Catecheses of St Cyril 013 | 28-03-1983

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My beloved, we are now in the Second Catechetical Lecture.

The title of the Second Catechetical Lecture is: “A lecture for those preparing for illumination in Jerusalem, concerning repentance and the forgiveness of sins, and concerning the adversary, with a reading from Ezekiel: ‘The righteousness of the righteous shall be upon him, and the lawlessness of the lawless shall be upon him; and if the lawless man turns away from all his lawless deeds,’” and so forth. This is the title describing the content of the Second Catechetical Lecture. Its principal subject, in other words, is metanoia—repentance—and the forgiveness of sins. This is especially timely now, during Great Lent, when we naturally have the opportunity to speak about repentance and confession. We now enter the first paragraph: “Sin is a dreadful thing, and lawlessness is a most grievous disease of the soul, severing its sinews and becoming the cause of eternal fire.” Sin is something terrible, something dreadful. Lawlessness is a most terrible disease of the soul: it severs and cuts the soul’s sinews and becomes the cause that leads the soul to eternal death.

Let us now examine this more closely. First, I should clarify the relationship between sin and lawlessness—or, more simply, iniquity, as John the Evangelist calls it. What is sin? “Sin is lawlessness.” This is the definition John the Evangelist gives us. What, then, does sin mean? Lawlessness. And what does lawlessness mean? The transgression of the law. When God commands that something be done or not be done, failing to obey constitutes sin. Suppose God had said nothing to our first-created ancestors about the tree whose fruit He later forbade them to eat. If they had eaten its fruit without God having said anything, would they have sinned? No. Where, then, did sin arise? Sin arose through the transgression of the commandment of God’s law. Thus sin comes into being when there is a law, and when man transgresses that law, the law gives rise to sin. We might therefore say that the presence of the law is a fundamental occasion for sin. This sounds strange. Yet the Apostle Paul also says that where the law appeared

sin also appeared. This is perfectly natural. Someone might then ask, “Why was the law given, if it would bring sin into being?” Here is the answer: God gave the law—the commandment—not, of course, so that it might be transgressed, but so that virtue might be firmly established, freedom of the will might be revealed, and moral choice might be put into action. I use the terms “freedom of the will” and “moral choice” because immediately afterward Saint Cyril speaks about both. Let me repeat: the purpose was to reveal freedom, our power of self-determination, and also to cultivate our moral choice.

To cultivate it toward the good. For through the manifestation and exercise of freedom, and through the cultivation of moral choice, the good would have become firmly established. But neither moral choice nor freedom was used rightly, and so we obtained the opposite result. The law then became, not the occasion for firmly establishing holiness, but the occasion for sin—that is, for lawlessness. After man had fallen, he began, if you please, to forget God. And because he began to forget God, the law was given. I, at least, would regard this as profoundly demeaning for man. Yet this is what had to be done: the commandment had to be given, “You shall love the Lord your God, and Him alone shall you worship.” Love had to become a commandment! Last time I pointed out this delicate matter to you. It is as though you were to say to your wife—I shall use the same example I gave you some time ago—“I command you to love me.” Or as though you were to tell your children, “I command you to love me.” Can love be a matter of command? And yet, look: it became a commandment. It became a commandment, and indeed it is the first commandment, on which all the other commandments depend. Do you

not think that this reveals how far man has fallen, when God must go so far as to make the great matter of love into a commandment? Tell me: in Paradise, before our first-created ancestors fell, would there have been any need for such a commandment? Would the Son of God, the Word (Logos), who appeared to them, have come and said, “I command you to love Me”? By no means. By no means. Thus the law was introduced, my beloved, because human nature had become corrupted. The transgression of the law is called lawlessness. In other words, lawlessness—the failure to keep the law—gives birth to sin. This, then, is sin. What is sin? I repeat the answer of Saint John the Evangelist: it is lawlessness. Sin, therefore, is a dreadful thing.

It is a most grievous and terrible sickness of the soul—a most grievous disease of the soul.

One could speak about this for many hours. If we had a psychiatrist here, he could testify to many things concerning it. But only a devout psychiatrist would also tell us the cause. Since psychiatry, for the most part, has no connection with theology, we ourselves shall say only this:

Underlying all the psychological conditions found among human beings is sin. And if the sin is not their own, it may be that of their parents. A child may be born with a burdened psychological condition attributable either to the parents or simply to the presence of—how shall I put it?—

the seed that passes down through the course of history and from which human beings are born. Do you know what the seed of a particular person contains? All that person’s ancestors. Did you hear what I said? All his ancestors. All his ancestors. It is an astonishing thing, my beloved. Consider, for example, this Greek land. Throughout the whole history of Greece, from the most ancient times until today—and especially during the medieval period—every kind of people has passed through here. All the intermingling that occurred is preserved within the human seed from which new human beings are born.

Human beings. Thus within these reproductive cells there is something from all the peoples who have passed through the land. Sometimes one sees a child born with African features and is astonished: “How did the child come to have African features?” In the same way, you cannot simply say, “Your parents sinned, and therefore you were born with this burdened history.” Not necessarily your parents, but your ancestors—simply your ancestors. Nothing more. I repeat: your ancestors. However the matter may stand, the point is that behind every psychological condition, whether severe or mild, sin is always present—always, as a general rule. You may say to me, “I have certain fears. My nervous system is not shattered; I simply have a few mild phobias. What causes this?” Even this is connected with sin. “But I have not committed grave sins.” Leave that aside; no human being is without sin. The mere fact that I do not trust in God’s providence—which itself is a sin—inevitably gives rise to fears within my soul and makes it sick. I would tell you that a great many people, who otherwise have no reason not to be psychologically healthy, become burdened because they do not trust in God’s providence. The whole responsibility for their lives hangs upon their own shoulders, and they do not say those very simple yet very profound words: “God is great. God will provide.” They do not say this, and so they become weighed down, heavily weighed down.

They feel that they themselves must bear the burden of responsibility for their own lives and for the lives of those around them. In the end, their souls are crushed because they lack trust in God’s providence. I would like to leave this subject now, although much more could be said about it. I have explained the point to you.

Lawlessness truly is a most grievous, oppressive, and terrible disease of the soul. And what does it not bring about! What spiritual blindness, what spiritual deafness, what spiritual insensibility, what spiritual loss of taste! Notice how the bodily senses are brought into the discussion. Yes, because I shall use the language of God’s word: blindness.

Christ calls the Pharisees blind; He calls the scribes and Pharisees “blind and foolish.” Again, the Prophet Isaiah, whose words the Lord uses, says that their ears have grown dull and they do not hear His word. What ears? The ears of the soul, because sin has made them hard of hearing. The Apostle Paul also says that a time will come when people will not wish to hear sound teaching but will turn instead to old wives’ tales—to fables told by old women—and will refuse to incline their ears to sound words. As for the sense of taste that I mentioned, Holy Scripture says:

“Taste and see that the Lord is good.” Come and taste, it says; make use of your sense of taste. What kind of taste? Spiritual taste. It is spiritual experience, through which you discover how beautiful Christ is. But these people do not taste. Why? Or rather, perhaps they do taste, but they have lost the ability to perceive the flavor. Their spiritual taste buds have become dull—utterly dull. They perceive nothing; they taste nothing. Sin causes all these things and thus produces extremely grave conditions within the soul. “The evil exercise of freedom is the offspring of moral choice.” I would like to dwell for a moment on this phrase. The evil that comes through our power of self-determination—that is, freedom used wrongly—is born

of moral choice. Do you know how much could be said here? Before entering the main subject, let us consider freedom, our power of self-determination. Does freedom exist, or does it not? Philosophically, this question has always been raised and always will be. Do you know how many arguments people—philosophers and those who philosophize—offer on this subject? Am I free? Am I not free? And do not imagine that these matters are merely theoretical or subjects for idle speculation. All these philosophical ideas descend into practical application in our daily lives. I shall give a very simple example. Theories affirming or denying freedom of the will affect even the science of law. They affect whether, and to what extent, someone is responsible for committing a crime, a sin, or some other offense—whether, and to what extent, that person is responsible for the act. If there are theories claiming that I am not free and that freedom of the will does not exist, then a defendant could very conveniently invoke the bondage of his will in court

and say, “Gentlemen, I did not do it.” It would be like saying that a cat ate the fish without considering whether what it was doing was an exercise of freedom. The cat smelled the fish, climbed onto the table, and ate it. Why does the question of freedom not arise for the cat? Because it was moved by the desire to eat, without any question of freedom entering in. Do you know what freedom means? Freedom means that today is Friday, or that it is Great Lent, and although the fish and meat smell delicious to me, I say, “No.” That is freedom. Freedom is not smelling them and immediately rushing to taste them. That is what animals do, because, of course, they do not possess freedom; they are moved by impulse. The same is true of a person who—forgive me for saying this, but it must be said, and said often—encounters an opportunity for sexual immorality

with another person. He is walking down the street, an opportunity arises, and at once he refuses to let it pass and gives in to it. He may even boast about it—God forbid—and if someone else had let such an opportunity pass, those who hear the story would call him a fool. Freedom, the power of self-determination, is not operating here. What is operating? An impulse—the very thing that operates in animals. Freedom means saying, “Yes, the opportunity is there, but...” In other words, the opportunity was given to me, but I say, “I must not do this, because God says I must not.” And I say “no” to the opportunity presented to me. That is called freedom. That is what freedom is.

So, then, does freedom exist or not? I am not concerned with what the philosophers say. Many curious and strange things are said. Some maintain that freedom does not exist at all. Others say that it exists only under certain conditions, and so forth. Let me take just one example. Kant says that man is not absolutely free. Man is, of course, free in his actions, but he is not absolutely free. Absolute freedom does not exist, if only because, from the moment he is born, man enters within the confines of space and time. Space and time are therefore the bonds that limit his freedom. That is what Kant says.

Let us not analyze this any further. It would be futile. I have one thing to tell you, my beloved: Christianity affirms freedom because freedom is the basis of our responsibility for keeping or failing to keep God’s commandments. That is why man is held accountable. Adam was regarded as free, and in his freedom he could have said “no” to the devil. From a Christian perspective, of course, we might also ask whether space and time are bonds. For example, I do not want to die, yet I am dying. This is a limitation upon my freedom. At this very moment, I might wish to be out in the universe and to move wherever I desired.

Space restricts me, and I cannot move as I wish, because I myself exist within space and time. Do I not occupy space? Of course I do. Was I not born within time? Is not my existence measured by time? I am therefore a being who exists within space and time. And since I am such a being, I cannot but belong within the greater expanse of space and the greater course of time. That is perfectly natural. This is what we call a limitation. But do you know that in the Kingdom of God there is neither space nor time? In the Kingdom of God, although we shall have this very body of ours, there will be eternity as far as time is concerned. And the Kingdom of God exists in a manner beyond our power to comprehend, for the Apostle Paul says:

Can these things fit within the human understanding? They cannot fit within an understanding bound by space and time. This is the meaning of the words, “Eye has not seen, nor ear heard, nor has it entered into the heart of man, the things which God has prepared for those who love Him.” And concerning the things Paul himself saw when he was caught up to the third heaven, he says that “it is not lawful for a man to utter them.” What he saw cannot be spoken—not merely because it is “not permitted,” although the phrase can carry that meaning, which I will not pursue now—but because no one can express such things to another human being. They are uncreated realities, while our language and our words are created. Created things cannot express the uncreated, and therefore they are beyond...

words. These realities, however, do away with both space and time. We could go a little further into this, if you wished, but let us leave it there. The point is that, at least when it comes to keeping God’s commandments, we possess freedom. We are free to obey what God says, and for that reason we are responsible. Otherwise, my beloved, there could be no greater absurdity than for God to establish Hell and threaten to send us there while, at the same time, giving us no freedom. The very existence of Hell testifies to human freedom. There can be no doubt about it.

