Catecheses of St Cyril 014 | 04-04-1983

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are in the second catechetical lecture of Saint Cyril of Jerusalem, at the second paragraph.

But someone may ask, “What, then, is sin? Is it a living being? Is it an angel? Is it a demon? What is this thing that acts within us?” It is not an enemy outside you, O man, fighting against you, but an evil shoot that springs from you and grows by your own free choice. Look rightly with your eyes, and desire will not arise. Do not seize what belongs to others, and theft lies dormant. Remember the Judgment, and neither fornication, nor adultery, nor murder, nor any other lawless deed will prevail over you. But when you forget God, then you begin to entertain evil thoughts and finally to commit lawless deeds.

This is a most beautiful paragraph, my dear ones. Let us give it our attention. As you will remember, last time we spoke about sin and evil: what evil is, and how evil exists only in our free choice. Here Saint Cyril broadens the discussion once again in order to address the subject of evil, and he insists strongly upon this point. He may return to it again, because in his time the question of evil was fiercely disputed in philosophy and had given rise, as you know, to dualism. The attempt to explain evil in the world produced...

philosophical systems built upon this dualism. All the philosophical systems of antiquity—and unfortunately no fewer of the more recent systems, though especially those of antiquity—are dualistic. All of them arose from man’s attempt to explain the presence of evil. What is evil, and why does evil exist? What is this evil? Is it an essence? Is it not an essence? Is it something alive? Is it not alive? And so forth. The Church was being affected by Gnosticism, because many Christians were being led astray and becoming Gnostics—that is, they were coming to believe in dualism—

and for this reason Saint Cyril insists so strongly here upon the question of evil’s presence. But do not imagine that this question belongs only to the past. It belongs to the present as well, and it will belong to every present age. I shall show you at once how dualism appears—that is, how people understand the presence of evil.

When we explain the presence of evil, we immediately tend to give a dualistic explanation. We ordinary people—pay attention here—ordinary people, and sometimes people with no education at all, encounter these ideas too. Whatever philosophy may teach eventually makes its way down among the people, where we find it expressed in popular forms. For example, when people regard...

Marriage as Unclean

when they regard the body as unclean and evil, as something opposed to the soul and the spirit, and therefore despise it; or when the ascesis they impose upon it is not truly ascesis. A little earlier, while answering questions, were we not speaking about bodily toil, exhaustion, the humbling of the body, and so forth? Here I must point out the difference between Christianity and the other religions—the pagan, worldly religions. Christian ascesis, or ascetic discipline, is never regarded as the killing of the body, but as the killing of the passions.

The Christian never wishes to kill the body. Other religions and philosophical systems regard the body as the source of evil. A person may say, for example, “The body is the source of evil. Ah, this stomach, always demanding what it demands! Ah, these sexual urges and what they demand! What am I asking for? What am I asking for! I know I must struggle, but I cannot; the flesh brings me down. The flesh, then, is an evil thing.” My brother, neither your stomach nor your sexual organs are at fault. None of these things is at fault, as we shall see. The evil lies elsewhere. The flesh itself is not to blame.

And so... precisely because this dualistic position exists...

people seek to kill their bodies, to torment them, and to constrain them. But that is not where the matter lies. Ascesis does not kill the body; it kills the passions. The body is a temple of God, as we shall see later—not today, perhaps next year, when we reach the fourth catechetical lecture, for example, where Saint Cyril speaks briefly about the body. He will return to the subject again later. The body is one of God’s wondrous creations. “What is this body,” he asks, “which so many people condemn? Does it lack anything?” This body, this creation of God, is a masterpiece. It is a temple of God, and the Apostle Paul will tell us that the body has become a member of Christ’s body.

The soul wanders and passes from body to body; they believed that it sought eventually to be set free and perfected through its prisons, through the various incarnations it would undergo in these successive embodiments, as we might call them. No, no—none of this. None of it. Matter is not evil. Evil does not reside in matter, nor does evil possess an essence.

I spoke to you about this last time, so I shall not repeat the beautiful teaching of Saint Diadochos of Photike. But Saint Cyril asks the question here and returns to it because the matter weighs heavily upon him and must be made clear. His catechumens must understand the meaning of evil very well indeed. He says: “Someone may ask, ‘What is sin? Is it something alive? Is it a living being? Is it perhaps an angel? Is it perhaps a demon? What is this thing that produces sin and evil within us? What is it that acts?’” And he answers: “It is not an enemy outside you, O man, fighting against you.” Evil is not an enemy that comes from outside...

to fight against you, “but an evil shoot that springs from you and grows by your own free choice.” Evil lies in your free choice; that is where it takes root and grows. Always remember: evil is not an essence. Evil belongs to free choice. It lies in my choosing between good and evil. If, in the act of choosing, I accept evil and then carry it out, evil still has no essence; rather, it is the manifestation of my own free choice. Free choice, we might say, is a faculty within man, and it acts now in one way and now in another. Evil, therefore, has no essence. Saint Cyril now offers some wonderfully practical counsel, because his pastoral concern is to help his catechumens—those preparing for illumination—to live the spiritual life. Listen to these beautiful words: “Look rightly with your eyes, and desire will not arise.” Look rightly with your eyes, and be assured that no sinful desire, no evil, will arise. If you permit me, these words deserve to be written on a little sign and looked at often. Yet allow me to add that, for a person to attain this, he must struggle throughout his entire life.

“Look rightly with your eyes,” he says, “and then desire will not arise.” If you ask me what “rightly” means, that is the crucial question: what does it mean to see rightly? The Lord was once asked when the Kingdom of God would come—the Kingdom of God within man, of course. For the Lord said that it does not come “with observation,” and that “the Kingdom of God is within you.” In his two epistles to the Corinthians, Saint Clement of Rome preserves some of the Lord’s unwritten sayings, which were handed down orally and, of course, are not recorded in Holy Scripture. In answer to the question of when the Kingdom of God would come, the Lord said:

A man looks at a woman, but not as a woman—simply as a human being. And a woman looks at a man, not as a man, but simply as a human being. What does this mean? Such a person sees rightly. He does not look at the other in terms of sex; he does not see the opposite sex, but the other human being. Then there is no possibility of desire developing. Each sees in the other simply another human being. Holy Scripture says that Adam and Eve were naked in Paradise. As I told you last night, giving a certain theological interpretation of the matter, they were not truly naked, but were clothed in the divinely woven glory of God...

in a divinely woven fabric, a divinely woven garment of divine glory. Scripture says that they were naked and were not ashamed. Do you know why? Because there was simplicity—divine simplicity. Even today, however, corrupt people appeal to simplicity. Someone presents himself to you shamelessly, and when you ask, “Why are you doing this?” he replies, “You are prudish; I am simply natural.” Forgive me, but what does it mean to say, “You are prudish; I am simply natural”? People invoke simplicity so casually. Simplicity is not merely a virtue; it is the culmination of all the virtues when they have reached their highest form. That is simplicity, and for this reason it is called holy simplicity. Have you really reached the summit of the virtues, so that you can claim to live in simplicity while presenting yourself shamelessly, provoking others and allowing yourself to be provoked? No, that is not simplicity. What, then, is simplicity? I have told you already, but let me express it in another way. As Saint Isaac the Syrian says, it means seeing the things of this world, or its forms—he literally says “the forms”—as they truly are. Listen: as they truly are. That is simplicity. Thank you.

Suppose there is an image of the sort people draw on walls—an obscene image. You understand what I mean: the so-called phallic images written or drawn in lavatories, here and there on walls, at school, in public toilets, and so forth. They are called phallic because they depict the phallus. Where does our mind go when we see them? It goes in that direction, and we are tempted. Can you look at such an image without being tempted? Can it mean nothing to you? If a very small child—take a two-year-old—sees naked people, will the child think anything of it? Absolutely nothing. That is simplicity. Simplicity means seeing something without your mind moving on to something else beyond it...

without altering what you see. That is called simplicity. Yet it is terribly difficult. My dear ones, man after the Fall cannot attain it easily. He struggles—he struggles tremendously—and perhaps great ascetics have reached a certain holy simplicity, though even there, we might say, within certain limits. So, can you look at a man or a woman, respectively, without seeing the man merely as male in relation to the woman, or the woman merely as female in relation to the man? Can you attain this? Then the Kingdom of God has come within you. It means seeing with simplicity and regarding the other as a brother or a sister. If you like, this is how it will be in the Kingdom of God. And if you like...

if we have not attained this in the present life, do not be alarmed—please, do not be alarmed. Neither will we be able to attain it there, because we will be unfit to enter the Kingdom of God. At death, our virtue becomes fixed as the spiritual condition we possessed here on earth. If we depart in chastity, if we depart in a state of struggling toward apatheia—take care: not having attained apatheia, or freedom from the passions, but struggling toward it—then we can enter the Kingdom of God, because we will possess the fitness to enter. Otherwise, we will not be fit to enter the Kingdom of God. This, then, is what the words “Look rightly with your eyes” mean: look rightly with your eyes, and then...

you will have nothing to desire. Let me give you another example. Why have I spoken only about matters of the flesh? Let us take another example. You go into a bank and watch people carrying out their transactions. There are even people with stacks of thousand-drachma notes, arranging and counting them. I do not know exactly how they handle them. We look at those thousands...

with apatheia, with freedom from the passions. In other words, you say, “What are thousand-drachma notes? They are pieces of printed paper.” You may say to me, “But they are backed by gold.” And what is gold? A yellow metal, while the metal of my cooking pots is white because it is called aluminum. That is all.

This, then, is what it means to see correctly. It is merely matter, nothing more. It serves a purpose. Just as my aluminum pot serves me for cooking my food, so, if I had gold, it would serve me for buying things at the market. That is its only use, nothing more. Can I look at money in this way? Because how would I look at it otherwise? With the worshipful devotion of a miser, of someone who loves money: money, money, money. If I see it that way, then I am not seeing correctly. That is why I must penetrate more deeply into the true nature of created things.

Great saints and philosophers, by penetrating into the true nature of created things, were able to value them properly. Consider Diogenes. You see, I am not using a Christian ascetic as my example, but a pagan, to help you understand that this is not simply a matter of Christ making me see things in this way. Even if my nous, my spiritual intellect, possesses only a little purity, I will see them clearly. If I can see them this way simply because I am a philosopher, how much more should I do so as a Christian? So, when Alexander came to Diogenes, he said to him—you all know this story—“I have heard that you are a great man, but I see you living here in great poverty. Shall I give you some money? You are a renowned philosopher, after all. What can I give you? What can I give you?” And Diogenes said to Alexander, when Alexander had conquered Athens:

“What I ask of you, you cannot give me.” “What is it?” “Move aside and give me the sunlight, because you are blocking it.” Alexander’s shadow had fallen over him and was hiding the sun. Diogenes wanted nothing but the sunlight; he wanted nothing else. He had assessed things rightly. He saw that material things had no real worth or importance—none at all. This is what it means to see correctly.

My beloved, if I see material things correctly, then tell me: is it difficult to keep the commandment, “You shall not covet anything that belongs to your neighbor”? There is no difficulty at all. Why should I desire the things that belong to my neighbor? They are nothing. Someone else has a beautiful garden filled with fragrant flowers. I sit outside and look at them. It is as though that garden were my own estate.

It is enough for me simply to see the flowers. In fact, I pay neither a gardener nor taxes; I merely enjoy the sight of them. Is that not enough for me? I see the parks, the sun, the mountains, and the snow when it falls—and how beautiful the snow is. I see the rain, which has its own beauty. I see the wind, which also has its beauty. I see the thunderbolts and flashes of lightning crossing the sky; they too have their beauty. The thunder also has its beauty. Everything has its own beauty. I can delight in all of it, because I see everything simply, as it truly is. Keep your eyes rightly directed, then. Saint Cyril says here, “See correctly,” and then no desire will arise within you. He explains this further, saying, “Do not seize what belongs to others.” Do not take another person’s possessions. Why should you seize them? “And the impulse to steal falls asleep”—it lies dormant.

