Catecheses of St Cyril 016 | 18-04-1983

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My beloved, we are now in the fifth paragraph of Saint Cyril’s Second Catechetical Lecture. You remember!

We had discussed the fact that, besides human free choice, which is a source of evil, the devil is also a source of evil, because he too possesses reason and free choice. And as we finished the final sentence of the fourth paragraph, we saw Saint Cyril say that it was the devil who led our first parents into sin. “Because of him,” Saint Cyril says, “our forefather Adam was cast out through disobedience.” Because of the devil, our forefather Adam was cast out of Paradise through his disobedience to God. And so we see that...

the devil drove our first parents out of Paradise, and that he too is a source of evil. When Saint Cyril’s catechumens heard that Adam had fallen and been exiled from Paradise, they might have become frightened and said, “Then who can possibly be saved? Perhaps the devil possesses overwhelming power. Perhaps—but how can this be? Look at us: we are fallen human beings. Is there no salvation for us either?” And so, in paragraph five, Saint Cyril replies: “What then will someone say? Have we perished because we were deceived? Is there no salvation left?”

“We have fallen; is it then impossible to rise? We have been blinded; is it then impossible to regain our sight? We have become lame; is it then impossible to walk upright again? Or, to put it briefly, we have died; is it then impossible to rise again?” What, then, will someone say? “We have perished because we were deceived. The devil deceived us, and therefore we are lost. We are lost human beings. There is no salvation for us; we can no longer be saved. We have fallen—how can anyone rise again? So we cannot rise. We have been blinded, and therefore there is no recovery of sight for us. We can no longer see spiritually.”

We have become lame—always speaking spiritually. So there is no possibility of our walking upright again, of standing on our own two feet with sound and whole limbs. “Or, to put it briefly”—so that we do not labor over every detail, let us say it in a single word—we have died. There is no resurrection for us. Therefore, we cannot rise again. Death entered through the Fall of our first parents, and so there is no resurrection for us. There is no resurrection. Saint Cyril now begins to set forth many passages and examples from Holy Scripture in order to show that resurrection is possible: if you have been spiritually blinded, you can regain your sight; if you have fallen, you can rise; if you have died, you can rise again.

What follows is a series of different examples, and they are truly magnificent, because they strengthen anyone who might entertain despairing thoughts about himself and believe that forgiveness of sins is no longer possible for him. Saint Cyril says, “He was already giving off an odor.”

He had been dead for four days. Is that not what Lazarus’s sister said to the Lord? “Lord, by now he gives off an odor”; he smells, for four days have passed. The One who raised Lazarus when his corpse was already decaying and giving off a stench—will it not be easier for Him to raise you, a living person, and lift you up spiritually? Truly, think about that. “He who poured out His precious blood for us will Himself deliver us from sin. Let us not despair of ourselves, brethren; let us not cast ourselves into a state without hope.” The very One who gave His precious blood will save us and set us free from sin. Saint Cyril then appeals to his catechumens and says, “For God’s sake...”

do not lose heart; do not fall into despair. You know that despair and hopelessness are powerful weapons of the devil, when someone says that he has committed many sins and—as Saint Cyril will explain more fully below—that he is beyond forgiveness. This is a weapon of Satan. The devil often devises an artificial way to darken our understanding, persuading us that our sins are of such a kind and so numerous that we remain unforgiven. It is the devil who suggests this to us. But there is a very, very small argument—forgive me, I mean a very easy argument; not small, but great, though very easy—which we can use, and which you should repeat every time

this feeling of despair happens to arise: “I committed this great sin, and it remains unforgiven.” My brethren, if we say that Christ cannot forgive one of our sins, this means that His blood was not shed for every sin, but only for some, and not for others. Can such a thing possibly be true? We would then have to ask: Why did Christ die upon the Cross? Was it only to wipe away minor sins, but not great ones? Is the blood of Christ powerless to forgive great sins? But that is unbelief. I am refusing to believe in the power of Christ’s blood, which was poured out for us. Yet the matter goes even further.

Let us suppose it were merely common blood—the Apostle Paul uses this very expression, “common blood.” Then I could say that the blood of a human being cannot forgive me. But it is the blood of God incarnate. This means that if I say that some of my sins are so great that Christ cannot forgive them, I am denying the divinity of Jesus Christ. Remember this always. Now, there is a passage in Holy Scripture that creates psychological difficulties for those who may have, let us say, a somewhat unhealthy disposition. It concerns the so-called unforgivable sin, the blasphemy against the Holy Spirit. And so this thought often arises within a person’s soul:

“I have blasphemed the Holy Spirit, and I remain unforgiven.” Believe me, two things are at work when this thought arises. First, there is the devil, who plants this thought in me; and second, as I told you earlier, there is a certain unhealthy condition within our soul. This condition is also recognized in psychiatry. The thought fastens itself to a person like a tick, clinging like a leech: “You know, that must be what happened. I too must have blasphemed against the Holy Spirit, and so I must be beyond forgiveness.” Consequently, since I am unforgiven, I cast myself into an ocean of despair. Do you know what blasphemy against the Holy Spirit is? It is refusal to repent. It is the condition of someone who remains unrepentant. Every sin that remains unrepented of,

whether great or small, is unforgiven. Therefore, there is no sin that the blood of Christ cannot forgive, as though the blood of Christ were powerless. Christ forgives everything—everything. Even the devil himself, despite all the evil he has done within creation, if he turned to Christ and said, “Forgive me, Lord,” Christ would forgive him immediately.

The devil’s misfortune and tragedy is that he cannot repent. This is Satan’s tragedy. But if he were to ask, the Lord would forgive him. Do you really think that the Lord would not forgive the devil? Why would He not? But the devil cannot repent. Evil has become fixed and unchangeable within him.

It has become fixed in him, just as evil often becomes firmly rooted in human beings. Therefore, before it becomes fixed within us, we must hasten to cast it out. We must cleanse it away so that we ourselves may be cleansed. For if we too reach the point where we no longer desire metanoia, no longer desire repentance, then of course the blood of Christ does not save us, because we do not want it and because we have no repentance. Let us understand this clearly. All sins, whether small or great, are forgiven. But whether small or great, great or small, they are not forgiven so long as we remain unrepentant. That is the whole matter.

“It is a terrible thing not to believe in the hope offered by repentance.” Pay attention to this saying of Saint Cyril. He says that it is a dreadful thing for someone not to believe in the hope of repentance—that is, not to believe that I have the hope of repenting and being forgiven. The devil does not want us to repent. That is why he presents everything to us as black and dark, and raises immense, impassable walls before our eyes, solely to prevent us from reaching repentance. Saint Cyril will now tell us something extremely important. Let us give this the same careful attention, because it has great value: “For the one who does not expect salvation goes on adding evil without restraint.”

“But the one who hopes to be healed will readily take care of himself from that point onward.” The person who does not expect salvation goes on adding evil without a thought, lavishly, abundantly, without restraint. By contrast, the person who hopes for healing will then find it much easier to spare himself, to have mercy on himself and protect himself. You have heard this point; let us examine it briefly. Many people say, “I am a very sinful person. What is the point of going to confession?” My brother, you say this because you have no hope of being healed. Do you know what this achieves? It causes you to continue sinning, adding evil upon evil, one wrong after another without end. But if, instead, you go to confession—even if you see yourself as extremely weak and fear that you may fall into the same sins again—what will happen? First, there is great hope that you will not fall into those same sins again, at least not into the serious ones. But I would tell you that even if, through infirmity and weakness, we do fall again, we have nevertheless made a beginning—a beginning in cutting off evil. And this is a good sign that we have set out upon the path of healing.

Let us make a beginning and not remain trapped in the attitude, “But I will only do these things again, so why should I confess?” No. We might say, “Even if you do them again”—and I place the phrase “do them again” in quotation marks—no, go and confess, my brother. You will gain a new perspective on what you have done; you will see your actions differently. And that is profoundly important and valuable. At the very least, we overcome the demon of despair, which tells us that we cannot be healed. “For the thief”—and Saint Cyril gives us here a beautiful, striking, and, I would say, decisive example—“the thief who does not expect a gift of grace falls into despair; but when he hopes for forgiveness, he often comes to metanoia, to repentance.”

Consider the thief himself—there were actually two thieves, one on the Lord’s left and one on His right. For the moment, let us consider one of them. One Evangelist tells us that both thieves reviled Him. Another Evangelist tells us that one of them spoke those familiar words: “Lord, remember me in Your Kingdom,” and so forth. There is no contradiction between the two Evangelists; I must make that clear. Both thieves did indeed revile the Lord, but at some point one of them repented and was saved. Thus, there is no real contradiction; it is only an apparent one. One Evangelist tells us the second half of the event, while the other tells us its first half. That is all. One therefore completes the account of the other. Saint Cyril then says the following:

A thief who did not expect God’s gift of grace could sink into despair and folly, into a kind of madness. He might say: “What can this man hanging beside me offer me now? I am hanging upon a cross, and He too is hanging there. What can He possibly offer me? Does He have anything to give me?” This is a terrible thing: “He has nothing to offer me.” Why? Because the thief did not look for or expect God’s gift of grace. And where does that leave him? It leaves him in unbelief, with nothing he can do. This, my beloved, is the state in which the other thief remained until the end. He did not expect the gift of God.

He was lost and died upon the cross. By contrast, “when he hoped for forgiveness”—when he placed his hope in the forgiveness that would be given to him, when he hoped for the forgiveness that the Lord hanging beside him would grant—“he often comes to metanoia, to repentance.” And so we witness this miracle: one thief does not repent, while the other does. What caused the thief to repent? This one simple thought: he hoped for the forgiveness of his sins. That alone. For is not the Lord Himself the forgiveness of sins, my beloved? You might now say to me, “Nowhere do we see Holy Scripture tell him, ‘Your sins are forgiven.’” But this is self-evident. Since the Lord grants him Paradise, can anyone enter Paradise while still bearing unforgiven sins?

Can anyone enter Paradise with sins? So when the Lord said to him, “Today you will be with Me in Paradise,” this means that the Lord forgave his sins. And although men—rightly, since this is what the law prescribed—hung him on a cross, that is, condemned him to death, the Lord saved the man. I repeat: what they did was right and in accordance with the law. Yet this man went beyond human law and proceeded to repentance. For no matter how much a robber or criminal may tell the judges that he has repented, the sentence remains the sentence; the matter is settled. But there is also a second part, which God takes into His own hands. Thus, although human law condemns—and not in opposition to divine law—

God knows how to snatch people even from such a situation and save them. This is why there has been—or at least there was until recently; perhaps the custom still exists, I do not know—the practice of offering a condemned man facing execution, at the last hour, a priest and spiritual father, so that, if he wished, he might confess and repent. From the human point of view, he must pay the penalty for his wicked deeds, but his soul may still be saved. Take note: there is no contradiction here. Someone might say, “This is a mockery! Just look: on the one hand, the law is preparing to shoot me, and on the other, it brings me a priest so that I can confess. What sort of thing is this? It is a mockery.” It is no mockery at all, as we see in the case of the thief. What could the Lord have said?

Could He have said that it was wrong to condemn the thieves to death? The law prescribed it. And who gave the law in the Old Testament? The One whom they were now hanging upon the Cross: God the Word (Logos). God the Word gave that law, my beloved. But here the situation changes. God knows how to save even in this way. When? When even the most terrible criminal places his hope in the forgiveness of his sins. That is the whole point: I must hope for the forgiveness of my sins. God will give me that hope, and then it is settled—I am saved. I do not think there could be a more striking example than the one Saint Cyril gives us here.

“Even the serpent puts off its old age; shall we not put off sin?” Here is a little example from nature. He says that the snake sheds what has grown old and is renewed. Shall we not cast off sin? God created it to shed what has grown old. You all know how this happens: it is simply the familiar shedding of its skin.