God would be more unjust than the most ignorant and unjust judge if He bound us, imprisoned us, and cast us into eternal torment after He Himself had made us unfree. Such a thing is unthinkable—utterly unthinkable. But if we also consider freedom from the practical standpoint of everyday life, then, by taking freedom seriously, we form responsible people within society and raise mature and worthy human beings. Freedom is a great matter in education. But what kind of freedom? Not the sort proclaimed today out on the streets. That is not freedom; it is license. It is an abuse of freedom, a counterfeit freedom, something demonic. It is demonic freedom, not the freedom that comes from God.

It is a freedom that leads to the precipice. I certainly have the freedom to leap from the fifth floor down onto the avenue. But that is no longer freedom. I might even say that the safety barrier is obstructing me. Do you hear what I am saying? I regard the barrier around a rooftop as an obstacle. So I kick it down and say, “I am jumping into the void.” That is not freedom. It is something demonic. It is madness. Yet this is how freedom is understood today: we tear everything apart, turn everything upside down, and throw everything into confusion. We have created a society—and I do not know what will come next—in which a poor person is afraid to go out into the street, to speak, or to do anything else. Someone may stab her simply because he feels like it.

My dear sir, my dear lady, you are not free to stab me. By what right do you stab me? Because I spoke to you and you are perverse, or because you do not like me? Is the mere fact that you do not like me a reason to stab me in the street? For what reason? And so on and so forth. Therefore, freedom is a great matter in the upbringing given at home, in the formation of citizens, and in education at school. It forms responsible and mature people. If there is one great gift that constitutes the image of God in us, after the human gift of speech and reason, it is freedom. Many elements make up the image of God within us, but among the greatest are reason and freedom.

It is a great thing that God Himself respects our freedom—God Himself, our Creator. So I ask you to accept freedom as the word of God reveals it to us. Then you will see how both you and your children will mature. I speak to you about children so often, and I speak with passion, because they are the generation that is coming, the generation that will determine the future of both our Church and our people. “The evil of free will is the offspring of moral choice.” The evil that arises through free will springs from our power of choice. Moral choice is the ability to choose good or evil. So where does evil come from? From free will.

It comes from moral choice. That is what “offspring” means: it springs from our moral choice, from our ability to choose what we want, whether good or evil. Here, allow me to offer a somewhat more theoretical analysis. I say “theoretical” only to make a clarification. Whenever we speak of something more theoretical or more theological, we must never separate it from what we call the practical. We usually separate the two, and if we ever keep them apart, that is a deadly sin. Deadly! The theoretical must never be separated from the practical.

The theoretical and the practical are intertwined.

Saint Diadochos of Photike says—and Photike was once a province of Epirus, long, long ago; Saint Diadochos of Photike is a Byzantine saint—that evil does not exist as an essence, but exists in moral choice. Philosophers, especially the pre-Christian philosophers, both the Greeks and those outside Greece, raised the question of whether evil has an essence: whether evil exists as a person, as an essence, as a personal reality. Saint Diadochos of Photike presents the Christian and evangelical view: only the good exists as an essence, because God’s essence is good by nature. His essence is naturally good, while no evil nature exists.

The devil is not evil by nature; that is, he is not in himself an evil essence. The devil was created with a good nature, because God created him, and God created natures that were good, just as He Himself is good by nature. But because the devil was a free being, he brought evil into his own moral choice. Therefore, evil does not exist in nature; it exists in moral choice. Evil is not an essence. Evil is something abstract. We should know this, because God does not create evil natures. That would be a strange thing indeed. In that case, could He Himself be good by nature? Nor do we accept dualism by acknowledging a good God, a God who is good alone, while also acknowledging another nature...

For then we would fall into dualism. But that, too, is impossible. We do not accept dualism; we do not believe in two gods, one good and one evil. Nor is my body evil by nature, although some philosophers have believed this, and such ideas have passed into the thinking of our people. The body is not evil by nature. If you ask whether God made the human being good by nature or evil by nature, Saint Theophilos of Antioch addresses this in his First Letter to Autolycus. No evil nature exists, and God creates no evil nature. Evil exists in moral choice. Saint Cyril tells us this a little further on: “And that we sin by our own choice, the prophet clearly declares somewhere: ‘Yet I planted you as a fruitful vine, entirely true. How then have you turned bitter and become a foreign vine?’” Jeremiah 2:21. “The planting was good, but the fruit was evil through moral choice. Therefore, the vinedresser is blameless, while the vine will be burned with fire, because it was planted for good but, through its own moral choice, bore evil fruit. For God made man upright, according to Ecclesiastes 7:29, but they sought out many logismoi, many intrusive thoughts and schemes. ‘For we are His workmanship, created for good works,’ says the Apostle.”

“The Creator, being good, created us for good works; but what was created turned toward wickedness through its own moral choice.” This entire passage that we have read is intended to show one thing. Through the Prophet Jeremiah, God says: “I planted you as a fruitful vine, an entirely true vine. How then have you turned bitter and become a foreign vine?” How did you become a worthless vine? Elsewhere, too, this image often appears: the good vine that turns bad. “I planted you,” He says, “as a Sorek vine,” meaning a fine variety, as we would call it. Yes, a variety. The Sorek vine was an excellent variety. “But you,” He says, “became a vine of Sodom.” Do you hear that? A vine of Sodom. How did this happen? I planted you good. Saint Cyril then continues: “The planting was good, but the fruit was evil through moral choice.” The planting was good. God plants what is good; God creates the human being good. But the fruit, he says, became evil through moral choice. This, too, reveals our freedom. You see, then, that God does not make us either evil or good in the moral sense. We have the ability to become good or evil, because the power to choose is in our own free will.

It lies within our freedom, within our moral choice: the ability to choose what we desire. Let me open a brief parenthesis, because when the subject leads us here, it is good to clarify something. According to Jeremiah, this true vine was corrupted and became worthless—a foreign and bitter vine. For this reason, ancient Israel failed, though all humanity was meant to be grafted into Israel. Since the people of Israel failed and became a bitter and foreign vine, God plants a new vine, which now...

does not turn bitter. All humanity will now be grafted into this vine, and this vine is Jesus Christ. That is why He said in John, chapter 15, “I am the true vine.” The word “true” shows us that He is the real and genuine vine, the vine that does not change into a foreign vine. We heard this passage from the Gospel just the day before yesterday, on Friday. This is important: Christ is the true vine.

We, He says, are the branches. “You are the branches,” He says—that is, the shoots of the vine. Christ is the vine, the root and the trunk. “I am the vine.” That was a brief interpretive parenthesis.

And so, “the planting was good, but the fruit was evil through moral choice.” We therefore possess the ability to do evil. “And for this reason the vinedresser is blameless, while the vine will be burned with fire.” This is precisely what I was telling you earlier. The vinedresser is blameless. God is blameless. If I sin, God is not at fault. How many people say that God is the cause of evil! I told you that these ideas find their way into everyday life. Listen. How many people say, without understanding what they are saying, “If I have an evil or perverse nature, then God made me this way”? How many say this? It is blasphemy. We tell someone, “Correct yourself, my child. My dear man, correct yourself.”

And they reply, “God made you this way. God made you this way. Would God then demand an account from you and punish you, when the Lord Himself made you as you are?” That is why Saint Cyril continues, “The vinedresser is blameless.” The One who planted you bears no responsibility. But you will be handed over to the fire; you will be burned in the fire of Hell. This is because the vine “was planted for good,” with a good purpose, but then it changed and, through its own moral choice, bore evil fruit. He also cites Ecclesiastes, which says, “God made man upright”—straight. It is man who turns himself into something bent or crooked.

“A crooked generation,” it says, “blameworthy and perverse.” And Saint John says, “Make the ways straight; make His paths straight”—make the paths of God straight. Make straight within your hearts everything crooked, bent, and twisted. This means that God made us upright, but we made ourselves crooked, and now He calls us to become upright again, to straighten ourselves. Saint Cyril also uses a very beautiful argument from the Apostle Paul, which I have explained to you. It is from Ephesians 2:10: “For we are His workmanship”; that is, we are the work and creation of God.

We were “created for good works,” with the purpose of fulfilling good works. So let no one say, my beloved, that God is the cause of his evils, that God is responsible for his character, or that God is the cause of every evil that happens to him. That is blasphemy. We ourselves are responsible. Either my own moral choice and my own stubborn head are at fault, or other people are at fault, because I suffer within the environment in which I live. Of course, you may ask, “Am I responsible for that?” No. If I live in a perverse environment, am I responsible for it? No. Do I sin merely because of that? No. But why should I have to pay the price for a perverse environment? I have done nothing to deserve it.

Ah, this is where the answer lies. The Apostle Paul speaks about meat sacrificed to idols. He says, in effect: “I do not believe that idols or other gods exist. Therefore, meat from animals sacrificed to those gods has no spiritual significance whatsoever. There are no other gods; there is one God. So I can eat meat sacrificed to idols, and it will not harm me in any way.” Indeed, the Apostle says that when you are sitting at a meal, you may eat without asking whether the meat was sacrificed to idols. In those days, meat from animals sacrificed to idols was sold in the markets and butcher shops, and people would buy it and take it home. But there were some whose conscience was weak.

A Jew, for example, might ask, “What kind of meat is this? Was it sacrificed to idols?” If you are invited to a meal and sit down at the table, do not ask where the meat came from. Do not ask; simply eat it. Meat sacrificed to idols has no spiritual power. But if the person beside you says, “This meat was sacrificed to idols,” then do not eat it. Do not eat it. This is not hypocrisy. You abstain for the sake of your brother’s weak conscience, because your brother, who does not yet understand these things fully, will be scandalized. The Apostle then voices a certain concern: my freedom, he says—the freedom of my conscience—is constrained by the freedom of another. That is the point. Here, my beloved, the matter is resolved through love. Not...

In freedom I will refrain from eating meat, to use the Apostle Paul’s example. In freedom I will not eat it—not because I am unable to eat it, for I can, nor because I despise the other person. For the Apostle says, “Whom are you despising? The one for whom Christ died.” So, if I have love, I will not eat, lest I scandalize him. Do you see the wisdom in this? What does it mean? It means that when I live in an environment that restricts me and makes me suffer because others misuse their freedom, then, if I know how to use my own freedom rightly, I can use every adverse circumstance around me to shape the edifice of my virtues: patient endurance, love, freedom from resentment, and every other virtue.

There you have it. Was I harmed? No, I was benefited. Even through opposing circumstances, I can build myself up and be formed. This is extremely important. My beloved, we will not find opportunities to attain virtue in some other way, as we imagine we might. We will find opportunities for holiness amid adversity, in corrupt surroundings, and in environments that try in every way to influence us for the worse. It is there that we will find the material with which to build the tower of holiness. Let us understand this well. Do not wait for ideal circumstances. Do not wait. It is here, in this corrupt world, that we will build virtue. Therefore...

My conscience may be constrained by an alien environment that creates painful circumstances. If it does, I must learn one thing: I must learn to stand on my own, to weigh these matters carefully, and to know how to conduct myself amid all these conditions.

“Evil is indeed a dreadful thing, but sin does not remain without a remedy.” With this beautiful little phrase, Saint Cyril now introduces a new subject. Having spoken at length, I would say, about freedom, free will, and moral choice, he now considers whether a sin that has been committed can be healed. And he says yes: evil is dreadful, as we have said, but sin does not remain incurable. It can be healed; we can heal it. “It is grievous for the one who holds on to it, but easily healed for the one who casts it off through metanoia, through repentance.” Sin is a terrible thing for the person who continues to hold on to it.