If, he says, you do not seize what belongs to others, then the impulse to steal remains asleep and inactive, since you are not taking what belongs to others. But pay attention: at this point he remains within the Old Law, whereas in the first saying he goes on to the New Testament. What does this mean? It is not enough merely to refrain from taking what belongs to others; I must also see that those things have no true worth. They have no true worth, so why should I seize them? That is the reasoning. “Remember the judgment.” Oh, what a beautiful saying! Remember that there will be a judgment, “and neither fornication, nor adultery, nor murder, nor any other lawless act will prevail over you.” Remember that you will be judged, and then none of these sins will overcome you. God will judge me. This is what the Old Testament also says:

“Remember your Last Things,” remember that you will die, and you will never sin. Yet what is said here has only a negative character. It is negative in the sense that I refrain because I am afraid: “God will judge me.” That is not enough. We must also pass to the positive side: the thing itself is not worth desiring. Listen to me: whatever it may be, it is simply not worth my desire. Do you see a beautiful person? That person is beautiful; let him rejoice in his beauty. You can say simply—very simply indeed—“What beautiful people God creates!” Nothing more. Do not desire to sin with that person. Nothing more. It is very simple. Saint Basil the Great says, “Do you wish to see? Does a beautiful face stir temptation within you?”

Go very close and see the pores and the hairs. When you see them—as we used to say in our day—take a magnifying glass and examine the skin. Then you will say, “Is this what I fell in love with? Is this what I loved? Is this what stirred such an ugly feeling within me? This?” This is why I told you that we must penetrate deeply into the nature of created things. We must interpret them rightly, become conscious of what they are, and understand them. Then, my beloved, there will truly be no need to force ourselves. We will have understood that this is how we ought to conduct ourselves. And now pay attention to something very important, so that you may understand why crime exists today, and why it is continually increasing.

Someone said today, “Nowadays a man will kill you for twenty thousand drachmas.” I said nothing to him; he was a taxi driver. I wanted to tell him: not merely for twenty thousand drachmas, but for a simple misunderstanding. My brothers told me that a young man we know went to park his car somewhere—he is presently serving as a soldier. This happened just recently, within the last few days. He wanted to park, and another man wanted to park his own car in the same place, so they began arguing. “I arrived first.” “No, I arrived first to park here.” The other man pulled out a pocketknife and ruptured his spleen, and I do not know what else may have happened to him afterward. So it was not for twenty thousand drachmas, but for a trivial misunderstanding—a trivial, senseless misunderstanding. Human life has become so cheap.

It has fallen terribly in value, as though it were nothing. Human life means nothing anymore. And so you see people killing, murdering, robbing, and stealing in every possible way. You see them using drugs and engaging in all manner of schemes, perversions, lawlessness, filth, condemnation of others—anything you can imagine. Anything at all. And this is an offspring of the West.

Dostoevsky already describes an anarchist in one of his novels. Do you hear? He describes an anarchist with whom a dialogue takes place. I once read an excerpt, though I do not remember which of his books it came from. I have not read Dostoevsky’s works; I merely read in a magazine an excerpt containing this dialogue with an anarchist, and it dates from the previous century. Anarchism, then, was a phenomenon of the West, an offspring of the West. This is where rationalism led Europe: to anarchism. And what does anarchism mean? It means rejecting every authority and setting up each individual as his own authority. I reject your authority, whatever it may be,

and I set up the idol of my own authority. This, as I told you, arose in the West. It began when Luther, the Protestant, set out to reject the standing and authority of the Western Church. The Western Church, and particularly the popes, had committed terrible abuses. Luther therefore challenged the authority of Rome, and as a result introduced a new spirit into Europe: the spirit of questioning and rejection. Little by little, my beloved, this spirit took flesh and form and led to anarchism. The phenomenon of anarchism is therefore not new at all. It has deep roots, and it is a dreadful phenomenon, because no one knows how to cure it.

Its cause is this. One verse from Saint Cyril explains it completely: “But when you forget God, then you begin to think evil things and to commit lawless deeds.” That is all. That is the whole matter. When you begin to forget God, you begin to think wickedly and to carry out lawless acts. Then everything becomes permissible, because once the authority of God is removed, I make my own authority supreme and acknowledge no one else. But by then I have already entered into anarchy. Do you want us to avoid falling into anarchism? For it is well known that we Greeks have also begun to fall into it. Do you want us to preserve whatever can still be preserved? Here is the remedy.

Do not forget God. In other words, recognize God as your authority, and then every good thing will be found within you. Have you forgotten God? Then you will fall into anarchy. And because in Greece today we are forgetting God,

my beloved, we are beginning, as I have explained, to remove God from the family. What result do you expect when we create a new kind of family? Pay attention to what I said: a new kind of family. Today I heard the expression—the gentleman who said it to me may be present; yes, he is here—“Down with family rule.” Yes, “Down with family rule,” they say, as though the family were a regime like a dictatorship or some kind of tyranny. So, down with it; let us abolish the family. When such slogans begin to appear, it means that the family no longer possesses authority.

It is well known that the father is no longer regarded as a figure of authority within the family. The son will say to his father, “You know nothing. Get out of the way. Who pays any attention to you?” Thus the father has no authority, and neither does the mother. And the poor schoolteacher—what the teacher has to endure in school today! Yet some bad teachers have helped create this situation. Sadly, they are not merely a few; there are quite a number of bad teachers who foster this situation within the school. They seek to create a rejection of authority. The schoolteacher, then, is no longer an authority. The secondary-school teachers—and what they too must endure—are no longer authorities in the school. Yet they have also contributed to the evil now taking place. The teachers too have helped bring about this evil, though not all of them.

The good teachers, who do not contribute to the evil, taste its consequences and suffer—truly, they suffer. Do you want more examples? Those who govern no longer possess authority either. And the efforts of those who labor today to destroy every authority turn back upon their own heads. The priest has no authority today; he is no longer regarded as an authority. The bishop and the Archbishop are no longer authorities. But now something else is being attempted. Christ is no longer an authority. Christ is no longer an authority. The Gospel is no longer an authority. We accept only a few little moral teachings from it, and even these with reservations—nothing more. It is not an authority. People say, “But how do I know that? How do I know whether it is true?”

The very fact that we say, “How do I know that?”—to use the popular expression of ordinary people—means that the Gospel too is no longer an authority today. In other words, God is no longer an authority. When we remove God from our lives, we make ourselves the sole authority. We imagine that whatever we ourselves say is authoritative, and then everything becomes permissible. Every evil is permitted, culminating in the greatest evil: anarchy. Do you imagine that, before very long, if we continue galloping toward evil at this rate—it is now half past nine—we will still be able to remain outdoors in the streets at this hour? Or will we be locking ourselves inside our homes from six o’clock onward?

There was a time when the Germans confined us to our homes from six o’clock, at sunset. Now we shall confine ourselves. It would be no surprise. In the great cities of America, people already shut themselves in their homes very early because they are afraid. And who knows what else we shall see, or where we shall end up? All this, my dear ones, shows that we truly have cast God out. Everything is permitted. I once told you a story about a French minister who went to the Pyrenees for his summer holiday. At the hotel where he was to stay, he called the innkeeper over so that he could pay in advance. He said, “I shall stay for ten days. How much do I owe you?” The innkeeper told him the amount, and he paid it. Then the innkeeper asked, “Minister, shall I give you a receipt?”

He replied, “There is no need, no need. God sees us.” The innkeeper asked, “Do you believe in God?” “Why, of course I believe in God,” said the minister. “But I do not believe in God,” said the innkeeper. “Then please send me a receipt.” For if you do not believe in God, what restraint is left for you in such a matter? If you neither fear nor believe in God, then there is no fear of God. And when there is no fear of God, every evil—fraud and everything else—becomes possible for you. As you have seen, my dear ones, this short second paragraph contained a good deal of spiritual nourishment and richness, which I very much hope will edify us. We now come to the third paragraph: “You are not the only originator of this matter...”

“There is also another, a most wicked instigator: the devil. He does indeed make suggestions, but he does not forcibly prevail over those who refuse to obey him. Therefore Ecclesiastes says, ‘If the spirit of the ruler rises against you, do not leave your place.’ If you shut your door and keep him far from you, he will not harm you. But if you carelessly welcome the recollection of desire, then through the logismoi, the intrusive thoughts, he plants roots within you, binds your understanding, and drags you down into a pit of evils.”

And so forth!

Here Saint Cyril wishes to show us, in a thoroughly Orthodox and most beautiful way, that the source of evil is always free choice, whether that free choice belongs to a human being, to an angel, or in general to any rational being. Since the angels are rational beings, they clearly possess free choice. Thus every free choice can become a source of either good or evil. And because the devil is a fallen angel—that is, a rational being—he is also free. For this reason, he too is a source of evil.

Evil. Thus we have two sources of evil: the human being and the devil. There is also a third source of evil, which is nothing other than, we might say, humanity in its collective form.

In essence, it is still the human being and the devil, but we commonly speak of three sources of evil. This third source, humanity in its collective form, is what we call the world. The world is also a source of evil. The world, however, consists of human beings considered collectively, as a mass, if you will. The world puts forward its evil free choice, and through the presence of evil it influences other people, those around it. Thus the world too is a source of evil. We might say, then, that there are three sources of evil: the human being himself, the devil, and the world. Saint Cyril says here that you are not the only originator of the matter we have been discussing—that is, of evil.

There is also another: the devil, who is a most wicked and terrible instigator. He too makes suggestions, but not by force; he acts only upon those who obey him. Here Saint Cyril uses a passage from Ecclesiastes as evidence. It is Ecclesiastes, chapter 10, verse 4: “If the spirit of the ruler rises against you, do not leave your place.” When he says, “If the spirit of the ruler rises against you,” he means the devil. In other words, if he comes to influence you, give him no place. Does this remind you of something in the New Testament, where the Apostle Paul says:

“Be angry,” but let your anger come to an end with the setting of the sun, so that you give no place to the devil. It is, we might say, the same manner of speaking: let us give no place to the devil. First, I must tell you that Saint Cyril writes much more about the devil further on, but we shall not discuss it today; we do not have time. Thank you. He says a great deal, including how evil began in the devil himself. In fact, this subject extends into the following paragraph. So do not think that we have said too little. We shall discuss only what is mentioned here in the third paragraph, and reserve the rest for another time. One important point is that the devil cannot impose himself by force; he can only persuade. In this...

We place our hope. The devil has no right to do this. To begin with, he is restrained by our very nature, because free choice is a formidable thing. Do you know how formidable free choice is? If you say no, and you mean it and believe it—even to martyrdom, even to the shedding of blood—you say no. That is the end of it. It is finished.

What more can be done beyond that? Nothing. No one can do anything. At that point you pass entirely into the power of God; you depart altogether from this present life. But the point is that the devil cannot compel you. At times the devil may cause certain forms of intimidation. He may create “force”—and I am placing the word “force” in quotation marks.

He may employ certain tricks, but in reality it is utterly impossible for him to impose himself by force.

He is not permitted to do so; it is utterly impossible. God does not permit it, and the very nature of free choice, as I told you, does not permit it either. I referred to this earlier. Force has no place there; it cannot be done. This, then, is what Saint Cyril says here: “He does indeed make suggestions, but he does not forcibly prevail over those who refuse to obey him.” If you are not persuaded by the devil, he can do absolutely nothing to you. Please hold fast to this; it is useful. Do you know how the devil begins? He comes and whispers an idea to you. He says, “Do this.” Or he brings an image before you, an image in your imagination. Then he tries to observe how you react to the image he has presented. How will you respond? And you know that even...

We human beings ourselves can judge another person’s reaction by presenting something to him. Let me present you with another image now. I can look at your faces and study how each person reacts to the image he sees, whether it is good, bad, repulsive—whatever it may be. A person always shows some reaction. It is utterly impossible to remain unaffected. So the devil watches how we react to the image he presents to us. Suppose it is an immoral image. He watches us. What did we do? Did we grimace? Did we show displeasure or pleasure? If he sees displeasure, and we turn our eyes elsewhere and withdraw them from the image he has presented, then the devil is left suspended, with nowhere to proceed. He may move the image and present it within another part of our field of vision, wherever we have turned our eyes—always noetically, of course, because this is taking place in the imagination.

We turn away from there as well and go elsewhere. We keep leaping from place to place. Do you know how a cat leaps from fence to fence when a dog is chasing it? It leaps from there to a tree, then to a fence, then to the roof tiles; it jumps from one place to another. In the same way, the imagination can keep leaping away.

The devil pursues us, trying to show us the image he desires. We do not want to see it. We saw it once, and we refuse to look at it any further. We resist. Then the devil can do nothing more. What else can he do? He sees that we have avoided it, and he gives up. He will return—it makes no difference—but at that moment he gives up. He departs because we gave him no place.

