begun to attack the monasteries. Of course, this is nothing new. The first attack on the monasteries took place in 1833. It is not a new phenomenon. At that time monasteries were dissolved, plundered on an unprecedented scale, and monks and nuns were driven out as never before. It was a blow against the monasteries only about ten years after the liberation of our homeland, even though the monasteries had contributed immensely to its freedom.

Since then, at various times, the struggle against the institution of monasticism has been relentless. Very recently, in fact, it appears that they have resolved to make a decisive effort and finish the matter once and for all.

The reason is simple: the monasteries offer resistance. I would say they offer both positive and negative resistance, but let us speak only of negative resistance—that is, they act as breakwaters against the currents that come upon us, wherever those currents may come from. And so they say, “This cannot continue. The monasteries must be removed. They must be swept aside; they must no longer exist.” They slander them in every possible way. Recently, children in many primary and secondary schools were asked, “What do you think about monasteries? Are they necessary?” And the children answered with one voice, “We do not need monasteries.” This is preparation for uprooting the monastic institution. Now they try to throw dust in people’s eyes by claiming, “We are not attacking the Church; the institution of monasticism has nothing to do with the Church.” How absurd! Only people with no theology could say that monasteries and monasticism have nothing to do with the Church. The roots of monasticism are found in Holy Scripture. That is where its roots lie. The Lord Himself remained in the wilderness for forty days, and John the Baptist himself—the greatest among those born of women—lived as an ascetic in the wilderness from infancy, and no one ever attained the measure of his ascesis, his ascetic discipline.

Holy Scripture itself describes him in these words: “He wore only a garment of hair, ate only locusts and wild honey, wore a leather belt, and lived a life of the strictest ascesis.” These are precisely the things we find in monasticism. And shall we say that monasticism is foreign to the Church? All these things are an assault upon the Church, upon what we might call the Church’s last strongholds, so that this Western-style rationalistic humanism of which I spoke may prevail. What I am telling you is neither new nor unknown. People worked for decades to bring these things about, and now they are happening.

They are now coming to completion! I call you to watchfulness. This has just come to mind, although I had intended to mention it during the questions. Listen, and you will understand the situation. I am sorry to say it, but what else can we do? The newspaper Apogevmatini, on April 13, 1983, published the following: In a circular sent to the churches of his diocese, Metropolitan Damaskinos of Phthiotis announced that, by a decision of the Holy Synod of the Church of Greece...

—of Greece, forgive me—Athanasia Samari, known as “Saint Athanasia of Krikello,” had been restored to ecclesiastical communion and would be admitted, like every Orthodox Christian, to the Mysteries of the Church. What would you say to that? What would you say to that, when they...

A demon-possessed woman, and so on and so forth—I will say no more. And yet a circular is issued restoring her. I have only this to tell you: these are the results of everything I have described. They attacked the Church from within. At various times, they placed people in positions of authority over the Church who had no true relationship with the Church. My dear friends, I would tell you this: at this moment, let the people see to their own shepherding, because we are not capable of shepherding you. I am sorry to say it. Take care to be saved. Take care to be saved. All these things are the fruits of this great sin. How strongly I have emphasized it!

Let us repent, then, as ancient Israel repented. Let us repent, so that destruction may not truly come upon us. God threatened them—and let me mention one of His warnings—with many things. But the two principal threats were the shifting of their boundaries—I mean their territorial boundaries—and captivity. Moses himself prophesied concerning captivity and even said, “You will be taken captive from the north.” Then the Ninevites came—first the Assyrians—and carried away the Northern Kingdom. Later the Babylonians came, and Nebuchadnezzar carried away the Southern Kingdom. Their borders also began to shrink. You see...

Israel’s borders were at their greatest in the days of David and Solomon. That was Israel’s golden age. But Solomon sinned, and God said to him, “I will not punish you, for the sake of your father, but I will certainly punish your descendants.” His son immediately lost the north—or rather, he lost Samaria in the north—and it became a separate kingdom. The people were divided into two kingdoms, and from that point their territory continued to shrink. God may therefore permit our own homeland to grow smaller and for us to lose territory as well—and may God stretch out His hand to prevent it. Yet if this happens, it will be because of our sins. You should know this, because there is a historical precedent.

This interpretation is set down in Holy Scripture, because we do not interpret history philosophically; we have a revealed interpretation of history. There God Himself explains: “I will reduce your borders because you rebel against Me.” This conclusion does not come from philosophical criticism, philosophical research, or philosophical speculation about why and how things happen. No, no. God Himself reveals it. Therefore, let us take heed. When our own territory shrank and Constantinople was reduced to a single city—all that remained of the once-great Byzantine Empire—the reason was the same. You may tell me that empires and nations grow very great at one point, then begin to decline, and eventually disappear, and that this is a law of history.

There are no laws of history. If we wish to view history philosophically, then of course we will imagine that we see such laws. But God governs history. Whether a people is Christian or non-Christian, whether it stands rightly or wrongly, God causes it to increase or diminish. Tell me, please, what did God say about the Babylonians? “I will wipe them from the map and from history.” And they disappeared. What else did God say? He said that the Persians would punish the Babylonians—forgive me, the Persians would punish the Babylonians—and that the Greeks would punish the Persians. And these things happened. They were foretold before they occurred, in those famous prophecies of Daniel that spoke of the Greeks. But the Greeks too, he says, would be punished, and then the Romans came.

Yes, the Greeks were idolaters, were they not? They were idolaters. They could worship Athena and Artemis if they wished; they were pagans, as I have said. But when you go beyond nature itself, worshiping Aphrodite and Bacchus and committing sins against nature—the Greeks themselves committing sins against nature—then God will punish you, because you have transgressed the law written in the conscience. You have violated nature itself. That is why God punished them. God, then, punishes nations; there are no laws of history that judge events. No, there are no such laws. God governs the nations: He raises them up or punishes them.

“Repent, O man, and grace will not be withheld from you.” You too, then, repent, O man, and God’s grace will not be withheld from you. “From this time forward, present yourself blameless in your conduct.” Now that you have heard what I have told you—and of course this is not the first time I have said these things—tell me, how do you feel? Are you indignant within yourselves? Do you feel pain? Then listen to me. Listen: if there are some of us here, a certain number—and not a small number, including men and young people, or rather, mostly young people—then hear this: we have a way to save the situation. If we repent personally... You may say, “But a moment ago you told us that it is not individuals who are sinning here, but an entire people.”

In Sodom too, an entire people had sinned; yet in the end, God agreed that if even ten righteous people remained, He would not destroy the whole people. This too is recorded in Holy Scripture. We have divine revelation; we have the certainty that revelation gives us. This conclusion is not something we have invented; it comes from revelation. This means that if, in every Greek city and every Greek village, there are a few people who live a life of metanoia—of repentance—and grieve over the present condition, over the de-Christianization of our people... For what have I just said? At first I spoke about Orthodoxy. But we are in danger of losing not only our Orthodoxy...

but even our Christian identity. Then God may forgive our people, bear with our people, and refrain from punishing us for the sake of those who have repented. Therefore, if we love our people and our homeland, we have a duty not to sin, but to live in repentance. If you were to ask me what the highest form of patriotism is that a citizen can offer his homeland, I would tell you: this is it—not to sin himself, and to help his homeland by every means to rise spiritually. I do not say this with pride; I give glory to God. God has helped me.

I held the very conviction I am expressing to you now even when I was a soldier. It was exactly the same. I have neither taken anything away from it nor added anything to what I am telling you. Even then, I used to tell my fellow soldiers that the Christian is the best and highest example of one who carries true patriotism within himself: the person who lives a genuinely Christian life, even one who lives in chastity, if you will. Not those who run after women and go to nightclubs, dances, and parties. They do not love their homeland, because they actively and passively contribute to its destruction. This is not only because they transgress God’s commandments and bring His punishment upon themselves, but also because, as members of their nation, they become incapable of keeping their homeland standing. They are inwardly corrupt people.

They are not even able to work. So you see who the true patriot is and who truly loves his homeland: the person who lives as God desires and takes every care not to sin, but to remain in repentance. Therefore, my beloved, let us repent, and be certain of this: if God so judges, He will not punish our homeland when He sees the repentance of even these few faithful people.

The hour has passed, and I had many things to tell you. I do not know how the time went by. The clock must have been running fast—or perhaps it ran especially fast today. My beloved, we shall conclude here, because only two minutes remain before we must finish. I would like to tell you that with today’s subject we are bringing the whole year to a close. We shall not continue after Pascha. I can see that this saddens you, but never mind. After Pascha, we shall continue only with the Sunday talks. I must commend you—and this praise belongs to you in the Lord—because from our first gathering to our last, we have held twenty-two talks.

That is no small number, and for it we must give glory to God. Your attendance has remained the same; the number has not diminished. This brings glory to God and is worthy of praise on your part. I commend you with all my heart, and I pray that God will help everything you have heard here, in this place, to bear abundant fruit within your hearts. May God bless you.

