Catecheses of St Cyril 012 | 14-03-1983

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are in the first Catechetical Lecture, at the fifth paragraph. Saint Cyril continues, speaking to those preparing for illumination: “Cleanse your vessel, so that it may receive more grace.” This is a beautiful phrase, and something like it has probably been preserved among our people in a popular expression. The word “vessel,” as you know, means a container. Cleanse your container so that you may receive more of the grace of God.

As I said, this saying has been preserved among our people in the popular expression, “I am cleaning my plate.” Someone will say, “I went to have my plate cleaned.” To tell the truth, it is not a very beautiful expression. It sounds rather unpleasant to me when someone says, “I am going to Holy Confession to have my plate cleaned.” Yet it probably comes from—or rather preserves—this ancient expression: a vessel, a container. And “container” is a beautiful expression. Saint Cyril uses it, as do other Fathers of our Church, because they regard the soul—or, better, the whole human person—as such a vessel. I would never want to speak only of the “soul.”

Many times, when I speak of the human person, I mean the whole human being, because the human being is a whole—body and soul—and not the soul alone. The whole human being is the vessel, the container. For example, when the Apostle Paul says that you are a temple of the Holy Spirit, he is referring to the body: “Do you not know that your bodies are a temple of the Holy Spirit?” When he says that our bodies are a temple of the Holy Spirit, what is a temple? We might say that it is a vessel that receives something within itself. Indeed, the human being is a vessel that will receive the grace of God and will receive God Himself. The grace of God is His divine uncreated energy.

To receive the grace of God, we must cleanse this vessel. In the case of immorality, Scripture asks: since you are a temple of God, how can you give yourself over to immorality? How is that possible? The same principle applies here; only the images are different. How can you receive the grace of God when the vessel of your whole being contains filth? And it is not only because the two are unlike—how can what is pure enter what is impure? It is also this: how can something that is, so to speak, an “essence” or a “substance”—and I put those words in quotation marks—enter when your whole being is already filled with another “essence” or “substance”?

What is already inside must be displaced so that what comes from outside may enter. Since you are full—filled with filth—something must happen: the filth must be emptied out so that the grace of God may enter, because the two cannot occupy the same place. How is this to happen? So it is not merely a question of quality, but also of making room. Yet this matter of cleansing our vessel is very profound, and it has not only a negative aspect but also a positive one. Much later—I think perhaps in the fifteenth Catechetical Lecture, though I do not remember exactly—Saint Cyril speaks about the Holy Spirit. There he says: “You receive the Holy Spirit according to the size of the vessel you possess.” If we go to the sea...

The sea is boundless. If we have a small vessel, we will take only a little water. If we have a large vessel, we will take much water. Yet the sea, of course, always remains a boundless expanse of water. This means that the Holy Spirit is diminished in no way. He gives you His gifts, yet He suffers no loss and undergoes no change. Therefore, if you possess a large vessel, you will receive abundant grace—that is, many gifts of the Holy Spirit. If your vessel is small, you will receive little: only a few gifts of the Holy Spirit. This is the positive aspect. What, then, is the negative aspect? Cleansing the vessel. And what is the positive aspect? What I will now put into the vessel, and how much I will put into it.

As you understand, my dear ones, we must pay close attention to this point, because it is very important. And I will say it again: the vessel is not the soul alone. The vessel is the whole human person—the whole person. The grace of God is not only in the soul; it is present throughout our whole being. Let us not forget this, for we shall also see the following: “The forgiveness of sins is given equally to all, but communion in the Holy Spirit is bestowed in proportion to each person’s faith.”

In other words, this is what I told you earlier with the image of the ocean of the Holy Spirit. Here Saint Cyril shows precisely the positive aspect. Forgiveness of sins is offered equally to everyone. If you go to Holy Confession, your sins are forgiven, as are the sins of one person after another. Let us say that ten people came today and made their confession. All ten were forgiven. Yet they will show different degrees of maturity and spirituality. Why is that? Because they did not all receive equally...

We are no longer speaking here about cleansing, but about receiving the Holy Spirit. Why did they not receive the Holy Spirit equally? Because they may have different capacities. Saint Cyril says here that it depends on each person’s faith. One may have only a small capacity, while another has a great capacity to receive the gifts of the Holy Spirit. This is very important. And, frankly, we must emphasize it, because it is a largely unknown aspect. Since we do not emphasize it, we remain stuck with the idea, “I must clean my plate.”

I am using that popular expression again. You have cleaned your plate, my brother—but what have you put into it now?

It was dirty, so you took it to the sink and washed it. Very well. But now that you have cleaned your plate, will you put it away in the cupboard, or must you fill it so that you can eat and live? This second point escapes us. We feel self-satisfied because we have made our confession and have been cleansed. But that is only the negative aspect. Let me take this more deeply and theologically. As you know—and I will try to remind you of this from time to time as these catechetical lectures progress—the Cross of Christ saves us, but it has what I would call only a healing...

dimension. That is, Christ became incarnate, died, and rose again in order to heal us from three evils: sin, the devil, and death. Notice what I said: to heal us and save us, to make us whole. Yet these things neither constitute nor exhaust the meaning of God’s Incarnation. They do not exhaust it—I repeat—because if God the Word had intended only to save us in this way, the whole purpose would have been reduced to something less.

He would have washed our plate, but He would not have filled it. In His eternal counsel, God the Word willed the Incarnation independently of the need for healing. The Incarnation was in His purpose in any case. God’s eternal counsel was that God the Word should become incarnate in order to enter into communion with His creation through the Mystery of the hypostatic union: the union of the uncreated and the created, the divine and the human, in one single hypostasis, one person. This is what “hypostatic union” means. Its purpose was that created existence might have...

communion with God—that is, attain theosis (divinisation) and share in the blessedness of God. This was God’s original plan, His original counsel. But because the human being sinned, God’s counsel was modified without the original plan itself being changed. How was it modified? Healing would now be given first, and theosis afterward, whereas theosis would originally have been given without any need for healing. There would have been no reason for healing if there had been no wound. In other words, if there had been no sin, no death, and no devil, why would Christ have needed to die upon the Cross? Why would healing have been provided...

for something that had suffered no injury? What did God say? “On the day that you eat of it, you will die.” If they had kept God’s commandment, they would not have died. What meaning, then, would there have been in saving us from death and sin if our first parents had not sinned? God’s counsel was therefore modified into what Saint Nikodemos calls the “subsequent will” in his Advisory Handbook. This subsequent will is to make us whole: to heal us and cleanse us. This is what the words “Cleanse your vessel” mean. Afterward, He comes to fill our plate, our vessel—that is, to lead us into theosis. But we remain at the stage of cleansing, and we reduce the whole meaning of Christianity to that alone. What a tragic...

mistake—a tragic mistake. This is why people who live in this way say, “I have made my confession, so everything is fine.” They also receive Holy Communion regularly, of course, but Holy Communion remains inactive and bears no fruit in them. How tragic this is! What do I mean by “inactive”? They have received Holy Communion, but theosis does not take place.