We left him no opening by which he might understand that he had a place to remain. But when we show pleasure in the image he has presented, he sees that we like it. Then he begins to colour it with his demonic paints and his demonic brush, using magnificent, paradisal, exotic colours. He sees that we are being drawn more and more toward the image he is painting for us. Then our thinking and our desire begin to be corrupted, and he observes the reactions even in our body. At that point he calls other demons as well, and then begin the...

Fiery darts, until we say, “I cannot bear it. I cannot resist. I cannot, I cannot bear it. I shall go and commit the sin.” My brother, the sin was not there by nature; it came afterward. What were we saying earlier? It is neither a living creature, nor an essence, nor an angel, nor anything else; it is not even a demon. The devil has evil in his free choice, as we shall see next time. Consequently, it came by way of suggestion. You did not drive it away at once, and it mastered you. That is all. Do not blame your nature, my brother, saying, “My nature is such that it cannot resist.” It is another matter if, through the repeated abuse of sin, you have made your nature prone to sin. That belongs to another paragraph. Thank you.

This tendency resembles the susceptibility of someone who has suffered an illness: he remains inclined toward that illness because he has already passed through it and still bears the weakness. What can we do? Yet we must not blame our nature. Our nature is not sinful. Many people say, “I was born this way.” No, my brother, you were not born this way. Others go even further and say, “God made me this way.” Would God make you this way and then demand an account of your sins? What would that make God? Is God self-contradictory? Is God unjust? No. You are responsible. The evil lies in your free choice. You were not watchful at the beginning; you accepted the devil’s suggestion, you were persuaded by what he presented to you, and now you rush forward...

Having given your consent, you draw the mistaken conclusion that your nature is to blame. Therefore—forgive me—“If you shut your door and keep him far from you, he will not harm you.” If you close your door and the devil remains at a distance, then he cannot harm you at all. What does it mean to close my door? Which door? How do I close it? The door of my house? My dear ones, there are times when we shall close the door of our house as well. If something is happening in the street or in our courtyard, we shall close the door of our house and the windows too. At times we shall even close our ears. We shall stop them for a while so that we do not hear something we ought not to hear. Above all, however, we must close the door of the soul. Listen to what is said at one point. It says...

Ezekiel or Jeremiah—I do not remember which—says, “Death has climbed in through the windows.” What are these windows? First, picture a building that is a tower. As you know, a tower has no windows low down, because windows there would make it vulnerable. So where would its windows be? Very high up. It would have little openings, small windows, at the very top, near the battlements. It is through these, Scripture says, that “death has climbed in.” The enemy climbs up a ladder, enters through those little windows, and gets inside. In the spiritual sense, these openings, these little windows, are our five senses.

This is how the Fathers of watchfulness understand and interpret it. These windows are our five senses, through which we communicate with the world outside us. Whatever comes into us from outside must pass through our hearing, sight, smell, taste, or touch. We must close these windows. We must close them. Have you realized that you are looking at something filthy in the street? Turn your eyes elsewhere. That means you have closed the little door of the sense of sight. Saint Nikodemos says in his book, the Handbook of Spiritual Counsel, that the eyes are great thieves. They stretch out hands, he says, and steal things that belong to others.

Unseen and unnoticed, they steal the beauty of others and covet their money; then, within the soul, these things become desire, envy, jealousy, and many other things. The eyes extend those enormous hands, seize things, and carry them into the soul. So close the little door. Do not sit among your companions listening to filthy jokes, obscene talk, and whatever else they call it. Do not allow your senses to make contact with anything that you know could harm you. My brother, do not get on the bus—especially a city bus—when you know it will be extremely crowded and that you may suffer harm there, because people will be pressed against you and you against them. I tell you these things because we hear of them and know that they happen. Do not get on the bus; walk instead! “But I am in a hurry!”

It is better to lose whatever it is you might lose than to lose your soul. Or leave on time—set out from home half an hour earlier and walk—if you know that you are in danger when you board the bus and people touch you or you touch them. This is what it means to close the little door of the sense of touch, and likewise with the other senses. Indeed, as Saint Nikodemos says, touch is the most troublesome of the senses, especially in matters of the flesh. But suppose the enemy unexpectedly leaps in through the little window. What does that mean? It means that, for a moment and against your will—you did not deliberately place yourself in such a situation—you saw something against your will or heard something against your will. Then listen to what Holy Scripture says.

“Guard your heart with every vigilance.” The phrase “with every vigilance” means with every kind of guarding—including guarding it through these windows. And why is it called death? I forgot to explain that. Because this is how death enters your life and your soul. When sin enters your soul through the senses, what is actually entering? Death is entering. For what is sin? It is death. Now, if something happens unexpectedly—for we are human—we cannot put on blinders, walk around without seeing, or put plugs in our ears. That is impossible. Nor can we block our nostrils so that we never smell something unpleasant or some fragrance that might provoke us. Sometimes people are tempted by a perfume. They smell a perfume and are troubled by it. Each person has an Achilles’ heel, a hidden gate through which the city of his soul may be captured.

We are watchful, but things do not always remain as calm as we would like. So the enemy has leapt in and entered. Ah, has the enemy entered in this way? Then this is the moment to obey the words, “Guard your heart with every vigilance.” Take care that this thing does not descend into your heart. Did you see something? Cast it out quickly. Do not let it take possession of your heart. That is all. The great battle will be fought there: do not let it descend into the heart; guard your heart. If the great struggle takes place there, as Saint Cyril says a little later, you will not need the fire brigade. I am adding the expression “fire brigade”; Saint Cyril speaks of fire, and I use the phrase to make his image more vivid. You will not need the fire brigade to extinguish your impulses.

You will need an axe, he says, a hatchet for cutting. But what will you cut? Which roots? Sin has already taken place there and has put down roots within you. Where are you running now? Where can you go now? Deal with it at the beginning—at the very beginning. Listen, my beloved: at the beginning we must make every effort to prevent even a single root from forming within the heart. “But if you carelessly receive the recollection of desire, it puts down roots within you through the logismoi, the intrusive thoughts; it binds your spiritual mind and drags you down into a pit of evils.” Here we see the self-confidence we sometimes have. If, he says, you accept it while telling yourself, “It does not matter; nothing will happen to me”—as some people say, “Nothing will happen to me”—then...

...if you receive the recollection of desire through the logismoi, the intrusive thoughts, roots begin to be planted. Tiny roots, little rootlets, enter within. And as he says shortly afterward, do not forget that roots can split even stones. Listen to his words: “But perhaps you say, ‘I am a believer.’” Ah, I am a believing person; nothing will happen to me. “And desire will not overcome me”; desire will not prevail within me. I am sound; I am strong. “Even if I think about these things frequently.” Do you not know that “a root, if it remains, can split even a stone”? Do you not know that a root can break a stone apart? My beloved, you have seen trees growing on mountain slopes.

There the roots pass through the rocks and split them apart. A root is a formidable thing; it has tremendous power. In the same way, if you allow roots to form within your soul, the evil that has taken root there will overthrow you. “Do not receive the seed, because it will tear your faith apart.” Do not receive the seed, because it will tear your faith apart. Do not read heretical books while saying, “I am strong.” Do not read the books of other religions while saying, “I am strong.” At some unguarded moment, these little roots will give rise to doubt. And doubt is the seed of the devil. “Before it blossoms, uproot the evil completely.” Before it blossoms, he says—before it takes root—cut it off! Cut off the evil!

“If you are careless at the beginning, later you will be busy looking for axes and fire.” Do not be lazy at the beginning and then go searching for fire—we said, the fire brigade—and an axe with which to cut the roots away. “Treat an eye infection promptly when it begins, lest you become blind and only then seek physicians.” So, when your eye first begins to hurt, go to the doctor; do not wait until you are blind and only then seek a doctor. As you understand, my beloved, we must cut evil off at the very beginning. The devil suggests it to us, but he has no power to establish it within us. Whether we ultimately accept it depends on us. Therefore, let us struggle never to accept the evil that Satan suggests to us.

Ευρισκόμεθα εις την δευτέραν κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου Ιεροσολύμων, εις την δευτέραν παράγραφον.

Αλλερίτης, τίποτε άρα εστιν η αμαρτία, ζώων εστιν, άγγελος εστιν, δαίμον εστιν, ποιες τι τούτο το ενεργούν, ουκ έστιν εκθρός έξω θέν, άνθρωπε καταγωνιζόμενος, αλλά βλάστημα κακών αυτοπροαιρέτως αυξάνων από σου. Ορτής βλέπεται η σώμασή σου και ουκ έρθει η επιθυμία. Μη άρπαζε τα αλότρια και αρπαγεί και κοίμητε. Μνημόνευε της κρίσεως και ούτε πορνία, ούτε μοιχία, ούτε φόνος, ουδέ τι των παρανομημάτων ισχύσει παρασύ. Όταν δε επιλάθη του Θεού τότε λοιπόν αρχιλογίζεστε πονηρά και στην τελήν παράνομα.

Μια ωραιοτάτη παράγραφος είναι αυτή, αγαπητοί μου, ας την προσέξουμε. Όπως θα θυμόσαστε, την περασμένη φορά είχαμε μιλήσει για το θέμα της αμαρτίας και του κακού. Τι είναι το κακόν και ότι το κακόν δεν υπάρχει παρά μόνο εις την προαίρεση. Εδώ κάνει πάλι ένα πλάτεμα για να αναφερθεί στο θέμα του κακού και επιμένει πολύ στο σημείο αυτό ο Άγιος Κύριλλος. Ίσως κι άλλες φορές θα επανέλθει, επειδή το θέμα αυτό του κακού την εποχή εκείνη ήταν, από φιλοσοφικής πλευράς, ένα επίμαχο θέμα και είχε δημιουργήσει, όπως το γνωρίζετε, την δυαρχία. Η ερμηνεία του κακού μέσα στον κόσμο δημιούργησε...

φιλοσοφικά συστήματα, αυτήν την δυαρχία. Όλα τα φιλοσοφικά συστήματα της αρχαιότητος, όχι ολιγότερο δυστυχώς και τα νεότερα φιλοσοφικά συστήματα, αλλά προπαντός της αρχαιότητος, είναι δυαρχικά. Και όλα αυτά στην προσπάθεια του ανθρώπου να ερμηνεύσει την παρουσία του κακού. Τι είναι το κακόν και γιατί υπάρχει το κακόν; Τι είναι αυτό το κακόν; Είναι ουσία; Δεν είναι ουσία; Είναι κάτι ζωντανό; Δεν είναι κάτι ζωντανό; Και ούτω καθεξής. Γι’ αυτόν τον λόγο, επειδή εδέχετο η Εκκλησία τις επιδράσεις του γνωστικισμού —και τις εδέχετο διότι πολλοί χριστιανοί παρεσύροντο και εγίνοντο γνωστικοί, δηλαδή πίστευαν στη δυαρχία—

γι’ αυτόν τον λόγο επιμένει πολύ εδώ ο Άγιος Κύριλλος στο θέμα της παρουσίας του κακού. Αλλά μην νομίσετε ότι το θέμα αυτό ανήκει στο παρελθόν. Είναι ένα θέμα το οποίο ανήκει και εις το παρόν και θα ανήκει πάντοτε εις το εκάστοτε παρόν. Εγώ θα σας αναφέρω αμέσως, αμέσως, το θέμα της δυαρχίας, δηλαδή την παρουσία του κακού.

Την ερμηνεία της δυαρχίας, δηλαδή ερμηνεύοντας την παρουσία του κακού, αμέσως δίνουμε εξήγηση δυαρχική. Εμείς οι απλοί άνθρωποι, προσέξτε με, οι απλοί άνθρωποι, κάποτε δε και εντελώς αγράμματοι άνθρωποι, γιατί αυτά τα πράγματα, όλα εκείνα τα οποία μπορεί η φιλοσοφία να λέγει, αυτά κατεβαίνουν στον λαό και τα βρίσκουμε με λαϊκό τρόπο, τα βρίσκουμε. Όταν, επί παραδείγματι, θεωρούν

Ο Γάμων Ακάθαρτον

θεωρούν το σώμα ακάθαρτον και κακόν, ως στρεφόμενον εναντίον της ψυχής, του πνεύματος, και το υποτιμούν το σώμα, ή ακόμη η άσκηση στην οποία επιβάλλουν δεν είναι άσκησις. Προηγουμένως δεν λέγαμε, στο θέμα των αποριών, περί σωματικού κόπου και εξουθενώσεως και ταπεινώσεως του σώματος κ.λπ.; Εδώ πρέπει να σας σημειώσω ότι η άσκηση —εδώ είναι η διαφορά στον Χριστιανισμό με τα άλλα θρησκεύματα, τα ειδωλολατρικά, τα εγκόσμια θρησκεύματα— ότι την άσκηση δεν τη θεωρεί ποτέ σωματοκτόνον, αλλά παθοκτόνον.