Ευρισκόμεθα στην ενάτη παράγραφο της Δευτέρας Κατηχήσεως του Αγίου Κυρίλλου. Θα ήθελα να σας έλεγα ότι ο Άγιος Κύριλλος, θέλω να πω, αυτή τη Δευτέρα Κατήχησή του την έκανε ασφαλώς μόνο σε μια συγκέντρωση κατηχουμένων. Εδώ, όπως βλέπετε, έχουμε αυτή τη Δευτέρα Κατήχηση σε μια σειρά εμείς ωριαίων θεμάτων. Η απορία σας «πώς και έτσι;» θα μπορούσα να απαντήσω ως εξής: Οι κατηχούμενοι βεβαίως εδέχοντο πολλά μαθήματα. Αυτά που εδώ έχουμε είναι τα μαθήματα που κάνουν πια προς το τέλος, ως φωτιζόμενοι, ακριβώς για να πάρουν μια κατάρτιση.

Δεν σημαίνει όμως ότι δεν μελετούσαν την Αγία Γραφή ή δεν άκουγαν Λόγο Θεού. Έτσι, όταν αναφέρεται σε μερικά πράγματα περιληπτικά, υποτίθεται ότι το ακροατήριό του γνωρίζει. Όταν, επί παραδείγματι, θα μας πει εδώ —μας είπε την περασμένη φορά— λέγαμε για τον Νώε ή για τον Αδάμ, τον Κάιν, που ανέφερε παραδείγματα μετανοίας, είναι γνώστες οι ακροατές του αυτών των προσώπων και των ιστοριών των. Γι’ αυτό και δεν κάνει πιο πολλή ανάλυση. Εμείς όμως δεν είμαστε γνώστες. Πρέπει να το πούμε αυτό, γιατί δεν διαβάζουμε την Αγία Γραφή. Οφείλαμε να μελετούμε την Αγία Γραφή, και την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη. Συνεπώς, αναγκαζόμεθα να κάνουμε όχι απλή αναφορά στα ονόματα που μετενόησαν,

και περιγραφή των περιπτώσεών των. Αυτός είναι ο λόγος, βέβαια, που αργούμε στην ανάλυση. Και τώρα θα ήθελα να σας έλεγα ότι συνεχίζει ο Άγιος Κύριλλος τα παραδείγματα μετανοούντων ανθρώπων και ότι με τη μετάνοιά τους προσείλκυσαν το έλεος του Θεού και συνεχωρήθησαν. Και θέλει να δείξει εδώ, στη Δευτέρα του Κατήχηση, τη μεγάλη αξία της μετανοίας και της εξομολογήσεως και ότι με τη μετάνοια και την εξομολόγηση ο άνθρωπος καθαρίζεται, απέναντι στον Θεό, και δικαιώνεται και απολαμβάνει τη χάρη του Θεού. Είναι εκείνο που λέγει ο Απόστολος Παύλος, αναφερόμενος σε μια σειρά σοβαροτάτων αμαρτημάτων, στους Κορινθίους.

λέγει, σοβαροτά των αμαρτυμάτων, λέγει και τα αυτά τι είναι εσείτε. «Μη πλανάσθε· ούτε πόρνοι, ούτε μοιχοί, ούτε μαλακοί, ούτε αρσενοκοίται, ούτε άρπαγες, ούτε μέθυσοι κ.λπ., κ.λπ., κ.λπ., Βασιλεία Θεού κληρονομήσουσι». Σας είπα, πολύ βαριά αμαρτήματα. Και λέγει μετά: «Και ταύτά τινες ήτε». Και σ’ αυτά ήσαστε μερικοί. «Αλλά νυν απελούσασθε». Κοιτάξτε το ρήμα, «απελούσασθε»· έχετε λουστεί. Και εννοεί το λουτρόν της παλιγγενεσίας, και είναι το βάπτισμα. Αλλά, εάν βαπτιστήκαμε, είναι το λουτρόν το δεύτερον, της μετανοίας. «Αλλά νυν ηγιάσθητε, αλλά νυν εδικαιώθητε». Κοιτάξτε, μία τριπλή έτσι τοποθέτηση του πράγματος. Λέγει: «Απελούσασθε, ηγιάσθητε»,

«εδικαιώθητε». Το «απελούσασθε» είναι αρνητικό, δηλαδή καθαριστήκατε. Το «ηγιάσθητε» και το «εδικαιώθητε» είναι θετικά, που σημαίνει όχι μόνο καθαριστήκατε, αλλά και έχετε γίνει και άγιοι. Και όχι μόνο έχετε γίνει και άγιοι, αλλά και αναγνωριστήκατε τέκνα Θεού. Αυτό θα πει «εδικαιώθητε». Δευτέρα Παρουσία, Ευαγγελισμός,

Δικαιώνεται, αγιάζεται, καθαρίζεται με τη μετάνοια και την εξομολόγηση. Έχει πολύ μεγάλη αξία αυτό, πάρα πολύ. Γι’ αυτό δεν πρέπει ποτέ κανείς να διστάζει να προσέλθει, να εξομολογηθεί και να κοινωνήσει. Δόξα τω Θεώ, είναι στην εκλογή του να βρει τον πνευματικό που θέλει, να πάει όπου θέλει να εξομολογηθεί, με ειλικρίνεια φυσικά. Δεν του λέγει κανένας να αποκαλύψει το όνομά του, αν δεν θέλει, και ούτω καθεξής. Διότι, απλούστατα, ενώ στην αρχαία Εκκλησία το μυστήριο της εξομολογήσεως ήταν δημόσιο —δημόσιο, εξομολογούντο δημοσίως—, βλέποντας όμως τη δυσκολία των πιστών, των αμαρτησάντων πιστών, η Εκκλησία, βλέπουσα, τότε έκανε το εξής: έκανε την οικονομία να...

εξομολογούνται ιδιαιτέρως και χωρίς να αποκαλύπτουν πια δημοσίως τα αμαρτήματά τους. Ε, τι άλλο θα θέλατε; Αγαπητοί μου, και μόνο το βάπτισμα να είχαμε και να μην είχαμε την εξομολόγηση, θα ήταν φιλάνθρωπος ο Θεός. Αλλά επειδή ξέρει ότι μετά, ευκολότατα, εύκολα γλιστράμε, μας δίνει και το μυστήριο της εξομολογήσεως. Ήτανε δημόσιο· η Εκκλησία το κάνει κρυφό. Τι άλλο θέλετε; Κανείς δεν μας ακούει, κανείς δεν μας βλέπει, παρά μόνο ο Θεός, ο Θεός διά του πνευματικού, τίποτε άλλο. Μπορούμε λοιπόν να πάμε να βρούμε έναν πνευματικό όπου θέλουμε, στον Βόρειο Πόλο, όπου θέλουμε, αρκεί να εξομολογηθούμε με ειλικρίνεια, χωρίς βέβαια να κρύψουμε κάτι. Και τώρα, όπως σας είπα προηγουμένως, συνεχίζει ο Άγιος Κύριλλος τα παραδείγματα

μετανοησάντων ανθρώπων και δικαιωθέντων από τον Θεό. Είμεθα εις την ενάτην παράγραφο. Το έντυπο που κρατάτε στα χέρια σας είναι από τη δεκάτη παράγραφο. «Έλθωμεν λοιπόν και επί τους άλλους τους εκ μετανοίας σωθέντας. Αλλ’ ίσως και εν γυναιξίν ερεί τις· επόρνευσα, εμοίχευσα, εμόλυνα το σώμα παντοίαις ακολασίαις· άρα έστι σωτηρία;» Αλλά αυτό λέγει τώρα και στην περίπτωση των γυναικών. Θα μπορούσε να πει μια γυναίκα: «Επόρνευσα, εμοίχευσα, εμόλυνα το σώμα μου με κάθε μορφής ακολασία, εν παντοίαις ακολασίαις. Σε μένα υπάρχει σωτηρία;» Θα μπορούσε να ρωτήσει μια γυναίκα. Τι λέγει τώρα ο Άγιος Κύριλλος;

«Απόβλεψον, ω γύναι, εις την Ραάβ και προσδόκα και συ την σωτηρίαν. Ει γαρ η φανερώς και δημοσία πορνεύσασα διά μετανοίας εσώθη, άρα η άπαξ ποτέ πορνεύσασα προ της χάριτος διά μετανοίας και νηστείας ου σώζεται; Πώς γαρ εσώθη εκείνη, ζήτησον. Τούτο μόνον είπεν, ότι “ο Θεός υμών εν τω ουρανώ και επί της γης, ο Θεός υμών”. Εαυτής γαρ ουκ ετόλμησεν ειπείν διά την ασέλγειαν. Και ει θέλεις δέξασθαι το σωθήναι ταύτην, μαρτυρίαν έγγραφον έχεις αναγεγραμμένην εν ψαλμοίς· “Μνησθήσομαι Ραάβ και Βαβυλώνος τοις γινώσκουσί με”. Ω μεγάλης του Θεού φιλανθρωπίας, και πορνών μνημονεύουσιν αι Γραφαί! Αλλ’ ουχ απλώς...»