But it is easily healed in the person who lays it aside through metanoia. We said this earlier: sin is a terrible thing, a terrible thing. Nothing is more terrible. Death is not terrible, nor are disasters, hunger, or wars. Sin is the terrible thing. Sin is dreadful. So sin is dreadful, yes—but it is not incurable. You can heal your sin when you cast it off through metanoia. You may say, “I will repent.” But is it so easy? Metanoia is both very easy and very difficult.

It is very easy for someone with even a little humility and awareness to cast off his sins and be set free. But as long as he has egotism and pride, he does not cast off his sins. Consequently, he continues to carry that heavy burden and all its pain. A person must therefore begin at some point to humble himself, come to awareness, and cast off the burden of his sins through metanoia. Metanoia, then, is both easy and difficult. Do you have humility? You will repent of everything. Do you lack humility? You will not repent, my brother, and you will keep carrying the weight upon your back. How terrible! Yes, thank you very much.

We could put it this way, though these are not my words. Saint Symeon the New Theologian says: if you wish, you can become a saint within twenty-four hours. Notice those words: if you wish. You may tell me that no one has become a saint in twenty-four hours. Yes, but do you know why? Because our “if you wish” is weak. If that desire were overwhelming, then Saint Symeon would indeed be right: a person could become a saint in twenty-four hours. There is something else as well. Habitual sin has put down roots, and a person cannot easily tear himself free. Nevertheless, if he truly wills it with tremendous determination, then indeed...

He can become a saint in twenty-four hours. Let me offer an example. The thief on the cross became a saint within a very short time. Indeed, he was even counted worthy of Paradise—not yet the Kingdom of God, to speak more precisely, but Paradise. As the hymnographers beautifully write on the basis of Holy Scripture, the thief used the key of metanoia to open the gate of Paradise and entered in. What should I speak of concerning the thief? His profound metanoia? Or his unique faith—a faith that neither the Apostle Peter nor the Apostle Paul possessed in the same circumstances?

After all, the Apostle Paul saw the glorified Christ and believed. But the thief saw a condemned man, a fellow prisoner under sentence, dying beside him. The thief’s faith is unique in history. Or should I speak of the depth of his theology? The thief says, “Remember me, Lord, when You come into Your Kingdom.” He calls Him Lord, he calls Him God, he calls Him King, and he calls Him the eternal King. For when does he ask Christ to remember him? After their death upon the Cross. Do you see the thief’s theology? Now, suppose that somehow they had taken the thief down from the cross, treated his wounds, and he had lived.

Would you say that the thief would have returned to being the thief he had been before? Would he have become a robber again? No, he would have remained a saint. How long did he need to become a saint? Only a short while—almost in an instant. If Christ was crucified around noon and died upon the Cross at about three in the afternoon, He lived upon the Cross for three hours. Everything that took place happened within those three hours. Remember that this thief, too, had initially blasphemed the Lord together with the other thief. Then he suddenly came to himself. So everything happened in less than three hours, within a very short time. The thief did not even need twenty-four hours to become a saint. A person truly can become a saint within twenty-four hours, if he genuinely wills it.

Even if we do not become saints within twenty-four hours, God is so loving toward mankind and so good. He knows—somewhere in the book of Genesis, I believe perhaps in the sixth chapter—it says that God knows the human mind is diligently inclined toward evil from one’s youth. God knows this. For that reason, He gives us not merely twenty-four hours, but the credit of an entire lifetime. And we must repent; we must change; we must correct ourselves.

Let us now see what Saint Cyril says on this subject by means of an example: “Suppose someone is holding fire in his hand. As long as he holds the burning coal, he is certainly being burned. But the moment he casts away the coal, he also casts away what was burning him. And if anyone thinks that he can sin without being burned, Holy Scripture says to him...”

“Can anyone bind fire to his breast without setting his garments ablaze? For sin cuts the sinews of the soul, shatters the spiritual bones of the understanding, and darkens the radiant light of the heart.” Let us suppose, he says, that someone is holding a glowing coal in his hand—fire itself in his hand. As long as he holds that glowing coal, it is unquestionably burning his hand. If he throws the coal away, then of course he will no longer be burned. If anyone thinks he can sin without being burned, he is mistaken. For Holy Scripture says: who can place fire in his bosom without his garments catching fire? Sin burns through the sinews of the soul; it cuts and shatters them. It crushes the spiritual bones of the understanding and darkens the light of the heart. In other words, sin is fire. If you hold on to it, it burns you. If you throw it away, you are set free.

Out of egotism you may say, my brother, “Sin is not burning me. Where do you see me being burned?” Then either you are lying or Holy Scripture is lying, for Holy Scripture firmly testifies that this is so. The passage is Proverbs 6:27. Which of the two, then, is lying? Perhaps you simply do not realize that you are being burned. You know that when leprosy first appears, a person’s extremities lose the sensation of heat and cold. They become numb. This brings to mind a beautiful account from the last century concerning Maka Akamiano—Father Damien.

Akamiano was what the native people of Honolulu called him. He was a missionary who lived on Molokai, a sacrifice of love. Molokai was a rocky place like our own Spinalonga in Crete. People with leprosy lived there on that rock, though he himself was not a leper. He went to live among them. For twelve years he did not contract the disease.

He ate from the same bowl as those suffering from leprosy, to show them that he loved them. I do not know how he overcame the fear within himself. In the twelfth year he contracted the disease, and he discovered it in the following way: he went to wash his feet in hot water, but when he placed them in the basin, he could not feel the heat of the water. Then he simply said:

“There—it seems I am becoming a leper.” Indeed, leprosy produces this loss of sensation in the extremities. In the same way, spiritual insensibility develops in the soul. A person is being burned, yet he does not realize, my beloved, that sin is burning him. Sin burns him, but he does not perceive it. For this reason, Holy Scripture gives us this argument: who can put fire into his bosom...

Fire into his embrace, without setting his clothes ablaze? We must therefore understand that sin burns. In leprosy, the nerves are attacked by the disease and lose sensation, because it is the nerves that convey to the brain the awareness of heat and cold, and so forth. In the same way, as Saint Cyril says here, sin cuts the sinews of the soul and shatters the spiritual bones of the understanding. O man, you are becoming insensible; your soul no longer has sinews or bones. You are no longer capable of responding; you understand nothing. You are in a grave condition. Therefore, my beloved, before it is too late, before we reach the stage of insensibility and hardness of heart, before we reach the point where we see black as white and white as black, and regard sin as natural rather than contrary to nature—before we reach that state, which we unfortunately see in others—let us hasten to repent and cast off our sin through Confession. Then our soul will begin to become extraordinarily sensitive and will perceive even the slightest thing.

Just as the eye cannot bear even a speck of dust in it, and we feel discomfort and rub it, so our conscience will no longer tolerate even the slightest sin. In this way, we will enter that greatly longed-for realm of holiness.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί μου, εις τη Δευτέρα Κατήχηση.

Τίτλος της Δευτέρας Κατηχήσεως είναι: «Φωτιζομένων εν Ιεροσολύμοις, σχεδιασθείσα περί μετανοίας και αφέσεως αμαρτιών και περί αντικειμένου, και ανάγνωσις εκ του Ιεζεκιήλ· δικαιοσύνη δικαίου επ’ αυτόν έσται και ανομία ανόμου επ’ αυτόν έσται, και ο άνομος εάν επιστρέψει εκ πασών των ανομιών αυτού», και τα εξής. Αυτός είναι ο τίτλος του περιεχομένου της Δευτέρας Κατηχήσεως, δηλαδή αναφέρεται στο θέμα της μετανοίας και της αφέσεως των αμαρτιών, κυρίως αυτό το θέμα. Και είναι και αρκετά επίκαιρο που τώρα, τη Μεγάλη Σαρακοστή, έχουμε βεβαίως και την ευκαιρία να αναφερθούμε σε θέματα μετανοίας και εξομολογήσεως. Και ήδη εισερχόμεθα εις την πρώτην παράγραφον. «Δεινόν η αμαρτία και νόσος χαλεπωτάτη ψυχής η παρανομία, υποτέμνουσα μεν αυτής τα νεύρα, πυρός δε αιωνίου γινομένη πρόξενος». Δεινόν τι. Φοβερό πράγμα, δεινό πράγμα είναι η αμαρτία και αρρώστια φοβεροτάτη της ψυχής η παρανομία, η οποία υποτέμνει, κόπτει αυτής τα νεύρα και την καθιστά και γίνεται αιτία να οδηγεί την ψυχή στον αιώνιο θάνατο.

Πράγματι, εδώ ας δούμε από πιο κοντά το πράγμα. Καταρχάς, να κάνω μια εξομάλυνση μεταξύ αμαρτίας και παρανομίας ή, αν θέλατε απλούστερα, ανομίας, όπως το λέγει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης. Τι είναι αμαρτία; «Η ανομία». Αυτόν τον ορισμό δίδει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης στο θέμα της αμαρτίας. Τι θα πει λοιπόν αμαρτία; Ανομία. Τι θα πει ανομία; Η παράβαση του νόμου. Διότι εκείνο το οποίο ο Θεός εντέλλεται να γίνει ή να μην γίνει, εφόσον δεν θα γίνει, τότε αυτό συνιστά την αμαρτία. Δηλαδή, εάν υποτεθεί ότι ο Θεός δεν έλεγε εις τους πρωτοπλάστους εκείνο το δένδρο, που κατόπιν απηγόρευσε τη βρώση του καρπού του, δεν έλεγε τίποτε ο Θεός, και οι άνθρωποι έτρωγαν και από τους καρπούς εκείνου του δένδρου, θα είχαν αμαρτία; Όχι. Από πού γεννήθηκε η αμαρτία; Η αμαρτία γεννήθηκε από την παράβαση της εντολής του νόμου του Θεού. Συνεπώς, η αμαρτία γεννιέται όταν υπάρξει ο νόμος, και ο νόμος, όταν τον παραβεί ο άνθρωπος, γεννά την αμαρτία. Ώστε βασική αιτία, θα λέγαμε, της αμαρτίας είναι η παρουσία του νόμου. Φαίνεται παράξενο. Το λέγει και ο Απόστολος Παύλος αυτό, ότι εκεί που υπήρξε ο νόμος

έγινε και η αμαρτία. Είναι πολύ φυσικό. Τότε ίσως πει κάποιος: γιατί να τεθεί ο νόμος, αφού θα δημιουργούσε την αμαρτία; Εδώ είναι... Ο Θεός έθεσε τον νόμο, την εντολή, όχι βεβαίως για να γίνει παράβαση του νόμου, αλλά για να εδραιωθεί η αρετή, να αναδειχθεί το αυτεξούσιο και να λειτουργήσει η προαίρεση. Χρησιμοποιώ «αυτεξούσιο» και «προαίρεση», γιατί ευθύς μετά κάνει λόγο για αυτά τα δυο. Ξαναλέγω: να αναδειχθεί το αυτεξούσιο, η ελευθερία. Πώς θα αναδεικνύεται η ελευθερία; Και επιπλέον να καλλιεργηθεί η προαίρεση.