That is what I mean when I say it remains inactive. And yet they have the complete assurance that they are good Christians. They remain on the negative side of Christianity and do not advance to the positive side. Has this become clear to you, please? I ask you—I beg you—to understand it. Only if we understand this can we speak about salvation.

If we understand it, then we can also speak about spiritual progress. When you see a person advancing spiritually, it means that person has understood the positive aspect: the aspect of God’s first will. The first purpose of the Incarnation, God’s original counsel, was that He should come and unite Himself with us, making us blessed and truly happy. And...

we must not be content to say, “I did not steal; I did not kill.” “I did not steal; I did not kill” belongs to the negative aspect—the aspect of healing—but it is not enough. When Christ raised the daughter of Jairus, He told them to give her something to eat. This means that she also needed the positive aspect: she had to be restored to full life. That is the point. And do not forget that the Mysteries of Holy Confession and Baptism...

the Mysteries that cleanse us, accomplish the negative aspect of salvation. But the Mystery of the Holy Eucharist leads us into theosis, because it accomplishes the positive aspect of salvation.

Of course, I have just told you this, as the Apostle says, “in season and out of season.” And I will keep telling you. Do not grow tired of hearing me, because we truly must take this to heart.

Saint Cyril continues here on the same subject: “If you do little, you receive little; if you labor much, great is your reward. Look to your own benefit.”

Look to yourself and to what is for your own good; consider your own benefit. If you do little, you receive little. If you labor much, you will be richly repaid; great will be your reward. What does this mean? As you can see, he remains at every moment on the positive side, not the negative side. And this is tremendously important. Remember the Parable of the Talents. “Lord,” the servant says, “your five talents have become ten.” “Well done, good and faithful servant; you were faithful over a few things, I will set you over many. Enter into the joy of your Lord.” And what is this joy of your Lord? It is the positive side; it is theosis (divinisation); it is the blessedness of the Kingdom of God. It is theosis, because he labored...

he doubled what he had received, and now possesses the positive side of Christian life—the very side that we usually neglect both in practice and in our understanding. And now, with God’s help, we come to the sixth and final paragraph of the First Catechetical Lecture.

“If you have something against anyone, forgive him. You approach to receive forgiveness of sins; you too must forgive the one who has sinned against you. With what face will you say to the Lord, ‘Forgive my many sins,’ if you do not forgive the few sins of your fellow servant?”

Will you forgive?

This is a very beautiful and painful point. If you hold something against someone, you must forgive him. You approach to receive forgiveness for your own sins, and you are obliged to forgive the person who has wronged you. For with what face will you say to God, “Pardon me; forgive me my sins, these many sins of mine,” when you refuse to forgive the few sins of your fellow servant? I believe you understand that this echoes the Parable of the Unforgiving Servant...

who owed his master ten thousand talents.

Talents—an unimaginable fortune. In ancient times, a man who possessed one talent was considered wealthy, a man of means. A talent was twenty-five kilograms of gold. One talent—twenty-five kilograms of gold. Now multiply that by ten thousand: ten thousand talents! What a fortune! This shows the number and weight of our sins. That was what this servant owed, while his fellow servant owed him—without retelling the entire parable—a hundred denarii.

That was worth about two gold sovereigns. When this servant heard the judgment that he, his wife, and his children were to be sold so that the debt might be repaid to his master, if that were even possible, he wept before him. A slave was sold for thirty pieces of silver; that is why Christ too was sold for that amount. Thirty pieces of silver represented the price of a slave. To put it in the money of twenty years ago, about a thousand drachmas. That was the price of a slave, my friends: thirty silver coins, nothing more. Yet the master released him from the entire debt; he forgave it all and freely canceled it. “Go,” he said. “You owe me nothing.” But as the servant went down the steps of his master’s house, he seized his fellow servant. “Come here! You owe me a hundred denarii.” “Yes, I owe you.”

“I will repay you, but I do not have the money at this moment.” “No, pay me now!” And the Gospel says that he began to choke him. He took his thumb, this large finger here, and pressed it against his throat. That was a custom of the time, and the expression has remained in the business world even today: “My creditor is choking me.” They would place the thumb here against the carotid artery and press, so the other man naturally began to choke. That is where the figurative expression “My creditor is choking me” comes from. Then he had his fellow servant thrown into prison.

The other fellow servants learned what had happened, and they went and reported the whole matter to their master. “Come here,” he said. “You wicked servant!” How cruel people can be!

“I forgave you and canceled your debt. Could you not forgive your fellow servant this debt, which was so small? Take him away,” he said. “Seize him and cast him into prison until he pays the very last penny.”

He must pay the final penny—that is, eternal Hell, where you can never finish repaying the debt and can never receive forgiveness. And so the question arises: is it to my benefit to forgive, or not to forgive? My dear friends, we Christians face a consequence beyond this earthly life. Listen carefully: we face an eternal consequence. And do you know what it is? It is eternal Hell. If I do not forgive, I will go to Hell. For Christ told us: “And forgive us our debts, as we forgive our debtors.” Forgive our debt, because we have already forgiven the debt of those who owe us—that is, those who have harmed us. I repeat: we face an eternal consequence.

I mean the matter of Hell. But even if we suppose that this eternal consequence were removed, the teaching would lose none of its value, because it also has consequences in this present life. Even if you were a Buddhist, my dear friends, you would be told that you must forgive your enemies. If you went to a psychiatrist because your nerves were strained and you were troubled, the psychiatrist—perhaps an atheist, or whatever else—would tell you, “It is not good for you; you must forgive. Your resentments are harming you. Forgive, so that your nervous system may be at peace.” Therefore, forgiving those who have wronged me has consequences not only beyond this life, but also within this life. Without forgiveness, I cannot have peace.

Can I have peace even on the natural, human level while bearing resentment? What is resentment, after all? Is it really in my interest not to forgive and then to go to Hell? In light of this, and as far as we can fathom the matter, consider the words some people say: “I will not forgive you, not even from my grave.” That is what they say. And there truly are people who die, who depart this present life without forgiving others—their relatives, their child, their father, or their brother—because some dispute arose between them. They refuse to forgive and leave this world in that state. They are worthy of many tears. If there were one reason to weep for someone who has died, my dear friends, it would be this.

Not because he died, for we will all die, but because he departed with his soul shut tight, sealed against forgiveness, and consequently did not receive Christ’s forgiveness himself. This is tragic for a soul. “Be diligent in attending the gatherings.”

“Not only now, when the clergy require this of you, but also after you have received grace. For if what is being done is good before you receive it, is it not also good after the gift has been given? If, before being grafted, it is necessary for you to be watered and cultivated, how much better is this after you have been planted?” He is speaking about diligently attending the catechetical lectures, so to speak. “Be diligent”: be attentive and conscientious; take care not to be absent.