The snake has this characteristic, as do certain insects—the cicada as well—and any other insects or reptiles of this kind. In the snake’s case, as it grows, its outer skin does not grow along with it, as it does in other animals, in human beings, mammals, and so forth. In all other animals, as the body grows from within outward, the skin naturally grows as well.

But the snake’s skin does not grow; it remains tight. So what happens? The snake grows inside while its skin stays tight. What can it do? It must change its skin. And it does so by taking off its “shirt,” as we say. Do you know how it removes it? Let me tell you in passing. It goes to a narrow place where two firmly fixed stones stand, with a gap between them narrower than its body. It forces itself through, and the two stones pull off its skin as it presses between them. Little by little the snake comes out, until at last it leaves its “shirt” behind there. Many times on Mount Kissavos, where we live, I have seen such snakeskins. They are crumpled together from the snake’s effort to squeeze through the narrow gap. And when the snake emerges from its skin, my beloved, it looks as though it has just been born. Its skin gleams; it is wonderful to behold, with all its colors bright and vivid. Saint Cyril now takes this example from nature and says that the snake puts off its old age. This does not mean that the snake never grows old or dies; he is speaking of its change of skin. Can we not cast off our sins?

He takes another example from farming. Thorny ground, full of thorns, becomes fruitful soil when it is properly tilled and cultivated. Are we alone, then, incapable of being restored to salvation? The earth can change; can we not change? The earth was made for us, and it changes—are we to remain unchanged? We too can change. Then he says, “Nature, therefore...” Here we come to the most important part of his argument. This is not merely an example; it is an argument. You know, examples can be used for other purposes as well—let me mention this in passing.

An example is not proof. Always remember that. An example never constitutes evidence—never, never, never. A parable, a story, or anything of that kind is never proof. What is it, then? An example simply serves to clarify something and help us understand it. It never proves it. Proof is something else. I tell you this to keep it in mind, because people often use examples as evidence, and they are mistaken. Let me give you an example. There was once a man, they say, who was unlucky. Now, in order to prove that luck exists...

The poor man was unlucky—always unlucky. One day some of his friends said, “Let us leave a little bag of gold coins in his path so that he will find it and say, ‘Well, my goodness, am I not fortunate after all? Am I really an unlucky man?’” As he was walking down the road and was just about to pass the bag, a thought came to him: “I wonder how blind people walk along the road. Let me close my eyes and see how they do it.” So he closed his eyes, walked past the bag, and never saw it. This is a story, an example, a parable—call it whatever you wish. But does it prove that luck does or does not exist?

No. I mention this because you know how often, in newspapers or in our conversations, people use stories and examples to prove something. Remember: such things are not evidence. Yet what Saint Cyril is about to use here, although his examples were drawn from nature, truly does constitute evidence. Listen: “Nature, then, admits of salvation; what remains is the exercise of free choice.” From the examples he has given, nature is shown to be capable of salvation—that is, of restoration: thorny ground can be changed into fruitful soil.

Can the human power of free choice not also be cultivated? The human being belongs to nature, and the rest of nature is capable of every kind of restoration. Is the human being alone—this small part of nature, who also belongs to nature—incapable of restoration? This, then, is no longer merely a story but a proof: everything in this present world, in this creation, is capable of restoration. Everything. There is nothing that cannot be restored. And, if you wish, here is a great dogmatic truth: the whole creation will be renewed, made incorruptible, and granted immortality.

The whole creation will become immortal. Since all creation will undergo this change, because it is capable of change, why can I not change? Human beings too will rise again. I shall receive a new body, a restored body, with everything made whole. How, then, can I say in this present life that even my free choice cannot be corrected? This is an answer, and a powerful argument, against those who say, “My nature is like this and cannot be changed.” No, my brother. Your nature is not inherently like this, nor is it beyond correction. For in saying so, you become an accuser and slander God, claiming that He created you with an evil nature. God did not create you with an evil nature. Through your own free choice, you turn your nature toward evil. You can be restored, provided that you desire it.

Because you do not desire it, you make the excuse, “My nature is like this; this is how I am built and constituted.” No! You can be corrected. Everything can be corrected. Remember, please, Demosthenes. He stammered and also had a nervous habit of raising his shoulders, first one and then the other. Yet he had an intense desire to become an orator. If he had ever gone up to the speaker’s platform and begun to stammer while jerking his shoulders left and right, up and down, and swaying as he spoke, he would certainly have achieved the opposite of what he intended through his speech. What would have happened? He would have made himself ridiculous, and his audience would have laughed at him. Yet Demosthenes is said to be the greatest orator of every age. Why?

It is said that he hung swords from the ceiling and practiced speaking with their points just touching his shoulders. He was thus forced to keep his shoulders still. Whenever habit made him begin to raise one shoulder, the sword would prick him. To correct his stammer, it is said, he went down to Phaleron and put pebbles in his mouth. Standing before the foaming waves when the sea was rough, he began to recite and deliver speeches with the pebbles in his mouth. No one could hear him, and he corrected his speech impediment as well. This is an instance of correction. I tell you again: nothing need remain uncorrected. The human will is exceedingly powerful. Remember Helen Keller, who died not many years ago—Helen Keller...

As a little girl, she suffered an illness and became blind, unable to speak, and deaf—blind, mute, and deaf. Yet, it is said, she knew six or seven languages, including Greek, which even we today do not learn. More than that, she traveled around the world many times and gave lectures. Ladies and gentlemen, Helen Keller gave lectures! She was also an author. I will never forget a point she made in a little book of hers that I read. It helped me greatly, and wherever I have repeated it, I believe it has helped others as well. She said, “People keep standing before a closed door, knocking and insisting that it open.”

They do not notice that beside the closed door they keep trying to open, there is another door already open. In other words, if you meet with a difficulty here and cannot overcome it, why keep knocking on that door? Go to the one beside it. If you cannot succeed at this, do something else. You may see a young person taking examination after examination, trying to enter a university. My child, you are not going to succeed there. Is that the only school through which you can make a life for yourself? Will you starve to death if you go somewhere else? Why persist? Of course, you should try once, twice, or three times. You should knock on that door. But when you see that it will not open, there is another door beside it. Go a little farther. Why keep insisting on the closed door? How much this thought has helped me! It has helped me immensely.

And I learned it from Helen Keller, who was mute, blind, and deaf. Yes indeed: the human will, the human capacity to choose, is a formidable thing. It can turn the whole world upside down. What am I saying? The thief used precisely this will, this power of free choice, as the key by which he entered the Kingdom of God. It is a great thing. Nothing need remain uncorrected—nothing. And now, my beloved, we enter the sixth paragraph. Here Saint Cyril continues with examples on the same subject, as he does in the following two paragraphs: “God is loving toward mankind, and not merely a little loving. Do not say, ‘I have committed fornication and adultery; I have done terrible things, not once but many times. Will He forgive me? Will He grant me pardon?’”

This is what we have been saying all along. God, he says, is loving toward mankind—and not merely a little loving. Therefore, do not say, “I have committed fornication and adultery. I have done every terrible thing, not once but many times. Can He possibly forgive me now? Is forgiveness possible? Can He truly grant me pardon? Can God forget what I have done?” Hear what the Psalmist says: “How great is the abundance of Your goodness, O Lord!” Great indeed is the abundance of Your kindness and goodness, O Lord. John Chrysostom uses another image that very clearly reveals the mercy of God. What, he asks, is God’s mercy?

Compared with your sins, the mercy of God is an ocean, while your sins are a single spark. Can the ocean extinguish the spark of your sins?

Thank you. Does that question even require an answer? The answer is self-evident. And yet, John Chrysostom says, why do I call it an ocean? An ocean has boundaries; it has shores. Take the Atlantic Ocean: Europe and Africa lie on one side, and America on the other. It has boundaries. But the mercy of God has no boundaries. I think this is a very good argument for seeing that God’s mercy is truly immeasurable. It requires only one condition.

You must repent. If you are unwilling, if you do not repent, then God’s mercy reaches its limit because history itself reaches its end. We must never fail to repent. Otherwise punishment and eternal Hell follow. Someone might object, “But God keeps waiting and waiting.” Yes, He waits—but, pay attention, He waits within the limits of time. This has nothing to do with the measure of His mercy. His mercy is without limit: whatever you have done can be forgiven. That is the point. But there are limits in terms of time. I repeat: history has limits. History will come to an end; things cannot continue forever. Human life and human history also have limits, and they come to an end. How long, then, will God wait? He must therefore...

...bring the matter to its conclusion—punishment, vindication, whatever it may be. Thus, the boundlessness of His mercy concerns the magnitude of your sins. That is where it lies. But listen carefully: “The sins you have accumulated cannot overcome the abundance of God’s compassion, nor can your wounds overcome the Chief Physician’s skill. Only surrender yourself to Him in faith.” Your sins cannot overcome the abundance of God’s compassion, nor can they overcome His supreme healing power. God is the Chief Physician. He heals you. But one thing is needed: surrender yourself to Him in faith. Give Him yourself. Give Him yourself. Give Him yourself. That is the great point. “Tell the physician your affliction.” Go and tell the physician about your sickness.

Suppose there is an excellent physician who can cure any illness. If you remain at home and do not go to him, does the fact that your illness continues diminish the physician’s ability? You did not go to be healed. How can you say, “The physician cannot heal”? Go to him, and he will make you well. It depends on you to go to the physician. That is why Saint Cyril says here: “Tell the physician your sickness, your affliction. Tell the physician your sickness.” And say, as David said: “I said, ‘I will confess my transgression against myself to the Lord.’” With courage and boldness, I will tell God my transgression—what I have done.

You all know what David did. But since Saint Cyril mentions it a little later, we will not discuss it today, and so I will say no more about David except that, after his sin, he said, “I have sinned against the Lord.” And how many times in his Psalms—besides composing Psalm 50—there are scattered verses, among those Psalms that are indeed David’s, in which we see this man’s metanoia, his repentance. “And then what was said afterward will also be fulfilled in you: ‘And You forgave the ungodliness of my heart.’” What happened to David will happen to you as well. David says: “I told You my sin, and You remitted”—that is, forgave—“the ungodliness of my heart.” And Saint Cyril continues with paragraph seven.

Do you wish to see God’s loving-kindness, you who have only now come as a new catechumen to hear what we are saying here? Do you wish, then, to see what God’s loving-kindness is? Listen: “Do you wish to see God’s loving-kindness and the abundance of His patient forbearance? Hear about Adam. Adam, the first-formed man, disobeyed God. Could God not have brought death upon him immediately? But see what the all-loving Lord does: He casts him out of Paradise...”

“...for because of his sin he was unworthy to remain there, but He settled him opposite Paradise, so that he might see from where he had fallen, what he had once possessed, and into what condition he had descended, and thus afterward be saved through repentance.” Indeed, listen. God said to Adam: “On the day that you eat of it, you shall surely die.” Please pay attention to this little phrase. “On the day that you eat”—is that not what the Septuagint text says?—“on the day that you eat, you shall die.” But on the day they ate the fruit and God drove them out of Paradise, did they die? No. Do you know how many years Adam lived after Paradise?

Nine hundred and thirty years. What, then, is God doing here? He had said, “On the day that you eat, you shall die”—on that very day. Does this surprise you? This is the argument Saint Cyril now presents, and he says that...

Not only did God do this, but He also placed Adam opposite Paradise. Holy Scripture says exactly that: He placed him opposite Paradise. Paradise was like an enclosed place, as though surrounded by a wall, and God placed Adam opposite it so that he could see it. God granted Adam two things here. Do you know what they were? He gave him 930 years after the sorrowful day of his Fall, and He placed him opposite Paradise so that he could see what he had lost. Why, do you think? So that metanoia, repentance, might be born within his soul: on the one hand, he would see what he had lost; on the other, he was granted time in which to repent. And our Church accepts, my dear friends, that Adam did repent. That is why...