«“Μνησθήσομαι Ραάβ και Βαβυλώνος”, αλλά μετά του “τοις γινώσκουσί με”. Έστιν ουν και επί ανδρών σωτηρία και επί γυναικών ομοίως η διά μετανοίας προξενουμένη». Σας διάβασα ολόκληρη την παράγραφο για να έχω μια ελευθερία κινήσεως στην ανάπτυξη του θέματος, για να κάνω μια λεπτομερέστερη ανάλυση ιστορική, για να καταλάβουμε μερικά πράγματα. Βέβαια, μια γυναίκα θα μπορούσε να πει: «Έκανα πολλές αμαρτίες· θα συγχωρεθώ εγώ;» Ε, έλα να σου δείξω τη ζωή μιας πόρνης γυναίκας, λέει ο Άγιος Κύριλλος, και να πάρεις παράδειγμα από εκεί. Και φέρνει ως παράδειγμα τη Ραάβ. Ή Ραχάβ, είναι το ίδιο όνομα. Ποια ήταν αυτή η διαβόητος και ταυτοχρόνως η διάσημος Ραάβ;

Διαβόητος για τις αμαρτίες της, διάσημος για τα λαμπρά της έργα. Ακούσατε. Όταν ο Ιησούς έστειλε κατασκόπους να κατασκοπεύσουν την Ιεριχώ —τι είναι αυτή η πόλις, είναι τειχισμένη, δεν είναι τειχισμένη, τι κατοίκους έχει, τι πολιτισμό έχουν, τι διαθέσεις έχουν οι άνθρωποι αυτοί, τι πλούτο έχουν και ούτω καθεξής— οι κατάσκοποι δύο ήσαν. Ο Ιησούς του Ναυή. Έγιναν αντιληπτοί από τους κατοίκους και τότε, βεβαίως, έσπευσαν αυτοί να τους συλλάβουν. Αυτοί πρόλαβαν και μπήκαν σε ένα σπίτι μιας πόρνης γυναικός, της Ραάβ, της οποίας το σπίτι ήτο

με το τείχος της πόλεως. Μπήκαν μέσα και την παρεκάλεσαν να τους κρύψει, για να γλιτώσουν από την καταδίωξη που ήδη υφίσταντο. Και πράγματι η πόρνη αυτή γυναίκα τούς έκρυψε. Μπήκανε μέσα οι καταζητούντες και τους λέγει: «Ναι, πράγματι μπήκαν εδώ δύο Ισραηλίτες». Σημειώσετε δε ότι δεν απείχαν πολύ οι Ισραηλίτες, η κατασκήνωσή τους, η στρατοπέδευσή τους. Οπότε, εξάλλου, είχαν μείνει σαράντα χρόνια στην έρημο, εκεί στις ερημιές γύριζαν, πλανώντο, και ήτανε γνωστή η παρουσία των Εβραίων και τους εφοβούντο οι γύρω λαοί, όπως και οι Μωαβίτες εφοβούντο τους Εβραίους, ως πραγματικά.

Αυτό έκαναν, εκείνο το τέχνασμα, να τους κάνουν να αμαρτήσουν διά πορνείας. Τους έκρυψε λοιπόν η Ραάβ και λέγει: «Ναι, πράγματι ήρθαν εδώ, αλλά τώρα έχουν φύγει». «Πού πήγαν;» «Να, ξέρετε, αυτόν τον δρόμο πήρανε και φύγαν». Φυσικά, αυτοί πήγαν έως τον Ιορδάνη ποταμό να τους αναζητούν. Αλλά ήταν κρυμμένοι στο σπίτι της Ραάβ. Τότε η Ραάβ τούς έβγαλε από την κρυψώνα και τους κατέβασε από το τείχος κάτω, από το παράθυρό της, τους κατέβασε για να φύγουν. Και τους λέγει: «Μην πάτε προς τον Ιορδάνη, αλλά πηγαίνετε σε εκείνα τα βουνά. Μείνετε μερικές μέρες σε εκείνα τα βουνά, ώστε η αποστολή που επήγε για να σας βρει να μη σας ανακαλύψει, και μετά πάτε στο στρατόπεδό σας». Και είπε το εξής

η πόρνη γυναίκα, ακούστε τι είπε: «Ότι ο Θεός υμών εν τω ουρανώ και επί της γης, ο Θεός υμών». Ο Θεός σας, που είναι στον ουρανό και στη γη Θεός, ο Θεός σας. Ξέρω, είναι αληθινός. Και ξέρω ότι εσείς θα μας νικήσετε εδώ, στην πόλη μας. Το ξέρω. Από πού το ξέρετε; Επίστευσε. Ακούστε, επίστευσε. Αναφέρεται και αυτή στον κατάλογο εκείνων που επίστευσαν διά πίστεως και σώθηκαν. Μόνη η πίστη. Επίστευσε. Αλλά, όπως σημειώνει εδώ ερμηνευτικά ο Άγιος Κύριλλος, δεν τόλμησε να πει «ο Θεός μας», αλλά «ο Θεός σας».

Αυτό δείχνει ότι είχε συναίσθηση ότι ήταν ειδωλολάτρις και ότι ήταν πόρνη γυναίκα. Ήταν διεφθαρμένη γυναίκα. Και μάλιστα ήταν ένα επάγγελμα που το είχε, αν το θέλετε, και λίγο ξετσίπωτα σε σχέση με τη μάνα της και τον πατέρα της. Δηλαδή, δεν ντρέπονταν, νομίζετε, η μάνα της και ο πατέρας της; Το λέει μέσα η Αγία Γραφή αυτό. Ξέρετε τι λέει; Ακούστε. Λέγει: «Εγώ σας έσωσα. Όταν θα έρθετε εσείς να καταλάβετε την πόλη, η πόλη θα καταληφθεί από εσάς, γιατί ο Θεός είναι αληθινός και είναι μαζί σας. Αλλά θέλω μια χάρη από εσάς. Θέλω να με σώσετε. Όχι μόνον εμένα, αλλά και τον πατέρα μου και τη μητέρα μου και τους συγγενείς μου». Οι οποίοι, μάνα της και πατέρας της, μένανε στο ίδιο σπίτι και ανέχοντο βεβαίως, δεν ελάτρευαν, ανέχοντο οι γονείς της

το επάγγελμα της κόρης των να είναι πόρνη. Γιατί τάχα, αφού Χριστιανοί το ανέχονται αυτό, αγαπητοί μου! Χριστιανοί γονείς ανέχονται την κόρη τους να είναι πόρνη. Πόσο περισσότερο οι ειδωλολάτρες άνθρωποι. Και τότε λέγουν οι κατάσκοποι: «Εντάξει, εντάξει, συμφωνούμε. Μόνο πρόσεξε», της λέγουν. «Θα μας βάλεις ένα σύνθημα. Όταν εμείς θα έρθουμε γύρω από την πόλη, εσύ στο παράθυρό σου θα έχεις ένα κόκκινο ύφασμα. Και πρόσεξε, μην ξεχάσεις να το βγάλεις το κόκκινο ύφασμα, γιατί είμεθα ελεύθεροι του όρκου μας και της υποχρεώσεώς μας έναντί σου, που μας παρεκάλεσες. Γιατί κι εσύ έσωσες τη δική μας τη ζωή.

Μόνο όσοι είναι μέσα στο σπίτι σου θα σωθούν. Σου το λέμε αυτό το πράγμα». Και συμφώνησε, αγαπητοί μου, να γίνει έτσι. Και πράγματι, όταν κατελήφθη η πόλις, είχε δώσει εντολή ο Ιησούς του Ναυή να μη μείνει κανείς ζωντανός. Θα μου πείτε... Ε, ό,τι θα μου πείτε. Αλλά δεν είναι της ώρας να πω εκείνο που θα μου λέγατε σαν απορία, να μη μείνει κανείς ζωντανός. Δεν σας το λέγω τώρα, δεν είναι της ώρας. Αλλά ενώ εσφάγησαν όλοι οι κάτοικοι της Ιεριχούς, όμως εγλίτωσε η Ραάβ και οι συγγενείς της. Αυτή η Ραάβ ή Ραχάβ έπαιξε έναν σπουδαίο ρόλο. Το φαντάζεστε; Έγινε πρόγονος του Μεσσία.