Always be present at the gatherings, he says—not only now, when the clergy from whom you receive catechesis require this diligence and eagerness from you, but much more afterward, when you have received grace. For if now, while you are still a wild olive tree, you need to be watered and cultivated—“to be watered and cultivated”—then after you have been grafted, do you not have an even greater need for cultivation, to be watered and to have the soil tilled around you? My dear friends, we must pay close attention to this matter of eagerness. I have often praised those of you who are here, because your eagerness has astonished me. You come here—I have told you this before, and I do not want to repeat myself so often that you think I am merely flattering you. No, I am not. It is a fair assessment. You are tired from working all day, and many of you stand at the back of the church because we do not have enough seats. This shows eagerness. And Saint Cyril says here that this must be so not only now, but always. That word “always” is what matters: we must preserve this eagerness at all times. Yes, we must not miss our gatherings, because, as I have told you before, they form a chain...

whose links are joined together in a continuous sequence. If we miss links, we cannot maintain continuity in our knowledge. We therefore need to attend consistently and eagerly. This is extremely important. “Be diligent in attending the gatherings.” Do you know how the Apostle Paul expresses this? “Do not be slothful in diligence; be fervent in spirit; serve the Lord.” How beautiful this is: “Do not be slothful in diligence.” Some people think the word refers to academic study. It does not; it means eagerness. Do not be lazy in your eagerness to hear the word of God and to live spiritually. Do not become sluggish or lose heart. Be fervent in spirit.

You must not be lukewarm or cold, but fervent—people who are truly alive. Notice the word he uses: “fervent,” from the verb meaning “to boil.” Living people, ardent people. “Fervent in spirit, serving the Lord.” We could say, then, that this eagerness was one of the chief characteristics of the ancient Church. And it must always characterize the Church. The ancient Church—excuse me—what is it that will keep our diligence, our care and eagerness, always vigorous? What do you think? There are many examples. One factor is curiosity.

For example, suppose I announce that next Monday I will tell you all the dirty laundry of certain people in our city. I will lay everything bare—the good and the bad. Tell me, would many people come here? The whole city would be here.

So, my dear friends, the whole city would gather. What would motivate the whole city to come? To hear the word of God, or to hear the dirty laundry of certain people in the city? Do you know what one preacher once announced? He said, “My dear friends, next Sunday I promise to reveal the scandals of a family you all know very well.” The entire parish gathered in the Church, eager to hear the scandals of this well-known family. And the preacher, true to his promise, told them the story of Adam and Eve.

So the impulse and motive that often bring us together to hear the word of God may be curiosity—even if it has a good side, a wholesome curiosity that simply says, “I want to learn.” My dear friends, that is not enough. Knowledge is good, but it is not a genuine motive, because sooner or later the power of that impulse will fade. It will fade. What, then, kept the ancient Church’s diligence, care and eagerness from ever failing? I will tell you: “The Lord is near. Be anxious for nothing.” That is what the Apostle Paul says to the Philippians. “The Lord is near.” They kept before their eyes the truth that the Lord is coming.

They lived two thousand years ago, while today we can say that history truly does not appear likely to continue much longer. We stand at the threshold of the end of history. Tell me, then: how much more should we today keep before our eyes Christ’s Second Coming? What will make us diligent and eager—in our gatherings, in our spiritual life, everywhere and always—so that we remain “fervent in spirit,” is precisely this: “The Lord is near”; the Lord is coming. This is a truly genuine motive. “Struggle for your own soul.”

Indeed, especially in such days of warfare! O Saint Cyril of God! Saint Cyril certainly lived through difficult days—very difficult days, especially for the Church. It was the time of the Arian heresy, which was ravaging the furthest reaches of the Byzantine Empire. Its influence even reached the emperors, who acted accordingly. If an emperor favored Orthodoxy, he acted in favor of Orthodoxy; if he favored Arianism, he acted in favor of Arianism. Such was the situation.

It affected both Church and state; it was extraordinary. Arius left a vivid and bitter chapter in the history of the Byzantine Empire. This was true of all the heresies, but especially of Arius. Saint Cyril lived in those days—harsh, dreadful and merciless days. He was persecuted by the very bishop who had ordained him, a bishop who sympathized with Arianism, and so on. There was tremendous disorder in the Church, truly tremendous disorder. Indeed, we might say that Arius is a striking type of the Antichrist and of the days of the Antichrist.

Moreover, as Saint Justin Popovich also says, the Antichrist manifested himself in Judas, in Arius, in the Pope, and will finally appear in the ultimate person to come—the historical person of the Antichrist. Do not ask me now why he says “in the Pope”; that is a long story. To resolve your question briefly, it lies in the Western spirit, and especially in the Western spirit of a secularized Church, which I spoke to you about last night. That is what I was telling you. And this spirit passed from the First Rome to the Second Rome, Constantinople, and from the Second Rome to the Third Rome, Moscow. It is secularized Christianity.

Therefore, Saint Cyril now says, “Struggle for your soul, especially in days such as these.” What days? These difficult days. We might say to Saint Cyril: “Saint Cyril, you lived through difficult days; but if you were living in our days, in the twentieth century, what would you have to face?”

You say—in a later Catechetical Lecture, where you speak about the Antichrist—“I fear the hatred of brother against brother.” What would he say today? What would he say if he saw women marrying one another, as you saw in the newspaper clipping earlier, with a priest performing the wedding? The wedding took place in Holland, according to the clipping you gave me. Of course, the priest may have been Roman Catholic or Protestant; it makes no difference. Tomorrow he will be Orthodox. Why?

If two such women went to a priest and gave him a few gold coins, what would prevent him from marrying them? What would prevent him? You may say that I am accusing our own people. Yes, I am—what else can I do? This is the reality, since this truly is the reality. Where are you, Saint Cyril, to see where we have come in our days, my dear friends, where we are heading, what we have become, and to what depths of degradation we have fallen? My dear friends, we truly are passing through difficult days. Therefore I would emphasize a hundred times more strongly what Saint Cyril says: “especially in days such as these.” Yes, my dear friends, let us hasten, take care and struggle for our souls, especially in these days through which we are passing.

Evil inspires imitation, just as good does. You see, most of you here are adults, but I also have a whole crowd of children behind me, many little children. They would not have come—even though they attend catechism school—if each one had not seen the others coming. If only one or two children were expected to come, a child might say to his father, “I am not going. What would I do there?” But because there are many children, they all come. That is imitation. We imitate both good and evil. Today, however, there is widespread imitation of evil: “Why is that person doing this? I will do it too.” Do you know, my dear friends, that there are very many married people in middle age—fifty or sixty years old, already approaching old age—who seek to cast off all restraint in their lives?

They hear talks or read and look at magazines about various perversions. Then they seek to bring into their married life the things they hear and read about. And the wife—this is a testimony I have heard many times—crosses herself and says, “But you never asked such things of me when you were twenty-five. Why are you asking me now? What has happened to you?” We have become corrupted. Do you understand? We have become corrupted, young and old alike. That is why these days are difficult and ugly. Our standards have been distorted. We have lost our direction. It is not simply that we sin, because human beings have always sinned.