Ποτέ δεν θέλει ο χριστιανός να σκοτώσει το σώμα. Οι άλλες θρησκείες και τα φιλοσοφικά συστήματα θεωρούν το σώμα ως πηγή του κακού. «Πηγή του κακού», λέει, επί παραδείγματι, ο άνθρωπος. «Αχ, αυτή η κοιλιά που ζητάει αυτά που ζητάει. Αχ, αυτά τα αφροδίσια τι ζητούν! Δηλαδή ο αφροδισιασμός. Τι ζητώ, τι ζητώ! Ξέρω να αγωνιστώ, αλλά δεν μπορώ· η σάρκα με ρίχνει. Κακό πράγμα λοιπόν η σάρκα». Αδελφέ μου, ούτε η κοιλιά σου φταίει ούτε τα γεννητικά σου όργανα φταίνε. Τίποτα δεν φταίει από αυτά, όπως θα δούμε στη συνέχεια. Αλλού είναι το κακό. Δεν φταίει αυτή η ίδια η σάρκα.

Έτσι... Έτσι, επειδή ακριβώς υπάρχει αυτή η δυαρχική θέσις,

οι άνθρωποι θέλουν να σκοτώσουν το σώμα τους, να το καυτηριάσουν, να το περιορίσουν. Δεν είναι εκεί το πράγμα. Δεν είναι σωματοκτόνος η άσκηση, παθοκτόνος είναι. Το σώμα είναι ναός του Θεού, όπως θα δούμε στη συνέχεια· όχι σήμερα, ίσως του χρόνου, που αναφέρεται στην τετάρτη, επί παραδείγματι, κατήχηση, που αναφέρεται στο σώμα ο Άγιος Κύριλλος περιληπτικά, γιατί θα επανέλθει και αργότερα στο θέμα του σώματος. Είναι δημιούργημα του Θεού από τα θαυμάσια. «Τι είναι», λέει, «αυτό το σώμα που το κατηγορούν πολλοί; Του λείπει τίποτε; Αριστούργημα είναι αυτό το σώμα, το δημιούργημα αυτό του Θεού, και είναι ναός του Θεού και έγινε μέλος του σώματος του Χριστού το σώμα», θα πει ο Απόστολος Παύλος.

Δευτέρα Παρουσία, Ευαγγελισμός, Ανάσταση, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Αποκάλυψη, Ανάσταση, Ανάσταση, Αποκάλυψη. Περιπλανάται η ψυχή, μεταπηδά από σώμα σε σώμα· ζητούσαν να ελευθερωθεί κάποτε και να τελειοποιηθεί διαμέσου των φυλακών της, των ποικίλων εκείνων ενσαρκώσεων που θα υφίσταται μέσα στις ποικίλες αυτές, θα λέγαμε, σαρκώσεις της. Όχι, όχι, τίποτα από όλα αυτά. Τίποτα από όλα αυτά. Η ύλη δεν είναι κακή. Δεν εδράζει το κακό στην ύλη. Ούτε έχει ουσία το κακό.

Σας έλεγα από την περασμένη φορά, να μην επαναλάβω, που αναφέρει ωραιότατα ο Άγιος Διάδοχος Φωτικής. Αλλά εδώ, ρωτάει όμως, γιατί επανέρχεται ο Άγιος Κύριλλος, τον καίει το θέμα, επειδή πρέπει να το ξεκαθαρίσει αυτό το πράγμα. Οι κατηχούμενοί του πρέπει να το καταλάβουν πολύ καλά, πάρα πολύ καλά, την έννοια του κακού. Και λέει: «Θα πει κάποιος, τι πράγμα είναι η αμαρτία; Είναι κάτι ζωντανό; Ζῷόν ἐστι; Είναι κάτι ζωντανό; Μήπως είναι άγγελος; Μήπως είναι δαίμων; Τι είναι εκείνο το οποίο ενεργεί σε εμάς την αμαρτία, το κακό; Τί ἐστι τοῦτο τὸ ἐνεργοῦν;» Και λέγει: «Οὐκ ἔστιν ἐχθρὸς ἔξωθέν σου, ἄνθρωπε, καταγωνιζόμενος». Δεν υπάρχει, άνθρωπε, εχθρός, το κακό δηλαδή, που έρχεται απ’ έξω

να αγωνιστεί εναντίον σου, «ἀλλὰ βλάστημα κακὸν αὐτοπροαιρέτως αὐξάνον ἀπὸ σοῦ». Είναι στην προαίρεσή σου το κακό· εκεί φυτρώνει, εκεί αναπτύσσεται, είναι στην προαίρεση. Το κακό, να το θυμόσαστε πάντοτε, ουσία δεν είναι. Το κακό ανήκει στην προαίρεση. Είναι στο να διαλέξω το καλό από το κακό. Στην προσπάθειά μου να διαλέξω, εάν δεχθώ το κακό τότε και επιτελέσω το κακό, τότε το κακό δεν έχει ουσία, αλλά είναι θέμα εκδηλώσεως της ιδίας μου της προαιρέσεως. Η προαίρεσις, ας το πούμε, είναι ένα όργανο μέσα στον άνθρωπο και αναλόγως ενεργεί, άλλοτε μεν ούτως, άλλοτε δε ούτως. Έτσι λοιπόν το κακό δεν έχει ουσία. Και λέγει τώρα εδώ, ωραιότατα, πρακτικά πράγματα, διότι αυτό τον ενδιαφέρει τον Άγιο Κύριλλο, ποιμαντικά να βοηθήσει τους κατηχουμένους του, τους φωτιζομένους εδώ, να τους βοηθήσει να ζήσουν πνευματική ζωή. Ακούστε τι ωραία πράγματα: «Ὀρθῶς βλέπε τοῖς ὀφθαλμοῖς σου, καὶ οὐκ ἐγείρεται ἐπιθυμία». Βλέπε σωστά με τα μάτια σου και να είσαι σίγουρος: επιθυμία δεν υπάρχει, κακό δεν υπάρχει. Αυτό, επιτρέψατέ μου, να το κάνει κανείς μια πινακιδούλα και να το βλέπει συχνά. Μόνο που ακόμη θα μου επιτρέψετε να πω ότι για να το κατορθώσει ένας άνθρωπος πρέπει να αγωνίζεται μια ζωή ολόκληρη.

Βλέπε, λέγει, σωστά με τα μάτια σου και τότε επιθυμία δεν υπάρχει. Αν με ρωτήσετε τι θα πει σωστά, αυτό είναι τώρα το επίμαχο: τι θα πει να βλέπω σωστά; Κάποτε ρωτήθηκε ο Κύριος πότε έρχεται η Βασιλεία του Θεού. Η Βασιλεία του Θεού μέσα στον άνθρωπο, εννοείται. Διότι «μετὰ παρατηρήσεως» δεν έρχεται, είπε ο Κύριος, και «ἡ Βασιλεία τοῦ Θεοῦ ἐντὸς ὑμῶν ἐστιν». Διασώζει λοιπόν ο Άγιος Κλήμης Ρώμης στις δύο του επιστολές προς Κορινθίους, διασώζει τα λεγόμενα άγραφα λόγια του Κυρίου, τα οποία προφορικά διασώθησαν και τα οποία βεβαίως δεν είναι καταχωρημένα μέσα στην Αγία Γραφή, και απήντησε ο Κύριος στην ερώτηση πότε έρχεται η Βασιλεία του Θεού και είπε:

Βλέπει, λέγει, ο άνδρας τη γυναίκα, ούτε σαν γυναίκα, τίποτα, απλώς σαν άνθρωπο. Και όταν η γυναίκα βλέπει τον άνδρα, όχι σαν άνδρα, αλλά απλώς σαν άνθρωπο. Τι σημαίνει αυτό; Βλέπει ορθά. Δεν βλέπει από πλευράς φύλου —το «φυ» με ύψιλον, με ένα λάμδα— δηλαδή δεν βλέπει το άλλο φύλο, αλλά βλέπει τον άλλον άνθρωπο. Δεν υπάρχει περίπτωση να αναπτυχθεί καμία επιθυμία. Και εις τούτο βλέπει στον άλλον άνθρωπο και εις το άλλο. Εκείνο που λέγει η Αγία Γραφή, ότι ο Αδάμ και η Εύα ήσαν γυμνοί στον Παράδεισον, όπως σας έλεγα χθες το βράδυ με μια κάποια θεολογική τοποθέτηση του θέματος, ότι δεν ήσαν γυμνοί αλλά ήσαν ενδεδυμένοι με τη θεοΰφαντο θεία δόξα,

θεοΰφαντο ύφασμα, θεοΰφαντο στολή της Θείας Δόξης. Λέγει εκεί ότι ήσαν γυμνοί και οὐκ ᾐσχύνοντο, δεν εντρέποντο. Ξέρετε γιατί; Υπήρχε η απλότης, η θεία απλότης. Η απλότης και σήμερα επικαλείται από τους διεφθαρμένους ανθρώπους. Σου δίνεται μπροστά σου ξετσίπωτα και, όταν του πεις «Γιατί το κάνεις αυτό;», εκείνος απαντά: «Εσύ είσαι σεμνότυφος και εγώ είμαι απλός». Ορίστε, με συγχωρείτε. Τι θα πει «εσύ είσαι σεμνότυφος και εγώ είμαι απλός»; Επικαλούνται με τόση ευκολία το θέμα της απλότητας. Το θέμα της απλότητος είναι όχι απλώς αρετή, αλλά η συνισταμένη πασών των αρετών, εις το ακρότατον της μορφής των. Αυτό είναι η απλότης. Γι’ αυτό λέγεται Αγία Απλότης. Και εσύ έφθασες εις το ακρότατον των αρετών και λέγεις ότι ζεις την απλότητα και ξετσίπωτα μου δίνεσαι και προκαλείς και προκαλείσαι; Όχι λοιπόν, δεν είναι το πράγμα εκεί. Τι είναι δε απλότης; Σας είπα, αλλά να σας το πω και τώρα κάπως αλλιώς. Όπως λέγει ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος, το να βλέπεις τα πράγματα του κόσμου τούτου ή τα σχήματα —λέει «τα σχήματα» μάλιστα επί λέξει— όπως είναι. Ακούστε: όπως είναι. Αυτό είναι η απλότης. Ευχαριστούμε.

Σχήμα από εκείνα που φτιάχνουμε στους τοίχους, πρόστυχα σχήματα. Μάλιστα, θα με καταλάβετε, τα λεγόμενα φαλλικά σχήματα που γράφονται, ζωγραφίζονται στα αποχωρητήρια, από εδώ και από εκεί, στους τοίχους, στο σχολείο, στα δημόσια ουρητήρια κ.λπ. Τα λεγόμενα φαλλικά —φαλλός, φαλλικά σχήματα. Το μυαλό μας πού πηγαίνει; Εκεί που πηγαίνει και πειραζόμαστε. Μπορείς να δεις ένα σχήμα χωρίς να πειραχθείς; Τίποτα. Ένα μικρό παιδί, όταν δει —πάρτε ένα παιδάκι δύο ετών— αν δει γυμνούς ανθρώπους, θα σκεφτεί τίποτα; Απολύτως τίποτα. Αυτό είναι η απλότητα. Αυτό είναι η απλότητα: να βλέπεις οτιδήποτε και το μυαλό σου να μην πηγαίνει σε κάτι άλλο, παραπέρα,

μην αλλάζεις εκείνο το οποίο βλέπεις. Αυτό λέγεται απλότητα. Είναι όμως τρομερά δύσκολο. Ο μεταπτωτικός άνθρωπος, αγαπητοί μου, αυτό δεν μπορεί να το επιτύχει. Αγωνίες Αγωνίζεται, φοβερά αγωνίζεται, και μεγάλοι ασκηταί ίσως να έφτασαν σε μια αγία απλότητα, αλλά και εκεί, θα λέγαμε, υπό κάποιους περιορισμούς. Λοιπόν, το να βλέπεις τον άνδρα ή τη γυναίκα, αντιστοίχως, και να μην τον βλέπεις ούτε ως άνδρα, τον άνδρα ως προς τη γυναίκα, ούτε τη γυναίκα ως γυναίκα ως προς τον άνδρα. Μπορείς, λέει, να το πετύχεις αυτό; Τότε ήρθε η Βασιλεία του Θεού μέσα σου. Δηλαδή να βλέπεις με απλότητα, να είναι αδελφός, αδελφή. Αν το θέλετε, αυτό θα υπάρξει στη Βασιλεία του Θεού. Αν το θέλετε,