Φαντάζεστε; Την παντρεύτηκε ένας Σαλμών ονόματι, ο οποίος άφησε απογόνους. Η πέμπτη γενεά από τη Ραάβ είναι ο Δαβίδ ο βασιλεύς. Η πέμπτη γενεά. Συνεπώς, ο Δαβίδ την έχει προγιαγιά, αλλά πέντε γενεές πίσω. Την έχει τη Ραάβ, την πόρνη, ο Δαβίδ. Και επειδή ακριβώς είναι στη γενεαλογία του Μεσσία —καταπληκτικό, αγαπητοί— τέσσερις γυναίκες μνημονεύονται από τον Ματθαίον. Δεν μνημονεύεται ούτε η Σάρα, η οποία ήταν μια θαυμασία γυναίκα,

γέννησε τον Ισαάκ κατ’ επαγγελίαν και τα λοιπά, ούτε η Σάρα, ούτε η Ρεβέκα, ούτε η Λία, ούτε η Ραχήλ, σπουδαίες γυναίκες των Πατριαρχών. Και μνημονεύονται τέσσερις γυναίκες, που είναι η Θάμαρ, που έκανε ένα πάρα πολύ σοβαρό αμάρτημα, αλλά δεν ήταν τελικά αμάρτημα. Για μας θα ήταν αμάρτημα, να πάει κρυφά με τον πεθερό της να κάνει παιδί. Αλλά δεν είναι της ώρας. Ελογίσθη όμως πίστις αυτή η πράξη της Θάμαρ στη Θάμαρ. Η Θάμαρ λοιπόν, είναι η Ραάβ, μετά είναι η Ρουθ, η οποία ήταν Μωαβίτισσα. Η Ραάβ ήταν ειδωλολάτρις. Μετά όμως έγινε, φυσικά, μπήκε στον λαό του Θεού και πίστευε στον αληθινό Θεό. Και μετά...

η Βηρσαβεέ, η οποία είχε πέσει σε μοιχεία με τον Δαβίδ, και λοιπά και λοιπά. Η Ρουθ είναι αγνοτάτη γυναίκα, τιμιωτάτη, αλλά ήταν όμως Μωαβίτισσα. Και έλεγε ο νόμος ότι μέχρι δεκάτης γενεάς δεν έπρεπε να μπει μέσα στον λαό του Θεού. Δηλαδή ποτέ. Αυτό σημαίνει «μέχρι δεκάτης γενεάς»: ποτέ. Και το περίεργο είναι ότι ο Ματθαίος μνημονεύει αυτά τα τέσσερα γυναικεία ονόματα. Πρόκληση. Για να μας κάνει να σκεφτούμε τι σημαίνει αυτό: ότι έτυχαν ελέους, ότι συνεχωρήθησαν, ότι όλοι οι λαοί θα σωθούν, γιατί αυτές οι γυναίκες ήσαν και αμαρτωλές και αλλοεθνείς. Δεν ήσαν από τον λαό του Θεού, έγιναν όμως λαός του Θεού, και ότι ακόμη μπορεί να σωθεί

κάθε άνθρωπος, σε όποια κατάσταση και να είναι. Αυτή υπήρξε, παρακαλώ, η Ραάβ. Και όχι μόνο αυτό, αλλά μνημονεύεται και σε έναν ψαλμό, όπως εδώ θυμάται και αναφέρει ο Άγιος Κύριλλος. Είναι: «Μνησθήσομαι Ραάβ και Βαβυλώνος τοις γινώσκουσί με». Είναι ο 86ος ψαλμός, στίχος 4. Τέσσερα. «Θα θυμηθώ», λέγει, «τη Ραάβ και τη Βαβυλώνα, που με γνωρίζουν, ενώ εσείς οι Εβραίοι, που είσαστε ο λαός μου, με αποδοκιμάζετε και δεν με γνωρίζετε, δεν με αναγνωρίζετε», λέγει ο Θεός. Βλέπετε, παρακαλώ; Μην πει λοιπόν κανένας ότι «εγώ έκανα αυτές και αυτές τις αμαρτίες». Η Ραάβ ποια ήταν; Σας είπα όλη της την ιστορία, που πραγματικά εσώθηκε.

Ηξιώθη μεγάλης τιμής. Ξέρετε τι πάει να πει να γίνεις πρόγονος του Μεσσία; Δεν είναι καθόλου μικρό πράγμα αυτό. Είναι εκείνο που έχασε ο Ησαύ στα πρωτοτόκια που πούλησε, που έδωσε στον αδελφό του, και δεν είναι ο Ησαύ ο πρόγονος του Μεσσία.

Σας. Τεράστιο θέμα, τεράστιο. Αλλά ας προχωρήσουμε.

«Ολόκληρος δε λαός ήμαρτε, και ουκ ηττάτο η του Θεού φιλανθρωπία. Εμοσχοποίησεν ο λαός και ουκ απέστη ο Θεός της φιλανθρωπίας. Ηρνήσαντο οι άνθρωποι τον Θεόν, αλλ’ ουκ ηρνήσατο ο Θεός εαυτόν. “Ούτοι οι θεοί σου, Ισραήλ”, εβόησαν, και πάλιν ο συνήθης Θεός του Ισραήλ σωτήρ αυτών εγένετο. Και ου μόνον ο λαός ήμαρτεν, αλλά και Ααρών ο αρχιερεύς. Μωυσής γαρ φησιν: “Και επί Ααρών εγένετο οργή Κυρίου”, και δεηθείς φησιν υπέρ αυτού, και συνεχώρησεν αυτώ ο Θεός. Είτα Μωυσής μεν αιτών υπέρ αρχιερέως αμαρτάνοντος εδυσώπει τον Κύριον, Ιησούς δε ο μονογενής αιτών υπέρ ημών ου δυσωπήσει τον Θεόν;» «Κακείνον μεν διά το πταίσαι ουκ εκώλυσεν ελθείν εις αρχιερωσύνην, σε δε εξ εθνών ελθόντα κωλύσει εισελθείν εις την σωτηρίαν; Μετανόησον, άνθρωπε, λοιπόν, και αυτός ομοίως, και ου κωλυθήσεται η χάρις». Ακόμη λέγει: όχι μόνο άτομα, αλλά και λαός ολόκληρος ακόμη να αμαρτήσει, και αυτόν ο Θεός μπορεί να τον συγχωρήσει. Διότι δεν νικούν τη φιλανθρωπία του Θεού οι αμαρτίες ενός ολοκλήρου λαού.

Και έχει το παράδειγμα εδώ της μοσχοποιήσεως του Ισραήλ. Πριν προχωρήσω όμως να δούμε τη μοσχοποίηση του Ισραήλ, θα ήθελα να σας έλεγα το εξής: Αλήθεια, ο λαός μας αυτή τη στιγμή έχει πολλές αμαρτίες. Βέβαια, κάθε λαός έχει αμαρτίες. Όχι ως πρόσωπα, αλλά ως λαός, διότι έχει πάρα πολλή σημασία αυτό: το να δούμε όχι τα άτομα, αλλά τον λαό σαν σύνολο. Έχει πάρα πολλή σημασία, το ξαναλέγω. Πράξεις τις οποίες δεν κάνουν πρόσωπα, αλλά κάνει ο λαός. Αυτή τη στιγμή ο λαός μας έχει φοβερές αμαρτίες. Όταν λέγω «αυτή τη στιγμή», βέβαια, εκατόν εξήντα τόσα χρόνια εννοούμε, δηλαδή μετά το 1821, πράγμα που σας το έχω ξανααναφέρει εδώ...

Το ενθυμείσθε, αλλά δεν πειράζει αν το ξαναπούμε, ότι ο λαός μας άρχισε να αμαρτάνει όσο δεν αμάρτανε τα 400 χρόνια δουλείας εις τους Τούρκους. Ως λαός, το ξαναλέγω. Και ποια ήταν η αμαρτία του λαού μας; Όχι βεβαίως πορνείες και μοιχείες. Αυτά αφορούσαν τον κάθε πολίτη, τον κάθε άνθρωπο και τον κάθε χριστιανό. Λοιπόν, το ξεκίνημα της αμαρτίας του λαού μας ήταν το εξής. Όταν εκείνοι που ήσαν στην Ευρώπη, Έλληνες, και είχαν σπουδάσει έξω και δεν είχαν ζήσει τις λαχτάρες του λαού μας, αλλά ζούσαν στην ασφάλεια της Ευρώπης και εκεί εσπούδαζαν, αυτοί είχαν προ πολλού χάσει τη

ελληνική τους και την ορθόδοξή τους ταυτότητα. Ναι μεν ίσως να πίστευαν ακόμα στο θέμα «Ελλάς», αλλά δεν πίστευαν πια όμως στο θέμα «Ορθόδοξος Εκκλησία», διότι είχαν υποστεί πολλή φθορά έξω στην Ευρώπη. Και η ελληνική τους ακόμα πίστη, αγάπη, κι αυτή είχε υποστεί φθορά. Μην το ξεχνάμε. Αλλά αυτοί οι άνθρωποι όμως θέλησαν, αλλοτριωμένοι από τις λαχτάρες του λαού μας και τις περιπέτειές του, θέλησαν, όταν η Ελλάδα ελευθερώθηκε, να έρθουν στην Ελλάδα και να τον κυβερνήσουν τον λαό μας. Οι άνθρωποι αυτοί όμως είχαν μείνει ήδη ξένοι στα αισθήματα του λαού.