We have lost the very standards by which we judge. Our way of thinking has changed and become distorted. We ourselves have changed, undergoing a deep corruption. In such difficult days, how much more must we struggle for the salvation of our souls—for our salvation. Therefore I implore you most earnestly: as far as we can, let us not be influenced by our surroundings, but let us struggle with all our strength to remain standing. We will certainly be wounded, but we must remain standing. We must not lie fallen; and if we do fall, let us rise quickly—at once.

Someone might describe the difference between a person who sins and has no relationship with Christ, and a person who also sins but does have a relationship with Christ, in this way: the one who sins without a relationship with Christ falls into sin and remains fallen. The spiritual struggler also sins, but he rises again. He stands up and resumes the struggle. That is the difference. So, even if we are wounded and fall, we will rise again; yet we must struggle to remain standing and beware of letting sin become chronic. Earlier, when answering questions, we spoke about the stages of sin. Let me add this: at the stage of callousness, a change takes place.

Our whole way of thinking changes. The Greek word itself means the manner in which I think. If that manner of thinking changes, it no longer matters what anyone says to me, because a different mechanism is now at work. I think differently from the way I once could. This does not change easily; only a miracle of God can alter it. Changing a person’s whole way of thinking is among the most difficult things of all. Let us therefore take heed: when sin becomes chronic, our way of thinking changes. Sometimes I may not commit the sin as an act, but entertain it in my thoughts. If such thoughts remain in our minds for a long time, they too change our way of thinking. Let me give you a small example.

There are young people who live lives of self-restraint. They believe in it and have consciously embraced it. They know what they are doing. Yet after some time, although they still have not fallen into immorality, they come and say, “Why should I remain chaste?” My child, until now you lived this way and understood why. “No,” the young person says, “I object.” The person has not fallen into the sin, but the way of thinking has changed. He no longer believes in self-restraint. What changed his way of thinking? The prolonged presence of carnal thoughts. They changed his outlook. When someone comes and tells me, “I fell into fornication,” I will say, “Get up and walk again. Do not do it again.” There are young people who live lives of self-restraint. They believe in it and have consciously embraced it. They know what they are doing. Yet after some time, although they still have not fallen into immorality, they come and say, “Why should I remain chaste?” My child, until now you lived this way and understood why. “No,” the young person says, “I object.” The person has not fallen into the sin, but the way of thinking has changed. He no longer believes in self-restraint. What changed his way of thinking? The prolonged presence of carnal thoughts. They changed his outlook. When someone comes and tells me, “I fell into fornication,” I will say, “Get up and walk again. Do not do it again.”

But when someone comes and says, “I have not fallen into immorality, but why should I guard myself against it?” and I discern that his whole way of thinking has changed, then, my dear friends, I hold the memorial service and prepare the kollyva for his death—his spiritual death. Even if I sit with him for hours and explain everything, I do not know whether I will be able to raise him from the dead. This is what it means for a person’s way of thinking to change. And today the way very many people think has changed. You may say, of course, that people’s thinking has always changed. Yes, it does; we might call that a natural change. It may move toward better or worse and undergo certain deviations. But today it has become a collective phenomenon: our whole way of thinking is changing, and, as the Prophet Isaiah says, we call evil good, sweetness bitter and bitterness sweet, white black and black white.

This is now a perversion of our standards; it is a change in our whole way of thinking. It means that we have changed, and I no longer know what can change us back—only a miracle of God. Do you see how serious these matters are? They exist in our own days. Therefore, as long as we can preserve a little sound judgment, let us keep our minds uplifted and cultivate them spiritually, so that we too do not join the multitude. “Nourish your soul with divine readings.” Feed your soul with sacred reading: the Gospel, the Fathers, and every spiritual book. “For the Lord has prepared a spiritual table for you.”

Say with the Psalmist: “The Lord shepherds me, and I shall lack nothing. In a place of green pasture, there He has made me dwell. Beside the waters of rest He has nourished me. He has restored my soul.”

He is speaking of a spiritual table. Indeed, all this is in Psalm 22: “The Lord shepherds me, and I shall lack nothing.” This is a wonderful psalm. “Your rod and Your staff,” it says, “they have comforted me,” and so on. It is a wonderful little psalm. Saint Cyril recalls it and says that you should study the Word of God, because in this way the Lord spreads a table before you. As the Psalmist says, the Lord has prepared a spiritual table for you. So you too should say with the Psalmist: “The Lord shepherds me; therefore He is my shepherd, and I am the one under His care, and He will let me lack nothing. Since God shepherds me, can I be deprived of anything? In a place of green pasture, there He has made me dwell.”

The image remains pastoral: the sheep—the rational sheep—is in a place where there is green pasture, where grass is abundant, and there He has made me dwell. “Beside the waters of rest He has nourished me.” What are these waters of rest? They are clear, cool, flowing waters. There, he says, He nourished me: rich grass, pure cold water, everything needed to make the sheep well-fed.

And to make me grow—that is, to nourish me, His rational sheep. In other words, He spreads a spiritual table before me so that I may truly be fed. This is what I must do so that I do not starve spiritually. “Let the angels rejoice, and Christ Himself, the great High Priest, having accepted our good intention, offers us all to the Father, saying: ‘Behold, I and the children whom God has given me.’” Thus the angels rejoice with you, and so does Christ Himself, who sees and accepts your good intention. And when He offers us all to His Father, Christ will say to Him: “Behold, I and the children whom God has given me.” Here I am, together with the children—the people who are spiritually Mine—whom God the Father has given Me. This is a beautiful image, yet it is not merely an image; it is a reality. For we are all led to Christ, and Christ leads us to the Father.

This, then, is the teaching of Holy Scripture: He will preserve all of us who are pleasing to Him.

Thank you.

When we are all pleasing to Him, He will preserve us in His own life. To Him belong glory and dominion unto the endless ages of ages. Amen. To Him belong power and glory throughout the unending ages. Here, my dear friends, ends Saint Cyril’s first Catechetical Lecture, which he delivered to those preparing for illumination. You have seen how many things have emerged from this lecture. But in the few minutes remaining to us,

allow me to add something on the occasion of Meatfare, as we approach the season of Great Lent. Although I spoke to you about this in yesterday’s talk, please allow me to say a little more.

I told you that we must take care not to be deceived and find ourselves in places of disorderly and indecent entertainment. These days are so intense that I do not know who could...

Thank you. There are influences of evil in masquerades, carnivals, all kinds of debauchery, dancing, and so forth.

I spoke to you about this yesterday. Today I would like to emphasize something I have already mentioned: we must attend to the positive side. During Great Lent, of course, we will fast; of course, we will pray; and of course, we will receive Holy Communion. Indeed, some people—though it should not be this way, but what can we do?—will receive Holy Communion at Pascha. But why only at Pascha? We should make ourselves fit to receive Holy Communion not merely at Pascha, but very often—very often. For us, Pascha is whenever we receive Holy Communion. The feast of Pascha also serves as a milestone that encourages us to receive at that time, but that is another matter. John Chrysostom says, “Whenever you receive Holy Communion, you celebrate Pascha.”