δεν πετύχαμε αυτό από την παρούσα ζωή, μη τρομάζετε, παρακαλώ, μη τρομάζετε. Ούτε εκεί θα μπορέσουμε να το επιτύχουμε, γιατί θα είμαστε ακατάλληλοι να μπούμε στη Βασιλεία του Θεού, επειδή η αρετή μας εδώ, στον κόσμο αυτόν, παγιώνεται με τον θάνατο και είναι εκείνη η ψυχική κατάσταση που είχαμε εδώ στη γη. Αν φύγαμε με αγνεία, εάν φύγαμε με κατάσταση κάποιας αγωνιζομένης απαθείας —προσέξτε, όχι απαθείας, που, τέλος πάντων, αγωνιζομένης απαθείας— τότε μπορούμε να μπούμε στη Βασιλεία του Θεού, διότι θα έχουμε καταλληλότητα για να μπούμε. Αλλιώτικα δεν έχουμε καταλληλότητα να μπούμε στη Βασιλεία του Θεού. Έτσι θα λέγαμε εδώ ότι αυτό θα πει «Ὀρθῶς βλέπε τοῖς ὀφθαλμοῖς σου»: βλέπε με τα μάτια σου σωστά και τότε

δεν έχεις τίποτα να επιθυμήσεις. Να σας πω ένα άλλο παράδειγμα. Γιατί πήρα μόνο τα σαρκικά θέματα; Να σας πάρω τώρα ένα άλλο παράδειγμα. Είσαι, πας σε μια τράπεζα και βλέπεις εκεί πώς συναλλάσσονται οι άνθρωποι. Μάλιστα, υπάρχουν και κάτι άνθρωποι που έχουν χιλιάρικα, στίβες εκεί, και τα διευθετούν. Δεν ξέρω πώς τα βάζουν αυτά. Βλέπουμε τα χιλιάρικα κατά...

με απάθεια. Δηλαδή να πείτε: «Τι είναι τα χιλιάρικα; Είναι χαρτιά τυπωμένα». Μα θα μου πείτε: «Έχουν αντίκρισμα τον χρυσό». Και τι είναι ο χρυσός; Μέταλλον το οποίο είναι κίτρινο, ενώ των κατσαρολών μου είναι άσπρο, γιατί λέγεται αλουμίνιο. Τίποτα.

Με... Δηλαδή αυτό θα πει βλέπω σωστά. Είναι ύλη, τίποτα. Με εξυπηρετεί. Ε, όπως με εξυπηρετεί η αλουμινένια κατσαρόλα μου για να μαγειρέψω το φαΐ μου, έτσι και αν είχα χρυσόν, να πάω στην αγορά να ψωνίσω. Μόνο αυτό με εξυπηρετεί, τίποτα άλλο. Μπορώ λοιπόν να δω τα χρήματα έτσι, γιατί αν τα δω αλλιώτικα, πώς; Με εκείνη τη λατρεία που έχει ο φιλάργυρος άνθρωπος, ο φιλοχρήματος άνθρωπος: λεφτά, λεφτά, λεφτά. Αν το δω έτσι, τότε δεν βλέπω σωστά. Αλλά γι' αυτό είναι ανάγκη να διεισδύω και εις την φύση των όντων.

Μεγάλοι Άγιοι και φιλόσοφοι, εισδύοντες εις την φύση των όντων, μπορούσαν να εκτιμούν αναλόγως. Ο Διογένης —βλέπετε, δεν χρησιμοποιώ χριστιανόν ασκητήν, χρησιμοποιώ ειδωλολάτρη— για να σας βοηθήσω να καταλάβετε ότι δεν είναι θέμα να με κάνει ο Χριστός να το βλέπω έτσι. Ακόμη κι αν έχω λίγο καθαρό νου, θα το δω. Εάν λοιπόν και μόνο γιατί είμαι φιλόσοφος το βλέπω έτσι, πόσο περισσότερο αν είμαι χριστιανός. Ο Διογένης λοιπόν, όταν ήρθε ο Αλέξανδρος και του λέει —το ξέρετε όλοι σας αυτό— του λέει: «Έμαθα για σένα ότι είσαι σπουδαίος, αλλά σε βλέπω πολύ φτωχό εδώ πέρα. Να σου δώσω μερικά χρήματα; Ξέρω εγώ, είσαι δοξασμένος φιλόσοφος. Τι μπορώ να σου δώσω; Τι μπορώ να σου δώσω;» Και του λέει ο Διογένης του Αλεξάνδρου, όταν κατέκτησε την Αθήνα:

«Αυτό που εγώ σου ζητώ δεν μπορείς να μου το δώσεις». «Τι;» «Άντε, κάνε στην μπάντα, να μου δώσεις τον ήλιο, γιατί τον ήλιο μου κρύβεις τώρα». Ήταν η σκιά του Αλεξάνδρου προς αυτόν και του έκρυβε τον ήλιο. Και ο Διογένης δεν ήθελε παρά τον ήλιο, δεν ήθελε τίποτα άλλο. Γιατί είχε εκτιμήσει τα πράγματα, έβλεπε ότι τα υλικά πράγματα δεν έχουν αξία, δεν έχουν σημασία, δεν έχουν σημασία, τίποτα. Αυτό θα πει βλέπω ορθά.

Αν, αγαπητοί μου, στα υλικά πράγματα βλέπω ορθά, τότε πέστε μου, υπάρχει βία να τηρήσω την εντολή «οὐκ ἐπιθυμήσεις ὅσα τῷ πλησίον σου ἐστίν»; Δεν υπάρχει θέμα. Γιατί να επιθυμήσω τα πράγματα που ανήκουν στον πλησίον μου; Τίποτα. Ο άλλος έχει έναν πολύ ωραίο κήπο με ευωδιαστά λουλούδια. Κάθομαι απ' έξω και τα βλέπω. Είναι ένα κρατικό μου το χτύμα αυτό.

Μου είναι αρκετό το ότι τα βλέπω και, μάλιστα, δεν πληρώνω ούτε περιβολάρη ούτε εφορία· μόνο τα βλέπω. Δεν μου είναι αρκετό αυτό; Βλέπω τα πάρκα, βλέπω τον ήλιο, βλέπω τα βουνά, βλέπω το χιόνι όταν χιονίζει και είναι τόσο ωραίο το χιόνι. Βλέπω τη βροχή, κι αυτή έχει γραφικότητα· βλέπω και τον άνεμο, κι αυτός έχει γραφικότητα· βλέπω τους κεραυνούς και τις αστραπές, όταν διασχίζουν τον ουρανό, κι αυτές έχουν γραφικότητα. Και οι βροντές, κι αυτές έχουν γραφικότητα. Όλα έχουν γραφικότητα. Μπορώ να τα απολαύσω όλα, τα βλέπω όπως είναι, απλά. Έχε λοιπόν τα μάτια σου σωστά. «Βλέπε», λέγει, «σωστά» εδώ ο Άγιος Κύριλλος, και τότε σε εσένα δεν θα υπάρξει επιθυμία. Και κάνει ανάλυση του πράγματος και λέει: «Μη άρπαζε τα αλλότρια». Μην αρπάζεις τα ξένα πράγματα. Γιατί να τα αρπάξεις; «Καὶ ἡ ἁρπαγὴ κοιμᾶται», κοιμάται.

Αν, λέει, δεν θα αρπάξεις τα αλλότρια, τότε η αρπαγή κοιμάται, είναι ανενέργητη, αφού δεν αρπάζεις τα αλλότρια. Αλλά προσέξτε: εδώ μένει στον Παλαιό Νόμο, στο σημείο αυτό, ενώ στο πρώτο πάει και στην Καινή Διαθήκη. Τι σημαίνει; Δεν φτάνει να μην αρπάξω τα αλλότρια, αλλά πρέπει να ιδώ ότι δεν έχουν αξία τα αλλότρια. Δεν έχουν αξία· γιατί να τα αρπάξω; Τέτοιο λόγο. «Μνημόνευε τῆς κρίσεως». Πω πω, τι ωραίο αυτό! Να θυμάσαι ότι υπάρχει κρίση, «καὶ οὔτε πορνεία, οὔτε μοιχεία, οὔτε φόνος, οὐδέ τι τῶν παρανομημάτων ἰσχύσει παρὰ σοί». Να θυμάσαι ότι θα κριθείς και τότε τίποτα δεν θα πάθεις από τα αμαρτήματα που υπάρχουν. Θα με κρίνει ο Θεός. Είναι εκείνο που λέγει πάλι η Παλαιά Διαθήκη:

«Να θυμάσαι τα έσχατά σου», να θυμάσαι ότι θα πεθάνεις και δεν θα αμαρτήσεις ποτέ. Αλλά μόνο που έχει αρνητικό χαρακτήρα αυτό που λέει εδώ. Έχει αρνητικό χαρακτήρα, δηλαδή: «Θα με κρίνει ο Θεός», φοβούμενος. Δεν είναι αρκετό. Πρέπει να περάσουμε και εις τον θετικόν χαρακτήρα, στη θετική πλευρά: ότι δεν αξίζει το πράγμα. Ακούστε με, δεν αξίζει το πράγμα να το επιθυμήσω αυτό το καθετί. Βλέπετε έναν ωραίο άνθρωπο; Ωραίος είναι, να χαίρεται την ομορφιά του. Μπορείς να πεις απλά, απλά, πολύ απλά: «Τι ωραίους ανθρώπους κάνει ο Θεός!» Τίποτα άλλο. Μην επιθυμείς να αμαρτήσεις μαζί του. Τίποτα άλλο. Πολύ απλά. Λέγει ο Μέγας Βασίλειος: «Θέλεις να ιδείς; Σε πειράζει», λέγεται, «ωραίο πρόσωπο;»

Πήγαινε πολύ κοντά να ιδείς τι λακκούβες έχει, τι τρίχες, και όταν δεις αυτά —εμείς τα λέγαμε στην εποχή μας— πάρε έναν φακό και δες το δέρμα και θα πεις: «Αυτό ερωτεύτηκα; Αυτό αγάπησα; Αυτό με έκανε μέσα μου να αισθανθώ άσχημα; Αυτό;» Αυτό σας είπα, ότι πρέπει να βαθύνουμε στην φύση των όντων, να εξηγήσουμε τα πράγματα, να τα συνειδητοποιήσουμε, να τα κατανοήσουμε, και τότε, αγαπητοί μου, πραγματικά δεν υπάρχει λόγος να πιέζουμε τον εαυτό μας. Θα έχουμε καταλάβει ότι έτσι πρέπει να κινούμεθα. Και εδώ προσέξτε τώρα κάτι πολύ σπουδαίο, για να δείτε γιατί σήμερα υπάρχει το έγκλημα, γιατί υπάρχει μάλιστα το έγκλημα σε προϊούσα κατάσταση.

Έλεγε σήμερα κάποιος άνθρωπος, λέει: «Ο άλλος σε σκοτώνει σήμερα για 20.000 δραχμές». Δεν του είπα τίποτε· ένας ταξιτζής ήταν. Ήθελα να του έλεγα ότι όχι 20.000 δραχμές· για μια παρεξήγηση. Μου έλεγαν, μου έλεγαν οι αδελφοί μου, ότι ένα γνωστό μας παιδί πήγε να παρκάρει με το αυτοκίνητό του κάπου —ήταν και στρατιώτης αυτός τώρα— τώρα έγινε, αυτές τις μέρες έγινε, και ήθελε να παρκάρει και κάποιος άλλος το αυτοκίνητό του και λογομάχησαν. «Εγώ ήρθα πρώτος». «Όχι, εγώ ήρθα πρώτος να παρκάρω εδώ». Βγάζει ο άλλος έναν σουγιά και του διέρρηξε και τη σπλήνα και δεν ξέρω τι άλλο μπορούσε να έχει γίνει παρακάτω. Λοιπόν, όχι για 20.000 δραχμές, αλλά για μια τυποτένια παρεξήγηση. Τυποτένια, ανόητη παρεξήγηση. Δηλαδή έχει τόσο φτηνύνει η ανθρώπινη ζωή.