Προσπάθησαν να μεταφέρουν στην Ελλάδα τον ευρωπαϊκό δυτικό ανθρωπισμό, με τον οποίον θα αντικαθιστούσαν την Εκκλησία. Βέβαια, το θέμα αυτό δεν ήταν καινούριο πάλι και γι’ αυτούς, διότι η περίπτωση εισόδου του ευρωπαϊκού ανθρωπισμού, ουμανισμού, ήδη είχε σημειωθεί από τα τελευταία χρόνια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Βλέπουμε μία κίνηση μετά τον δέκατον αιώνα, να υπάρχει αυτή η τάσις να εισαχθεί στο Βυζάντιο ο δυτικός ουμανισμός. Εξάλλου, τα τελευταία χρόνια του Βυζαντίου εδοκιμάστησαν πολλοί από αυτή την προσπάθεια και πολλοί λόγιοι του Βυζαντίου είχαν ήδη χωριστεί.

Εδέχοντο την Ορθόδοξον πίστη και θέση και, συνεπώς, από την Ορθόδοξο πίστη απέρρεε ο σωστός, θα λέγαμε, ανθρωπισμός, να το πω έτσι, δηλαδή η σωστή χριστιανική ανθρωπολογία, και εκείνοι οι οποίοι δέχονται από τη Δύση τα καινούργια εκείνα φρούτα ως φώτα που ήρχοντο δήθεν και που, φυσικά, αυτοί δεν ξεκινούσαν από την πίστη αλλά από τη φιλοσοφία ή από τον ορθολογισμό. Σας σημειώνω μόνο ένα σταθμό σε αυτή την περίπτωση, τον Νικόλαο Καβάσιλα. Ο Νικόλαος Καβάσιλας, Θεσσαλονικεύς, θεολόγος μεγάλος, πάρα πολύ αγωνίστηκε εναντίον του ήδη εισερχομένου στην Ανατολή δυτικού ανθρωπισμού.

Τα έργα του, όπως είναι κάποιες ομιλίες στη Θεοτόκο ή η «Εν Χριστώ Ζωή», δεν είναι τίποτα άλλο παρά μία απάντησις. Μόνο όποιος που θα τα διαβάσει δεν ξέρει γιατί τα έγραψε αυτά ο Καβάσιλας. Τα έγραψε ακριβώς για να αναχαιτίσει αυτόν τον δυτικό ανθρωπισμόν. Το υπογραμμίζω αυτό, αυτόν τον δυτικό ανθρωπισμόν. Το αποτέλεσμα είναι ότι ήρθε η άλωση της Κωνσταντινουπόλεως και ανεκόπη αυτή η διείσδυσις του δυτικού ανθρωπισμού. Έφυγαν Έλληνες έξω και εκεί εμπολιάστηκαν με αυτόν τον δυτικό ανθρωπισμόν. Ο λαός μας όμως, ακριβώς ένεκα της μακροτάτης αυτής κατοχής των Τούρκων στην Ελλάδα, εγλίτωσε

αυτόν τον ορθολογιστικό ουμανισμόν, φιλοσοφικόν ουμανισμόν. Γλίτωσε! Είναι όπως ακριβώς συμβαίνει με τα αρχαία κτίσματα, που σώζονται όσο είναι θαμμένα και δεν τα ανακαλύψαμε. Απ’ τη στιγμή που θα κάνουμε ανασκαφή και θα τα βγάλουμε στην επιφάνεια, τότε σημαίνεται το εξής: κινδυνεύουν από τους αρχαιοκαπήλους ή από τη φθορά. Όσο μένουν θαμμένα είναι προφυλαγμένα. Εξάλλου, η αρχαιολογική υπηρεσία το ξέρει αυτό. Γι’ αυτό και δεν κάνει ανασκαφές, αν ξέρει ότι κάπου κάτι έχει να βρει, για να γλιτώσει ακριβώς αυτά τα κτίσματα από τους αρχαιοκαπήλους και τη φθορά, προπαντός από τους αρχαιοκαπήλους. Όταν ελευθερώθηκε η πατρίδα μας, και φυσικά την ελευθέρωσαν οι άνθρωποι, οι ντόπιοι, οι αγωνιστές οι ντόπιοι, τότε ήρθαν

απέξω Έλληνες, μορφωμένοι αυτοί πλέον, αλλά και εμπολιασμένοι με τον δυτικό ουμανισμό, για να εκτοπίσουν την Ορθοδοξία και την Εκκλησία μας και να εισαγάγουν αυτόν τον δυτικό ουμανισμό. Σημειώσατε ότι αυτό είναι το αμάρτημα, αυτό είναι το αμάρτημα, το φοβερό αμάρτημα, το παμμέγιστο αμάρτημα.

Έγιναν πάρα πολλές προσπάθειες. Σας θυμίζω, στο καινούργιο πια κράτος, το ελληνικό, τον Φλαμιάτο, σας θυμίζω...

Ήρθατε.

Σας θυμίζω τον Παπουλάκο. Διαβάσατε αυτές τις μορφές για να αντιληφθείτε τι έγινε τότε εδώ στην Ελλάδα. Στην πραγματικότητα ήτανε...

Ευχαριστώ. Όπως σας είπα όμως, αυτό το αμάρτημα, που δεν είναι τίποτε άλλο παρά αποστασία, στοιχειοθετεί αποστασίαν από τον Θεό. Και βλέπει κανένας, όσο περνούσαν οι δεκαετίες, τόσο το πράγμα γίνεται όλο και χειρότερο. Και τι δεν προσέβαλε αυτό το πνεύμα! Προσέβαλε ακόμη και τη Θεολογική μας Σχολή Αθηνών, η οποία έβγαλε θεολόγους και οι οποίοι έγιναν μετά επίσκοποι. Σημειώσατε ότι, για να γίνει κανείς επίσκοπος, έπρεπε να είναι θεολόγος.

Για να είναι θεολόγος, έπρεπε να περάσει από το Πανεπιστήμιο Αθηνών. Αλλά περνώντας από το Πανεπιστήμιο Αθηνών, έπαιρνε και τα φρούτα της Δύσεως. Κι έτσι η Εκκλησία μας άρχισε να χάνει από τους επισκόπους της, σιγά σιγά, το ορθόδοξό της φρόνημα, διότι οι διδάσκοντες καθηγητές, πάρα πολλές φορές, πλην εξαιρέσεων, δεν είχαν ορθόδοξο φρόνημα. Αυτό βεβαίως επηρέασε πάρα πολύ την εκκλησιαστική ζωή του τόπου μας, αναμφισβήτητα. Μέχρι που μπήκαμε στην ΕΟΚ, αυτό το πράγμα, αυτό το αμάρτημα συνεχίζει, διότι, μπαίνοντας στην ΕΟΚ, αυτός ο σκοπός υπήρχε: ό,τι απέμεινε από την ορθόδοξο τοποθέτηση του λαού μας να είναι εκποδών, να πεταχτεί έξω.

Στην πραγματικότητα, λοιπόν, εκείνοι που μας κυβέρνησαν στα 160 τόσα χρόνια μέχρι σήμερα, πλην εξαιρέσεων, το ξαναλέγω, απέβλεπαν ή λίγο ή πολύ ή συνειδητά ή ασυνείδητα ή από πολιτική σκοπιμότητα ή όχι. Το θέμα είναι ότι απέβλεψαν όλοι στο να εξοστρακίσουν την ορθόδοξο πίστη από τον λαό μας και να εισαγάγουν τον ορθολογιστικό, δυτικού τύπου, ουμανισμόν, ανθρωπισμόν. Και αυτή τη στιγμή, δε, στις ημέρες μας, το βλέπουμε να καλπάζει. Γιατί λέγω στις ημέρες μας να καλπάζει; Διότι, απλούστατα, η πορεία αυτής της καταστάσεως ακολουθεί όχι αριθμητική καμπύλη αλλά γεωμετρική, εκθετική καμπύλη.

Μ’ αυτή την έννοια, επόμενον ήταν στην αρχή ο λαός να έχει μεγάλη αντίσταση. Τώρα η αντίστασή του όλο και μικραίνει και μικραίνει. Και, ερχόμενο αυτό το πνεύμα διαρκώς να επιβληθεί, ο λαός πια ή δεν το καταλαβαίνει ή έτσι του αρέσει πια. Αποδέχεται αυτό το ορθολογιστικό ουμανιστικό πνεύμα της Δύσεως και απεμπολεί αυτό που είχε πατρογονικό. Αυτό είναι το μεγάλο μας και το υπ’ αριθμόν ένα αμάρτημα του λαού μας. Τώρα, όλα τα άλλα είναι αποτέλεσμα αυτού του πνεύματος. Όλα τα άλλα. Για να καταλάβετε, δηλαδή, τι θα πει αμαρτάνει ένας λαός.

Λέγει τώρα εδώ ο Άγιος Κύριλος: «Είδες; Η χάρις του Θεού μπορεί να

να σώσει ένα λαό όταν μετανοήσει, γιατί έχει αμαρτήσει». Δεν ξέρω βέβαια αν ο λαός μας αυτή τη στιγμή είναι σε θέση να μετανοήσει, δεν ξέρω. Για την ώρα δεν έδειξε δείγματα να μετανοήσει. Αντιθέτως, μάλιστα, κινείται με κάθε προσπάθεια και δύναμη όλο και να τονίσει την αποστασία του από τον Θεό, με κάθε τρόπο, με κάθε τρόπο. Αλλά αυτό, ξέρετε, με την αντιστοιχία με τον αρχαίο λαό του Ισραήλ, ότι ο λαός του Ισραήλ εμοσχοποίησεν, που το αναφέρει εδώ ο Άγιος Κύριλλος. Τι ήταν αυτό; Αγαπητοί μου, σαράντα μέρες ανέβηκε ο Μωυσής επάνω εις το όρος Σινά, για να πάρει κατ’ εντολή του Θεού τις εντολές. Σαράντα ημέρες, όχι παραπάνω. Και επέρασαν οι ημέρες.