In any case, beyond the things we usually mention and must attend to, my dear friends, I would like to emphasize this: we must move forward more positively toward theosis. That is, we must begin to acquire a sense of God. This sense of God comes through two things—through many things, of course, but chiefly through two. The first is metanoia, repentance, and the second is love for God. Repentance means seeing at every moment that we are nothing—as though we were nothing. Nothing, nothing.

This sense of being nothing must not be merely emotional; it must also be grounded in reason. Let me explain what that means. By “emotional” I mean that, at some moment, I sin and see my wretched condition, and I say to myself, “You are a piece of rubbish.” I say this under the influence of that emotional state. But when that emotional state passes, I no longer call myself rubbish. Quite the opposite.

What were you doing just now? Were you belittling yourself? Why, then, do you now say, “But I am unworthy,” simply because you see that I accept what you are saying? My dear friends, it is not enough to sin and then say, “You are a worthless person.” I must also have a reasoned and conscious foundation for repentance and self-abasement.

Consider who I am within the whole universe. Who am I in the whole universe? First, let me begin with my own city. What am I? How many people live in Larissa? One hundred thousand people. Who am I? One person. So what follows from that? Who am I within Greece, within the whole world, within the entire universe? And what is this earth on which I live?

It is an insignificant speck within the whole creation. Who, then, am I? This is what it means to begin acquiring a rational self-knowledge, not merely an emotional one. And this will lead me to repentance that is not only emotional but also rational and conscious. I will have a clear awareness that I am a sinful person, an awareness that I am nothing. This will give birth within me to unceasing humility and unceasing repentance—repentance that never, ever, ever, ever ends—because I have finally realized within myself who I am. This is what I am. And if, for a moment, I should stray into thinking that I am something, all the knowledge I have gained will make me say, “I am nothing.” This, then, is an element

of repentance—repentance that is perpetual and without end. My dear friends, hold fast to this until our death. May God count us worthy to possess this repentance always. Let us always make a new beginning of repentance: “I am beginning to repent; I am beginning to repent.” Let us never say that we have already repented. The Lord did not say, “Repent once”; He said, “Keep repenting,” because this must happen continually. The second element is love. We must not remain with repentance alone, nor with love alone, but with both repentance and love. For love without repentance will go astray, while repentance without love does not reach its fulfillment. And what is this love? It is love for God.

I am not speaking here of love for our neighbor, though that too is certainly necessary. I am speaking of love for God. This love for God must be cultivated. Love, you know, is not merely emotional. Scripture says, “You shall love the Lord your God with all your heart, with all your understanding, and with all your strength.” This means with my will, with my feelings, and with my reason. And what does it mean to love rationally? We understand the other aspects, but what does rational love mean? It means that I know why I love. When I see that I am a worm, an infinitesimal part of creation, something insignificant—I will mention an example once given by the late Trembelas.

He once gave a lecture, a talk, around this same season of Great Lent. He gave an example that was rather bold, but very striking: “O man, do you know where you came from? From your father’s seed. Think about where you came from.” He developed the example further. In your father’s seed there were millions upon millions of sperm cells. You became one of them—you. When you see where you come from, how your existence began, you are humbled. There is no other way to put it: you are humbled. And when you behold the majesty of God and the love of God, who makes you a partaker of His love and His blessedness, then you love God. You love God incarnate, Jesus Christ, no longer only emotionally,

but rationally and consciously. This love has a firm foundation. My dear friends, I wish you a blessed Lent.

Ευρισκόμεθα εις την πρώτην κατήχησιν, εις την πέμπτην παράγραφον. Συνεχίζει ο Άγιος Κύριλος να λέγει εις τους φωτιζομένους: «Καθάρισόν σου τὸ ἄγγος, ἵνα πλεῖον δέξηται τῆς χάριτος». Είναι μια ωραία φράση αυτή, η οποία πιθανώς έχει διασωθεί στο λαό μας με μια ανάλογη λαϊκή έκφραση. Είναι η εξής. Άγγος, όπως τα ξέρετε, θα πει δοχείον. Καθάρισέ σου το δοχείον για να δεχθείς πιο πολύ τη χάρη του Θεού.

Αυτό που λέγει ο λαός μας έχει διασωθεί, σας είπα, σε λαϊκή έκφραση: «Καθαρίζω το πιάτο μου». «Πήγα», λέγει, «να καθαρίσω το πιάτο μου». Βέβαια, η αλήθεια είναι ότι δεν είναι όμορφη έκφραση. Εμένα μου χτυπάει λίγο άσχημα όταν λέγει: «Πάω να εξομολογηθώ για να καθαρίσω το πιάτο μου». Αλλά πρέπει να έχει δεχθεί, ή μάλλον να διασώζει, αυτή την αρχαία έκφραση: άγγος, δοχείον. Και «δοχείον» είναι ωραία έκφραση. Τη χρησιμοποιεί και ο Άγιος Κύριλος και άλλοι Πατέρες της Εκκλησίας μας, διότι σαν να θεωρούν την ψυχή ή την ύπαρξη του ανθρώπου — δεν θα ήθελα ποτέ να λέω «ψυχή».

Πολλές φορές, άμα λέγω «ύπαρξη», βάζω τον όλον άνθρωπο, γιατί ο άνθρωπος είναι ο όλος, και σώμα και ψυχή, και όχι μόνο η ψυχή. Ο όλος άνθρωπος είναι το άγγος, είναι το δοχείο. Όταν, επί παραδείγματι, υπάρχει η έκφραση στον Απόστολο Παύλο και λέγει ότι είσαστε ναός του Αγίου Πνεύματος, αναφέρεται στο σώμα. «Δεν γνωρίζετε», λέει, «ότι τα σώματά σας είναι ναός του Αγίου Πνεύματος;» Όταν λέγει ότι τα σώματα είναι ναός του Αγίου Πνεύματος, ένας ναός τι είναι; Ας πούμε ότι είναι ένα δοχείον, το οποίο δέχεται κάτι μέσα. Από το «δέχομαι», δοχείον, δέχομαι. Έτσι, πράγματι, ο άνθρωπος είναι ένα δοχείον που θα δεχθεί τη χάρη του Θεού, θα δεχθεί τον Θεό. Η χάρις του Θεού είναι η άκτιστος ενέργεια του Θεού.