Αγαθό. Διότι με την ανάδειξη της ελευθερίας και τη χρήση της, και με την καλλιέργεια της προαιρέσεως, θα υπήρχε η παγίωσις του αγαθού. Αλλά δεν έγινε καλή χρήση ούτε της προαιρέσεως ούτε του αυτεξουσίου και πήραμε την άλλη πλευρά. Ο νόμος λοιπόν έγινε κατόπιν όχι αιτία παγιώσεως της αγιότητος, αλλά αιτία προκλήσεως της αμαρτίας, δηλαδή της παρανομίας. Και επειδή ο άνθρωπος εξέπεσε, κατόπιν, παρακαλώ, άρχισε να λησμονεί τον Θεό, και επειδή άρχισε να λησμονεί τον Θεό, γι’ αυτό τον λόγο ετέθη ο νόμος και μάλιστα εγώ τουλάχιστον θα το θεωρούσα εξαιρετικά υποτιμητικό για τον άνθρωπο. Αλλά έτσι πρέπει να γίνει: να μπαίνει η εντολή, «Κύριον τον Θεόν σου να αγαπήσεις και αυτώ μόνω λατρεύσεις». Η αγάπη να γίνεται εντολή! Τελευταία φορά σας το έχω σημειώσει αυτό το ευαίσθητο σημείο. Σαν να λέτε εσείς —θα πω το ίδιο παράδειγμα που από καιρό σας είπα— σαν να λέτε εσείς στη γυναίκα σας: «Σου δίνω την εντολή να με αγαπάς». Ή να πείτε στα παιδιά σας: «Σας δίνω την εντολή να με αγαπάτε». Η αγάπη είναι θέμα εντολής; Και όμως, κοιτάξτε, έγινε εντολή. Έγινε εντολή. Και μάλιστα είναι η πρώτη εντολή, από την οποία εξαρτώνται όλες οι άλλες εντολές. Αυτό

δεν νομίζετε πως είναι ένα κατάντημα του ανθρώπου, όταν ο Θεός φτάνει... το μέγα θέμα της αγάπης να το κάνει εντολή; Πέστε μου, μέσα στον Παράδεισο, πριν πέσουν οι πρωτόπλαστοι, θα ετίθετο θέμα εντολής; Να έρθει δηλαδή ο Υιός του Θεού, ως Λόγος που ενεφανίζετο εις τους πρωτοπλάστους, να τους πει: «Σας δίνω την εντολή να με αγαπάτε»; Επ’ ουδενί λόγω. Επ’ ουδενί λόγω. Ώστε μπαίνει ο νόμος, αγαπητοί μου, γιατί εφθάρη η ανθρωπίνη φύση. Και η παράβαση του νόμου λέγεται ανομία. Δηλαδή η ανομία, η μη τήρηση του νόμου, γεννά την αμαρτία. Αυτό λοιπόν είναι η αμαρτία. Τι είναι η αμαρτία; Επαναλαμβάνω, απαντάει ο Άγιος Ιωάννης ο Ευαγγελιστής: είναι η ανομία. Δεινόν πράγμα λοιπόν η αμαρτία.

Αρρώστια χαλεπωτάτη, φοβεροτάτη της ψυχής, νόσος χαλεπωτάτη της ψυχής.

Να πω τώρα, σε αυτό έπρεπε να μιλάει κανείς ώρες πολλές. Εάν είχαμε έναν ψυχίατρο, θα μας μαρτυρούσε πολλά πράγματα εδώ. Μόνο αν ήταν ευσεβής ο ψυχίατρος θα μας έλεγε και την αιτία. Επειδή όμως η ψυχιατρική, ως επί το πλείστον, δεν έχει καμία σχέση με τη θεολογία, θα λέγαμε εμείς τούτο μόνο:

Όλα τα φαινόμενα τα ψυχολογικά των ανθρώπων, στο υπόβαθρό τους, έχουν την αμαρτία. Και αν δεν είναι σε αυτούς τους ίδιους, είναι στους γονείς τους. Διότι, αν ένα παιδί μπορεί να γεννηθεί με βεβαρημένη κατάσταση ψυχολογική, να οφείλεται ή στους γονείς του ή ακόμη να οφείλεται απλώς στην παρουσία του, πώς να το πω τώρα,

σπέρματος που διατρέχει την ιστορία των χρόνων και δημιουργούνται οι άνθρωποι. Είναι δηλαδή το σπέρμα του ανθρώπου, ενός ανθρώπου, ξέρετε τι είναι; Είναι όλοι οι πρόγονοί του. Ακούσατε τι είπα; Είναι όλοι οι πρόγονοί του. Όλοι οι πρόγονοί του. Είναι κάτι καταπληκτικό, αγαπητοί. Αν από τον χώρο αυτόν, φερειπείν, τον ελληνικό χώρο, πέρασαν και τι δεν πέρασαν, όλες οι φυλές της γης, σε όλη την ιστορία, σε όλη την ιστορία εδώ της Ελλάδος, από αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι σήμερα, ιδίως στους μεσαιωνικούς χρόνους, τι φυλές δεν πέρασαν από εδώ, τι δεν πέρασαν από εδώ! Όλες αυτές οι διασταυρώσεις που έχουν γίνει, όλες αυτές ήδη διατηρούνται μέσα στο σπέρμα των ανθρώπων που γεννούν ανθρώπους.

Ανθρώπους. Έτσι, μέσα σε αυτά τα σπερματοζωάρια υπάρχουν όλες οι φυλές της γης. Κάποτε βλέπει κανένας να γεννιέται ένα παιδί και να έχει νεγρικά χαρακτηριστικά. Θα εκπλαγείς: από πού και ως πού νεγρικά χαρακτηριστικά; Ε, κατά παρόμοιο τρόπο δεν μπορείς να πεις ότι οι γονείς σου ημάρτησαν και έτσι γεννιέσαι εσύ με ένα βεβαρημένο ιστορικό. Όχι οι γονείς σου· απλώς οι πρόγονοι. Απλώς οι πρόγονοι. Τίποτα άλλο. Ξαναλέγω, οι πρόγονοι. Πάντως, όπως και αν έχει το πράγμα, το θέμα είναι ότι πίσω από κάθε ψυχολογική βαριά κατάσταση ή ελαφρά πάντοτε υπάρχει η αμαρτία. Πάντοτε. Κατά κανόνα. Αν μου πείτε: «Έχω τίποτα φοβίες, όχι βέβαια να έχω τίποτα σπασμένο νευρικό σύστημα, να έχω μερικές φοβίες, έτσι, ελαφρές καταστάσεις. Πού οφείλεται αυτό;» Και αυτό είναι στις αμαρτίες. «Μα δεν έκανα βαριές αμαρτίες». Άστο· δεν υπάρχει άνθρωπος χωρίς αμαρτίες. Αλλά και μόνο γιατί δεν πιστεύω στην πρόνοια του Θεού, που είναι αμαρτία, αυτό γεννάει μες στην ψυχή μου οπωσδήποτε φόβους και αρρωσταίνει την ψυχή. Εγώ θα σας έλεγα ότι ένα μεγάλο ποσοστό ανθρώπων, που δεν θα είχαν λόγους να μην είναι υγιείς, ψυχικά υγιείς, επειδή όμως δεν πιστεύουν στην πρόνοια του Θεού και είναι κρεμασμένη όλη η υπόθεση της ζωής τους στους ώμους των και δεν λέγουν εκείνο το πολύ απλούν αλλά και πολύ βαθύ, «Μεγάλος ο Θεός», «Έχει ο Θεός», δεν το λέγουν αυτό, γι’ αυτό βαραίνουν, βαραίνουν.

Αισθανόμενοι ότι αυτοί σηκώνουν το βάρος της ευθύνης για τη ζωή τους και για τη ζωή των γύρω των. Γι’ αυτό στο τέλος παθαίνουν στραπατσάρισμα στην ψυχή τους, από την έλλειψη εμπιστοσύνης στην πρόνοια του Θεού. Θα ήθελα να φύγω από το θέμα αυτό, παρότι κανείς πολλά θα είχε να πει. Σας εξήγησα.

Πράγματι, η παρανομία είναι χαλεπωτάτη, βαρυτάτη, φοβεροτάτη αρρώστια της ψυχής. Και τι δεν επιφέρει! Τι τύφλωση πνευματική, τι βαρυκοΐα πνευματική, τι αναισθησία πνευματική, τι αγευστία πνευματική! Κοιτάξτε, μπαίνουν οι αισθήσεις οι σωματικές. Ναι, διότι θα χρησιμοποιήσω τον λόγο του Θεού: η τύφλωση.

Τυφλούς τους Φαρισαίους ο Χριστός· «τυφλοί και μωροί» τους γραμματείς και τους Φαρισαίους. Ακόμα, ο προφήτης Ησαΐας, που χρησιμοποιεί τον λόγο του ο Κύριος, είναι, λέει, βαρύκοοι στα αυτιά και δεν ακούνε τον λόγο του. Ποια αυτιά; Τα αυτιά της ψυχής, γιατί η αμαρτία τούς έκανε βαρυκόους. Ο δε Απόστολος Παύλος λέγει ότι θα έρθει καιρός που οι άνθρωποι δεν θα θέλουν να ακούσουν υγιή λόγο, αλλά θα στραφούν προς τους γραώδεις μύθους. Γραώδεις είναι γριίστικοι, δηλαδή τα παραμύθια που λένε οι γριές, και δεν θα θέλουν να στήσουν τα αυτιά τους να ακούσουν λόγους υγιείς. Ως προς τη γεύση που σας είπα, λέει η Γραφή:

«Γεύσασθε και ίδετε ότι χρηστός ο Κύριος». Ελάτε, δοκιμάστε, λέει, κάνετε χρήση της γεύσεως. Ποιας γεύσεως; Της πνευματικής. Είναι η πνευματική εμπειρία, να δείτε πόσο ωραίος είναι ο Χριστός. Αυτοί δεν δοκιμάζουν. Γιατί; Ή μάλλον δοκιμάζουν, αλλά έχουν αγευστία. Οι πνευματικές γευστικές θηλές των είναι αμβλείες, αμβλείες. Είναι, ναι, τίποτα, τίποτα, δεν γεύονται. Γι’ αυτό όλα αυτά τα προκαλεί η αμαρτία και έτσι δημιουργεί βαρύτατες καταστάσεις στην ψυχή. «Κακόν αυτεξούσιον, βλάστημα προαιρέσεως». Σε αυτή τη φράση θα ήθελα λίγο να μείνω. Το κακό του αυτεξουσίου, δηλαδή η κακή ελευθερία, είναι γέννημα

της προαιρέσεως. Ξέρετε πόσα πράγματα θα μπορούσαν να ειπωθούν εδώ; Πριν μπούμε στο κύριο θέμα, να ιδούμε για το αυτεξούσιο, για την ελευθερία. Υπάρχει ελευθερία ή δεν υπάρχει; Είναι ένα θέμα το οποίο τίθεται και θα τίθεται πάντοτε φιλοσοφικά. Ξέρετε πως οι άνθρωποι γύρω από το θέμα αυτό, δηλαδή οι φιλόσοφοι και οι φιλοσοφούντες, ξέρετε πόσους λόγους λέγουν; Είμαι ελεύθερος; Δεν είμαι ελεύθερος; Και μην νομίζετε, δεν είναι θεωρητικά αυτά τα θέματα. Δεν είναι απλώς για έτσι και να φιλοσοφούμε. Αυτά όλα τα φιλοσοφούμενα κατεβαίνουν ως πρακτική εφαρμογή μέσα στην καθημερινή μας ζωή. Θα πω ένα πολύ πολύ απλό παράδειγμα. Εάν υποτεθεί ότι υπάρχουν απόψεις ελευθερίας της βουλήσεως ή μη ελευθερίας της βουλήσεως, αυτό επηρεάζει ακόμα και τη νομική επιστήμη. Εάν και κατά πόσο είναι υπεύθυνος ένας ο οποίος έκανε ένα έγκλημα, ένα αμάρτημα, ένα κάτι, μια παράβαση. Εάν και κατά πόσο είναι υπεύθυνος της πράξεως. Εάν υποτεθεί ότι υπάρχουν θεωρίες που λέγουν ότι δεν είμαι ελεύθερος, δεν υπάρχει ελευθερία της βουλήσεως, ωραιότατα θα μπορεί να επικαλεστεί ο κατηγορούμενος στο δικαστήριο την ανελευθερία της βουλήσεώς του