Ο λαός άρχισε να ανησυχεί: τι απέγινε ο Μωυσής; Και τότε είπαν: «Αχ, ο Μωυσής πρέπει να χάθηκε. Ανέβηκε εκεί στο βουνό, τι να χάθηκε;». Καλά, για σταθείτε. Δεν είδαν το βουνό να είναι πυρίκαυστο χωρίς να είναι υφές ιωτώσινα; Δεν είδαν τον γνόφον και τον ζόφον επί της κορυφής; Δεν άκουσαν τη φωνή του Θεού σαν σάλπιγγες δυνατές, που τους έπιασε φόβος και τρόμος; Τα ξέχασαν, τα ξέχασαν. Μέσα σε 40, λιγότερα από 40 ημέρες, αγαπητοί μου, τα ξέχασαν. Μα είναι δυνατόν; Εμείς, όταν διαβάζουμε την ιστορία των Εβραίων, λέμε: «Μα είναι δυνατόν;». Κάποτε το έλεγα και εγώ. Αλλά είναι δυνατόν για τον κάθε λαό. Και εμείς ξεχνάμε έτσι.

Είμαστε επιλήσμονες των θαυμάτων του Θεού και της παρουσίας του Θεού. Αποτέλεσμα: πιάνουν τον Ααρών και του λένε: «Θα μας κάνεις ένα μοσχάρι, κατά απομίμηση της λατρείας των Αιγυπτίων, και θα το λατρέψουμε. Αυτός θα είναι ο Θεός μας από εδώ και μπρος». Πράγμα, με συγχωρείτε με τη γλώσσα που μιλάω έτσι, μα δεν είναι σωστό. Εκ των υστέρων ο Ααρών, όταν είδε τον οργισμένο Μωυσή, εδικαιολογήθηκε έτσι: «Ξέρεις», λέει, «την ορμήν αυτού του λαού. Εζήτησαν να με φονεύσουν. Όταν εγώ αρνήθηκα, εζήτησαν να με φονεύσουν. Και, προκειμένου να με φονεύσουν, τους είπα: “Μαζέψτε ό,τι χρυσά αντικείμενα έχετε, φέρετέ τα μου εδώ, να τα βάλω σε χωνευτήρα, να σας βγάλω το μοσχάρι,”»

«να το λατρεύετε. Αυτό έκανα». Έτρεμε ο καημένος ο Ααρών όταν τα έλεγε αυτά εις τον Μωυσέα, τον οργισμένον, πολύ δικαιολογημένα, Μωυσέα. Και τότε, όταν έκαναν το μοσχάρι αυτό, το έστησαν σε εμφανές σημείον του στρατοπέδου των και άρχισαν να γιορτάζουν, να λατρεύουν οργιαστικά. Δηλαδή, όπως είχαν πάρει από την Αίγυπτο και τα λοιπά, που οι λατρείες των ειδώλων ήσαν συνοδευόμενες με όργια, γενετήσια όργια. Και εδώ στην Ελλάδα η λατρεία του Βάκχου, του Διονύσου, η λατρεία της Αφροδίτης ήταν, θα λέγαμε, οργιαστικές λατρείες. Και τότε κατέβηκε ο Μωυσής, είδε τον λαό να αμαρτάνει. Σε τι; Στη μοσχοποίηση, στην αποστασία. Και τότε, αγαπητοί μου, επέταξε τις πλάκες χάμα, τις έσπασε και είπε:

«Λαός που με τόση ευκολία μπορεί να ειδωλολατρεί, δεν είναι άξιος να πάρει θεοχάρακτες πλάκες, που είναι γραμμένος εκεί ο νόμος του Θεού». Και τότε έπεσε σφαγή μέσα στο στρατόπεδο και τότε έτρεμε μπροστά στην οργή του Μωυσέως ο Ααρών κ.λπ. Αλλά ο λαός όμως μετενόησε και, όταν μετενόησε, ο Θεός συνεχώρησε τον λαό. Είναι κάτι που πραγματικά κάνει πολύ εντύπωση. Εξάλλου, ολόκληρη η ιστορία του Ισραήλ δεν είναι τίποτε άλλο παρά αποστασία, τιμωρία, μετάνοια, δικαίωση. Και πάλι αποστασία, τιμωρία, μετάνοια, δικαίωση. Αυτούς τους κύκλους όλη τη ζωή οι Ισραηλίτες έκαναν απέναντι στον Θεό. Ακούστε αυτή τη φρασούλα.

«Ηρνήσαντο οι άνθρωποι τον Θεόν, αλλά ο Θεός εαυτόν ουκ ηρνήσατο. Ούτοι οι θεοί σου, Ισραήλ, ηρίκασιν», είπαν, «αυτοί είναι θεοί σου», όπως το μοσχάρι το χρυσό, «και πάλι συνήθως ο Θεός του Ισραήλ σωτήρ αυτών εγένετο». Και πάλι ο Θεός, ο συνήθως, πάλι εγένετο ο Θεός τους και ο σωτήρας τους. Τους τιμωρούσε, αλλά πάλι όμως τους συγχωρούσε, γιατί μετανοούσε ο λαός. Και όχι μόνο τον λαό συνεχώρησε ο Θεός, αλλά και τον αμαρτήσαντα αρχιερέα, τον Ααρών, διότι προσευχήθηκε ο Μωυσής υπέρ του Ααρών και ο Θεός συνεχώρησε τον Ααρών. Βλέπετε, λοιπόν, ότι ο Θεός συγχωρεί έναν αμαρτήσαντα λαόν. Αγαπητοί μου,

εμείς, όπως και άλλοτε σας έχω πει, είμαστε ένας τυπικός, ή μάλλον είμαστε πολύ κοντά στον τυπικό λαό του Ισραήλ, ή περίπου είμαστε κι εμείς ένας τυπικός λαός, επειδή δεχτήκαμε πρώτοι το Ευαγγέλιο, επειδή είμαστε Ορθόδοξοι, επειδή συνεδέσαμε την πίστη με τη ζωή την εθνική και είμαστε, θα λέγαμε, ένα πιστό αντίτυπον του λαού του Ισραήλ, που είναι τύπος. Ε, και στο θέμα της τιμωρίας, και εκεί πρέπει να είμαστε κάπως έτσι. Μη μας τιμωρήσει ο Θεός. Εγώ σας είπα το αμάρτημά μας. Σας το είπα. Είδατε ποιο είναι τώρα αυτό; Αρνούμεθα πια την Εκκλησία. Βλέπει δε κανείς τα τελευταία χρόνια, συστηματικά, τελευταία χρόνια, πείτε 10, πείτε 20 χρόνια, δεν ξέρω, συστηματικά να υπάρχει αυτή η προσπάθεια να προσβληθεί η Εκκλησία.

Εσείς θα πιστεύατε, αγαπητοί μου, ότι τυχαία μπαίνουν επίσκοποι οι οποίοι προδίδουν την πίστη και την Εκκλησία; Εγώ θα σας έλεγα ότι δεν μπαίνουν. Παρασκήνια προωθούν και πατριάρχες ακόμα αυτές οι σκοτεινές δυνάμεις, για να εξωθήσουν την Εκκλησία του Χριστού, να την αλώσουν. Ναι, ναι. Ούτε καινούργια πράγματα λέω, ούτε πρωτοφανή. Λίγο πολύ θα έχετε διαβάσει και θα ξέρετε. Προωθούν σε μεγάλες θέσεις ιερατικές ανθρώπους που ξέρουν ότι θα τους επιβάλλουν οι σκοτεινές δυνάμεις τη θέλησή τους, για να προσβάλλουν τελικά την Εκκλησία. Η Μασονία δούλεψε πάνω στον τομέα αυτόν φοβερά, φοβερά έχει δουλέψει. Λοιπόν, τι λέτε, όταν από την άλλη μεριά προσπαθούν κάθε θεσμό να τον προσβάλουν, εκκλησιαστικόν; Τελευταία αρχίζουν να προσβάλλουν τα μοναστήρια. Βεβαίως, δεν είναι καινούργιο αυτό. Η πρώτη προσβολή που έγινε των μοναστηριών ήταν το 1833. Δεν είναι καινούργιο πράγμα. Εκεί είχαμε μια διάλυση των μοναστηριών, λεηλάτηση άνευ προηγουμένου, διώξιμο μοναχών και μοναζουσών άνευ προηγουμένου. Ένα πλήγμα εναντίον των μοναστηριών, μόλις, αγαπητοί μου, 10 περίπου χρόνια μετά από την απελευθέρωση της πατρίδος μας, που συνετέλεσαν τα μοναστήρια τα μέγιστα

υπέρ της ελευθερίας της πατρίδος μας. Από τότε, κατά περιόδους, ο αγώνας εναντίον του θεσμού του μοναχισμού είναι αμείλικτος και, μάλιστα, πολύ τελευταία φαίνεται ότι πια επήραν την απόφαση να κάνουν δουλειά γερή και να τελειώνει η ιστορία.