Ξέπεσε πολύ. Τίποτα. Δεν θα ξέρεις τίποτα πια για ανθρώπινη ζωή. Έτσι βλέπετε τους ανθρώπους να σκοτώνουν, να δολοφονούν, να ληστεύουν, να κλέπτουν με κάθε τρόπο, να μετέρχονται ναρκωτικά και άλλα πράγματα, δολοπλοκίες, διαστροφές, αναρχικότητες, βρωμιές, κατακρίσεις, ό,τι θέλετε. Ό,τι θέλετε. Και είναι γέννημα της Δύσεως.

Ο Ντοστογιέφσκι ήδη αναφέρει περίπτωση αναρχικού σε ένα μυθιστόρημά του. Ακούσατε; Αναφέρει περίπτωση αναρχικού με τον οποίο ανοίγει διάλογο. Διάβασα απόσπασμα, δεν θυμάμαι από ποιο βιβλίο του είναι. Δεν έχω διαβάσει τον Ντοστογιέφσκι, αλλά απλώς ένα απόσπασμα σε ένα περιοδικό διάβασα, που αναφέρεται σε έναν διάλογό του με έναν αναρχικό, και είναι ήδη από τον περασμένο αιώνα. Ο αναρχισμός λοιπόν ήταν φαινόμενο της Δύσεως, γέννημα της Δύσεως. Εκεί οδήγησε ο ορθολογισμός την Ευρώπη: στον αναρχισμό. Δηλαδή, τι θα πει αναρχισμός; Η απόρριψη πάσης αυθεντίας και το στήσιμο αυθεντίας του κάθε ανθρώπου. Απορρίπτω την αυθεντία τη δική σας, όποια κι αν είναι αυτή,

στήνω το είδωλο της δικής μου αυθεντίας. Αυτό βέβαια, σας είπα, οφείλεται στη Δύση. Το ξεκίνημα έγινε όταν ο προτεστάντης ο Λούθηρος ξεκίνησε να απορρίψει το κύρος και την αυθεντία της Δυτικής Εκκλησίας. Η Δυτική Εκκλησία έκανε μεγάλες, φοβερές καταχρήσεις, οι Πάπες, και έτσι ο Λούθηρος αμφισβητεί το κύρος της Ρώμης, με αποτέλεσμα να εισαγάγει στην Ευρώπη ένα καινούριο πνεύμα, το πνεύμα της αμφισβητήσεως. Και αυτή η αμφισβήτηση άρχισε σιγά σιγά να παίρνει σάρκα και οστά, αγαπητοί μου, και να οδηγεί στον αναρχισμό. Το φαινόμενο λοιπόν του αναρχισμού δεν είναι καθόλου καινούριο και έχει βαθιές ρίζες και είναι ένα φαινόμενο φοβερόν, διότι δεν ξέρει κανείς πώς να το θεραπεύσει.

Οφείλεται στο εξής. Ένας στίχος είναι του Αγίου Κυρίλλου και θα το καταλάβετε: «Ὅταν δὲ ἐπιλάθῃ τοῦ Θεοῦ, τότε λοιπὸν ἄρχῃ λογίζεσθαι πονηρὰ καὶ συντελεῖν παράνομα». Τέλος. Αυτό είναι όλο. Όταν αρχίζεις να ξεχνάς τον Θεό, τότε αρχίζεις να σκέπτεσαι πονηρά και να συντελείς παράνομα πράγματα. Τότε όλα επιτρέπονται, διότι όταν βγει το κύρος του Θεού, η αυθεντία του Θεού, τότε θα κάνω την αυθεντία μου αυθεντία και δεν παραδέχομαι κανέναν άλλον. Αλλά τότε ήδη μπήκα στην αναρχία. Θέλετε λοιπόν να μην πέσουμε στον αναρχισμό; Γιατί έχουμε αρχίσει να πέφτουμε στον αναρχισμό και εμείς οι Έλληνες εδώ πέρα, είναι γνωστό. Θέλετε να περισώσουμε ό,τι μπορούμε να περισώσουμε; Να το φάρμακο.

Μην ξεχάσεις τον Θεό, δηλαδή έχε αυθεντία τον Θεό, και τότε όλα τα καλά θα είναι σε σένα. Ξέχασες τον Θεό; Θα πέσεις εσύ στην αναρχία. Και επειδή στην Ελλάδα σήμερα ξεχνάμε τον Θεό,

λοιπόν, αγαπητοί μου, σήμερα στην Ελλάδα, όπως σας εξήγησα, αρχίζουμε να βγάζουμε τον Θεό από την οικογένεια. Τι νομίζετε το αποτέλεσμα, όταν φτιάχνουμε έναν νέο τύπο οικογενείας; Προσέξτε τι είπα: έναν νέο τύπο οικογενείας. Άκουσα σήμερα την έκφραση —ίσως είναι παρών ο κύριος που μου το είπε· ναι, είναι παρών— «κάτω η οικογενειοκρατία». Ναι, «κάτω», λέγει, «η οικογενειοκρατία». Ώστε να είναι ένα καθεστώς η οικογένεια, όπως θα ήταν μια δικτατορία, μια τυραννία, δεν ξέρω τι. Κάτω λοιπόν, να τη βγάλουμε την οικογένεια. Όταν μπαίνουν τέτοια συνθήματα, σημαίνει ότι η οικογένεια πια δεν έχει αυθεντία.

Γνωστό ότι πια ο πατέρας δεν είναι αυθεντικό πρόσωπο μέσα στην οικογένεια. «Εσύ δεν ξέρεις», θα πει ο γιος στον πατέρα, «εσύ δεν ξέρεις. Α, τράβα στην άκρη. Ποιος σου δίνει σημασία εσένα;» Έτσι λοιπόν, όταν ο πατέρας δεν έχει αυθεντία, η μητέρα δεν έχει αυθεντία. Ο ταλαίπωρος ο δάσκαλος, τι τραβάει αυτός ο δάσκαλος σήμερα στο σχολείο! Αλλά μερικοί κακοί δάσκαλοι δημιουργούν την ιστορία αυτή. Και δεν είναι δυστυχώς μερικοί, είναι αρκετοί οι κακοί δάσκαλοι, οι οποίοι δημιουργούν αυτή την ιστορία μέσα στο σχολείο. Δηλαδή θέλουν να δημιουργήσουν απόρριψη της αυθεντίας. Ο δάσκαλος λοιπόν δεν είναι πλέον αυθεντία. Ο καθηγητής —και αυτοί τι τραβούν— δεν είναι πλέον αυθεντία μέσα στο σχολείο. Αλλά και αυτοί εργάστηκαν το κακό. Αυτό που συντελείται. Και οι καθηγηταί το εργάζονται το κακό, όχι όλοι.

Οι καλοί, που δεν εργάζονται το κακό, αυτοί γεύονται τα αποτελέσματα του κακού και υποφέρουν, πραγματικά υποφέρουν. Θέλετε ακόμα; Και εκείνοι που κυβερνούν, και εκείνοι δεν έχουν αυθεντία. Και εκείνοι που εργάζονται σήμερα ακριβώς για να καταστρέψουν κάθε αυθεντία, αυτό στρέφεται και κατά της κεφαλής των. Ο ιερεύς δεν έχει σήμερα αυθεντία, δεν είναι αυθεντία. Ο επίσκοπος, ο αρχιεπίσκοπος δεν είναι πια αυθεντίες. Αλλά τώρα επιχειρείται κάτι άλλο. Ο Χριστός δεν είναι πια αυθεντία. Ο Χριστός δεν είναι αυθεντία. Το Ευαγγέλιο δεν είναι αυθεντία. Το δεχόμεθα μόνο, και αυτό υπό αίρεση, μερικά ηθικά πραγματάκια, τίποτα άλλο. Αλλά δεν είναι αυθεντία. «Εκείνο, και πού το ξέρω εγώ αυτό; Και πού το ξέρω εγώ αυτό αν είναι αλήθεια;»

Μόνο γιατί θα πούμε «και πού το ξέρω εγώ αυτό;» σημαίνει απορρίπτουμε —παίρνουμε τη λαϊκή έκφραση που τη λένε οι απλοί άνθρωποι— σημαίνει ότι και το Ευαγγέλιο σήμερα δεν είναι αυθεντία. Ο Θεός δηλαδή πια δεν είναι αυθεντία. Όταν βγάζουμε τον Θεό από τη ζωή μας, τότε σημαίνει ότι κάνουμε τον εαυτό μας αυθεντία μόνο. Εκείνο που εμείς λέμε το νομίζουμε ότι είναι αυθεντία, και τότε όλα πλέον επιτρέπονται, όλα τα κακά επιτρέπονται, και το αποκορύφωμα των κακών: η αναρχία. Έχετε την εντύπωση ότι ύστερα από λίγο καιρό, πολύ λίγο καιρό, όπως πάμε με τον καλπάζοντα αυτόν τρόπο προς το κακό, ότι θα μπορούσαμε —εννιάμισι η ώρα τώρα είναι— ότι θα μπορούσαμε να μένουμε τέτοια ώρα ακόμη έξω στον δρόμο; Ή θα κλεινόμαστε από τις 6 η ώρα στα σπίτια μας;

Κάποτε μας έκλειναν οι Γερμανοί μέσα στα σπίτια μας από τις 6 η ώρα, με τη δύση του ηλίου. Τώρα θα κλεινόμαστε μόνοι μας. Δεν είναι περίεργο. Σε μεγάλες πόλεις ήδη της Αμερικής οι άνθρωποι κλείνονται από πολύ νωρίς στα σπίτια τους, διότι φοβούνται. Και τι άλλα ακόμη θα δούμε και πού θα φτάσουμε. Όλα αυτά λοιπόν, αγαπητοί μου, δείχνουν ότι πράγματι βγάλαμε τον Θεό. Όλα επιτρέπονται. Σας έλεγα κάποτε ένα ανέκδοτο, που είχε πάει ένας υπουργός Γάλλος στα Πυρηναία για να παραθερίσει και, στο ξενοδοχείο που θα έμενε, εκάλεσε τον ξενοδόχο να πληρώσει προκαταβολικά. Είπε: «Θα μείνω δέκα ημέρες», και του λέει: «Τι οφείλω;» «Τόσο», λέει ο ξενοδόχος, και τα επλήρωσε. Λέει ο ξενοδόχος: «Κύριε υπουργέ, να σας δώσω μία απόδειξη;»

Λέει: «Δεν χρειάζεται, δεν χρειάζεται, μας βλέπει ο Θεός». Λέγει ο ξενοδόχος: «Πιστεύετε στον Θεό;» «Μα βέβαια πιστεύω στον Θεό», λέγει ο υπουργός. «Μα εγώ δεν πιστεύω στον Θεό», λέγει ο ξενοδόχος. «Τότε σας παρακαλώ, στείλτε μου μια απόδειξη». Διότι, αφού δεν πιστεύεις στον Θεό, ποιος σου έχει μείνει στο ζήτημα; Διότι άμα δεν φοβάσαι, δεν πιστεύεις στον Θεό, δεν υπάρχει και φόβος Θεού. Και άμα δεν υπάρχει φόβος Θεού, τότε όλα τα κακά και η απάτη και τα πάντα είναι δυνατά σε σένα. Όπως είδατε, αγαπητοί μου, αυτή η μικρή παράγραφος, η Δευτέρα, είχε αρκετό ψωμί πνευματικό, πλούτο, ο οποίος τόσο ελπίζω να μας ωφελήσει. Ερχόμεθα τώρα στην τρίτη παράγραφο. «Οὐ μόνος δὲ σὺ καθέστηκας τοῦ πράγματος ἀρχηγός»

και άλλος της εστικάκιστος υποβολεύσης, ο Διάβολος. Υποβάλει μενούν εκείνος, ούμην βία επικρατεί των μη πειθωμένων. Δια τούτου λέγει ο εκκλησιαστής, εάν πνεύμα του εξουσιάζοντος αναβιέπησε, τόπον σου μη αφήσ. Εάν αποκλείσεις την θύρα σου και μάκρον σου την χάνων, ου βλάψησε. Εάν δε αδιαφόρος δέξει την ενθύμηση επιθυμίας, δια των λογισμών ρίζας ελσί καταβάλλεται και κατά δεσμή σου την διάνοιαν και κατασπάσε εις βόθρων κακών.

λιπά!