Adam is in Paradise. Of course, he is not venerated as a Saint, but Adam and Eve are in Paradise. How did God’s loving-kindness work? How did God act to save Adam? God does not contradict Himself. He told them, “On the day that you eat, you shall die.” And they did die. God delayed the sentence and showed patient forbearance, but Adam and Eve did die. He then set the matter right through the promise that His Son would become incarnate and come to save them—to put it very briefly. And He did save them. That is why, in Orthodox iconography, we see the Lord raising Adam and Eve from Hades and taking them with Him into Paradise.

Why did He leave them for so many years, and why did He place them opposite Paradise? So that His patient forbearance might bring forth repentance. Do you see God’s patient forbearance? It is astonishing. Let us take another example: “Where is the firstborn man, the murderer of his brother, the inventor of evil, the originator of murder, and the first to be consumed by envy? After killing his brother, to what was he condemned? ‘You shall groan and tremble upon the earth.’ The sin was great, but the condemnation was small.” Cain was the firstborn, the murderer of his brother, the inventor of evil, the first to commit murder, and the first to be consumed by envy. When he murdered his brother, he was condemned. What was his condemnation?

What was his sentence? Listen: “You shall groan and tremble upon the earth.” You will groan and tremble on the earth, always looking around in fear that someone may kill you as well. A little later we have another example of someone who committed two murders, but let me not move too quickly or stray from my subject. Groaning and trembling, then, you will remain upon the earth for as long as you live. What does Saint Cyril say here? Cain’s sin was great. Why was it great? Do people not commit murder today? Of course they do. Do they commit a grave sin? Certainly they do. But Cain’s sin was incomparably greater, because he was the first to murder and became the one who introduced...

...the dreadful and abominable sin of murder. He was the first—and under what circumstances? He did not simply murder his brother because of some dispute; he murdered him out of envy, because his brother was pleasing to God. It is as though someone were to kill a Saint precisely because he is a Saint—as though his crime were that he is a Saint, and for that reason you kill him. This is an utterly heinous and dreadful crime. Yet despite the enormity of Cain’s sin, what does God do? He gives him a light sentence: to groan and tremble throughout his life on earth. Why? So that he might repent. Do you see? So that he might repent. Saint Cyril continues:

“This, then, is truly an expression of God’s loving-kindness, yet even this appears small compared with what follows. Consider what happened in the days of Noah. The giants sinned, and great lawlessness then covered the earth. A flood was decreed to come upon it. In Noah’s five-hundredth year God uttered the threat, but in his six-hundredth year He brought the flood upon the earth. Do you see the breadth of God’s loving-kindness...

...extended over a hundred years?

“Could He not have done immediately what He did then after a hundred years? But He deliberately delayed, giving them an opportunity for repentance. Do you see God’s goodness? If the people of that time had repented, they would not have failed to receive God’s loving-kindness.” You have heard what happened in the days of Noah. Those renowned men, the giants, those fearsome people, sinned and had become flesh, as Holy Scripture says in the Lord’s words: “My Spirit shall not remain with them, because they are flesh.” God therefore condemned that generation by means of a flood. He told Noah to build an ark so that he and his family might be saved, and Noah began to build it. The Ark, of course, was very large—a whole vessel.

It had many levels. The tools available in that age for cutting and planing timber, building, and so forth were naturally rudimentary, and this also caused the construction of the Ark to take longer. Do you know how many years Noah spent building it? A full hundred years. Noah’s contemporaries, the people of his generation, were of course concentrated there in Mesopotamia. Would you like a piece of evidence that this was in Mesopotamia? I will offer it both as evidence and as an apologetic point. God told Noah to coat the Ark with pitch where the timbers joined, and indeed to coat it with pitch throughout. What does this mean? That region had pitch—bitumen—as is well known.

It is a residue of petroleum. We are in present-day Iraq, in Mesopotamia, where the oil fields are today. Pitch was abundant there, as was naphtha, a petroleum by-product. It was already known in the time of Nebuchadnezzar and the Babylonians. Did they not use tow soaked in pitch and naphtha, together with vine branches, to make the furnace burn fiercely for the three holy youths? You remember that. I mention it simply for your information. Noah, then, spent a hundred years building the Ark. First of all, what should we marvel at? Noah’s faith. A hundred years! Did no logismos, no intrusive thought, ever enter his mind? “What is this? Is God making a fool of me? Must I wait a hundred years for what He told me—the coming of the flood?”

Righteous Noah entertained no such thought. In the same way, when we studied the Apocalypse, the Book of Revelation, we said: these things will happen. Pay attention: neither did Noah disbelieve, nor did Abraham disbelieve that a nation—a great nation—would arise from his descendants, even though Abraham had no children. This is a great thing. But let us leave Noah and look at his generation. What did they do? What did they say? “Noah, what are you building?” “I am building an ark.” “What do you mean?” “God is going to bring a flood, and we will enter the ark and be saved, because He is going to drown the world.”

“Are you in your right mind?” It was just as, in those days, when Lot went and told his sons-in-law that God was going to rain down fire and brimstone and burn up the city, they thought Lot was joking and laughed at him. They thought he...

...was joking. Likewise, Noah’s contemporaries must have said, “Noah is five hundred years old—that was his age—and he has lost his mind.” When the flood came, Noah was six hundred years old. My dear friends, God allowed the Ark to be built over a hundred years in order to give them an opportunity for repentance.

They did not repent. And Saint Cyril says: What do you think? If that generation had repented, would God not have forgiven them? Notice how he puts it: “Could He not have done immediately what He did then after a hundred years?” Could He not have brought the flood as soon as He announced it? Of course He could. But He allowed a hundred years in order to give them an opportunity for repentance. “Instead, He deliberately delayed, giving them room for repentance.”

“Do you see the goodness of God? And if the people of that time had repented, they would not have failed to receive God’s loving-kindness.” They would have been saved, just as the Ninevites were saved: they repented and were not destroyed. Do you see, then, the power of metanoia, of repentance? The power of repentance is very great, my dear friends, and it depends upon our free choice. God is longsuffering; God waits; God is ready to forgive you, whatever you have done and whoever you may be. You can change, my brother—whoever you may be, you can change. Only go and say to God in the Mystery of Holy Confession: “Lord, this is who I am, and this is what I have done. Help me to be saved.” And then God will surely...

But Saint Cyril continues with his examples, no longer speaking about whole peoples, but about individual persons. God willing, we shall speak about them next Monday.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί μου, στην πέμπτη παράγραφο της Δευτέρας Κατηχήσεως του Αγίου Κυρίλλου. Ενθυμείσθε!

Είχαμε αναφερθεί στο θέμα ότι, εκτός από την ανθρωπίνη προαίρεση που είναι πηγή του κακού, είναι και ο διάβολος πηγή του κακού, γιατί και εκείνος με τη σειρά του διαθέτει λογικότητα και προαίρεση. Και είδαμε, τελειώνοντας μάλιστα την τελευταία πρόταση της τετάρτης παραγράφου, να λέγει ότι αυτός ο διάβολος είναι εκείνος ο οποίος παρέσυρε τους πρωτοπλάστους εις την αμαρτία. «Διὰ τοῦτον», λέγει ο Άγιος Κύριλλος, «ὁ προπάτωρ ἡμῶν Ἀδὰμ ἐκ παρακοῆς ἐξεβλήθη». Για χάρη του, ο προπάτοράς μας Αδάμ, από την παρακοή του προς τον Θεό, βγήκε από τον Παράδεισο. Ώστε λοιπόν βλέπουμε ότι...

ο διάβολος έβγαλε τον πρωτόπλαστον, τους πρωτοπλάστους από τον Παράδεισο και ότι κι αυτός είναι μια πηγή του κακού. Ακούγοντας οι κατηχούμενοι του Αγίου Κυρίλλου ότι ο Αδάμ έπεσε και εξωρίσθη του Παραδείσου, θα μπορούσαν να τρομοκρατηθούν και να πουν ότι τότε ποιος μπορεί πια να σωθεί; Ίσως έχει μια πάρα πολύ μεγάλη δύναμη ο διάβολος. Ίσως, ίσως, μα πώς μπορεί να γίνει; Δηλαδή, να, είμαστε πεσμένοι άνθρωποι. Δηλαδή δεν υπάρχει και για μας μια σωτηρία; Και απαντά, παράγραφος έψιλον, πέμπτη: «Τί οὖν ἐρεῖ τις; Ἀπολώλαμεν ἀπατηθέντες; Ἆρ' οὐκ ἔστι λοιπόν σωτηρία;»

«Πεπτώκαμεν· ἆρ' οὐκ ἔστιν ἀναστῆναι; Ἐτυφλώθημεν· ἆρ' οὐκ ἔστιν ἀναβλέψαι; Ἐχωλώθημεν· ἆρ' οὐκ ἔστιν ἀρτιποδῆσαι; Ἵνα δὲ συντόμως εἴπωμεν, ἀπεθάνομεν· ἆρ' οὐκ ἔστιν ἀναστῆναι;» Τι λοιπόν θα πει κανείς; Χαθήκαμε, αφού έχουμε απατηθεί. Μας εξαπάτησε ο διάβολος, άρα λοιπόν έχουμε χαθεί. Είμαστε χαμένοι άνθρωποι. Τότε για μας δεν υπάρχει σωτηρία. Δεν μπορούμε πια να σωθούμε. Έχουμε πέσει· πώς είναι δυνατόν πια να σηκωθεί κανείς; Άρα δεν μπορούμε να σηκωθούμε. Έχουμε τυφλωθεί, άρα δεν υπάρχει για μας ανάβλεψη. Δεν μπορούμε να ιδούμε πια πνευματικά.

Κουτσαθήκαμε, πάντα πνευματικά. Άρα δεν υπάρχει για εμάς η περίπτωση να αρτιποδήσουμε, να σταθούμε στα δυο μας πόδια, να έχουμε αρτιμέλεια ποδιών. «Ἵνα δὲ συντόμως εἴπωμεν», και για να μην πολυπραγμονούμε, να το πούμε με μια κουβέντα: πεθάναμε. Δεν υπάρχει για εμάς ανάσταση. Άρα δεν μπορούμε να αναστηθούμε. Μπήκε ο θάνατος, μπήκε ο θάνατος από την πτώση των πρωτοπλάστων, άρα δεν υπάρχει για μας ανάσταση. Δεν υπάρχει ανάσταση. Και τώρα έρχεται να απαριθμήσει ο Άγιος Κύριλλος, με πάρα πολλά χωρία και παραδείγματα αγιογραφικά, για να δείξει ότι είναι δυνατή η ανάσταση: αν ετυφλώθης πνευματικά, να αναβλέψεις· εάν έπεσες, να σηκωθείς· εάν απέθανες, να αναστηθείς.

Τα παρακάτω δεν είναι παρά διάφορα παραδείγματα, τα οποία ειλικρινά είναι περίφημα, διότι έρχονται να ενισχύσουν τον κάθε άνθρωπο που θα μπορούσε να κάνει για τον εαυτό του απαισιόδοξες σκέψεις, ότι γι' αυτόν δεν υπάρχει πια συγχώρηση αμαρτιών. Και λέγει ο Άγιος Κύριλλος: «Μύριζε».

Τετραήμερος, έτσι δεν είχε πει η αδελφή του Λαζάρου στον Κύριο; «Κύριε, ἤδη ὄζει», βρωμά, τέσσερις μέρες έχουν περάσει. Εκείνος λοιπόν ο οποίος ανέστησε έναν Λάζαρον οδωδότα, μυρίζοντα από πτωμαΐνη, εσένα που είσαι ζωντανός άνθρωπος δεν είναι ευκολότερο να σε αναστήσει και να σε σηκώσει πνευματικά; Πραγματικά, για να σκεφτείτε το αυτό. «Αὐτὸς τὸ τίμιον αἷμα ὑπὲρ ἡμῶν ἐκχέας, αὐτὸς ἡμᾶς ῥύσεται τῆς ἁμαρτίας. Μὴ ἀπογνῶμεν ἑαυτούς, ἀδελφοί, μὴ ἀπορρίψωμεν ἑαυτοὺς εἰς ἀνέλπιστον κατάστασιν». Εκείνος ο οποίος έχει δώσει το τίμιό του αίμα, αυτός ακριβώς θα μας γλιτώσει, θα μας απαλλάξει από την αμαρτία. Και κάνει μια έκκληση προς τους κατηχουμένους του και λέγει: «Προς Θεού...»