Απλούστατα, τα μοναστήρια, επειδή κάνουν αντίσταση, εγώ θα έλεγα και θετική και αρνητική αντίσταση, αλλά ας πάρουμε ότι είναι αρνητική αντίσταση, δηλαδή είναι κυματοθραύστες αυτών των ρευμάτων που έρχονται από όπου έρχονται, και σου λέγει: «Δεν γίνεται. Πρέπει να φύγουν από τη μέση. Να φύγουν από τη μέση, δεν πρέπει να υπάρχουν τα μοναστήρια». Και με κάθε τρόπο τα διαβάλλουν. Τελευταία ετέθη σε πολλά σχολεία το ερώτημα στα παιδιά Δημοτικού και Γυμνασίου: «Τι γνώμη έχετε για τα μοναστήρια;» «Χρειάζονται;» Και απήντησαν τα παιδιά εν φωνή: «Δεν μας χρειάζονται τα μοναστήρια». Προπαρασκευή ξηλώματος του μοναχικού θεσμού. Και προσπαθούν τώρα, για να ρίξουν στάχτη στα μάτια, ότι εμείς δεν προσβάλλουμε την Εκκλησία, ότι δεν έχει καμία σχέση ο θεσμός του μοναχισμού με την Εκκλησία. Αν είναι δυνατόν! Μόνο αθεολόγοι άνθρωποι θα μπορούσαν να πουν ότι δεν έχει σχέση η Εκκλησία με τα μοναστήρια, με τον μοναχισμό. Οι ρίζες του μοναχισμού είναι μέσα στην Αγία Γραφή. Εκεί είναι οι ρίζες του μοναχισμού. Αυτός ούτος ο Κύριος 40 ημέρες έμεινε στην έρημο και αυτός ούτος ο μείζων εν γεννητοίς γυναικών, Ιωάννης ο Βαπτιστής, ήτο από νήπιον εις την έρημο ασκητής, που δεν τον έφτασε ποτέ κανένας στα μέτρα της ασκήσεως.

του οποίου χαρακτηριστικά η ίδια η Αγία Γραφή αναφέρει, όταν λέγει: «Φορούσε μόνο ένα τρίχινο ένδυμα, έτρωγε μόνο ακρίδες και μέλι άγριο, φορούσε μια λωρίδα για ζώνη και ήταν ασκητικότατος». Αυτά ακριβώς που βρίσκουμε στο μοναχισμό. Και θα λέγαμε ότι ο μοναχισμός είναι κάτι ξένο από την Εκκλησία; Αυτά όλα είναι η προσβολή κατά της Εκκλησίας, των τελευταίων οχυρών, θα λέγαμε, της Εκκλησίας, ακριβώς για να επικρατήσει αυτός ο δυτικού τύπου, σας είπα, ορθολογιστικός ουμανισμός. Δεν είναι καινούργια αυτά που σας λέγω, ούτε άγνωστα. Δεκαετίες πίσω δούλεψαν άνθρωποι για να γίνουν αυτά και γίνονται.

τελες γιουργούντε! Εγώ σας καλώ σε μία επαγρύπνηση. Συμπτωματικά τώρα το θυμήθηκα, παρότι το είχα, θα σας το έλεγα την ώρα των αποριών. Ακούστε εδώ να ιδείτε και θα πάρετε μια εικόνα. Λυπούμαι που θα το πω, αλλά τι να κάνουμε; Η Απογευματινή, 13 Απριλίου του 1983, δημοσίευσε το εξής: Με εγκύκλιό του ο Μητροπολίτης Φθιώτιδος Δαμασκηνός, που έστειλε στις εκκλησίες της περιφέρειάς του, γνωστοποιεί ότι με απόφαση της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος...

Ελλάδας, με συγχωρείτε. αποκαταστάθηκε εκκλησιαστικώς η Αθανασία Σάμαρη, εντός παρενθέσεως Αγία Αθανασία Κρικέτου, και γίνεται δεκτή, όπως κάθε ορθόδοξος χριστιανός, στα μυστήρια της Εκκλησίας. Τι θα λέγατε γι' αυτό; Τι θα λέγατε γι' αυτό, όταν αυτοί...

μια δαιμονισμένη γυναίκα και λοιπά και λοιπά και λοιπά. Να μην λέω πιο πολλά. Και γίνεται εγκύκλιος και την αποκαθιστά. Δεν έχω παρά να σας πω τούτο: Είναι τα αποτελέσματα των όσων σας είπα. Προσέβαλαν την Εκκλησία εκ των έσω. Έβαλαν ανθρώπους κατά καιρούς να διοικούν την Εκκλησία που δεν είχαν καμία σχέση με την Εκκλησία. Εγώ θα σας έλεγα το εξής, αγαπητοί μου: Αυτή τη στιγμή ο λαός ας φροντίσει να ποιμαίνει τον εαυτό του, γιατί εμείς δεν είμαστε σε θέση να σας ποιμαίνουμε. Λυπούμαι που το λέω. Φροντίστε να σωθείτε, φροντίστε να σωθείτε. Όλα είναι καρποί αυτού του μεγάλου αμαρτήματος. Πόσο το τόνισα!

Ας μετανοήσουμε, λοιπόν, όπως μετανόησε και ο παλιός Ισραήλ. Ας μετανοήσουμε για να μην έρθει πραγματικά η καταστροφή. Και ο Θεός απειλούσε — να σας πω μία από τις απειλές — με πολλά πράγματα απειλούσε ο Θεός. Αλλά οι δύο ήταν οι κυριότερες: η μετακίνηση των ορίων, των εδαφικών ορίων εννοώ, και η αιχμαλωσία. Μάλιστα το θέμα της αιχμαλωσίας και ο Μωυσής το προφήτευσε και μάλιστα είπε ότι από βορρά θα σας αιχμαλωτίσουν. Και ήρθαν και οι Νινευίτες, πρώτα οι Ασσύριοι, και αιχμαλώτισαν το Βόρειο Βασίλειον και μετά ήρθαν οι Βαβυλώνιοι, ο Ναβουχοδονόσορ, και αιχμαλώτισε το Νότιο Βασίλειο. Αλλά και τα όρια άρχισαν να σμικρύνονται. Σας...

Τα μεγαλύτερα που ποτέ όρια είχε ο Ισραήλ ήταν στην εποχή του Δαβίδ και του Σολομώντος. Ήταν η χρυσή εποχή του Ισραήλ. Αλλά ο Σολομών αμάρτησε και του λέγει ο Θεός: «Δεν θα τιμωρήσω εσένα για χάρη του πατέρα σου, θα τιμωρήσω όμως οπωσδήποτε τους απογόνους σου». Ο γιος του ήδη έχασε το βόρειο, ή μάλλον έχασε το βορρά, τη Σαμάρεια, και έγινε άλλο βασίλειο. Χώρισε ο λαός σε δύο βασίλεια και από εκεί η πορεία σμικρύνσεως. Λοιπόν, μπορεί να επιτρέψει ο Θεός να σμικρύνει η πατρίδα μας, να χάσουμε και εδάφη — και αυτό, να βάλει ο Θεός το χέρι του — θα είναι από τις αμαρτίες μας. Να το ξέρετε αυτό το πράγμα, γιατί υπάρχει το ιστορικό προηγούμενο.

Ερμηνευτικά στην Αγία Γραφή είναι κατατεθειμένο, διότι δεν κάνουμε ερμηνεία φιλοσοφική της ιστορίας, αλλά έχουμε αποκάλυψη της ερμηνείας της ιστορίας. Διότι εκεί εξηγεί ο Θεός: «Θα σας μικρύνω τα όρια επειδή επαναστατείτε εναντίον μου». Και αυτό δεν είναι αποτέλεσμα φιλοσοφικής κριτικής, φιλοσοφικής ερεύνης, φιλοσοφικής σκέψεως, το γιατί και πώς και το τι. Όχι, όχι. Αλλά το αποκαλύπτει ο Θεός αυτό. Συνεπώς, ας το προσέξουμε. Και τότε που μικρύναμε και η Κωνσταντινούπολη έμεινε μόνο μια πόλη, εκείνη η παλιά μεγάλη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, ήταν αυτός ο λόγος. Αν μου πείτε ότι οι αυτοκρατορίες και οι λαοί κάποια στιγμή μεγαλώνουν πολύ και μετά αρχίζουν και μικραίνουν και κάποτε χάνονται, αυτό είναι ένας ιστορικός νόμος.