Για να δεχθούμε τη χάρη του Θεού, πρέπει να καθαρίσουμε αυτό το δοχείο. Όπως έχουμε την περίπτωση της ανηθικότητος, που λέγει ότι πώς είναι δυνατόν, αφού είσαι ναός του Θεού, να μετέρχεσαι την ανηθικότητα; Είναι δυνατόν; Έτσι και εδώ, ίδιο πράγμα είναι, αλλάζουν οι εικόνες μόνο. Πώς είναι δυνατόν να δεχθείς τη χάρη του Θεού όταν μέσα στο δοχείο της υπάρξεώς σου υπάρχει βρωμιά; Αν το θέλετε, όχι μόνο διότι είναι ανόμοια τα πράγματα — πώς θα έρθει το καθαρό να μπει μέσα στο ακάθαρτο; — αλλά και πώς θα έρθει κάτι που αποτελεί, ας πούμε, ουσία, ύλη — βάζω εντός εισαγωγικών τις λέξεις αυτές — να βρεθεί μέσα σε μια ουσία, ύλη, που είναι γεμισμένη η ύπαρξή σου;

Να εκτοπιστεί αυτό που υπάρχει μέσα, για να μπει αυτό που έρχεται απ’ έξω. Αφού είσαι πεπληρωμένος, είσαι γεμάτος από βρωμιά, πρέπει κάτι να γίνει, πρέπει να αδειάσει η βρωμιά, να μπει η Χάρις του Θεού, διότι είναι το αδιαχώρητο. Πώς θα γίνει αυτό; Όχι, λοιπόν, μόνο θέμα ποιότητος, αλλά και θέμα αδιαχωρήτου. Αυτό όμως το θέμα, να καθαρίσουμε το δοχείο μας, είναι τόσο μεγάλο και δεν έχει μόνο την αρνητική πλευρά, έχει και τη θετική. Πολύ πέρα είναι, δεν ξέρω, ίσως δεκάτη πέμπτη κατήχηση, δεν θυμούμαι ακριβώς, αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα. Λέει εκεί ο Άγιος Κύριλος το εξής: «Ανάλογα με το δοχείον που διαθέτεις, λαμβάνεις και Πνεύμα Άγιο». Εάν πάμε στη θάλασσα...

Η θάλασσα είναι απέραντη. Εάν έχουμε ένα δοχείο μικρό, λίγο νερό θα πάρουμε. Εάν έχουμε μεγάλο δοχείο, πολύ νερό θα πάρουμε. Πάντα παραμένει, βεβαίως, η θάλασσα ένα απέραντο πέλαγος με νερό. Που σημαίνει, το Πνεύμα το Άγιον δεν λιγοστεύει σε τίποτε. Σου δίνει τα χαρίσματά Του, δεν παθαίνει τίποτε αυτό, δεν αλλοιούται. Οπότε, εάν εσύ διαθέτεις μεγάλο δοχείο, θα δεχθείς πολλή χάρη, δηλαδή πολλά χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος. Εάν μικρό, λίγα, λίγα δώρα του Αγίου Πνεύματος. Αυτή είναι η θετική πλευρά. Ώστε η αρνητική τι είναι; Να καθαρίσω το δοχείο. Η θετική ποια είναι; Είναι τι θα βάλω τώρα μέσα εις το δοχείο και πόσα θα βάλω μέσα εις το δοχείο.

Όπως λοιπόν αντιλαμβάνεστε, αγαπητοί μου, πρέπει αυτό το σημείο να το προσέξουμε, γιατί έχει πολλή σημασία. Και θα πω κάτι πάλι. Δοχείον δεν είναι η ψυχή. Δοχείον είναι ολόκληρη η ανθρωπίνη ύπαρξις. Ολόκληρη. Η χάρις του Θεού δεν είναι μόνο στην ψυχή, είναι σε ολόκληρη την ύπαρξή μας. Αυτό μην το ξεχάσουμε, αφού και θα ιδούμε: «Ἡ μὲν γὰρ ἄφεσις τῶν ἁμαρτιῶν ἐξ ἴσου δίδοται πᾶσιν· ἡ δὲ τοῦ Πνεύματος τοῦ Ἁγίου κοινωνία κατὰ ἀναλογίαν δωρεῖται τῆς ἑκάστου πίστεως».

Με άλλα λόγια, ό,τι σας είπα προηγουμένως με τον ωκεανό του Αγίου Πνεύματος. Και εδώ δείχνει ακριβώς τη θετική όψη, ότι το θέμα της αφέσεως των αμαρτιών προσφέρεται σε όλους εξίσου. Εάν πας να εξομολογηθείς, συγχωρούνται οι αμαρτίες σου και του αλλουνού και του αλλουνού και του αλλουνού. Ας πούμε ότι ήρθαν σήμερα δέκα άνθρωποι και εξομολογήθηκαν. Και οι δέκα συνεχωρήθησαν. Θα έχουν όμως διαφορετικά αποτελέσματα ωριμότητος και πνευματικότητας. Ναι. Πού οφείλεται αυτό; Οφείλεται στο ότι δεν εδέχθησαν εξίσου...

Τώρα, όχι το θέμα του καθαρισμού, αλλά το θέμα του Αγίου Πνεύματος. Και γιατί δεν εδέχθησαν εξίσου το Πνεύμα το Άγιον; Διότι μπορεί να έχουν — εδώ λέγει εξαρτάται από την πίστη του καθενός — μπορεί να έχουν διαφορετική χωρητικότητα. Αυτός μεν μικρή, εκείνος μεγάλη χωρητικότητα αποδοχής των δωρεών του Αγίου Πνεύματος. Είναι σπουδαίο αυτό. Και εδώ που τα λέμε, πρέπει αυτό να το τονίζουμε, γιατί είναι μια άγνωστη πλευρά αυτή. Επειδή δεν την τονίζουμε την πλευρά αυτή, μένουμε πάντα με την αντίληψη: «Να καθαρίσω το πιάτο μου».

Χρησιμοποιώ πάλι την έκφραση αυτή τη λαϊκή. Το καθάρισες το πιάτο σου, αδελφέ μου, αλλά τι έβαλες μέσα τώρα;

Βρώμικο, στο νεροχύτη το πήγες, το έπλυνες, εντάξει. Δεν μου λες τώρα που το καθάρισες το πιάτο, θα το βάλεις στην πιατοθήκη ή θα πρέπει να το γεμίσεις για να φας και να ζήσεις; Αυτό το δεύτερο μας διαφεύγει. Δηλαδή αισθανόμεθα μία αυτάρκεια ότι εξομολογηθήκαμε, καθαριστήκαμε. Είναι η αρνητική όψη. Θα σας έλεγα κάτι ακόμη, να το πάρω βαθύτερα και θεολογικά. Όπως τα ξέρετε — κι αυτό θα προσπαθήσω κατά καιρούς να σας το λέγω στην πρόοδο των κατηχήσεων — όπως τα ξέρετε, ο Σταυρός του Χριστού μάς σώζει, αλλά έχει μόνο ιαματική, θα έλεγα...

διάσταση. Ο Χριστός, δηλαδή, εσαρκώθη, απέθανε και ανέστη για να μας θεραπεύσει από τρία δεινά: από την αμαρτία, από τον διάβολο και από τον θάνατο. Άρα, είδατε τι είπα, να μας θεραπεύσει και να μας σώσει, να μας ιάσει. Αυτά όμως δεν αποτελούν ή δεν εξαντλούν το γεγονός της σαρκώσεως του Θεού. Δεν εξαντλούν, το ξαναλέγω, διότι, απλούστατα, εάν ο Θεός Λόγος είχε μόνο στο νου Του να μας σώσει με αυτόν τον τρόπο, τότε θα εμείωνε το πράγμα.