μην απογοητεύεστε, μην πέφτετε εις την απόγνωση. Ξέρετε ότι ένα ισχυρό όπλο του διαβόλου είναι η απελπισία, η απόγνωση, όταν κανείς λέγει ότι έχει πολλά αμαρτήματα και ότι —θα μας το πει εξάλλου πιο κάτω περισσότερο— είναι ασυγχώρητος. Όπλο του σατανά αυτό. Και πολλές φορές δημιουργεί έναν τεχνητόν τρόπο να μας ενσκοτίσει ο διάβολος, ότι οι δικές μας αμαρτίες είναι τέτοιες και τόσες που μένουμε ασυγχώρητοι. Αυτό μας το υποβάλλει ο διάβολος. Αλλά υπάρχει ένα πολύ πολύ μικρό επιχείρημα —συγγνώμη, πολύ εύκολο επιχείρημα, όχι μικρό, μεγάλο επιχείρημα, αλλά πολύ εύκολο— το οποίο μπορούμε να το πούμε, και να το λέτε κάθε φορά

τυχόν μπορεί να έρχεται αυτό το αίσθημα της απογνώσεως, ότι έκανα αυτή τη μεγάλη αμαρτία και αυτή μένει ασυγχώρητη. Αν, αδελφοί μου, πούμε ότι κάποια αμαρτία μας δεν μπορεί να τη συγχωρήσει ο Χριστός, σημαίνει ότι το αίμα του δεν είναι για όλες τις αμαρτίες, αλλά είναι μόνο για κάποιες και για κάποιες δεν είναι. Είναι δυνατό να υπάρχει αυτό το πράγμα; Τότε θα λέγαμε: γιατί απέθανε ο Χριστός επί του Σταυρού; Για να εξαλείψει μόνο τις μικρές αμαρτίες, όχι τις μεγάλες; Και έχει αδυναμία το αίμα του Χριστού να συγχωρήσει μεγάλες αμαρτίες; Μα αυτό είναι απιστία. Απιστώ στη δύναμη του εκχυθέντος αίματος του Χριστού. Πάει πιο πέρα το πράγμα όμως.

Ας υποτεθεί ότι ήταν απλώς κοινό αίμα —έτσι το λέει ο Απόστολος Παύλος, κοινό αίμα— τότε θα έλεγα ότι το αίμα ενός ανθρώπου δεν μπορεί να με συγχωρήσει. Αλλά είναι το αίμα του σαρκωμένου Θεού, που σημαίνει ότι απιστώ στη θεότητα του Ιησού Χριστού, αν λέγω ότι κάποιες αμαρτίες μου, πολύ μεγάλες, δεν είναι δυνατό να μου τις συγχωρήσει ο Χριστός. Και να το ξέρετε για πάντα. Και επειδή υπάρχει ένα χωρίο, μάλιστα, στην Αγία Γραφή, το οποίο δημιουργεί ψυχολογικά προβλήματα σε εκείνους που θα είχαν υπόβαθρον, ας πούμε, κάπως νοσηρόν, για το λεγόμενο αμάρτημα, το ασυγχώρητο αμάρτημα, που είναι η βλασφημία κατά του Αγίου Πνεύματος, έτσι γεννιέται πολλές φορές μέσα στην ψυχή του ανθρώπου:

«Βλασφήμησα το Πνεύμα το Άγιο και μένω ασυγχώρητος». Πιστέψτε με ότι δύο πράγματα υπάρχουν εδώ, όταν γεννιέται αυτή η σκέψη. Καταρχάς μεν ο διάβολος, ο οποίος μου τη γεννά, τη σκέψη αυτή, και δεύτερον ένα, όπως σας είπα προηγουμένως, νοσηρόν υπόβαθρον που έχουμε στην ψυχή μας. Αναφέρεται στην ψυχιατρική αυτή η περίπτωση. Κολλάει σαν τσιμπούρι επάνω στον άνθρωπο, σαν βδέλλα κολλάει: «Ότι, να ξέρεις, κάπως έτσι πρέπει να είναι. Πρέπει κι εγώ να έχω βλασφημήσει κατά του Αγίου Πνεύματος και θα πρέπει να είμαι ασυγχώρητος». Και συνεπώς, αφού είμαι ασυγχώρητος, ρίπτω τον εαυτό μου εις το πέλαγος της απελπισίας. Ξέρετε ποια είναι η βλασφημία κατά του Αγίου Πνεύματος; Είναι η αμετανοησία. Εκείνος ο οποίος μένει αμετανόητος. Κάθε αμάρτημα που μένει αμετανόητο,

μεγάλο είναι είτε μικρό είναι, είναι και ασυγχώρητο. Δεν υπάρχει λοιπόν ένα αμάρτημα που να μην το συγχωρεί το αίμα του Χριστού, που να έχει αδυναμία το αίμα του Χριστού. Ο Χριστός συγχωρεί τα πάντα, τα πάντα. Αυτός ούτος ο διάβολος, παρά το κακό που έχει κάνει μέσα στην κτίση, εάν έστρεφε προς τον Χριστό και του έλεγε «συγχώρεσέ με, Κύριε», θα τον συγχωρούσε αμέσως ο Χριστός.

Το δυστύχημα και το δράμα του διαβόλου είναι ότι δεν μπορεί να μετανοήσει. Αυτό είναι το δράμα του σατανά. Αλλά εάν όμως το ζητούσε, θα τον συγχωρούσε ο Κύριος. Θα πιστεύατε δηλαδή ότι δεν θα συγχωρούσε τον διάβολο ο Κύριος; Γιατί; Αλλά δεν μπορεί να μετανοήσει ο διάβολος. Είναι παγιωμένο το κακό σε αυτόν.

Παγιώθηκε, όπως παγιώνεται πολλές φορές και στους ανθρώπους το κακό. Γι' αυτό, πριν παγιωθεί, θα τρέχουμε να το βγάζουμε από μέσα μας το κακό. Θα το καθαρίζουμε, να καθαριζόμαστε. Γιατί αν φτάσουμε κι εμείς να μη θέλουμε να μετανοήσουμε, τότε βεβαίως το αίμα του Χριστού δεν μας σώζει, γιατί εμείς δεν το θέλουμε, γιατί εμείς δεν έχουμε μετάνοια. Ας το ξέρουμε λοιπόν. Λοιπόν, αμαρτήματα μικρά ή μεγάλα συγχωρούνται όλα. Δεν συγχωρούνται, μικρά ή μεγάλα, μεγάλα ή μικρά, όσο μένουμε αμετανόητοι. Αυτό είναι όλο.

«Χαλεπὸν τὸ μὴ πιστεύειν εἰς μετανοίας ἐλπίδα». Προσέξτε αυτή τη φράση του Αγίου Κυρίλλου. Είναι, λέγει, φοβερό πράγμα το να μη πιστεύει κανείς στην ελπίδα της μετανοίας. Ότι δηλαδή έχω την ελπίδα να μετανοήσω και να συγχωρεθώ. Ο διάβολος δεν θέλει να μετανοούμε. Γι' αυτό μας τα φέρνει τα πράγματα μαύρα και σκοτεινά και ορθώνει τείχη σινικά στα μάτια μας μπροστά, απροσπέλαστα, μόνο και μόνο για να μη μας αφήσει να φτάσουμε να μετανοήσουμε. Εδώ παρακάτω θα μας πει κάτι πολύ σπουδαίο, που ομοίως ας το προσέξουμε, έχει πολλή αξία. «Ὁ μὴ προσδοκῶν γὰρ τὴν σωτηρίαν, ἀφειδῶς προστίθησι τὰ κακά».

«Ὁ δὲ τὴν ἰατρείαν ἐλπίσας, εὐμαρῶς τοῦ λοιποῦ ἑαυτοῦ φείδεται». Εκείνος ο οποίος δεν περιμένει τη σωτηρία του, τότε, χωρίς να σκέφτεται, αφειδώς, έτσι πλούσια, πλούσια, χωρίς φειδώ, αυτός, λέγει, προσθέτει κακά. Αντίθετα, εκείνος ο οποίος ελπίζει στην ιατρεία, στη θεραπεία, αυτός με πολλή ευκολία, εφεξής, φείδεται εαυτού, λυπάται τον εαυτό του και τον προστατεύει. Λοιπόν, ακούσατε το αυτό το σημείο, να το αναλύσουμε λιγάκι. Λένε πολλοί: «Είμαι πολύ αμαρτωλός άνθρωπος. Τι να πάω να εξομολογηθώ;» Αδελφέ μου, το λες αυτό επειδή δεν ελπίζεις στην ιατρεία σου, στη θεραπεία σου. Ξέρεις τι πετυχαίνεις; Να συνεχίζεις να αμαρτάνεις, να προσθέτεις το κακό, επί του κακού κακό, και συνεχώς άσχημα πράγματα. Αν, αντιθέτως, πας να εξομολογηθείς, έστω και αν βλέπεις τον εαυτό σου πάρα πολύ αδύνατον, ότι μπορείς να ξαναπέσεις στα ίδια αμαρτήματα, τι θα γινόταν εδώ; Καταρχάς, υπάρχει πολλή ελπίδα να μην ξαναπέσεις στα ίδια αμαρτήματα, τουλάχιστον στα χονδρά. Αλλά εγώ θα σας έλεγα, και αν υποτεθεί ακόμη ότι ξαναπέφτουμε από ασθένεια, από αδυναμία, σημαίνει όμως ότι κάνουμε μια αρχή, μια αρχή να κόψουμε το κακό. Και αυτό είναι ένα καλό σημάδι, ότι ξεκινάμε για τη θεραπεία μας.

Να γίνει η αρχή και να μη μένουμε στην άποψη ότι «μα εγώ πάλι θα τα ξανακάνω αυτά, γιατί να εξομολογηθώ;» Όχι. Θα λέγαμε «ξανακάν' τα» —εντός εισαγωγικών βάζω τη λέξη «ξανακάν' τα»— όχι. Πήγαινε, αδελφέ μου, να εξομολογηθείς. Θα αποκτήσεις καινούργια οπτική γωνιά των πεπραγμένων σου, θα τα δεις αλλιώτικα τα πεπραγμένα σου. Και έχει πάρα πολλή σημασία και αξία αυτό. Αλλά τουλάχιστον νικούμε τον δαίμονα της απελπισίας, ότι δεν μπορούμε να θεραπευθούμε. «Ὁ γὰρ λῃστής» —και έχει ένα ωραίο παράδειγμα εδώ, πολύ χαρακτηριστικό, θα έλεγα καίριο παράδειγμα— «ὁ γὰρ λῃστής, ὁ μὴ δωρεὰν προσδοκῶν, εἰς ἀπόγνοιαν χωρεῖ· ἐλπίσας δὲ τὴν ἄφεσιν, εἰς μετάνοιαν ἔρχεται πολλάκις».