Εδώ θέλει να μας δείξει τώρα ο Άγιος Κύριλλος, ορθοδοξότατα και ωραιότατα, ότι πηγή του κακού πάντοτε είναι η προαίρεση, είτε αυτή η προαίρεση ανήκει στον άνθρωπο είτε ανήκει σε άγγελο ή γενικά σε κάθε λογική ύπαρξη. Επειδή λοιπόν οι άγγελοι είναι λογικά όντα, προφανώς έχουν προαίρεση. Έτσι και εδώ κάθε προαίρεση είναι πηγή καλού ή κακού. Και επειδή ο διάβολος είναι εκπεσών άγγελος, δηλαδή είναι λογικός, είναι και ελεύθερος. Γι' αυτόν τον λόγο και αυτός είναι πηγή του κακού.

Κακό. Έτσι έχουμε δύο πηγές του κακού. Είναι ο άνθρωπος και ο διάβολος. Υπάρχει και μια τρίτη πηγή του κακού, που δεν είναι τίποτα άλλο παρά, θα λέγαμε, η συλλογική μορφή των ανθρώπων.

Ουσιαστικά πάλι είναι ο άνθρωπος και ο διάβολος, αλλά συνηθίζουμε να λέμε ότι είναι τρεις οι πηγές του κακού. Αυτή η τρίτη, η συλλογική μορφή των ανθρώπων, δεν είναι παρά αυτό που λέμε κόσμος. Και ο κόσμος είναι πηγή του κακού. Ο κόσμος όμως αποτελείται από ανθρώπους, κατά έναν συλλογικό, μαζικό, αν θέλετε, τρόπο, και προβάλλει την κακή του προαίρεση ο κόσμος, που επηρεάζει με την παρουσία του κακού τους ανθρώπους, τους άλλους ανθρώπους, τους γύρω ανθρώπους. Έτσι και ο κόσμος είναι πηγή του κακού. Θα λέγαμε λοιπόν, έχουμε τρεις πηγές του κακού: ο ίδιος ο άνθρωπος, ο διάβολος και ο κόσμος. Και λέγει εδώ λοιπόν ότι δεν είσαι μόνος εσύ αρχηγός του πράγματος που αναφέραμε, δηλαδή του κακού.

Και κάποιος άλλος είναι ο διάβολος, ο οποίος είναι κάκιστος υποβολεύς, φοβερός υποβολεύς. Υποβάλλει και εκείνος, αλλά όχι με βία, αλλά μόνο σε εκείνους οι οποίοι πείθονται εις αυτόν. Εδώ χρησιμοποιεί ένα χωρίον από τον Εκκλησιαστή ως επιχείρημα. Είναι Εκκλησιαστής, 10 κεφάλαιον, κόμμα 4, δηλαδή χωρίον 4. «Ἐὰν πνεῦμα τοῦ ἐξουσιάζοντος ἀναβῇ ἐπὶ σέ, τόπον σου μὴ ἀφῇς». Όταν λέγει «ἀναβῇ πνεῦμα τοῦ ἐξουσιάζοντος», τον διάβολο. Αλλού. Έρθει σε σένα να σε επηρεάσει, μη δώσεις εις αυτόν τόπον. Σας θυμίζει κάτι από την Καινή Διαθήκη, όταν λέγει ο Απόστολος Παύλος:

«Ὀργίζεσθε», αλλά να τελειώνει ο παροργισμός σας με τη δύση του ηλίου, για να μη δίνετε τόπον εις τον διάβολο. Είναι, θα λέγαμε, της ίδιας εκφράσεως θέμα. Μη δώσουμε τόπο εις τον διάβολο. Καταρχάς λοιπόν πρέπει να σας πω ότι πολλά παρακάτω γράφει για τον διάβολο, τα οποία δεν θα πούμε σήμερα, δεν προλαβαίνουμε. Ευχαριστούμε. Λέει πάρα πολλά. Πώς δηλαδή και στον διάβολο το κακό ξεκίνησε. Πιάνει μάλιστα και την παρακάτω παράγραφο. Γι' αυτό μην πείτε ότι είπαμε λίγα. Θα πούμε μόνο όσα αναφέρει εδώ η τρίτη παράγραφος. Επιφυλασσόμεθα προσεχώς διά τα παρακάτω. Ένα σημείο είναι ότι δεν μπορεί ο διάβολος με το ζόρι να επιβληθεί, παρά μόνο να πείσει. Σε αυτό...

Ευελπιστούμε. Δεν έχει το δικαίωμα να το κάνει αυτό ο διάβολος. Καταρχάς μένει εκ της φύσεώς μας, διότι η προαίρεση είναι κάτι φοβερό. Ξέρετε τι φοβερό πράγμα είναι η προαίρεση; Άμα πεις ένα όχι και το λες και το πιστεύεις. Μέχρι μαρτυρίου. Μέχρι αίματος. Λες όχι. Τελείωσε. Ε, πάει.

Παραπέρα από αυτό τι μπορεί να γίνει; Τίποτα. Δεν μπορεί ουδείς. Πια πας στην εξουσία του Θεού πέρα για πέρα. Φεύγεις από την παρούσα ζωή ολότελα. Αλλά το θέμα είναι ότι ο διάβολος δεν μπορεί να βιάσει. Μπορεί κάποτε να έχουμε κάποιους εκφοβισμούς που προκαλεί ο διάβολος. Μπορεί να δημιουργήσει «βία» — βάζω τώρα τη λέξη βία εντός εισαγωγικών.

Υπάρχουν κάποια τεχνάσματα που θα κάνει, αλλά στην πραγματικότητα να επιβληθεί με τη βία είναι τελείως αδύνατο.

Δεν του επιτρέπεται, είναι τελείως αδύνατο. Και δεν του επιτρέπεται από τον Θεό, αλλά και από τη φύση, που σας είπα, του πράγματος, της προαιρέσεως. Τον έφερα προηγουμένως. Και εκεί δεν χωράει, δεν γίνεται. Αυτό λοιπόν λέγει εδώ: «Υποβάλλει μεν ουν εκείνος, ου μην βία κρατεί των μη πειθομένων». Εάν δεν πεισθείς στον διάβολο, αυτός δεν μπορεί να σου κάνει τίποτα απολύτως. Αυτό ας το κρατήσουμε, παρακαλώ. Είναι χρήσιμο. Ξέρετε πώς ξεκινάει ο διάβολος; Έρχεται και σου σφυράει μια ιδέα. Σου λέει: «Κάνε αυτό». Ή σου φέρνει μια εικόνα, μια εικόνα στη φαντασία. Και τώρα προσπαθεί να δει τις αντιδράσεις σου στην εικόνα που σου παρουσίασε. Πώς θα αντιδράσεις; Ξέρετε δε ότι και

εμείς οι ίδιοι οι άνθρωποι μπορούμε να κρίνουμε την αντίδραση ενός ανθρώπου από κάτι που θα του παρουσιάσουμε. Α, ας σας παρουσιάσω ακόμη μια εικόνα τώρα. Μπορώ να δω το πρόσωπό σας, να μελετήσω δηλαδή το κάθε πρόσωπο, πώς ο καθένας αντιδρά στην εικόνα που θα έβλεπε. Καλή, κακή, αποτροπαία, αποτροπαία, ό,τι είναι. Πάντα ο άνθρωπος παρουσιάζει μία αντίδραση. Να μείνει απαθής είναι αδύνατο, τελείως. Ο διάβολος λοιπόν βλέπει τι αντίδραση έχουμε στην εικόνα που μας παρουσιάζει. Ας πούμε μια ανήθικη εικόνα. Μας βλέπει. Τι κάναμε; Μορφασμούς, απαρέσκεια, ευαρέσκεια; Αν δει απαρέσκεια και πάμε αλλού τα μάτια μας και τα βγάλουμε από την εικόνα που μας παρουσιάζει, τότε μένει μετέωρος ο διάβολος. Μπορεί να κάνει μεταφορά της εικόνας, να πάει τώρα

σε άλλη οπτική μας γωνιά, που έχουμε τα μάτια μας, νοητά πάντοτε, γιατί είναι στη φαντασία, να μας παρουσιάσει εκεί την εικόνα. Εμείς φεύγουμε και από εκεί και πάμε αλλού, αλλού, πηδάμε από εδώ και από εκεί, πηδάμε. Ξέρετε πώς πηδάει μια γάτα από φράκτη σε φράκτη όταν την κυνηγάει ένας σκύλος; Πηδάει από εδώ σε δέντρο, σε φράκτη, στα κεραμίδια, πηδάει από σημείο σε σημείο. Έτσι μπορεί να πηδάει η φαντασία.

Μας κυνηγάει ο διάβολος να μας δείξει την εικόνα που θέλει. Εμείς δεν θέλουμε να τη δούμε. Την είδαμε μια φορά, δεν θέλουμε να τη δούμε παρακάτω. Αντιδρούμε. Τότε ο διάβολος δεν μπορεί παρακάτω να κάνει τίποτε. Τι να κάνει παρακάτω; Βλέπει ότι εμείς αποφύγαμε. Παραιτείται ο διάβολος. Θα επανέλθει, δεν έχει σημασία. Αλλά εκείνη την ώρα παραιτείται. Φεύγει, γιατί δεν του δώσαμε τόπον,

δεν αφήσαμε περιθώρια εις αυτόν να καταλάβει ότι μπορεί να έχει τόπο να μείνει. Όταν δείξουμε ευαρέσκεια στην εικόνα που μας παρουσίασε, βλέπει ότι μας αρέσει. Και τότε αρχίζει να τη χρωματίζει με τον δαιμονικό του χρωστήρα, το πινέλο του, το δαιμονικό του, με χρώματα εξαίσια και παραδείσια και εξωτικά. Και τότε βλέπει ότι εμείς όλο και προσελκυόμεθα από την εικόνα που μας ζωγραφίζει. Τότε αρχίζει να εκμαυλίζεται μετά η σκέψη, η επιθυμία, και τότε βλέπει τις αντιδράσεις και στο σώμα μας. Και τότε, τότε εκεί είναι που πια καλεί κι άλλους δαίμονες και αρχίζουν τα...

πεπυρωμένα του βέλη και να λέμε: «Δεν αντέχω, δεν μπορώ, δεν μπορώ, δεν αντέχω. Θα πάω να διαπράξω την αμαρτία». Αδελφέ μου, η αμαρτία δεν ήταν, παρά ήρθε. Τι λέγαμε προηγουμένως; Ούτε ζώον, ούτε ουσία, ούτε άγγελος, τίποτα, ούτε δαίμων, τίποτα. Ο διάβολος έχει το κακό στην προαίρεση, θα το δούμε την ερχομένη φορά. Συνεπώς, ήρθε με υποβολή. Δεν το έδιωξες αμέσως και σε κυρίευσε. Αυτό ήταν όλο. Μην αιτιάσαι τη φύση σου, αδελφέ μου, και λες ότι η φύση μου είναι τέτοια, η οποία δεν αντέχει. Άλλο ότι τη φύση σου, από την πολλή, θα λέγαμε, κατάχρηση της αμαρτίας, την κατέστησες επιρρεπή εις την αμαρτία. Άλλη παράγραφος σε αυτό. Ευχαριστώ.

Αυτή η ροπή που υπάρχει, όπως ακριβώς ένας που πέρασε μια αρρώστια έχει μια επιρρέπεια σε αυτήν, μια κλίση προς αυτήν την αρρώστια, γιατί την πέρασε και έχει ασθένεια. Πώς να το κάνουμε; Γι' αυτό μην αιτιώμεθα τη φύση μας. Η φύση μας δεν είναι αμαρτωλή. Πολλοί λένε: «Έτσι γεννήθηκα». Όχι, αδελφέ μου, δεν γεννήθηκες έτσι. Μερικοί άλλοι ακόμα πιο περισσότερο προχωρούν και λέγουν: «Έτσι με έκανε ο Θεός». Ο Θεός σε έκανε και από την άλλη μεριά θα σου ζητήσει λόγο για τις αμαρτίες σου; Και τι είναι ο Θεός; Αντιφατικός είναι ο Θεός; Άδικος είναι ο Θεός; Όχι, εσύ φταις. Το κακό στην προαίρεσή σου είναι. Δεν πρόσεξες στην αρχή, δέχθηκες την υποβολή του διαβόλου, επείσθης σε εκείνο το οποίο σου παρουσίαζε και τώρα σπεύδεις

συγκατατεθείς και βγάζεις το εσφαλμένο συμπέρασμα ότι η φύση σου φταίει. Δια τούτο, συγγνώμη: «Εάν αποκλείσεις την θύρα σου και μακράν σου την χάνων, ου βλάψει σε». Άμα κλείσεις την πόρτα σου και σταθεί ο διάβολος μακριά, τότε δεν μπορεί καθόλου να σε βλάψει. Τι σημαίνει να κλείσω την πόρτα μου; Ποια πόρτα; Πώς; Ποιος είναι ο τρόπος; Την πόρτα του σπιτιού μου; Αγαπητοί μου, κάποτε, αγαπητοί μου, θα κλείσουμε και την πόρτα του σπιτιού μας. Αν γίνεται κάτι στον δρόμο ή στην αυλή μας, θα κλείσουμε και την πόρτα του σπιτιού μας. Θα κλείσουμε και τα παράθυρα. Κάποτε θα κλείσουμε και τα αυτιά μας. Θα τα βουλώσουμε για κάποια ώρα, να μην ακούσουμε κάτι που δεν πρέπει να ακούσουμε. Κυρίως όμως θα κλείσουμε την πόρτα της ψυχής. Ακούστε εδώ σε ένα σημείο τι λέγει. Λέγει ο...