Έπλυνε το πιάτο μας, αλλά δεν θα το γέμιζε. Ο Θεός Λόγος, στη βουλή Του την προαιώνια, είχε τη σάρκωση ανεξάρτητα από το θέμα της ιάσεως. Ούτως ή άλλως είχε στο νου Του τη σάρκωση, δηλαδή η αιωνία βουλή του Θεού ήταν η σάρκωση, για να επικοινωνήσει ο Θεός Λόγος με την κτίση Του, με αυτό το μυστήριον της υποστατικής ενώσεως, δηλαδή ενώσεως ακτίστου και κτιστού, θείου και ανθρωπίνου, με ένα μόνο πρόσωπο, κάτω από ένα πρόσωπο — αυτό θα πει υποστατική ένωση — για να έχει η κτιστή δημιουργία...

κοινωνία μετά του Θεού, δηλαδή να θεωθεί, δηλαδή να έχει τη μακαριότητα του Θεού. Αυτό είναι το αρχικό σχέδιο του Θεού, η αρχική βουλή. Επειδή όμως ο άνθρωπος αμάρτησε, τροποποιήθηκε η βουλή του Θεού, χωρίς όμως να αλλάξει το αρχικό σχέδιο. Σε τι τροποποιήθηκε; Τροποποιήθηκε σε τούτο: να δώσει την ίαση και μετά να δώσει τη θέωση, ενώ θα έδινε τη θέωση χωρίς την ίαση. Δεν θα υπήρχε λόγος να υπάρχει ίαση αν δεν υπήρχε τραύμα. Δηλαδή, αν δεν υπήρχε η αμαρτία, αν δεν υπήρχε ο θάνατος και δεν υπήρχε και ο διάβολος, τότε γιατί να πεθάνει ο Χριστός επί του Σταυρού; Γιατί, δηλαδή, να δημιουργήσει την ίαση...

σε κάτι που δεν είχε υποστεί πράγμα; Τι είπε ο Θεός; «Την ημέρα που θα φάγετε, θα πεθάνετε». Εάν τηρούσαν την εντολή του Θεού, δεν θα πέθαιναν. Τότε, λοιπόν, τι έννοια θα είχε να μας σώσει από τον θάνατο και την αμαρτία, αφού δεν αμάρτησαν οι πρωτόπλαστοι; Άρα, λοιπόν, τροποποιείται η βουλή του Θεού, το λεγόμενο «ύστερο θέλημα», που λέει ο Άγιος Νικόδημος στο Συμβουλευτικό Εγχειρίδιο. Το λεγόμενο ύστερο θέλημα είναι να μας ιάσει, να μας θεραπεύσει, να μας καθαρίσει. Είναι το «Καθάρισε το άγγος σου». Αυτό είναι. Και ύστερα, να έρθει να μας γεμίσει το πιάτο, το δοχείον, δηλαδή να μας θεώσει. Αλλά εμείς μένουμε και εξαντλούμε την έννοια του Χριστιανισμού μόνο στο να καθαριστούμε. Τραγικό...

λάθος, τραγικό λάθος. Γι’ αυτό οι άνθρωποι οι οποίοι κινούνται με τον τρόπον αυτόν και λένε ότι εξομολογήθηκαν, εντάξει. Τη δε Θεία Κοινωνία την παίρνουν, κοινωνούν βέβαια τακτικά, αλλά είναι ανενέργητος η Θεία Κοινωνία. Τι τραγικό, πώς θα το πω; Είναι ανενέργητος. Τι θα πει ανενέργητος; Κοινώνησαν, αλλά δεν δημιουργείται η θέωση.

Δηλαδή, αυτό που σας είπα, μένει ανενέργητος. Και έτσι έχουν την πλήρη αίσθηση ότι είναι καλοί Χριστιανοί. Μένουν όμως στην αρνητική πλευρά του Χριστιανισμού και δεν προχωρούν εις τη θετική. Σας έγινε σαφές αυτό, παρακαλώ; Σας παρακαλώ, σας ικετεύω, καταλάβετε το. Μόνο εάν το καταλάβουμε αυτό, μπορούμε να μιλάμε για σωτηρία.

Αν το καταλάβουμε αυτό, και για προκοπή πνευματική. Αν δείτε έναν άνθρωπο να προκόβει, σημαίνει ότι κατάλαβε τη θετική όψη, τη θετική πλευρά, την πλευρά του πρώτου θελήματος του Θεού. Το πρώτο θέλημα της σαρκώσεως, η πρώτη βουλή του Θεού: να έρθει να ενωθεί μαζί μας, να μας καταστήσει μακαρίους, ευτυχείς. Κι...

όχι να λέμε: «Δεν έκλεψα, δεν σκότωσα». Το «δεν έκλεψα, δεν σκότωσα» είναι η αρνητική πλευρά, δηλαδή η πλευρά της ιάσεως, αλλά δεν είναι επαρκής. Όταν ο Χριστός ανέστησε την κόρη του Ιαείρου, είπε να της δώσουν να φάει, που σημαίνει ότι έπρεπε να πάρει και τη θετική πλευρά, δηλαδή να ανορθωθεί. Αυτό είναι. Και μην ξεχνάτε ότι το μυστήριο της εξομολογήσεως και του βαπτίσματος...

τα μυστήρια τα οποία μας καθαρίζουν, ενεργούν, δηλαδή, την αρνητική πλευρά της σωτηρίας. Το δε μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας μάς θεώνει, γιατί ενεργεί τη θετική πλευρά της σωτηρίας.

Βέβαια, αυτό που σας είπα τώρα, σας είπα ευκαίρως ακαίρως. Θα σας το λέγω. Μη βαρεθείτε να με ακούτε, γιατί βέβαια πρέπει να το συνειδητοποιήσουμε αυτό.

Συνεχίζει να λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλος πάνω στο ίδιο θέμα: «Ἐὰν ὀλίγα κάμῃς, ὀλίγα λαμβάνεις· ἐὰν ἐργάσῃ πολλά, πολὺς ὁ μισθός. Τὸ σαυτοῦ συμφέρον σκόπει».

Τον εαυτό σου, το συμφέρον σου να βλέπεις, να εξετάζεις το συμφέρον σου. Σκόπει το συμφέρον το δικό σου, ώστε εάν κάνεις λίγα, λίγα παίρνεις. Εάν εργαστείς πολλά, πολλά θα πληρωθείς, πολύς ο μισθός σου. Τι σημαίνει αυτό; Μένει πάντα, ανά πάσα στιγμή, αν το αντιλαμβάνεστε, εις τη θετική πλευρά, όχι στην αρνητική, εις τη θετική πλευρά. Και είναι τόσο σπουδαίο αυτό. Θυμηθείτε την παραβολή των ταλάντων. «Κύριε», λέει, «τὰ πέντε σου τάλαντα ἐγένετο δέκα». «Εὖ, δοῦλε ἀγαθὲ καὶ πιστέ, ἐπὶ ὀλίγα ἦς πιστός, ἐπὶ πολλῶν σε καταστήσω· εἴσελθε εἰς τὴν χαρὰν τοῦ Κυρίου σου». Ποια είναι αυτή η χαρά του Κυρίου σου; Είναι η θετική πλευρά, είναι η θέωση, είναι η μακαριότητα της Βασιλείας του Θεού, είναι η θέωση, γιατί δούλεψε...