Αυτός ο ίδιος ο ληστής —μάλιστα ήταν δύο ληστές, γύρω, από αριστερά και δεξιά του Κυρίου. Για μια στιγμή ας πάρω τον έναν. Γιατί ο ένας Ευαγγελιστής μάς λέγει ότι και οι δύο ληστές ωνείδιζαν αυτόν. Άλλος Ευαγγελιστής μάς λέγει ότι ο ένας έλεγε τα γνωστά: «Κύριε, μνήσθητί μου, να με θυμηθείς ἐν τῇ βασιλείᾳ σου», και το καθεξής. Δεν υπάρχει αντίφαση στους δύο Ευαγγελιστές, πρέπει να σας το πω αυτό. Αλλά απλώς πράγματι και οι δύο ωνείδισαν τον Κύριον, αλλά κάποια στιγμή ο ένας μετανόησε και εσώθη. Άρα δεν υπάρχει αντίφαση, είναι φαινομενική αντίφαση. Ο ένας Ευαγγελιστής μάς λέγει το δεύτερον ήμισυ και ο άλλος μάς λέγει το πρώτον ήμισυ της όλης υποθέσεως. Αυτό είναι όλο. Άρα ο ένας συμπληρώνει τον άλλον. Και εδώ λέγει το εξής:

Ληστής που δεν θα περίμενε τη δωρεά του Θεού, αυτός θα μπορούσε να προχωρήσει σε μία απόνοια, δηλαδή σε μία μωρία, σε μία παραφροσύνη. Είναι ότι δηλαδή: «Τι έχει να μου προσφέρει εμένα τώρα ένας συγκεκρεμασμένος μου; Κρεμασμένος εγώ στον Σταυρό, κρεμασμένος είναι και εκείνος. Τι έχει να μου προσφέρει εμένα; Έχει τίποτα να μου προσφέρει;» Αυτό είναι φοβερό πράγμα. Τίποτα δεν έχει να μου προσφέρει. Γιατί; Διότι δεν προσδοκούσε, δεν περίμενε τη δωρεά του Θεού. Και πού μένει; Μένει στην απιστία. Δεν έχει τίποτα να κάνει. Είναι εκείνο στο οποίο έμεινε ο άλλος ληστής μέχρι τέλους, αγαπητοί μου. Δεν περίμενε τη δωρεάν του Θεού.

Απώλεσται, εκρεμάσθη. Αντιθέτως, «ἐλπίσας δὲ τὴν ἄφεσιν», αφού ήλπισε εις την άφεση την οποία θα του έδιδε, ή επειδή ήλπισε εις την άφεση την οποία θα του έδιδε ο συγκεκρεμασμένος του Κύριος, «εἰς μετάνοιαν ἔρχεται πολλάκις». Και έχουμε αυτό το θαύμα, ο ένας ληστής να μη μετανοεί κι ο άλλος να μετανοεί. Τι είναι εκείνο που έκανε τον ληστή να μετανοήσει; Αυτή η απλή σκέψη: ήλπισε στην άφεση των αμαρτιών του. Και μόνον αυτό. Διότι δεν είναι η άφεση των αμαρτιών, αγαπητοί μου, ο Κύριος; Γιατί μπορείτε να μου πείτε τώρα: «Δεν βλέπουμε πουθενά η Αγία Γραφή να του λέει “σου συγχωρούνται οι αμαρτίες σου”». Οίκοθεν εννοείται. Αφού του χαρίζει τον Παράδεισο, στον Παράδεισο μπαίνει κανένας ο οποίος να έχει αμαρτίες;

Μπαίνει κανείς; Για να του πει λοιπόν ο Κύριος: «Μαζί μου σήμερα...» «θα είσαι εις τον Παράδεισον». Αυτό σημαίνει ότι του συγχώρησε ο Κύριος τις αμαρτίες. Και ενώ οι άνθρωποι —σωστά, ο νόμος αυτό προέβλεπε— τον κρέμασαν, δηλαδή τον κατεδίκασαν σε θάνατο. Ξαναλέγω, σωστά, οι άνθρωποι έτσι έκαναν. Με τον νόμο, σύμφωνα, πολύ καλά έκαναν. Ο Κύριος σώζει τον άνθρωπο, γιατί ο άνθρωπος αυτός ξεπερνά τον ανθρώπινο νόμο και προχωράει στη μετάνοια. Γιατί ένας ληστής, ένας κακοποιός, όσο να δηλώνει στους δικαστάς ότι μετανόησε, η απόφαση είναι απόφαση, τελείωσε. Αλλά έχουμε όμως το δεύτερο μέρος, εκείνο το οποίο παραλαμβάνει ο Θεός. Και ενώ βέβαια ο ανθρώπινος νόμος καταδικάζει, όχι εναντίον του θείου νόμου,

ο Θεός όμως ξέρει να αρπάζει και από αυτή την κατάσταση ακόμα και να σώζει τους ανθρώπους. Γι' αυτό τον λόγο έχουμε και τούτο —ή το είχαμε μέχρι τώρα, δεν ξέρω, ακόμα υπάρχει, ίσως να υπάρχει, δεν ξέρω— ένας κατάδικος που καταδικάζεται σε θάνατο, τελευταία ώρα, του προσέφεραν τον ιερέα, τον πνευματικό, αν θέλει να εξομολογηθεί, να μετανοήσει. Ώστε από πλευράς ανθρωπίνης πρέπει να πληρώσει τα επίχειρα της κακίας του, του ό,τι έκανε, αλλά να σωθεί όμως η ψυχή του. Δεν είναι δε αντιφατικό αυτό, σημειώσατέ το. Γιατί μπορεί κάποιος να πει: «Αυτό είναι μια κοροϊδία. Μια κοροϊδία. Για κοίταξε, από τη μια ο νόμος με ετοιμάζει να με τουφεκίσει και από την άλλη μου φέρνει τον παπά να εξομολογηθώ. Τι πράγματα είναι αυτά; Κοροϊδία είναι». Δεν είναι καθόλου κοροϊδία και το βλέπει κανείς στην περίπτωση του ληστού. Τι θα μπορούσε να πει ο Κύριος;

Θα μπορούσε να πει ότι κακώς καταδικάσατε τους ληστάς εις θάνατον; Το προέβλεπε ο νόμος. Ποιος ενομοθέτησε στην Παλαιά Διαθήκη; Εκείνος τον οποίο τώρα κρεμνούν επί του Σταυρού, είναι ο Θεός Λόγος. Ο Θεός Λόγος ενομοθέτησε, αγαπητοί μου. Αλλά το πράγμα διαφοροποιείται. Ξέρει ο Θεός να σώζει και με τον τρόπον αυτόν. Πότε; Όταν ελπίσει και ο φοβερός ακόμα εγκληματίας στην άφεση των αμαρτιών του. Εκεί είναι όλο το θέμα. Εκεί είναι να ελπίσω στην άφεση των αμαρτιών μου. Η ελπίδα θα μου τη δώσει ο Θεός. Και τελείωσε και σώθηκα. Νομίζω πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα από αυτό που αναφέρει ο Άγιος Κύριλλος δεν θα μπορούσε να γίνει.

Ήταν Ήταν όφισμεν αποτίθεται το γήρας «Ἡμεῖς δὲ οὐκ ἀποθησόμεθα τὴν ἁμαρτίαν;» Ένα παραδειγματάκι από τη φύση. Έπειτα λέγει: το φίδι, λέει, αποθέτει τα γηρατειά του και ανανεώνεται. Εμείς δεν θα αποθέσουμε την αμαρτία; Έτσι το έκανε ο Θεός, να αποθέτει τα γηρατειά του. Το ξέρετε όλοι σας πώς γίνεται αυτό. Δεν είναι τίποτε άλλο παρά η γνωστή, το γνωστό άλλαγμα του δέρματός του.

Το φίδι έχει το εξής, όπως και μερικά άλλα έντομα, και ο τζίτζικας το ίδιο, και ο τζίτζικας, και όποια άλλα έντομα μπορεί να υπάρχουν ή ερπετά. Το φίδι, εν προκειμένω, όταν μεγαλώνει, δεν μεγαλώνει ταυτοχρόνως και η επιδερμίδα του, όπως είναι σε όλα τα άλλα ζώα, στον άνθρωπο, στα θηλαστικά κτλ. Σε όλα τα άλλα ζώα, όταν μεγαλώνουν εκ των έσω προς τα έξω, φυσικά μεγαλώνει και η επιδερμίδα.

Στο φίδι δεν μεγαλώνει η επιδερμίδα, μένει στενή. Οπότε τι θα γίνει τώρα; Εκεί μέσα μεγαλώνει, η επιδερμίδα μένει στενή. Πώς θα γίνει; Πρέπει να την αλλάξει. Και την αλλάζει, όπως λέμε, βγάζει το πουκάμισό του. Και ξέρετε με ποιο τρόπο βγάζει; Με την ευκαιρία σας το λέγω. Και αυτό πάει σε ένα στενό μέρος, εκεί που είναι σταθερές δύο πέτρες, σταθερές όμως, και το πέρασμα από εκεί είναι πιο στενό από το σώμα του. Τότε περνάει από μέσα εκεί και οι δύο πέτρες Βγάζουν το δέρμα, γιατί πιέζει τον εαυτό του να περάσει από εκεί. Του βγάζουν το δέρμα και αυτό σιγά σιγά βγαίνει, βγαίνει, βγαίνει, βγαίνει. Και τελικά σε εκείνο το σημείο αποθέτει το πουκάμισό του. Εγώ έχω δει πάρα πολλές φορές επάνω στον Κίσαβο, εκεί που είμαστε, πάρα πολλές φορές τέτοια πουκάμισα φιδιών. Και είναι μάλιστα μαζεμένα στην προσπάθειά του αυτό να περάσει από το στενό. Και όταν βγει το φίδι, το έχετε δει όταν βγαίνει από το πουκάμισό του, νομίζετε, αγαπητοί μου, ότι μόλις εγεννήθηκε. Γυαλίζει η επιδερμίδα του, είναι περίφημο, περίφημο να το βλέπετε, κάτι χρώματα που έχει, όλα είναι ζωηρά. Αυτό λέγει τώρα ο Άγιος Κύριλος, παράδειγμα από τη φύση παίρνει, ότι τα γηρατιά του, λέγει, το φίδι τα αποθέτει. Δεν σημαίνει ότι δεν γηράζει το φίδι και ότι δεν πεθαίνει· παίρνει την περίπτωση της αλλαγής του δέρματός του. Εμείς δεν μπορούμε να αφήσουμε τις αμαρτίες μας;

Ένα άλλο παράδειγμα θα πάρει από τη γεωργία. Και μια γη η οποία είναι ακανθώδης, γεμάτη από αγκάθια, όταν καλά γεωργηθεί, καλλιεργηθεί, μεταβάλλεται σε γη καρποφόρο. Ε, σε εμάς μόνο θα μείνει αδιόρθωτη η σωτηρία; Η γη μεταβάλλεται, εμείς δεν μπορούμε να μεταβληθούμε; Η γη έγινε για μας και αυτή μεταβάλλεται, εμείς αμετάβλητοι; Μπορούμε λοιπόν κι εμείς να μεταβληθούμε. Και λέει: «Η μεν φύσις», αυτό είναι τώρα το πολύ σπουδαίο του επιχείρημα. Αυτό δεν είναι απλώς παράδειγμα, είναι επιχείρημα. Δεν ξέρετε, τα παραδείγματα μπορεί να χρησιμοποιηθούν και δι’ άλλα, με την ευκαιρία να σας το πω αυτό.

Ένα παράδειγμα δεν αποτελεί αποδεικτικόν επιχείρημα. Να το ξέρετε πάντοτε αυτό. Ποτέ ένα παράδειγμα δεν αποτελεί αποδεικτικόν στοιχείον. Ποτέ, ποτέ, ποτέ, ποτέ. Μια παραβολή που θα λέγαμε, μια ιστορία, ένα κάτι, δεν αποτελεί ποτέ στοιχείον αποδείξεως. Αλλά τότε τι είναι; Απλώς είναι στοιχείον διασαφήσεως, το παράδειγμα, και κατανοήσεως. Ποτέ αποδείξεως. Η απόδειξη είναι άλλο πράγμα. Αυτό σας το λέγω να το έχετε υπόψη σας, γιατί πολλές φορές οι άνθρωποι χρησιμοποιούν τα παραδείγματα ως αποδεικτικά στοιχεία. Πέφτουν έξω. Να σας πω ένα παράδειγμα. Κάποιος, λέγει, ήταν άτυχος. Τώρα, για να αποδείξουμε ότι υπάρχει τύχη...