να πει: «Κύριοι, δεν το έκανα εγώ». Όπως ακριβώς θα λέγαμε: η γάτα έφαγε τα ψάρια χωρίς να σκεφτεί ότι αυτό που κάνει αν είναι ελευθερία ή δεν είναι ελευθερία. Της μύρισαν, ανεβαίνει στο τραπέζι και τα τρώει. Γιατί η γάτα λοιπόν δεν θέτει θέμα ελευθερίας; Διότι κινήθηκε από την επιθυμία να φάγει, χωρίς να θέσει θέμα ελευθερίας. Ξέρετε τι θα πει η ελευθερία; Ελευθερία θα πει: σήμερα είναι Παρασκευή ή είναι Μεγάλη Σαρακοστή και, ενώ μου μυρίζουν τα ψάρια και το κρέας, λέγω «όχι». Αυτό θα πει η ελευθερία. Όχι, μου μύρισαν και έσπευσα αμέσως να τα δοκιμάσω. Αυτό συμβαίνει στα ζώα, τα οποία βεβαίως δεν έχουν ελευθερία. Κινούνται από μια παρόρμηση. Όπως και ο άνθρωπος ο οποίος —να με συγχωρέσετε που θα το πω, γιατί είναι ανάγκη να το πει κανείς και να τα λέει συχνά— όπως πολλές φορές του τυχαίνει μια ευκαιρία ανηθικότητος

αλληλοηθικότητας, περπατάει στον δρόμο και του τυχαίνει μια ευκαιρία και αμέσως δεν αφήνει καθόλου χαμένη την ευκαιρία και ενδίδει εις αυτό. Και μάλιστα τόσο πολύ, ώστε, αν υποτεθεί ότι το καυχάται, Θεός φυλάξοι, και αν υποτεθεί ότι κάποιος θα έχανε μια τέτοια ευκαιρία, οι άλλοι, στους οποίους διηγείται, του λέγουν ότι ήταν βλάκας. Εδώ δεν δουλεύει η ελευθερία, το αυτεξούσιο. Αλλά δουλεύει τι; Μία ορμή, αυτό που ακριβώς δουλεύει στα ζώα. Ελευθερία θα πει «ναι μεν, αλλά». Δηλαδή, μου δόθηκε η ευκαιρία, αλλά λέγω: «Δεν πρέπει, γιατί λέει ο Θεός δεν πρέπει». Και λέγω το «όχι» στην ευκαιρία που μου δόθηκε. Αυτό λέγεται ελευθερία. Αυτό είναι.

Ώστε λοιπόν, υπάρχει ή δεν υπάρχει ελευθερία; Δεν με ενδιαφέρει τι λέγουν οι φιλόσοφοι. Λέγονται πολλά, περίεργα και παράξενα. Άλλοι δέχονται ότι δεν υπάρχει καθόλου ελευθερία. Άλλοι ότι υπάρχει με προϋποθέσεις. Και ούτω καθεξής. Φερειπείν, έτσι, έτσι, λιγάκι, δειγματοληπτικά παρέλαβα. Ο Κάντιος λέγει ότι ο άνθρωπος δεν είναι βέβαια απόλυτα ελεύθερος, γιατί βέβαια είναι ελεύθερος των πράξεών του, αλλά δεν είναι απόλυτα ελεύθερος. Δεν υπάρχει απόλυτος ελευθερία, παρά και τούτο διότι μόλις γεννιέται, βλέπετε, μπαίνει μέσα στα καλούπια του χώρου και του χρόνου. Συνεπώς, τα δεσμά της ελευθερίας του είναι ο χώρος και ο χρόνος. Έτσι λέγει.

Ας μην αναλύσουμε πιο πολλά. Ματαιοπονία είναι. Ένα έχω να σας πω, αγαπητοί μου, ότι το θέμα της ελευθερίας τίθεται εις τον χριστιανισμόν, διότι αποτελεί στοιχείο υπευθυνότητας για την τήρηση των εντολών του Θεού ή όχι. Γι’ αυτό και ζητείται από τον άνθρωπο ευθύνη. Ο Αδάμ εκρίθη ελεύθερος και εν τη ελευθερία του ηδύνατο να πει το «όχι» στον διάβολο. Βεβαίως, αν τώρα δούμε και από χριστιανικής πλευράς, αν ο χρόνος και ο χώρος είναι δεσμά... Ότι, να παράδειγμα, δεν θέλω να πεθάνω, να πεθαίνω. Αυτό είναι μια δέσμευση της ελευθερίας μου. Θα ήθελα αυτή τη στιγμή να είμαι μέσα στο σύμπαν και να κινούμαι όπως θα ήθελα.

Ο χώρος με δεσμεύει και δεν μπορώ να κινηθώ όπως θέλω, γιατί και εγώ ο ίδιος είμαι χωροχρονικός. Δεν καταλαμβάνω χώρο; Καταλαμβάνω χώρο. Δεν γεννήθηκα μέσα στον χρόνο; Η ύπαρξή μου δεν μετράει χρόνο; Είμαι λοιπόν μια χωροχρονική ύπαρξη. Αφού λοιπόν είμαι μια χωροχρονική ύπαρξη, δεν είναι δυνατόν ποτέ παρά να ανήκω μέσα στον ευρύτερον χώρο και στον ευρύτερον χρόνο. Είναι πολύ φυσικό. Αυτό λέγεται δεσμά. Μα ξέρετε ότι στη Βασιλεία του Θεού δεν υπάρχει ούτε ο χώρος ούτε ο χρόνος και ότι στη Βασιλεία του Θεού, ενώ θα υπάρχει το συγκεκριμένο μας σώμα, θα υπάρχει η αιωνιότητα από χρονικής πλευράς, και η Βασιλεία του Θεού κατά τρόπον που το συλλαμβάνει και εμείς, διότι λέγει ο Απόστολος Παύλος

χωρούν αυτά στην ανθρωπίνη διάνοια; Στη χωροχρονική διάνοια δεν χωρούν. Αυτό θέλει να πει ότι «α οφθαλμός ουκ είδε και ους ουκ ήκουσε και επί καρδίαν ανθρώπου ουκ ανέβη, α ητοίμασεν ο Θεός τοις αγαπώσιν αυτόν», και ότι εκείνα τα οποία είδε ο ίδιος, αρπαγείς μέχρι τρίτου ουρανού, «ουκ εξόν εστιν ανθρώπω λαλήσαι». Εκείνα τα οποία είδε δεν είναι δυνατόν —όχι «δεν επιτρέπεται», έχει αυτή την έννοια, ας μην την πάρω τώρα— αλλά ότι δεν είναι δυνατόν να τα πει κανείς αυτά σε άνθρωπο, διότι είναι άκτιστες καταστάσεις και η γλώσσα μας και οι λόγοι μας είναι κτιστά. Τα κτιστά δεν μπορούν να εκφράσουν τα άκτιστα και συνεπώς είναι...

λόγων. Αυτές οι καταστάσεις όμως καταργούν και τον χώρο και τον χρόνο. Αν θα θέλατε λίγο πιο πολύ να προχωρήσουμε, είναι αυτό. Ας είναι όμως. Το θέμα είναι ότι, τουλάχιστον για την τήρηση των εντολών του Θεού, έχουμε ελευθερία. Για να τηρήσουμε δηλαδή αυτά που λέει ο Θεός έχουμε ελευθερία, γι’ αυτό και είμεθα υπεύθυνοι. Αλλιώτικα, αγαπητοί μου, δεν θα υπήρχε Πιο μεγαλύτερος παραλογισμός από το ότι ο Θεός έστησε μίαν κόλαση και μας απειλεί να μας στείλει εκεί, όταν την ίδια στιγμή δεν θα είχαμε ελευθερία. Και μόνη η παρουσία της κολάσεως εκφράζει την ελευθερία του ανθρώπου. Αναμφισβήτητα.

Θα ήταν ο αδικότερος και από τον πιο αγράμματο και άδικο δικαστή, να βάλει δεσμά και φυλακή και τάρταρον αιώνια και να μας στείλει εκεί, τη στιγμή που ο ίδιος μας έκανε ανελεύθερους. Αδιανόητο πράγμα, αδιανόητο. Αλλά και αν το θέλετε και από πρακτικής πλευράς, καθημερινής, το θέμα της ελευθερίας αν το λάβουμε υπόψη, τότε δημιουργούμε υπευθύνους ανθρώπους μέσα στην κοινωνία μας, δημιουργούμε ωρίμους και σπουδαίους ανθρώπους στην αγωγή. Το θέμα της ελευθερίας. Ποιας ελευθερίας; Όχι αυτή που λένε τώρα έξω στα πεζοδρόμια. Αυτή δεν είναι ελευθερία, αυτή είναι ασυδοσία, αυτό είναι κατάχρηση της ελευθερίας, αυτό είναι υποκατάστατον της ελευθερίας, αυτό είναι δαιμονισμός, είναι η δαιμονική ελευθερία, δεν είναι η ελευθερία του Θεού.

Είναι μια ελευθερία που οδηγεί στον γκρεμνό. Όπως έχω, οπωσδήποτε έχω, την ελευθερία να πηδήξω από το 5ο πάτωμα κάτω στη λεωφόρο. Μα αυτό όμως δεν είναι ελευθερία πια. Και θα έλεγα ότι με εμποδίζει το στηθαίο. Ακούσατε τι είπα; Με εμποδίζει το στηθαίο μιας ταράτσας και το θεωρώ εμπόδιο το στηθαίο. Φτύνω λοιπόν μια κλωτσιά στο στηθαίο της ταράτσας και λέγω: πηδάω στο κενό. Αυτό δεν είναι ελευθερία. Αυτό είναι δαιμονισμός. Αυτό είναι παραλογισμός. Με αυτή την έννοια σήμερα δεχόμεθα την ελευθερία. Όταν όλα τα συμπαραλιάζουμε, όλα τα αναποδογυρίζουμε, όλα τα ανακατώνουμε και έχουμε κάνει μια κοινωνία —και δεν ξέρω τι άλλο θα γίνει παρακάτω— που να φοβάται η καημένη να βγει στον δρόμο έξω και να μιλήσει και ό,τι άλλο να κάνει. Ο άλλος τη μαχαιρώνει γιατί έτσι το νομίζει.

Κύριέ μου, κυρία μου, δεν είσαι ελεύθερος να με μαχαιρώσεις. Με ποιο δικαίωμα με μαχαιρώνεις; Γιατί σου μίλησα, είσαι διεστραμμένος, ή γιατί δεν σου αρέσω; Και μόνο γιατί δεν σου αρέσω, να με μαχαιρώνεις στον δρόμο; Και ποιο λόγο; Και λοιπά και λοιπά και λοιπά. Οπότε το θέμα της ελευθερίας μέσα στην αγωγή στο σπίτι, το θέμα της ελευθερίας μέσα στην αγωγή του πολίτου, το θέμα της ελευθερίας μέσα στην αγωγή του σχολείου είναι μεγάλο θέμα. Δημιουργεί υπευθύνους ανθρώπους, ωρίμους ανθρώπους. Αν υπάρχει ένα σπουδαίο αγαθό που συνιστά την εικόνα του Θεού, μετά από τον ανθρώπινο λόγο, τη λογική, είναι η ελευθερία. Είναι πολλά τα στοιχεία που συνιστούν την εικόνα του Θεού μέσα μας, αλλά ένα από τα σπουδαία είναι η λογική και η ελευθερία.