Ιεζεκιήλ ή ο Ιερεμίας, δεν θυμούμαι: «Δια των θυρίδων ανέβη θάνατος». Ποιες είναι οι θυρίδες; Λογαριάστε καταρχάς σε μια οικοδομή η οποία είναι ένας πύργος. Και ο πύργος, όπως ξέρετε, παράθυρα δεν έχει χαμηλά, γιατί αν είχε παράθυρα, τότε είναι ευάλωτος. Αλλά τότε τι παράθυρα να έχει; Πολύ υψηλά. Θυρίδες, μικρά παραθυράκια, θα έχει πολύ υψηλά, πάνω πάνω, κοντά στις πολεμίστρες. Εκεί λέγει: «Δια των θυρίδων ανέβη θάνατος». Σκαρφαλώνει ο εχθρός με μια σκάλα, μπαίνει από κει, από τα παραθυράκια, και μπαίνει μέσα. Νοητώς οι θυρίδες, τα παραθυράκια, είναι οι πέντε μας αισθήσεις.

Οι νηπτικοί πατέρες έτσι τοποθετούν και ερμηνεύουν το πράγμα. Είναι οι πέντε μας αισθήσεις, με τις οποίες επικοινωνούμε με τον εξωτερικό κόσμο. Ό,τι λοιπόν απ' έξω για να 'ρθει μέσα μας, θα περάσει από την ακοή μας, από την όρασή μας, από την όσφρησή μας, από τη γεύση μας και από την αφή μας. Αυτές τις θυρίδες πρέπει να τις κλείσουμε. Πρέπει να τις κλείσουμε. Αντελήφθης ότι κάτι βλέπεις στον δρόμο που είναι βρώμικο; Γύρισε τα μάτια σου αλλού. Σημαίνει κατέβασες το πορτάκι της αισθήσεως της οράσεως. Ο Άγιος Νικόδημος, στο βιβλίο «Συμβουλευτικόν Εγχειρίδιον», λέγει ότι τα μάτια είναι μεγάλοι κλέφτες. Απλώνουν, λέει, κάτι χέρια και κλέπτουν τα ξένα πράγματα.

Αοράτως και αθεάτως. Κλέβουν ξένες ομορφιές, κλέβουν χρήματα, τα μάτια, και γίνονται μέσα στην ψυχή επιθυμία, γίνονται φθόνος, γίνονται ζήλια, γίνονται πολλά πράγματα. Διότι τα μάτια βγάζουν αυτά τα χέρια, τα πελώρια, αρπάζουν και φέρουν μέσα στην ψυχή. Λοιπόν, κλείσε το πορτάκι. Μη κάθεσαι να ακούς στη συντροφιά σου βρώμικα αστεία, παρουσία που λένε σόκιν και δεν ξέρω τι. Μην αφήνεις τις αισθήσεις σου να ακουμπάνε εκεί που αισθάνεσαι ότι μπορεί να πάθει ζημιά. Μην μπαίνεις στο λεωφορείο, αδελφέ μου, ιδίως στην αστική, όταν ξέρεις ότι είναι πολύς συνωστισμός και εκεί μπορείς να πάθεις ζημιά, γιατί σε ζουλάνε και ζουλάς. Σας τα λέγω αυτά γιατί τα ακούμε και τα ξέρουμε. Μην μπεις στο λεωφορείο, πήγαινε με τα πόδια! «Μα βιάζομαι!»

Καλύτερα να χάσεις, δεν ξέρω τι θα έκανες, παρά να χάσεις την ψυχή σου. Ή πήγαινε εγκαίρως, φύγε μισή ώρα πιο νωρίς από το σπίτι σου και πήγαινε με τα πόδια, αν ξέρεις ότι κινδυνεύεις, αν μπεις στο λεωφορείο και σε ακουμπάνε άνθρωποι ή ακουμπάς. Αυτό θα πει κατεβάζω το πορτάκι της αισθήσεως της αφής και ούτω καθεξής. Μάλιστα, όπως λέει ο Άγιος Νικόδημος, ότι η αφή είναι η πιο βασανιστική αίσθηση, ιδίως για θέματα σαρκικά. Αν παρελπίδα ο εχθρός πηδήσει από το παραθυράκι, τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι για μια στιγμή, παρά τη θέλησή σου, δεν παρεσκεύασες εσύ τον εαυτό σου έτσι, παρά τη θέλησή σου κάτι είδες, παρά τη θέλησή σου κάτι άκουσες. Τότε ακούστε τι λέει η Αγία Γραφή.

«Πάση φυλακή τήρει σην καρδίαν». Διότι το «πάση φυλακή» — φυλακή θα πει φύλαγμα — με κάθε φύλαγμα, το να φυλάξω με τις θυρίδες. Και γιατί λέγεται θάνατος; Ξέχασα να σας το πω. Διότι έτσι μπαίνει ο θάνατος μέσα στη ζωή σου, στην ψυχή σου. Όταν μπει η αμαρτία μέσα στην ψυχή σου δια των αισθήσεων, τι μπαίνει στην πραγματικότητα; Μπαίνει ο θάνατος. Γιατί η αμαρτία τι είναι; Θάνατος είναι. Λοιπόν, αν παρελπίδα, γιατί άνθρωποι είμαστε, δεν θα βάλουμε παρωπίδες, ούτε θα περπατάμε τυφλά, ούτε θα βάλουμε βύσματα εις τα αυτιά μας. Δεν είναι δυνατόν. Ούτε θα βουλώσουμε τα ρουθούνια μας να μη μυρίσει κάτι άσχημο, κάτι που μπορεί να μας προκαλέσει, μια μυρωδιά, δεν ξέρω τι. Πειράζονται άνθρωποι κάποτε με ένα άρωμα. Μυρίζουν ένα άρωμα και πειράζονται. Ο καθένας όπου έχει την αχίλλειο πτέρνα, όπου έχει την κερκόπορτα και μπορεί να αλωθεί η πόλις του.

Προσέχουμε, αλλά καμιά στιγμή δεν είναι στην ησυχία μας έτσι που θέλουμε. Πήδηξε ο εχθρός λοιπόν, μπήκε μέσα. Α, μπήκε ο εχθρός έτσι; Να λοιπόν τώρα: «Πάση φυλακή τήρει σην καρδίαν». Πρόσεξε μην κατεβεί στην καρδιά σου αυτό το πράγμα. Είδες κάτι; Βγάλε το γρήγορα. Δηλαδή να μη σου κυριεύσει την καρδιά. Αυτό είναι όλο. Εκεί θα δοθεί η μεγάλη μάχη. Να μην κατεβεί στην καρδιά, να φυλάξεις την καρδιά σου. Και όταν εκεί γίνει ο μεγάλος αγώνας, όπως λέει παρακάτω, τότε δεν θα χρειαστείς ούτε πυροσβεστική υπηρεσία. Εγώ βάζω τη λέξη πυροσβεστική υπηρεσία, αλλά λέει για φωτιά εδώ, λέει ο Άγιος Κύριλος, αλλά για να το ζωντανέψω. Ούτε θα χρειαστείς πυροσβεστική υπηρεσία για να σβήσεις τις ορμές σου.

Θα χρειαστείς πέλεκυ, λέγει, μπαλτά, για να κόψεις. Τι θα κόψεις; Ποιες ρίζες; Εκεί έγινε η αμαρτία, ριζώθηκε μέσα πάλι. Πού τρέχεις τώρα; Τώρα πού, πού; Στην αρχή, στην αρχή. Ακούστε, αγαπητοί μου, στην αρχή θα κάνουμε την προσπάθειά μας οπωσδήποτε να μη δημιουργηθεί ουδεμία ρίζα μέσα στην καρδιά. «Εάν δε αδιαφόρως δέξη την ενθύμησιν επιθυμίας, δια των λογισμών ρίζας εν σοι καταβάλλεται και καταδεσμεί σου την διάνοιαν και κατασπά σε εις βόθρον κακών». Εδώ τώρα είναι η αυτοπεποίθηση που κάποια φορά έχουμε. Εάν, λέγει, δεχθείς, λέγοντας στον εαυτό σου ότι δεν πειράζει, δεν παθαίνω τίποτα — έτσι λένε μερικοί, «δεν παθαίνω τίποτα» — τότε...

δεχθείς, λέει, την ενθύμηση της επιθυμίας δια των λογισμών, τότε μπαίνουν, καταβάλλονται ρίζες. Μπαίνουν ριζάκια, ριζούλες. Και, όπως θα πει λίγο πιο κάτω, μην ξεχνάς ότι και τις πέτρες οι ρίζες διαρρηγνύουν. Ακούστε πώς το λέγει: «Αλλ' ίσως λέγεις, πιστός ειμί». Α, είμαι πιστός άνθρωπος, δεν παθαίνω τίποτα. «Και ου περιγίνεται μου επιθυμία», ότι δεν υπερτερεί η επιθυμία μέσα μου. Εγώ είμαι γερός, είμαι δυνατός. «Καν ενθυμώμαι πυκνότερον», και αν ακόμη αυτά τα πράγματα τα σκεφτώ πιο πυκνά. «Αγνοείς ότι και πέτραν ρίζα παραμένουσα σχίζει;» Αγνοείς ότι και την πέτρα τη διασπάει η ρίζα; Αγαπητοί μου, έχετε δει δέντρα που είναι σε πλαγιές βουνών.

Εκεί οι ρίζες περνούν μέσα από τους βράχους και τους σπάζουν. Η ρίζα είναι φοβερό πράγμα, έχει τρομακτική δύναμη η ρίζα. Έτσι λοιπόν, αν μέσα στην ψυχή σου δημιουργήσεις ρίζες, θα σε ανατρέψει αυτό το κακό το οποίο ρίζωσε μέσα σου. «Μην δέξεις τον σπόρο, επειδή θα διαρρήξει σου την πίστη». Μην δεχτείς τον σπόρο, γιατί θα σου διαρρήξει την πίστη. Μην διαβάζεις αιρετικά βιβλία, μην λέγεις «είμαι δυνατός». Μην διαβάζεις άλλων θρησκειών βιβλία, μην λέγεις «είμαι δυνατός». Διότι σε κάποια ανύποπτη στιγμή, με αυτές τις ριζούλες, θα αρχίσει η αμφιβολία. Και η αμφιβολία είναι το σπέρμα του διαβόλου. «Πριν ή ανθίσει, πρόρριζον έξελε το κακόν». Πριν, λέει, ανθίσει, πριν πιάσει ρίζα, κόψ' το! Κόψ' το το κακό!

«Ραθυμήσας εξ αρχής, πέλεκας ύστερον και πυρ πολυπραγμονήσεις». Μην τεμπελιάσεις από την αρχή και ύστερα ζητάς φωτιά — είπαμε, την πυροσβεστική υπηρεσία — και τσεκούρι για να τα κόψεις. «Αρχόμενον οφθαλμιάν θεράπευε κατά καιρόν, ίνα μη τυφλωθείς τότε ζητήσεις των ιατρών». Λοιπόν, όταν αρχίσεις να έχεις πονόματο, πήγαινε στον γιατρό, όχι όταν θα τυφλωθείς, τότε να ζητάς τον γιατρό. Όπως καταλάβατε, αγαπητοί μου, πρέπει το κακό να το κόβουμε από την αρχή. Ο διάβολος το υποβάλλει, δεν έχει τη δύναμη να μας το εγκαταστήσει. Από μας εξαρτάται τελικά να το αποδεχθούμε. Γι' αυτό λοιπόν ας αγωνιζόμεθα να μην αποδεχθούμε ποτέ το κακό που μας υποβάλλει ο Σατανάς.