Άτυχος, πάντα άτυχος, πάντα άτυχος ο ταλαίπωρος. Και κάποια φορά είπαν κάποιοι φίλοι του: «Ε, ας του ρίξουμε στον δρόμο ένα σακουλάκι φλουριά χρυσά, να το βρει, να πει: “Ε, βρε αδελφέ, δεν είμαι τυχερός; Δεν είμαι άτυχος άνθρωπος”». Όπως προχωρούσε στον δρόμο, κάποια στιγμή του ήρθε μια σκέψη, αυτού, στο σημείο εκείνο που θα προσπερνούσε το σακουλάκι: «Άραγε οι τυφλοί πώς περπατάνε στον δρόμο; Για να κλείσω τα μάτια μου να ιδώ πώς περπατούν στον δρόμο οι τυφλοί». Έκλεισε λοιπόν τα μάτια του και προσπέρασε το σακουλάκι και δεν το είδε. Αυτό είναι μια ιστορία, ένα παράδειγμα, μια παραβολή, ό,τι θέλετε πάρτε το. Αλλά αποτελεί στοιχείον αποδείξεως ότι υπάρχει ή δεν υπάρχει τύχη;

Όχι. Σας το είπα γιατί ξέρετε πόσες φορές στις εφημερίδες ή στις κουβέντες που κάνουμε χρησιμοποιούν οι άνθρωποι ιστορίες και παραδείγματα για να αποδείξουν κάτι· να το ξέρετε. Όλα αυτά που λέγονται δεν αποτελούν αποδεικτικά στοιχεία. Αυτό όμως που θα χρησιμοποιήσει τώρα εδώ ο Άγιος Κύριλος, παρότι τα παραδείγματά του ήταν από τη φύση, αυτό αποτελεί αποδεικτικό στοιχείο. Ακούσατέ το: «Ἡ μὲν οὖν φύσις ἐπιδέχεται σωτηρίαν, ζητεῖται δὲ λοιπόν ἡ προαίρεσις». Η φύσις, από τα παραδείγματα που ανέφερε, αποδεικνύεται ότι επιδέχεται τη σωτηρία, τη διόρθωση δηλαδή, η ακανθώδης γη να μεταβληθεί σε καρποφόρο γη.

Στον άνθρωπο δεν είναι δυνατόν η προαίρεσίς του να καλλιεργηθεί; Επειδή δε ο άνθρωπος είναι φύσις και εφόσον η λοιπή φύσις επιδέχεται πάσαν διόρθωσιν, ε, μόνο ο άνθρωπος, αυτό το κομματάκι της φύσεως που είναι και αυτός φύσις, δεν επιδέχεται διόρθωση; Άρα λοιπόν αυτό δεν είναι πια μια ιστορία, αλλά είναι ένα αποδεικτικό στοιχείο: ότι όλα τα πράγματα εις τον παρόντα κόσμο, εις αυτή την κτίση, επιδέχονται διόρθωση. Όλα τα πράγματα. Δεν υπάρχει ποτέ κάτι που να μην διορθώνεται. Και, αν το θέλετε, δογματική αλήθεια μεγάλου μεγέθους, ότι ολόκληρη η κτίση θα ανακαινιστεί και θα αφθαρτιστεί και θα αθανατοποιηθεί.

Θα γίνει αθάνατη. Ολόκληρη η κτίση. Αφού θα γίνει λοιπόν ολόκληρη η κτίση, γιατί επιδέχεται την αλλαγή, εγώ δεν μπορώ να αλλάξω; Αφού και θα αναστηθούν οι άνθρωποι. Θα πάρω καινούργιο σώμα, διορθωμένο σώμα, διορθωμένα όλα. Πώς λοιπόν από την παρούσα ζωή μπορώ να πω ότι και η προαίρεσή μου δεν δύναται να διορθωθεί; Αυτό είναι μια απάντηση και ισχυρό επιχείρημα σ’ εκείνους που λέγουν: «Η φύση μου είναι τέτοια και δεν διορθώνεται». Όχι, αδελφέ μου. Δεν είναι η φύση σου τέτοια και δεν διορθώνεται. Διότι εδώ είσαι και διαβολεύς. Διαβάλλεις και συκοφαντείς τον Θεόν, ότι σε έκανε φύσιν πονηράν. Δεν σε έκανε ο Θεός φύσιν πονηράν. Εσύ με την προαίρεσή σου μεταβάλλεις τη φύση σου σε πονηρή. Εσύ μπορείς να διορθωθείς, αρκεί να το θέλεις.

Επειδή δεν το θέλεις, γι’ αυτό έχεις το επιχείρημα και λες ότι η φύση μου είναι τέτοια, η δομή μου, η κατασκευή μου είναι τέτοια. Όχι! Δύνασαι να διορθωθείς. Όλα είναι δυνατόν να διορθωθούν. Ενθυμείσθε, παρακαλώ, τον Δημοσθένη, που τραύλιζε και σήκωνε και τους ώμους του, είχε αυτό το νευρικό εκεί, σήκωνε τους ώμους του έτσι, μια από εδώ, μια από εκεί. Οπότε ως ρήτωρ, αν ποτέ είχε δε σφοδράν επιθυμία να γίνει ρήτωρ, αν ποτέ επιχειρούσε να ανεβεί στο βήμα και να αρχίσει να τραυλίζει στο βήμα και να σηκώνει τους ώμους του αριστερά και δεξιά και πάνω και κάτω και να κουνιέται πάνω στο βήμα, ε, βέβαια θα επετύγχανε το αντίθετο αποτέλεσμα από εκείνο που θα επεδίωκε με τον λόγο που θα εξεφώνει. Δηλαδή τι; Θα γελοιοποιείτο. Θα γελούσε το ακροατήριό του. Κι όμως λέγεται ότι ο Δημοσθένης είναι ο μεγαλύτερος ρήτωρ όλων των αιώνων και όλων των εποχών. Γιατί;

Λέγει, είχε βάλει κάτι σπαθιά εδώ πέρα, τα είχε κρεμάσει από το ταβάνι, και μιλούσε, αγόρευε, έχοντας τις μύτες των σπαθιών μόλις να εγγίζουν εδώ τους ώμους του. Οπότε είναι αναγκαστός εκεί να κρατάει τους ώμους ακίνητους. Μόλις πήγαινε κατά τη συνήθεια να σηκώσει τον ώμο από εδώ, το σπαθί τον τσιμπούσε. Ώστε να διορθώσει τη βραδυγλωσσία του, κατέβαινε, λέγει, στο Φάληρο και έβαζε βότσαλα μέσα στο στόμα του. Στα αφρισμένα εκείνα κύματα, όταν ήταν φουρτουνιασμένα, και βάζοντας τα βότσαλα στο στόμα άρχισε να απαγγέλλει και να αγορεύει μπροστά στα κύματα. Κανείς δεν τον ήκουε, και διόρθωσε και τη βραδυγλωσσία του. Πράγμα διορθώσεως. Σας ξαναλέγω, τίποτα δεν μένει αδιόρθωτο. Η ανθρωπίνη βούλησις είναι ισχυροτάτη. Θυμηθείτε την Έλεν Κέλλερ, δεν είναι πολλά χρόνια που πέθανε, η Έλεν Κέλλερ...

Μικρό κοριτσάκι έπαθε μια αρρώστια, ήτανε τυφλή, μουγκή, κουφή, τυφλή, μουγκή, κουφή. Ήξερε, λέει, έξι-επτά γλώσσες, μεταξύ των οποίων και τα ελληνικά, τα οποία εμείς σήμερα δεν μαθαίνουμε. Και ακόμα, και ακόμα, είχε γυρίσει πάρα πολλές φορές τον κόσμο, όλη την υφήλιο, και έδινε διαλέξεις. Κυρίες και κύριοι, η Έλεν Κέλλερ έδινε διαλέξεις. Ήτο και συγγραφεύς. Δεν θα ξεχάσω ποτέ, από ένα βιβλιαράκι της που διάβασα, την εξής θέση, η οποία πολύ με χρησίμευσε και η οποία, όπου την είπα, πιστεύω ότι χρησίμευσε. Λέγει: «Οι άνθρωποι επιμένουν μπροστά σε μια πόρτα κλειστή, χτυπώντας την να ανοίξει».

Δεν βλέπουν δίπλα σε αυτή την κλειστή πόρτα, που επιμένουν να ανοίξει, μια άλλη ανοιχτή. Δηλαδή, βρίσκεις εδώ μια δυσκολία, δεν τα βγάζεις πέρα· γιατί επιμένεις να χτυπάς σε αυτή την πόρτα; Πήγαινε πλάι. Δεν τα καταφέρνεις σ’ αυτά; Κάνε κάτι άλλο. Βλέπετε κάποιο παιδί, επί παραδείγματι, να δίνει και να ξαναδίνει εξετάσεις να πετύχει σε μια ανωτάτη σχολή. Παιδάκι μου, δεν θα τα βγάλεις πέρα. Δηλαδή, μόνο εάν μπεις σε αυτή τη σχολή θα ζήσεις; Και αν πας κάπου αλλού θα πεθάνεις από την πείνα; Γιατί επιμένεις; Βέβαια, θα επιμείνεις μια, δυο, τρεις φορές. Θα χτυπήσεις, θα χτυπήσεις την πόρτα αυτή. Βλέπεις ότι δεν ανοίγει η πόρτα αυτή. Μα πλάι έχει μια άλλη πόρτα. Πήγαινε πιο πέρα. Γιατί να επιμένεις στην κλειστή πόρτα; Πόσο εμένα μου χρησίμευσε αυτό το πράγμα! Πάρα πολύ μου χρησίμευσε.

Και αυτό το έχω πάρει από την Έλεν Κέλλερ, τη μουγκή, την τυφλή, την κουφή. Μάλιστα, παρακαλώ, η βούλησις, η θέλησις του ανθρώπου, η προαίρεσή του, φοβερό πράγμα. Αναποδογυρίζει το σύμπαν, αναποδογυρίζει το σύμπαν. Τι λέγω; Ο ληστής αυτή ακριβώς τη θέλησή του, αυτή την προαίρεσή του, τη χρησιμοποιεί ως κλειδί για να μπει στη Βασιλεία του Θεού. Μεγάλο πράγμα. Τίποτα δεν μένει αδιόρθωτο. Τίποτα δεν μένει αδιόρθωτο. Και εισερχόμεθα, αγαπητοί μου, στην έκτη παράγραφον. Και εδώ συνεχίζει ο Άγιος Κύριλος τα παραδείγματά του πάνω στο ίδιο θέμα, όπως και στην επομένη και στη μεθεπομένη παράγραφο. «Φιλάνθρωπος ὁ Θεός, καὶ φιλάνθρωπος οὐκ ὀλίγον. Μὴ γὰρ εἴπῃς· ἐπόρνευσα, ἐμοίχευσα, τὰ δεινὰ πέπραχα, καὶ οὐχ ἅπαξ, ἀλλὰ καὶ πολλάκις· ἆρα συγχωρήσει; ἆρα παρέξει τὴν ἀμνηστίαν;»

Ό,τι λέγαμε μέχρι τώρα. Ο Θεός, λέγει, είναι φιλάνθρωπος και όχι λίγο φιλάνθρωπος. Γι’ αυτό μην πεις: «Επόρνευσα, εμοίχευσα. Όλα τα φοβερά πράγματα τα έκανα, και όχι μια φορά, τα έκανα πολλές φορές. Και θα είναι δυνατόν τώρα να με συγχωρήσει; Είναι δυνατόν; Υπάρχει συγχώρηση; Πράγματι θα μπορέσει να μου δώσει αμνηστία; Να ξεχάσει ο Θεός εκείνο το οποίο εγώ έχω κάνει;» Άκου τι λέγει ο Ψαλμωδός: «Ὡς πολὺ τὸ πλῆθος τῆς χρηστότητός σου, Κύριε». Πολύ το πλήθος της χρηστότητός σου, της αγαθότητός σου, Κύριε. Πολύ το πλήθος. Ο Ιερός Χρυσόστομος χρησιμοποιεί μια άλλη εικόνα που είναι πολύ χαρακτηριστική και ενδεικτική του ελέους του Θεού. Τι είναι, λέγει, το έλεος του Θεού;

Το έλεος του Θεού σε σχέση με τις αμαρτίες σου είναι ένας ωκεανός και οι δικές σου οι αμαρτίες είναι μία σπίθα. Μπορεί ο ωκεανός να σβήσει τη σπίθα των αμαρτιών σου;

Ευχαριστώ. Θέλει απάντηση αυτό; Αυτονόητον. Τι λέγω, λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος; Ο ωκεανός έχει όρια, έχει παραλίες. Πάρετε τον Ατλαντικόν ωκεανό· έχει από τη μια μεριά και την Ευρώπη και την Αφρική και από την άλλη μεριά και την Αμερική. Έχει όρια. Το έλεος του Θεού δεν έχει όρια. Νομίζω είναι πολύ καλό επιχείρημα για να δούμε ότι πράγματι το έλεος του Θεού είναι απροσμέτρητον. Μόνο θέλει έναν όρον.