Μεγάλο πράγμα, ώστε αυτός ο ίδιος ο Θεός να σέβεται τη δική μας την ελευθερία. Ο ίδιος ο Θεός, ο κατασκευαστής μας. Έτσι θα παρακαλέσω να την αποδεχθούμε όπως μας την αποκαλύπτει ο λόγος του Θεού, την ελευθερία. Και τότε θα δείτε πόσο θα ωριμάσετε και εσείς και τα παιδιά, για τα οποία τόσες φορές σας μιλώ, και μιλώ με πάθος για τα παιδιά, γιατί είναι η γενιά που έρχεται και εκείνη η οποία θα δείξει ποιο θα είναι το μέλλον και της Εκκλησίας μας και της Φυλής μας. Κακόν λοιπόν αυτεξούσιον, βλάστημα προαιρέσεως. Το κακό του αυτεξούσιου είναι το βλάστημα της προαιρέσεως. Προαίρεση είναι η δυνατότητα να διαλέξω το καλό ή το κακό. Οπότε από πού βγαίνει το κακό; Το αυτεξούσιον.

Από την προαίρεση. Αυτό θα πει βλάστημα, από το βλαστάνω. Βγαίνει από την προαίρεση, δηλαδή τη δυνατότητα να διαλέξω τι θέλω, το καλό ή το κακό. Εδώ επιτρέψτε μου να κάνω και μια λιγάκι θεωρητικότερη ανάλυση. Είπα θεωρητικό, για να κάνω μια διευκρίνηση. Όταν λέμε κάτι το θεωρητικότερο ή κάτι το θεολογικότερο, ποτέ μην το ξεχωρίζουμε από αυτό που λέμε πρακτικότερο. Συνήθως τα ξεχωρίζουμε και, αν κάποτε τα κρατάμε και χωρισμένα, είναι θανάσιμο αμάρτημα αυτό. Θανάσιμο! Ούτε ποτέ πρέπει να ξεχωρίζει το θεωρητικό από το πρακτικό.

Πρακτικόν, συμπλέκονται.

Λοιπόν, λέγει ο Άγιος Διάδοχος Φωτικής —η Φωτική ήτο μία επαρχία της Ηπείρου— τα παλαιά, παλαιά. Βυζαντινός δηλαδή είναι ο Άγιος Διάδοχος Φωτικής. Λέγει ότι το κακό δεν υπάρχει ως ουσία, αλλά υπάρχει στην προαίρεση. Διότι έχει τεθεί, βεβαίως, και έχει τεθεί αυτό από τους φιλοσόφους, και δη τους προχριστιανούς φιλοσόφους, τους Έλληνας και όλους τους άλλους, τους εκτός Ελλάδος φιλοσόφους, αν το κακό έχει ουσία, δηλαδή αν υπάρχει το κακό ως πρόσωπο, ως ουσία, ως πρόσωπο. Λέγει λοιπόν ο Άγιος Διάδοχος Φωτικής, που είναι η χριστιανική άποψη, η ευαγγελική, ότι μόνο το αγαθόν υπάρχει ως ουσία, διότι η ουσία του Θεού είναι φύσει αγαθή, η ουσία φύσει αγαθή, ενώ φύσις κακή δεν υπάρχει.

Ο διάβολος δεν είναι φύσις κακή, δεν είναι δηλαδή κάτι που θα λέγαμε αυτός ο ίδιος είναι ουσία κακή. Ο διάβολος είναι φύσις αγαθή, διότι επλάστη από τον Θεό και ο Θεός έκανε φύσεις αγαθές, ως ο ίδιος είναι φύσει αγαθός. Αλλά ο διάβολος, επειδή ήτο ελευθέρα ύπαρξις, εδημιούργησε στην προαίρεσή του το κακό. Συνεπώς το κακό δεν υπάρχει στη φύση, αλλά υπάρχει στην προαίρεση. Και δεν είναι ουσία το κακό, είναι αφηρημένο το κακό. Αυτό ας το ξέρουμε, διότι ο Θεός δεν δημιουργεί φύσεις κακές. Θα ήταν κάτι παράξενο. Τότε θα ήταν αγαθή φύσις; Ούτε έχουμε δυαρχία, αν δεχτούμε Θεόν αγαθόν, μόνον αγαθόν, και δεχτούμε φύση

τότε μπαίνουμε στη δυαρχία. Αλλά ούτε αυτό είναι δυνατόν. Δεν έχουμε δυαρχία, δεν έχουμε δύο θεούς, Θεόν αγαθόν και θεόν κακόν. Ή ακόμα το σώμα μου είναι —και τούτο μερικοί νομίζουν από τους φιλοσόφους πάλι, και όλα αυτά περνάνε στο λαό μας— ότι το σώμα είναι κακό φύσει. Το σώμα δεν είναι κακό φύσει. Αν ερωτήσετε: ο Θεός τι έκανε τον άνθρωπο, φύσει αγαθόν ή φύσει κακόν; Το θέτει ο Άγιος Θεόφιλος Αντιοχείας αυτό στην πρώτη προς Αυτόλυκον επιστολή του. Ότι δεν υπάρχει λοιπόν φύσις κακή, δεν κατασκευάζει. Αλλά το κακόν υπάρχει στην προαίρεση. Μας το λέγει ο Άγιος Κύριλλος παρακάτω, ως εξής: «Καὶ ὅτι γε αὐτοπροαιρέτως ἁμαρτάνομεν, λέγει που σαφῶς ὁ προφήτης· Ἐγὼ δὲ ἐφύτευσά σε ἄμπελον καρποφόρον, πᾶσαν ἀληθινήν· πῶς ἐστράφης εἰς πικρίαν, ἡ ἄμπελος ἡ ἀλλοτρία;» Ιερεμίας 2,21. «Ἡ φυτεία καλή, ὁ δὲ καρπὸς ἐκ προαιρέσεως κακός· καὶ διὰ τοῦτο ὁ φυτουργὸς ἀναίτιος, ἡ δὲ ἄμπελος κατακαυθήσεται πυρί, ἐπειδὴ εἰς ἀγαθὸν ἐφυτεύθη καὶ εἰς κακὸν ἐκαρποφόρησεν ἐκ προαιρέσεως. Ἐπεὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον εὐθύν, κατὰ τὸν Ἐκκλησιαστήν 7,29, καὶ αὐτοὶ ἐζήτησαν λογισμοὺς πολλούς· αὐτοῦ γάρ ἐσμεν ποίημα, κτισθέντες ἐπὶ ἔργοις ἀγαθοῖς», φησὶν ὁ Ἀπόστολος.

Κτίστης, ἀγαθὸς ὤν, ἐπ’ ἔργοις ἀγαθοῖς ἔκτισε· τὸ δὲ κτισθέν, ἐξ οἰκείας προαιρέσεως, εἰς πονηρίαν ἐτράπη. Σε όλο αυτό το μήκος που διαβάσαμε θέλει αυτό να δείξει. Θέλει να πει το εξής. Λέγει ο Θεός, διά του Προφήτου Ιερεμίου: «Εγώ σε εφύτευσα αμπέλι καρποφόρο, αμπέλι αληθινό, πάσαν αληθινήν. Πώς εστράφης εις πικρίαν, η άμπελος η αλλοτρία;» Πώς μετεστράφης σε αμπέλι σκάρτο; Και μάλιστα αλλού λέγει, γιατί πολλές φορές αναφέρεται στο θέμα της αμπέλου της καλής που μεταστρέφεται σε κακή: «Εγώ», λέγει, «σε εφύτευσα άμπελον Σωρήκ», δηλαδή καλή, θα λέγαμε λέγονται αυτές οι ράτσες, ας πούμε τα... Ναι, ποικιλίες. Μια καλή ήταν αυτή η άμπελος Σωρήκ. Εσύ, λέει, μετεστράφης σε άμπελο Σοδομητική. Ακούσατε; Σε άμπελο Σοδομητική. Πώς; Εγώ σε φύτευσα καλή. Και λέγει στη συνέχεια ο Άγιος Κύριλλος: «Ἡ φυτεία καλή, ὁ δὲ καρπὸς ἐκ προαιρέσεως κακός». Η φυτεία καλή, ο Θεός φυτεύει καλά, ο Θεός δημιουργεί τον άνθρωπο καλόν, ο καρπός όμως, λέγει, κακός, αλλά εκ προαιρέσεως. Αυτό εκφράζει ακόμα και την ελευθερία. Λοιπόν, βλέπετε ότι ο Θεός δεν μας κάνει κακούς ούτε καλούς. Έχουμε τη δυνατότητα να γίνουμε καλοί ή κακοί, γιατί έχουμε στο αυτεξούσιό μας την προαίρεσή μας.

Ελευθερία μας, στην προαίρεσή μας. Τη δυνατότητα να διαλέξουμε εκείνο το οποίο θέλουμε. Μια μικρή παρένθεση, γιατί κάποτε, όταν έτσι έρχεται το πράγμα, καλό είναι να γίνεται μια διασάφηση. Επειδή αυτή η άμπελος η αληθινή εφθάρη, μετεστράφη κατά τον Ιερεμία, μετεστράφη σε σκάρτη, δηλαδή σε αλλοτρία και εις άμπελον πικρίας, γι’ αυτό το λόγο εστόχησε ο παλαιός Ισραήλ, που σε αυτόν τον Ισραήλ θα εκεντρίζετο όλη η ανθρωπότητα, δηλαδή θα μπολιαζόταν ολόκληρη η ανθρωπότητα. Επειδή λοιπόν εστόχησε ο λαός του Ισραήλ και μετεστράφη σε άμπελον πικρή, αλλοτρία, ο Θεός φυτεύει νέο αμπέλι, το οποίο όμως τώρα...

δεν μεταστρέφεται σε πικρία, επί του οποίου αμπελιού θα εγκεντριστεί τώρα ολόκληρη η ανθρωπότητα, και αυτός είναι ο Ιησούς Χριστός. Γι’ αυτό είπε, Ιωάννης 15 κεφάλαιον: «Εγώ είμαι η άμπελος η αληθινή». Εκείνο το «αληθινή» θέλει να μας δείξει ότι είναι η πραγματική και η αληθινή, η οποία δεν μεταβάλλεται εις αλλοτρίαν άμπελον. Αυτό που το ακούσαμε και προχθές, την Παρασκευή, ως ευαγγελική περικοπή. Είναι σπουδαίο αυτό, ότι η αληθινή άμπελος είναι ο Χριστός.

Εμείς, λέγει, οι κλάδοι. «Σεις», λέγει, «είσαστε οι κλάδοι», δηλαδή τα κλήματα. Ο κλάδος λέγεται κλήμα εκεί. Άμπελος είναι ο Χριστός, δηλαδή η ρίζα και ο κορμός. «Εγώ είμαι». Αυτό ήταν μια μικρή ερμηνευτική παρένθεση.