Δεν υπάρχουν ιστορικοί νόμοι. Αν θα θέλαμε να δούμε την ιστορία, βεβαίως, φιλοσοφικά, θα δούμε αυτούς τους ιστορικούς νόμους. Την ιστορία την κυβερνάει ο Θεός και οποιοσδήποτε λαός, ή χριστιανικός ή μη χριστιανικός, στέκεται σωστά ή όχι σωστά, ο Θεός μεγαλώνει ή μικραίνει. Δεν μου λέτε, παρακαλώ, τι είπε ο Θεός για τους Βαβυλωνίους; «Θα τους εξαφανίσω από το χάρτη και από την ιστορία». Εξαφανίστηκαν. Τι είπε ο Θεός; Είπε ο Θεός ότι τους Πέρσας θα τους τιμωρήσουν... Συγγνώμη, τους Βαβυλωνίους θα τους τιμωρήσουν οι Πέρσες και τους Πέρσας θα τους τιμωρήσουν οι Έλληνες. Και αυτά έγιναν, ειπώθηκαν πριν γίνουν, στις περίφημες εκείνες προφητείες του Δανιήλ, που προφητεύτηκε για τους Έλληνες. Αλλά και οι Έλληνες, λέει, θα τιμωρηθούν, και ήρθαν οι Ρωμαίοι.

Ναι, ήσαν ειδωλολάτρες οι Έλληνες, έτσι; Ήσαν ειδωλολάτρες. Μπορούσαν να λατρεύουν την Αθηνά, αν ήθελαν, και την Αρτέμιδα, που τέλος πάντων, θα λέγαμε, ειδωλολάτρες, το ξαναλέγω. Ε, αλλά εσείς υπερέβηκατε και τη φύση την ίδια, όταν λατρεύετε την Αφροδίτη και τον Βάκχο και μετέρχεστε παρά φύσιν αμαρτήματα. Οι Έλληνες, παρά φύσιν αμαρτήματα, οι Έλληνες. Τότε θα σας τιμωρήσει ο Θεός, γιατί πια εδώ υπερέβηκατε τον γραπτό νόμο της συνειδήσεως. Παραβήκατε αυτήν την ίδια τη φύση. Γι' αυτό τιμωρούσε ο Θεός. Ο Θεός, λοιπόν, τιμωρεί τους λαούς και δεν υπάρχουν ιστορικοί νόμοι που κρίνουν τα πράγματα. Όχι, δεν υπάρχουν ιστορικοί νόμοι. Ο Θεός κυβερνά τους λαούς, αναδεικνύει ή τιμωρεί.

«Μετανόησον, άνθρωπε, και ου κωλύεται σοι η χάρις». Μετανόησε, λοιπόν, άνθρωπε κι εσύ και δεν θα σε εμποδίσει η χάρη του Θεού. «Ανεπίληπτον σεαυτόν παράστησον εις το εξής των τρόπων». Αλήθεια, τώρα που ακούσατε αυτά που σας είπα, και δεν είναι βέβαια η πρώτη φορά που τα είπα αυτά, πείτε μου, πώς αισθάνεστε; Μέσα σας αγανακτείτε; Πονάτε; Ε, ακούστε να σας πω. Ακούστε να σας πω, αν είμαστε εδώ κάποιοι άνθρωποι, ένας κάποιος αριθμός, όχι μικρός, και μάλιστα άνδρες και νέοι, ή πιο πολλοί νέοι άνθρωποι, ακούστε κάτι: Έχουμε έναν τρόπο να σώσουμε τα πράγματα. Αν εμείς μετανοήσουμε προσωπικά... Θα μου πείτε, προηγουμένως σας είπα ότι εδώ δεν αμαρτάνουν πρόσωπα, αλλά ένας λαός.

Και στα Σόδομα ένας λαός έχει αμαρτήσει, αλλά ο Θεός τελικά δέχεται, αν παρέμεναν δέκα άνθρωποι καθαροί, να μην καταστρέψει έναν ολόκληρο λαό. Έτσι, και αυτό κατατεθειμένο στην Αγία Γραφή είναι. Έχουμε την Αποκάλυψη, έχουμε τη βεβαιότητα της Αποκαλύψεως. Δεν είναι κατ' επινόησιν το συμπέρασμα, αλλά είναι κατά αποκάλυψη. Που σημαίνει, αν σε κάθε πόλη ελληνική και σε κάθε χωριό ελληνικό υπάρχουν μερικοί άνθρωποι οι οποίοι ζουν τη ζωή της μετανοίας και οδύρονται για την κατάσταση που υπάρχει, της αποχριστιανοποιήσεως του λαού μας... Γιατί πια, τι είπα τώρα; Καταρχάς είπα για την Ορθοδοξία. Όχι μόνο πάμε να χάσουμε την Ορθοδοξία μας...

και τη χριστιανική μας ιδιότητα. Τότε ο Θεός ίσως συγχωρήσει το λαό μας, ανεχθεί το λαό μας και δεν μας τιμωρήσει, ένεκα αυτών των ανθρώπων οι οποίοι θα έχουν μετανοήσει. Άρα έχουμε καθήκον, αν αγαπάμε το λαό μας, αν αγαπάμε την πατρίδα μας, εμείς να μην αμαρτάνουμε και να είμεθα εν μετανοία. Αν με ρωτήσετε ποια είναι η υψηλοτέρα φιλοπατρία που μπορούσε ένας πολίτης να διαθέτει υπέρ της πατρίδας του, θα σας έλεγα: Είναι αυτή. Το να μην αμαρτάνει ο ίδιος και να βοηθάει με κάθε τρόπο την πατρίδα του να ανεβαίνει πνευματικά. Δεν υπερηφανεύομαι, αλλά δοξάζω τον Θεό. Ο Θεός με βοήθησε.

Τη θέση που σας λέγω αυτή τη στιγμή την είχα όταν ήμουν στρατιώτης. Την ίδια θέση. Ούτε αφαίρεσα ούτε πρόσθεσα τίποτα σε αυτό που σας λέγω. Και τότε το έλεγα σε συναδέλφους, ότι ο καλύτερος, ο υψηλότερος, έχων τη φιλοπατρία μέσα του, είναι ο χριστιανός. Αυτός που ζει αληθινή χριστιανική ζωή, αυτός που ζει εν παρθενία ακόμα, αν θέλετε. Όχι αυτοί που τρέχουν και κυνηγάνε τις γυναίκες και πάνε στις δισκοτέκες, στους χορούς και στις διασκεδάσεις. Αυτοί δεν αγαπάνε την πατρίδα τους, γιατί αυτοί είναι παράγοντες καταστροφής της πατρίδας των, θετικοί και αρνητικοί. Όχι μόνο από πλευράς τιμωρίας του Θεού, που παραβαίνουν τις εντολές του, αλλά και από την πλευρά ακόμη ότι οι ίδιοι, ως μέλη μιας πατρίδος, γίνονται ανίκανοι να κρατήσουν την πατρίδα τους όρθια. Είναι σάπιοι άνθρωποι.

Να δουλέψουνε δεν μπορούνε. Συνεπώς, βλέπετε ποιος είναι ο αληθινά φιλόπατρις και ποιος αληθινά αγαπάει την πατρίδα του: εκείνος που ζει όπως ο Θεός θέλει και ακόμη φροντίζει με κάθε τρόπο να μην αμαρτάνει και να είναι εν μετανοία. Ας μετανοούμε, λοιπόν, αγαπητοί μου, και να είστε σίγουροι: Αν ο Θεός κρίνει, δεν θα τιμωρήσει την πατρίδα μας, αν δει τη μετάνοια έστω αυτών των λίγων πιστών ανθρώπων.

Η ώρα πέρασε και είχα πολλά να σας πω. Δεν ξέρω πώς πέρασε η ώρα. Έτρεχε το ρολόι, φαίνεται, ή κάπως πιο ιδιαίτερα σήμερα έτρεχε. Αγαπητοί μου, εδώ θα κλείσουμε, γιατί μας μένουν μόνο δύο λεπτά να τελειώσουμε. Θα ήθελα να σας έλεγα ότι με το σημερινό μας θέμα τελειώνουμε όλη τη χρονιά. Μετά από το Πάσχα δεν θα συνεχίσουμε. Σας βλέπω να λυπόσαστε, αλλά δεν πειράζει. Δεν θα συνεχίσουμε μετά το Πάσχα παρά μόνο τις ομιλίες της Κυριακής. Πρέπει να σας επαινέσω — εν Κυρίω έπαινος σας ανήκει — ότι από την πρώτη μας σύναξη μέχρι την τελευταία μας σύναξη έχουμε πραγματοποιήσει 22 ομιλίες.

Δεν είναι λίγες, για τις οποίες πρέπει να δοξάσουμε τον Θεό. Είσαστε, από πλευράς αριθμού, οι ίδιοι, δηλαδή αμείωτος ο αριθμός. Αυτό είναι μία δόξα του Θεού και ένας έπαινος δικός σας. Σας επαινώ με όλη μου την καρδιά και εύχομαι να σας βοηθήσει ο Θεός, ό,τι ακούσατε εδώ, σε αυτόν τον τόπο, να καρποφορήσει πλούσια μέσα στις καρδιές σας. Ο Θεός να σας ευλογεί.