Να μετανοήσεις. Αν δεν θέλεις, αν δεν μετανοήσεις και δεν θέλεις, το έλεος του Θεού εξαντλείται, διότι εξαντλείται η ιστορία. Ποτέ δεν το κάνουμε. Και τότε έρχεται η τιμωρία και η αιωνία κόλασις κλπ. Όχι λοιπόν ότι —γιατί κάποιος μπορούσε να πει αυτό— «μα να, εδώ ο Θεός περιμένει, περιμένει, περιμένει». Περιμένει, γιατί, προσέξτε, περιμένει σε όρια. Αυτό δεν έχει καμία σχέση με το έλεός Του. Το έλεός Του είναι άνευ ορίων. Δηλαδή, ό,τι και να κάνεις θα συγχωρεθείς. Εκεί είναι το θέμα. Αλλά από χρονικής πλευράς υπάρχουν όρια. Θα πω άλλη μια φορά: διότι όρια έχει η ιστορία. Θα τελειώσει η ιστορία, δεν μπορεί να είναι τα πράγματα ατέλευτα. Όρια έχει και η ανθρωπίνη ζωή, η ανθρωπίνη ιστορία. Και αυτοί τελειώνουν. Άρα πόσο θα περιμένει ο Θεός; Πρέπει λοιπόν να...

Δώσει μια έκβαση στο πράγμα, τιμωρία, δικαίωση, ό,τι είναι. Ώστε λοιπόν το απεριόριστο του ελέους βρίσκεται εις το μέγεθος των αμαρτιών σου. Εκεί είναι. Προσέξτε όμως: «Οὐ νικᾷ σου τὰ συναχθέντα ἁμαρτήματα τὸ πλῆθος τῶν οἰκτιρμῶν τοῦ Θεοῦ· οὐ νικᾷ σου τὰ τραύματα τὴν ἀρχιατρικὴν ἐμπειρίαν. Δὸς μόνον σεαυτὸν μετὰ πίστεως». Τίποτα δεν μπορεί να νικήσει ούτε το πλήθος των οικτιρμών του Θεού, οι δικές σου αμαρτίες, ούτε ακόμα και την αρχιατρική Του. Αρχίατρος ο Θεός. Σε θεραπεύει. Αλλά μόνο ένα πράγμα: δώσε μόνον σε αυτόν μετά πίστεως. Δώσε τον εαυτό σου. Δώσε τον εαυτό σου. Δώσε τον εαυτό σου. Αυτό είναι το μεγάλο θέμα. «Λέγε τῷ ἰατρῷ τὸ πάθος». Πήγαινε, πες στον γιατρό την αρρώστια σου.

Ας πούμε ότι είναι κάποιος πολύ καλός γιατρός και δεν υπάρχει περίπτωση να μη θεραπεύσει κάτι. Όταν μένεις στο σπίτι σου και δεν πας στον γιατρό, έρχεται σε αντίθεση η συνέχεια της αρρώστιας σου με την αξία του ιατρού; Δεν πήγες να γίνεις καλά. Πώς μπορείς να πεις «ο γιατρός δεν θεραπεύει»; Πήγαινε και θα σε κάνει καλά. Από σένα εξαρτάται να πας στον γιατρό. Γι’ αυτόν τον λόγο λέγει εδώ: «Πες στον γιατρό την αρρώστια σου, το πάθος σου. Πες στον γιατρό την αρρώστια σου». Ειπέ και αυτός κατά τον Δαβίδ, όπως είπε και ο Δαβίδ: «Εἶπα, ἐξαγορεύσω κατ’ ἐμοῦ τὴν ἀνομίαν μου τῷ Κυρίῳ». Θα πω με θάρρος, με παρρησία στον Θεό την ανομία μου, αυτό που έκανα.

Θα ξέρετε όλοι σας τι έκανε ο Δαβίδ. Επειδή όμως τον αναφέρει λίγο πιο κάτω, δεν θα το πούμε σήμερα, γι’ αυτό ας μην αναφέρω πιο πολλά διά τον Δαβίδ, παρά μόνο ότι ο Δαβίδ μετά την αμαρτία του είπε: «Ἥμαρτον τῷ Κυρίῳ». Και πόσες φορές μέσα στους ψαλμούς του, έξω από το ότι συνέθεσε και τον 50ό ψαλμό, αλλά διάσπαρτοι στίχοι υπάρχουν μέσα στους ψαλμούς του, όσοι ανήκουν βέβαια στον Δαβίδ, που βλέπει κανένας τη μετάνοια αυτού του ανθρώπου. «Καὶ γενήσεται ἐπὶ σοὶ τὸ παραπλήσιον, τὸ ἑξῆς εἰρημένον· καὶ σὺ ἀφῆκας τὴν ἀσέβειαν τῆς καρδίας μου». Και θα γίνει με σένα ό,τι έγινε και με τον Δαβίδ, που λέγει ο Δαβίδ: «Εγώ σου είπα την αμαρτία μου και εσύ άφησες», δηλαδή συγχώρησες, «την ασέβεια της καρδιάς μου». Και συνεχίζει, παράγραφος 7, ζήτα.

Θέληση δίν θεού φιλανθρωπίαν, στή ο νεοστή εις την κατήχησιν ελλήνηθος. Θέλεις να δεις τη φιλανθρωπία του Θεού, συ που τώρα δα, καινούργιος, έχεις έρθει ως κατηχούμενος για να ακούσεις αυτά εδώ που λέμε τώρα; Θέλεις να δεις λοιπόν ποια είναι η φιλανθρωπία του Θεού; Άκουσε. «Θέλεις ἰδεῖν Θεοῦ φιλανθρωπίαν καὶ τῆς μακροθυμίας τὸ πλῆθος; Ἄκουσον περὶ τοῦ Ἀδάμ. Παρήκουσεν Ἀδάμ, ὁ πρωτόπλαστος, τοῦ Θεοῦ· ἆρ’ οὐκ ἠδύνατο τὸν θάνατον εὐθὺς ἐπαγαγεῖν; Ἀλλ’ ὅρα τί ποιεῖ ὁ φιλανθρωπότατος Κύριος· ἐκβάλλει μὲν αὐτὸν τοῦ Παραδείσου».

γάρ εκεί διατριβείς ανάξιωσιν δια την αμαρτίαν, κατοικίζει δε του παραδείσου κατέναντι. Ή να βλέπων όθεν εξέπεσε και εξ ίων και εις ία κατηνέχθει, λοιπόν εκ μετανοίας σωθεί». Πράγματι, ακούστε. Είπε ο Θεός στον Αδάμ: «ᾗ ἂν ἡμέρᾳ φάγητε, θανάτῳ ἀποθανεῖσθε». Προσέξτε, παρακαλώ, αυτή τη φρασούλα. «Την ημέρα που θα φάτε», έτσι δεν είναι το κείμενο των Εβδομήκοντα; «ᾗ ἂν ἡμέρᾳ φάγητε», την ημέρα που θα φάτε, «ἀποθανεῖσθε», θα πεθάνετε. Αλλά την ημέρα που έφαγαν τον καρπόν και τους εξεδίωξε ο Θεός από τον Παράδεισον, πέθαναν; Όχι. Ξέρετε πόσα χρόνια έζησε ο Αδάμ μετά από τον Παράδεισον;

Ενιακόσα 930 χρόνια. Εδώ ο Θεός τώρα τι κάνει; Ενώ είπε «την ημέρα που θα φάτε θα πεθάνετε», την ημέρα που θα φάτε θα πεθάνετε. Σας κάνει εντύπωση; Αυτό το επιχείρημα τώρα έχει ο Άγιος Κύριλος και λέγει ότι...

Όχι μόνον αυτό, αλλά και τον έβαλε απέναντι από τον Παράδεισο. Το λέγει έτσι η Αγία Γραφή, τον έβαλε απέναντι από τον Παράδεισο. Ο Παράδεισος, ως να ήταν ένας τόπος κλειστός, και τον βάζει απέναντι. Ένας τόπος που είχε μάντρα, ως να είχε μάντρα. Τον βάζει απέναντι και να τον βλέπει τον Παράδεισο. Δύο πράγματα ο Θεός τώρα αφήνει εδώ εις τον Αδάμ. Ξέρετε ποια; Αφήνει 930 χρόνια μετά από τη θλιβερή ημέρα της πτώσεώς του και τον βάζει και απέναντι να βλέπει τον Παράδεισο, τι έχασε. Γιατί, λέτε; Για να γεννηθεί μέσα στην ψυχή του η μετάνοια. Από τη μια να βλέπει τι έχασε και από την άλλη η πίστωση του χρόνου για να μετανοήσει. Και η Εκκλησία μας δέχεται, αγαπητοί μου, ότι ο Αδάμ μετενόησε. Γι’ αυτό...

Ο Αδάμ είναι εις τον Παράδεισον. Βέβαια δεν τιμάται ως Άγιος. Αλλά είναι εις τον Παράδεισον ο Αδάμ και η Εύα. Πώς εργάστηκε ο Θεός, η φιλανθρωπία του Θεού; Πώς εργάστηκε για να σωθεί ο Αδάμ; Ο Θεός δεν αντιφάσκει. Τους είπε: «Την ημέρα που θα φάτε θα πεθάνετε». Πέθαναν. Παρέτεινε, μακροθύμησε ο Θεός. Αλλά πέθανε ο Αδάμ και η Εύα. Εκεί το διορθώνει το πράγμα με την υπόσχεση ότι θα σαρκωθεί ο Υιός Του και θα έρθει να τους σώσει, να το πω έτσι γρήγορα γρήγορα. Και τους έσωσε. Γι’ αυτό βλέπουμε και στην εικονογραφία των Ορθοδόξων τον Κύριο να εγείρει τον Αδάμ και την Εύα στον Άδη και να τους παίρνει μαζί Του στον Παράδεισο.