Ώστε λοιπόν, «ἡ φυτεία καλή, ὁ καρπὸς ἐκ προαιρέσεως κακός». Έχουμε λοιπόν τη δυνατότητα να κάνουμε το κακό. «Καὶ διὰ τοῦτο ὁ φυτουργὸς ἀναίτιος. Ἡ δὲ ἄμπελος κατακαυθήσεται πυρί». Μάλιστα, ό,τι σας έλεγα προηγουμένως. Ο φυτουργός είναι αναίτιος. Ο Θεός είναι αναίτιος. Αν εγώ αμαρτάνω, ο Θεός δεν φταίει. Πόσοι λέγουν τον Θεόν ότι είναι αίτιος των κακών! Σας είπα ότι αυτά κατεβαίνουν στην πράξη, ακούστε. Πόσοι λένε, χωρίς να το καταλαβαίνουν, ότι αν έχω κακή ή διεστραμμένη φύση, έτσι με έκανε ο Θεός. Πόσοι το λένε αυτό; Είναι βλασφημία. Λέμε σε κάποιον: «Διορθώσου, παιδί μου. Άνθρωπέ μου, διορθώσου».

«Ο Θεός σε έκανε έτσι, ο Θεός σε έκανε έτσι, και θα σου ζητούσε ο Θεός μετά να σε τιμωρήσει, όταν σε έκανε ο Κύριος έτσι όπως ήρθες;» Γι’ αυτό λέγει εδώ στη συνέχεια: «ὁ φυτουργὸς ἀναίτιος». Εκείνος που σε φύτεψε δεν έχει ευθύνη καμία. Εσύ όμως θα παραδοθείς στο πυρ, θα κατακαείς στο πυρ της κολάσεως. Και τούτο επειδή «εἰς ἀγαθὸν ἐφυτεύθη» η άμπελος, δηλαδή με αγαθόν σκοπόν, αλλά μετετράπη, καρποφόρησε εκ προαιρέσεως το κακό. Λέγει μάλιστα τον Εκκλησιαστή εδώ, χρησιμοποιεί, που λέγει επίσης: «ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον εὐθύν», ίσιον. Αυτός δεν μεταβάλλεται σε τεθλασμένον ή σε σκολιόν.

«Σκολιὰ γενεὰ», λέγει, «μομφὴ καὶ διεστραμμένη». «Εὐθύνατε τὰς ὁδούς», λέει ο Άγιος Ιωάννης, «εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους», ίσια τα μονοπάτια του Θεού. Τα σκολιά, τα στραβά, τα κεκλιμένα, να τα κάνετε ίσια μέσα στις καρδιές σας. Που σημαίνει ότι ο Θεός μας έκανε ευθείς, εμείς μεταβάλαμε τον εαυτόν μας σε στραβούς και μας καλεί τώρα να ξαναϊσιάξουμε, να ισιώσουμε. Και χρησιμοποιεί ακόμη και τον Απόστολο Παύλο με ένα πολύ ωραίο επιχείρημα, που σας εξήγησα. Είναι Εφεσίους 2,10. Λέγει: «Αὐτοῦ γάρ ποίημα ἐσμέν», διότι είμεθα ποίημα, κατασκεύασμα αυτού του Θεού.

«Κτισθέντες», δημιουργηθέντες, «ἐπὶ ἔργοις ἀγαθοῖς», με σκοπό να πληρούμε έργα αγαθά. Έτσι, μην λέει κανείς, αγαπητοί μου, ότι αίτιος των κακών του είναι ο Θεός, αίτιος του χαρακτήρος του είναι ο Θεός, αίτιος ό,τι κακό συμβαίνει σε αυτόν είναι ο Θεός. Είναι βλασφημία. Αίτιοι είμαστε εμείς οι ίδιοι. Είτε φταίει η δική μου προαίρεση και η κεφαλή μου είτε φταίνε άλλοι, που στο περιβάλλον το οποίον εγώ ζω υποφέρω. Βέβαια, θα μου πείτε, εκεί είμαι υπεύθυνος; Όχι. Αν ζω σε ένα διεστραμμένο περιβάλλον, είμαι υπεύθυνος; Όχι. Αμαρτάνω; Όχι. Τι θα έφταιγα όμως εγώ να πληρώνω ένα διεστραμμένο περιβάλλον; Τίποτα.

Α, εδώ είναι, εδώ είναι τώρα. Λέει ο Απόστολος Παύλος, αναφέρεται στο κρέας, στα ειδωλόθυτα. Λέγει: «Εγώ δεν πιστεύω ότι υπάρχουν είδωλα, ότι υπάρχουν θεοί, και συνεπώς κρέατα θυσιασθέντα, ζώα θυσιασθέντα στους θεούς, είναι, ξέρω εγώ, ανεύθυνο. Δεν έχουν καμία έννοια, τίποτα. Αφού δεν υπάρχουν θεοί, ένας είναι ο Θεός. Εγώ λοιπόν μπορώ να φάγω ειδωλόθυτο, δεν με βλάπτει σε τίποτα». Και μάλιστα ο Απόστολος λέγει, όταν σου πει... εσύ φάγεις, όντας σε ένα τραπέζι, αν είναι ειδωλόθυτο. Γιατί τότε τα ειδωλόθυτα, τα θυσιασθέντα στα είδωλα, τα πουλούσαν στα μακελεία ή στα χασάπικα και πήγαινε ο άλλος και αγόραζε και το έφερνε σπίτι του. Αλλά εκείνοι που είχαν ασθενή συνείδηση

Εβραίος επί παραδείγματι, θα ρωτούσε: «Το κρέας αυτό τι είναι; Είναι ειδωλόθυτο;» Αν καθίσεις σε τραπέζι, σε καλέσουν, μη ρωτήσεις τι είναι το κρέας, μη ρωτήσεις, φά’ το. Δεν υπάρχουν ειδωλόθυτα. Αν σου πει ο πλαϊνός σου «αυτό το κρέας είναι ειδωλόθυτο», τότε μη το φας. Μη το φας. Εδώ δεν είναι υποκρισία. Διά την ασθενή συνείδηση του αδελφού σου, διότι θα σκανδαλιστεί ο αδελφός σου, ο οποίος δεν καταλαβαίνει πολλά πράγματα. Και εκεί εκφράζει ένα παράπονο από αυτό ο Απόστολος, ώστε η δική μου, λέγει, η ελευθερία, η ελευθερία της συνειδήσεώς μου, δεσμεύεται από την ελευθερία του αλλουνού. Αυτό είναι. Εδώ, αγαπητοί μου, το θέμα εξομαλύνεται με την αγάπη. Όχι...

Ελεύθερος δεν θα φάγω κρέας, να χρησιμοποιήσω το παράδειγμα του Αποστόλου Παύλου. Ελεύθερος δεν θα φάγω κρέας, όχι διότι δεν μπορώ να φάγω —μπορώ—, τον περιφρονώ τον άλλον. Αλλά λέγει: «Ποιον περιφρονείς; Αυτόν για τον οποίο ο Χριστός πέθανε». Άρα είμαι αγαπημένος, για να μην τον σκανδαλίσω δεν θα φάγω. Βλέπετε τη σοφία; Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει σε ένα περιβάλλον που δεσμεύομαι από αυτό και να αισθάνομαι άσχημα, γιατί αυτοί κάνουν κακή χρήση της ελευθερίας των, εγώ, αν ξέρω να κάνω καλή χρήση, τότε ό,τι δυσμενές στοιχείο υπάρχει στο περιβάλλον μου, εγώ δύναμαι να το χρησιμοποιήσω, να σμιλέψω το οικοδόμημα των αρετών μου, την υπομονή, την αγάπη, την

ανεξικακία και την ποικίλη αρετή. Ορίστε. Βλάφτηκα; Ωφελήθηκα. Και από τα εναντία στοιχεία δύναμαι να οικοδομώ και να φτιάχνομαι. Και είναι πολύ σπουδαίο στοιχείο. Αγαπητοί, δεν θα βρούμε ευκαιρίες κατά άλλον τρόπο, όπως τις φανταζόμαστε, για να πετύχουμε αρετή. Τις ευκαιρίες για την αγιότητα θα τις βρούμε στις αντιξοότητες και στα διεφθαρμένα περιβάλλοντα και στα περιβάλλοντα εκείνα τα οποία με κάθε τρόπο προσπαθούν να μας επηρεάσουν δυσμενώς. Εκεί θα βρούμε το υλικό να χτίσουμε τον πύργο της αγιότητας. Ας το ξέρουμε αυτό πάλι. Μην περιμένετε ιδανικές περιπτώσεις, μην περιμένετε. Μέσα σε αυτόν τον κόσμο των διεφθαρμένων, εκεί θα χτίσουμε την αρετή. Άρα

δεσμεύεται η συνείδησή μου από το περιβάλλον το αλλότριο, το οποίο δημιουργεί καταστάσεις δυσάρεστες. Αν δημιουργεί, πρέπει ένα να μάθω: να μάθω να στέκομαι μόνος και να τα σταθμίζω αυτά τα πράγματα και να ξέρω πώς να κινούμαι μέσα σε όλα αυτά τα φαινόμενα.

«Δεινὸν μὲν κακόν, οὐ μένει δὲ ἡ ἁμαρτία ἀθεράπευτος». Τώρα μπαίνει με αυτή την ωραία τη φρασούλα ο Άγιος Κύριλλος σε ένα καινούριο θέμα. Αφού μας μίλησε διεξοδικώς, θα έλεγα, πάνω στο θέμα ελευθερία, αυτεξούσιον και προαίρεση, τώρα μπαίνει στο θέμα του εάν η αμαρτία που διεπράχθη δύναται να θεραπευθεί ή όχι. Και λέγει: ναι, δεινό πράγμα το κακό, όπως ειπώθηκε, αλλά η αμαρτία δεν μένει αθεράπευτη. Δύναται να θεραπευθεί, μπορούμε να τη θεραπεύσουμε. «Χαλεπὸν τῷ κατέχοντι, εὐΐατον δὲ τῷ διὰ μετανοίας ἀποτιθεμένῳ». Είναι φοβερό πράγμα σε εκείνον που κατέχει την αμαρτία.

Είναι εύκολα γιατρευτό σε εκείνον που με τη μετάνοια αποθέτει την αμαρτία. Το είπαμε προηγουμένως: φοβερό πράγμα η αμαρτία, φοβερό πράγμα η αμαρτία. Ούτε φοβερότερο... ούτε ο θάνατος είναι φοβερός, ούτε τα δυστυχήματα, ούτε η πείνα, ούτε οι πόλεμοι. Η αμαρτία είναι φοβερό πράγμα. Η αμαρτία είναι φοβερή. Λοιπόν, φοβερή η αμαρτία, έτσι; Όχι αθεράπευτη. Δύνασαι να θεραπεύσεις την αμαρτία σου, όταν την αποθέσεις διά της μετανοίας. Θα πεις: «Θα μετανοήσω». Τόσο εύκολα; Το θέμα της μετανοίας είναι πάρα πολύ εύκολο και πάρα πολύ δύσκολο.

Πάρα πολύ εύκολο για έναν άνθρωπο ο οποίος θα είχε μία στοιχειώδη ταπείνωση και συναίσθηση να αποθέσει τις αμαρτίες του και να ελευθερωθεί. Όσο όμως έχει εγωισμό και υπερηφάνεια, δεν αποθέτει τις αμαρτίες και συνεπώς φέρει το φορτίο, το βαρύ αυτό, και τη χαλεπότητα. Πρέπει λοιπόν ο άνθρωπος κάποτε να αρχίσει να ταπεινώνεται, να συναισθανθεί και να αποθέσει το φορτίο των αμαρτιών διά της μετανοίας. Μετάνοια λοιπόν είναι εύκολο και δύσκολο πράγμα. Έχεις ταπείνωση; Δι’ όλα θα μετανοήσεις. Δεν έχεις ταπείνωση; Δεν θα μετανοήσεις. Και θα κρατάς, αδελφέ μου, το βάρος στην πλάτη σου. Φοβερό! Βέβαια, ευχαριστώ πολύ.