Γιατί τους αφήνει τόσα χρόνια και γιατί ακόμα τους βάζει απέναντι; Για να γεννηθεί αυτή η μακροθυμία του, να δημιουργήσει τη μετάνοια. Βλέπετε μακροθυμία του Θεού. Βλέπετε, είναι καταπληκτικό. Σε άλλο παράδειγμα. «Ποῦ ἐστιν ὁ πρωτότοκος ἄνθρωπος, ἀδελφοκτόνος, κακῶν εὑρετής καὶ ἀρχηγὸς φόνων καὶ βάσκανος πρῶτος; Ἀλλ’ ἑλὼν τὸν ἀδελφόν, τί κατακρίνεται; Στένων καὶ τρέμων ἔσῃ ἐπὶ τῆς γῆς. Μέγα τὸ ἁμάρτημα καὶ μικρὰ ἡ καταδίκη». Και ο Κάιν, αυτός ο πρωτότοκος, αυτός ο αδελφοκτόνος, αυτός ο εφευρέτης των κακών, αυτός ο οποίος είναι ο πρώτος που έκανε φόνο, αυτός ο οποίος είναι βάσκανος, δηλαδή φθονερός. Όταν εφόνευσε τον αδελφό του, καταδικάζεται. Πώς καταδικάστηκε;

Τι είναι η καταδίκη του; Ακούσατε τι; «Στένων καὶ τρέμων ἔσῃ ἐπὶ τῆς γῆς». Θα στενάζεις και θα τρέμεις πάνω στη γη, θα κοιτάζεις μήπως κάποιος βρίσκεται να σε σκοτώσει και εσένα. Έχουμε εξάλλου λίγο παρακάτω και ένα ακόμη παράδειγμα, αλλά μην πάω γρήγορα, που έκανε κάποιος δύο φόνους, αλλά μην φύγω από το θέμα μου. Στένων και τρέμων, λοιπόν, στενάζοντας και τρέμοντας θα είσαι πάνω στη γη όσο ζεις. Τι λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλλος; Το αμάρτημά του ήταν μεγάλο. Γιατί μεγάλο; Σήμερα οι άνθρωποι δεν φονεύουν; Φονεύουν. Κάνουν μεγάλο αμάρτημα; Βέβαια κάνουν μεγάλο αμάρτημα. Το αμάρτημα όμως του Κάιν ήταν ασυγκρίτως μεγαλύτερο, διότι ήταν ο πρώτος που εφόνευσε και γίνεται ο εισηγητής

του φοβερού, του βδελυκτού αμαρτήματος του φόνου. Ο πρώτος, και μάλιστα υπό συνθήκες ποιες; Και μάλιστα όχι απλώς φονεύει τον αδελφό γιατί είχε κάποια διαφορά, αλλά διότι τον ζηλοτυπεί, επειδή ευαρεστεί ο αδελφός του στον Θεό. Είναι σαν να πάει να σκοτώσει έναν Άγιο επειδή είναι Άγιος, επειδή το έγκλημά του είναι αυτό, ότι είναι Άγιος, και πας και τον σκοτώνεις. Αυτό είναι ειδεχθέστατο έγκλημα. Φοβερόν. Παρά ταύτα, ενώ το αμάρτημά του είναι πολύ μεγάλο, ο Θεός τι κάνει εδώ; Του δίνει μικρή καταδίκη, να στενάζει και να τρέμει σε όλη του τη ζωή στη γη. Γιατί; Για να μετανοήσει. Βλέπετε; Για να μετανοήσει. Ο Κύριλλος παρακάτω:

φιλανθρωπία μενούν αληθώς και αυτοί θεού, αλλά έτσι μικρά προς τα επιφερόμενα. Η φιλανθρωπία λέγει του Θεού είναι μπροστά στην πραγματικότητα, συγγνώμη, φαίνεται μικρή ότι είναι η φιλανθρωπία του Θεού, ενώ είναι πάρα πολύ μεγάλη η φιλανθρωπία του Θεού και αληθινή. Λογάριασε, εκείνα τα οποία συνέβησαν στην εποχή του Νόε Λόγιασε, λόγισε γάρμοι τα επί Νόε Εκείνα που συνέβησαν στην εποχή του Νόε Ημαρτώνει οι γίγαντες και παρανομία πολύ τότε της γης κατεχήθη Και διατάφτει κατακλυσμός έμελλεν επέρχεστε Και το πεντακοσιωστό μενέτη την απειλείλε εκφέρει ο Θεός Το δε εξακοσιωστό των κατακλυσμών επήγαγε επί την γη Βλέπεις φιλανθρωπίας Θεού πλάτος

σε εκατόν παρακτηνωμένες χρόνους.

«Ὅπερ ἐποίησε τότε μετὰ τὴν ἑκατονταετίαν, οὐκ ἠδύνατο καὶ παραχρῆμα ποιῆσαι; Ἀλλ’ ἐπίτηδες παρέτεινε, διδοὺς ἔνδοσιν μετανοίας. Βλέπεις Θεοῦ ἀγαθότητα; Καὶ εἰ μετενόησαν οἱ τότε, οὐκ ἂν ἀπέτυχον τῆς τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίας». Στην εποχή του Νώε, ακούσατε αυτή την ιστορία. Τότε εκείνοι, λέγει, οι ονομαστοί άνθρωποι, οι γίγαντες, οι φοβεροί εκείνοι άνθρωποι, οι οποίοι ημάρτανον και είχαν μεταβληθεί σε σάρκες, όπως λέει η Αγία Γραφή, κατά τον λόγο του Κυρίου: «Οὐ μὴ καταμείνῃ τὸ πνεῦμά μου ἐπ’ αὐτοῖς διὰ τὸ εἶναι αὐτοὺς σάρκας». Και καταδικάζει ο Θεός τη γενεά εκείνη διά κατακλυσμού. Λέγει στον Νώε να κατασκευάσει μια κιβωτό, ώστε να σωθεί αυτός και η οικογένειά του, και ο Νώε αρχίζει να κατασκευάζει την Κιβωτό. Βέβαια η Κιβωτός ήταν πολύ μεγάλη, το πλήρωμα ολόκληρο.

Πολλά πατώματα. Τα μέσα βεβαίως της εποχής εκείνης για να κόψει κανείς ξύλο, να πλανίσει, να φτιάξει και τα λοιπά ήταν φυσικά υποτυπώδη, οπότε και αυτό συνετέλεσε στο να μακρύνει η κατασκευή της Κιβωτού. Ξέρετε πόσα χρόνια έφτιαχνε την Κιβωτό ο Νώε; Εκατό ολόκληρα χρόνια. Έλεγαν οι σύγχρονοι του Νώε, η γενεά του Νώε, οι οποίοι ήταν βέβαια περιορισμένοι, ήταν κάπου εκεί στη Μεσοποταμία. Θέλετε ένα αποδεικτικό στοιχείο ότι βρισκόμαστε στη Μεσοποταμία; Θα το πω έτσι, αποδεικτικό στοιχείο, απολογητικό ταυτοχρόνως. Ο Θεός τού είπε να αλείψει με πίσσα την Κιβωτό στα σημεία που ενώνονται τα ξύλα και γενικά να αλείψει πίσσα. Τι σημαίνει αυτό; Η περιοχή εκείνη είχε πίσσα, άσφαλτον, είναι γνωστό.

Ένα κατάλοιπο του πετρελαίου. Βρισκόμεθα εις το σημερινό Ιράκ, στη Μεσοποταμία, εκεί που είναι τα πετρέλαια σήμερα. Η πίσσα λοιπόν αφθονούσε, όπως ακριβώς η πίσσα και οι νάφθες. Οι νάφθες είναι υποπροϊόν του πετρελαίου. Είναι γνωστό ήδη στον Ναβουχοδονόσορα, στους Βαβυλωνίους. Με αυτό δεν τα έβαλαν τα στουπιά με πίσσα και με νάφθα και με κληματίδα, για να κάψουν καλά τον φούρνο, για να κάψουν τους τρεις παίδας; Το ενθυμείσθε αυτό. Απλώς σας το είπα έτσι για μια γνώση. Λοιπόν, εκατό χρόνια κατασκευάζει την Κιβωτό. Καταρχάς βέβαια, τι να θαυμάσεις; Την πίστη του Νώε. Εκατό χρόνια! Άραγε δεν του μπήκε κανένας λογισμός; Τι πράγμα είναι αυτό; Μήπως με κοροϊδεύει ο Θεός; Εκατό χρόνια να έρθει τώρα αυτό που μου είπε, ότι θα γίνει κατακλυσμός;

Ο δίκαιος Νώε δεν εσκέφθη τέτοιο πράγμα, όπως και εμείς, άμα κάναμε την ανάλυση του βιβλίου της Αποκαλύψεως, λέμε: θα συμβούν αυτά τα πράγματα. Προσέξτε, ούτε ο Νώε απίστησε ούτε ο Αβραάμ απίστησε ότι θα γίνει λαός από τους απογόνους του, λαός μέγας, και δεν είχε παιδιά ο Αβραάμ. Μεγάλο πράγμα αυτό. Αλλά ας αφήσουμε τον Νώε και ας δούμε τη γενεά του. Τι κάνει η γενεά του; Τι λέει η γενεά του; «Νώε, τι φτιάχνεις;» «Φτιάχνω κιβωτό». «Δηλαδή;» «Ο Θεός θα επιφέρει κατακλυσμό και θα μπούμε μέσα να γλιτώσουμε, γιατί θα πνίξει τον κόσμο».

«Με τα καλά σου;» Όπως τότε, λέγει, οι γαμπροί του Λωτ, που πήγε και τους είπε ότι θα βρέξει ο Θεός φωτιά και θειάφι να κατακάψει την πόλη, ενόμιζαν, γελούσαν τον Λωτ, ότι ο Λωτ

αστειεύεται, αστειεύεται. Έτσι και εδώ θα λέγανε: «Ο Νώε είναι πεντακοσίων ετών, τόσο ήταν, πεντακοσίων ετών, που τα ’χασε ο Νώε». Και όταν έγινε ο κατακλυσμός, ήταν ο Νώε εξακοσίων ετών. Αγαπητοί μου, ο Θεός άφησε εκατό χρόνια να γίνεται η Κιβωτός, για να τους δημιουργήσει ευκαιρία μετανοίας.

Δεν μετανόησαν. Και λέγει ο Άγιος Κύριλλος: Τι πιστεύετε; Εάν εκείνη η γενεά μετανοούσε, δεν θα τους συγχωρούσε ο Θεός; Κοιτάξτε πώς το λέει: «Ἄρα, ὅπερ ἐποίησε τότε μετὰ τὴν ἑκατονταετίαν, οὐκ ἠδύνατο καὶ παραχρῆμα ποιῆσαι;» Δεν μπορούσε να επιφέρει τον κατακλυσμό μόλις το είπε; Όχι. Βάζει εκατό χρόνια για να δώσει ευκαιρία μετανοίας. «Ἀλλ’ ἐπίτηδες παρέτεινε, διδοὺς ἔνδοσιν μετανοίας».

«Βλέπεις Θεοῦ ἀγαθότητα; Καὶ εἰ μετενόησαν οἱ τότε», και αν βεβαίως είχαν μετανοήσει οι τότε άνθρωποι, «οὐκ ἂν ἀπέτυχον τῆς τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίας». Δεν θα απετύγχανον από τη φιλανθρωπία του Θεού. Θα εσώζοντο, όπως εσώθησαν οι Νινευίτες, οι οποίοι μετανόησαν και δεν κατεστράφησαν. Βλέπετε λοιπόν ποια είναι η δύναμη της μετανοίας; Είναι πολύ μεγάλη η δύναμη της μετανοίας, αγαπητοί μου, που οφείλεται στην προαίρεσή μας. Ο Θεός μακροθυμεί, ο Θεός περιμένει, ο Θεός είναι έτοιμος να συγχωρήσει ό,τι και να κάνεις, όποιος και να είσαι. Διορθώνεσαι, αδελφέ μου, όποιος και να είσαι, διορθώνεσαι. Αλλά μόνο πήγαινε και πες στον Θεό, στο μυστήριο της εξομολογήσεως: «Κύριε, είμαι αυτός και αυτός και αυτός. Βοήθησέ με να σωθώ». Και τότε ο Θεός οπωσδήποτε

Αλλά τα παραδείγματα τα συνεχίζει ο Άγιος Κύριλλος, όχι πια σε λαούς αλλά σε πρόσωπα, για τα οποία, πρώτα ο Θεός, θα μιλήσουμε την ερχομένη Δευτέρα.