Μπορούσαμε να το πούμε έτσι, δεν το λέγω εγώ. Το λέγει ο Άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος. Αν θέλεις, μέσα στις 24 ώρες γίνεσαι Άγιος. Κοιτάξτε, αν θέλεις. Θα μου πείτε, κανείς δεν έγινε στις 24 ώρες Άγιος. Ναι, ξέρετε γιατί; Διότι αυτό το «αν θέλεις» είναι ασθενές. Αν ήταν συγκλονιστικό, πραγματικά έχει δίκιο ο Άγιος Συμεών. Σε 24 ώρες γίνεται ο άνθρωπος Άγιος. Είναι και κάτι άλλο. Ο εθισμός στην αμαρτία δημιούργησε ρίζες και ο άνθρωπος εύκολα δεν μπορεί να ξεκολλήσει. Αλλά, παρά ταύτα, εάν θέλει, με μία τεραστία θέληση, πράγματι.

Σε 24 ώρες γίνεται Άγιος. Μια υπόθεση θα κάνω. Ο ληστής μέσα σε λίγη ώρα έγινε Άγιος. Τόσο, μάλιστα, ώστε να καταξιωθεί και αυτού του Παραδείσου, καλύτερα, γιατί ακόμα στη Βασιλεία του Θεού δεν μπήκε, στον Παράδεισο. Και όπως ωραία γράφουν οι υμνογράφοι, από την Αγία Γραφή, ότι ο ληστής εχρησιμοποίησε το κλειδί της μετάνοιας στην πόρτα του Παραδείσου και μπήκε μέσα. Τι να αναφέρω στον ληστή; Να αναφέρω ότι είχε πολύ μεγάλη μετάνοια; Να του αναφέρω ότι είχε μοναδική πίστη, που δεν είχε ο Απόστολος Πέτρος και ο Απόστολος Παύλος;

Επιτέλους, ο Απόστολος Παύλος είδε τον δοξασμένο Χριστό και επίστευσε. Αλλά ο ληστής έβλεπε έναν κατάδικο, συγκατάδικο, να πεθαίνει μαζί του. Η πίστη του ληστού είναι μοναδική στην ιστορία. Ή να αναφέρω το βάθος της θεολογίας του ληστού, ο οποίος ληστής λέγει: «Μνήσθητί μου, Κύριε, όταν έλθεις εν τη βασιλεία σου». Τον αποκαλεί Κύριο, τον αποκαλεί Θεόν, τον αποκαλεί Βασιλέα, τον αποκαλεί αιώνιο Βασιλέα, διότι λέει να με θυμηθείς πότε; Μετά από τον θάνατό μας επάνω εις τον Σταυρόν. Είδατε τη θεολογία του ληστού; Λοιπόν, αν υποτεθεί ότι, δεν ξέρω, κάτι γινόταν και τον ξεκάρφωναν τον ληστή από τον σταυρό, του θεράπευαν τις πληγές και ζούσε.

Θα λέγατε, ο ληστής θα ξαναγινόταν πάλι ο τέως ληστής, θα ξαναγινόταν πάλι ληστής; Όχι, θα έμενε Άγιος. Πόσο χρειάστηκε να γίνει Άγιος; Λίγη ώρα, κατά τη στιγμή. Αν ο Χριστός σταυρώθηκε κάπου το μεσημέρι και απέθανε επί του Σταυρού κάπου στις τρεις το μεσημέρι, ένα τρίωρο ο Χριστός έζησε επί του Σταυρού. Στο τρίωρον αυτό διημείφθη ό,τι διημείφθη. Σημειώστε δε ότι και αυτός εβλασφήμει τον Κύριο με τον άλλον ληστή. Και εκεί ξαφνικά συνήλθε, άρα λιγότερο από τρεις ώρες έγινε ό,τι έγινε. Σε λίγη ώρα έγινε ό,τι έγινε. Ούτε, λοιπόν, 24 ώρες χρειάστηκε ο ληστής να γίνει Άγιος. Πράγματι μπορεί κανείς να γίνει Άγιος σε 24 ώρες, άμα το θέλει.

Ας μη γίνουμε στις 24 ώρες. Ο Θεός είναι τόσο φιλάνθρωπος, τόσο αγαθός. Ξέρετε, γνωρίζει, λέγει εκεί στο βιβλίο της Γενέσεως, φαίνεται, νομίζω, το έκτο κεφάλαιο. Λέγει ότι ο Θεός γνωρίζει ότι του ανθρώπου η διάνοια επιμελώς διάκειται επί τα πονηρά εκ νεότητος αυτού. Το ξέρει ο Θεός. Γι' αυτόν τον λόγο μάς δίνει τώρα όχι ένα εικοσιτετράωρο, αλλά μια πίστωση ολοκλήρου ζωής. Και πρέπει να μετανοήσουμε, πρέπει να αλλάξουμε, πρέπει να διορθωθούμε.

Να δούμε ο Άγιος Κύριλλος τι λέει πάνω σ' αυτό το θέμα με ένα παράδειγμα. Υπόθου γάρ τινα κατέχοντα πυρ εν τη χειρί. Έως ότου κατέχει τον άνθρακα, φλέγεται πάντως. Ή δε αποθήται τον άνθρακα, συναπέβαλε και το φλέγον. Ει δε τις νομίζει μη κατακαίεσθαι αμαρτάνων, τούτω λέγει η Γραφή.

Αποδήσει τις πυρ εν κόλπω, τα δε ιμάτια ου κατακαύσει; Νεύρα γαρ ψυχής υποτέμνεται και συντρίβει τα νοητά της διανοίας οστέα και σκοτεί το φωτεινόν της καρδίας. Ας υποθέσουμε, λέγει, ότι κάποιος κρατάει ένα αναμμένο κάρβουνο στα χέρια του, φωτιά, φωτιά στο χέρι του. Όσο κρατάει αναμμένο κάρβουνο, αναμφισβήτητα του καίει το χέρι. Εάν πετάξει το κάρβουνο το αναμμένο, τότε βεβαίως δεν θα καίγεται. Εάν κανείς νομίζει ότι μπορεί να αμαρτάνει και να μην καίγεται, κάνει λάθος. Διότι, λέγει η Γραφή, ποιος θα βάλει στην αγκαλιά του φωτιά και δεν θα πάρουν τα ιμάτιά του φωτιά; Γιατί καίει η αμαρτία τα νεύρα της ψυχής, τα κόβει, τα συντρίβει, τα νοητά κόκαλα της διανοίας, και σκοτίζει το φωτεινό της καρδιάς. Δηλαδή η αμαρτία είναι φωτιά. Την κρατάς, σε καίει. Την πετάς, ελευθερώνεσαι.

Τον εγωισμό να λες, αδελφέ, δεν με καίει η αμαρτία, πού βλέπεις να με καίει; Τότε ή εσύ λες ψέματα ή η Αγία Γραφή λέγει ψέματα, η οποία βεβαιώνει εκείνο το οποίο βεβαιώνει. Είναι στις Παροιμίες 6,27. Ποιος, λοιπόν, από τους δύο λέει ψέματα; Ίσως δεν καταλαβαίνεις ότι καίγεσαι. Ξέρετε ότι εκείνος ο οποίος έχει αρχή λέπρας παρουσιάζει το εξής φαινόμενο: τα άκρα του δεν έχουν αίσθηση του κρύου και του ζεστού. Είναι νεκρά. Και τώρα μου ήρθε στο μυαλό ένα ωραίο διήγημα του περασμένου αιώνα με τον Μάκα Ακαμιάνο, τον πατέρα Δαμιανό.

Ακαμιάνο, έτσι τον έλεγαν οι ιθαγενείς της Χονολουλού. Ένας ιεραπόστολος που ζούσε στο Μολοκάι, το θύμα της αγάπης, σε έναν βράχο επάνω, όπως ήταν η δική μας η Σπιναλόγκα στην Κρήτη. Ζούσαν απάνω και οι λεπροί, σε αυτόν τον βράχο, Μολοκάι, και δεν ήταν λεπρός ο ίδιος. Πήγε μαζί τους να ζήσει. Δώδεκα χρόνια δεν είχε αρρωστήσει.

Έτρωγε από την ίδια γαβάθα που έτρωγαν και οι ίδιοι οι λεπροί, για να τους δείξει ότι τους αγαπά. Φόβο δεν ξέρω πώς αντόκρουαν από μέσα. Στον δωδέκατο χρόνο αρρώστησε και το διαπίστωσε ως εξής: πήγε να πλύνει τα πόδια του με ζεστό νερό και, όπως έβαλε τα πόδια μέσα στη λεκάνη, δεν αντιλαμβανόταν το ζεστό νερό. Και τότε είπε απλά:

«Να, γίνομαι λεπρός». Πράγματι, η λέπρα δημιουργεί αυτή την αναισθησία των άκρων. Έτσι δημιουργείται και αναισθησία εις την ψυχή. Και ενώ καίγεται ο άνθρωπος, δεν αντιλαμβάνεται, αγαπητοί μου, ότι καίγεται από την αμαρτία. Τον καίει η αμαρτία. Δεν το αντιλαμβάνεται. Και γι' αυτό λέγει εδώ το επιχείρημα η Αγία Γραφή: ποιος βάζει φωτιά στον κόλπο του,

φωτιά στην αγκαλιά του, και δεν παίρνουν φωτιά τα ρούχα του; Ασφαλώς, γι' αυτόν τον λόγο πρέπει να αντιληφθούμε ότι η αμαρτία καίει, ότι τα νεύρα της ψυχής —διότι στη λέπρα τα νεύρα πλέον προσβάλλονται από το μικρόβιο και δεν έχει αίσθηση, γιατί τα νεύρα μεταφέρουν στον εγκέφαλο την είδηση του θερμού και του ψυχρού κτλ., κτλ.— τα νεύρα της ψυχής, όπως λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλλος, υποτέμνει, συντρίβει τα νοητά της διανοίας οστέα. Άνθρωπε, γίνεσαι αναίσθητος, δεν έχεις ούτε νεύρα ούτε κόκαλα ψυχής. Δεν μπορείς πια, δεν καταλαβαίνεις τίποτα, είσαι σε βαριά κατάσταση. Γι' αυτό, αγαπητοί, πριν είναι αργά, πριν φτάσουμε στο στάδιο της αναισθησίας και της πωρώσεως, πριν πια φτάσουμε να βλέπουμε το μαύρο άσπρο και το άσπρο μαύρο και θεωρούμε την αμαρτία φυσική και όχι αφύσικη, πριν φτάσουμε στο σημείο αυτό —και το βλέπουμε αυτό σε άλλους ανθρώπους, δυστυχώς— ας σπεύσουμε να μετανοήσουμε, να αποθέσουμε την αμαρτία μας με την εξομολόγηση. Και τότε θα αρχίσει να γίνεται εξαιρετικά ευαίσθητη η ψυχή μας, θα αντιλαμβάνεται και το πιο ελάχιστο πράγμα.

και το μάτι δεν αντέχει ούτε κονιορτό σκόνης μέσα και αισθανόμεθα άσχημα, να το τρίψουμε το μάτι μας. Έτσι και η συνείδησή μας πλέον δεν θα ανέχεται ούτε την ελαχίστη αμαρτία. Έτσι, με τον τρόπον αυτόν, θα εισερχόμεθα εις τον χώρον, τον πολυπόθητον χώρον της Αγιότητος.