διπλασίασε και έχει τώρα τη θετική πλευρά της χριστιανικής ζωής, αυτή την οποία συνήθως αγνοούμε και στην πράξη και στη θεωρία. Και εισερχόμεθα, συν Θεώ, στην έκτη, παρακαλώ, παράγραφον και τελευταία της πρώτης κατηχήσεως.

κατάτινος έχεις, άφεσ '» «Προσέρχη λαβήν αμαρτίον άφεσιν» «Ανάγκη και σε συγχωρήσε το ημαρτικότη» «Επί ποιο προσώπο το κυρίω λέξης» «Άφεσ' μη τας πολλάς μου αμαρτίας» «Αυτός σοι μη δέτας ολίγας το συνδούλο συμβούλου»

Συγχωρήσεις;

Ένα πολύ ωραίο σημείο και οδυνηρόν. Εάν έχεις εναντίον κάποιου κάτι, θα τον συγχωρήσεις. Προσέρχεσαι να πάρεις εσύ τη δική σου άφεση αμαρτιών και εσύ οφείλεις να συγχωρήσεις εκείνον ο οποίος σου έχει φταίξει. Γιατί, με ποιο πρόσωπο θα πεις στον Θεό: «Άφησέ μου, συγχώρεσέ μου τις αμαρτίες μου, αυτές τις πολλές μου αμαρτίες», όταν εσύ αυτές τις κάποιες λίγες του συνδούλου σου δεν συγχωρείς; Πιστεύω ότι αντιληφθήκατε ότι είναι απήχηση της παραβολής του Αχρείου Δούλου...

ο οποίος ώφειλε εις τον κύριόν του μύρια τάλαντα.

Τάλαντα, αμύθητος περιουσία. Ένα τάλαντο είχε ένας στην αρχαιότητα και εθεωρείτο πλούσιος, εθεωρείτο ταλαντούχος. Ήταν 25 κιλά χρυσός. Ένα τάλαντο, 25 κιλά χρυσός. Βάλετε τώρα δέκα χιλιάδες, μύρια τάλαντα, τι περιουσία, που δείχνει τον αριθμό και το βάρος των αμαρτιών μας. Τα χρωστούσε, λέει, αυτός, και εις αυτόν χρωστούσε ο σύνδουλός του — να μην λέω ολόκληρη την παραβολή — εκατό δηνάρια.

Η αξία δύο χρυσών λιρών. Κι ενώ έκλαψε στον κύριο... Ο δούλος αυτός, που άκουσε την απόφαση να πουληθεί και αυτός και η γυναίκα του και τα παιδιά του, για να του αποδοθεί το χρέος, στον κύριο να αποδοθεί το χρέος, αν ήταν δυνατό. Ένας δούλος επωλείτο τριάκοντα αργύρια, γι' αυτό τόσο πουλήθηκε και ο Χριστός. Τα τριάκοντα αργύρια αντιπροσώπευαν την τιμή ενός δούλου. Δηλαδή, όχι σημερινά χρήματα, είκοσι χρόνια πίσω, ένα χιλιάρικο. Η αξία του χιλιάρικου πριν από είκοσι χρόνια, τόσο επωλείτο ένας δούλος, παρακαλώ, τριάντα ασημένια νομίσματα, τίποτε άλλο. Και όμως του τα άφησε όλα, του τα συγχώρεσε, δηλαδή του τα χάρισε. Άντε, λέει, δεν μου χρωστάς τίποτα. Και αυτός, κατεβαίνοντας τα σκαλοπάτια του σπιτιού του κυρίου του, πιάνει αυτόν τον σύνδουλό του. Έλα εδώ, μου χρωστάς εκατό δηνάρια. Ναι, στα χρωστώ.

Θα στα πληρώσω. Αυτή τη στιγμή δεν έχω. Όχι, τώρα. Έπνιγε, λέει, αυτόν. Πήρε τον αντίχειρα, το δάχτυλο αυτό εδώ το μεγάλο, και έπνιγε. Ήταν η συνήθεια της εποχής και από εκεί έμεινε σήμερα και στον εμπορικό κόσμο. Αυτός με έπνιξε, λέει, ο δανειστής μου, ξέρω εγώ, με έπνιξε. Έβαζαν το μεγάλο αυτό δάχτυλο, τον αντίχειρα, το έβαζε εδώ στην καρωτίδα και ζουλούσε, οπότε ο άλλος πνίγεται φυσικά, η αναπνευστική οδός. Και από κει έμεινε μεταφορικά «με πνίγει ο δανειστής μου» και τον έβαλε στη φυλακή.

μαθαίνει η Ελίδουλη, πάνε και λέει στο αφεντικό το κετό. Έλα εδώ λέει η άχρηστη Ελίδουλη, κακοί οι άνθρωποι.

Εγώ σε συγχώρησα, σου χάρισα το χρέος. Εσύ δεν μπορείς να χαρίσεις αυτό το χρέος, τόσο μικρό, στον σύνδουλό σου; Άντε φύγε από εδώ, του λέει. Αρπάξτε τον και βάλτε τον στη φυλακή, έως ότου πληρώσει και τον έσχατον κοδράντην.

Το τελευταίο λεπτό να πληρώσει, δηλαδή η αιωνία κόλασις, που δεν πρόκειται από εκεί ποτέ να ξεπληρώσεις. Να μην συγχωρεθείς ποτέ. Και τίθεται το ερώτημα: με συμφέρει να συγχωρώ ή δεν με συμφέρει να συγχωρώ; Αγαπητοί μου, εμείς οι χριστιανοί έχουμε μεταφυσικό αντίκρισμα. Ακούστε τι είπα, έχουμε μεταφυσικό αντίκρισμα. Το μεταφυσικό αντίκρισμα ξέρετε ποιο είναι; Είναι η αιωνία κόλασις. Είναι η αιωνία κόλασις, ότι αν δεν συγχωρήσω θα πάω στην κόλαση. Διότι ο Χριστός μάς είπε: «Και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών». Άφησε το χρέος μας, γιατί και εμείς ήδη αφήσαμε το χρέος εκείνων οι οποίοι μας χρωστούν, δηλαδή μας έχουν βλάψει. Σας ξαναλέω, έχουμε μεταφυσικό αντίκρισμα.

Το θέμα της κολάσεως. Εάν υποτεθεί ότι αφαιρείται το μεταφυσικό αντίκρισμα, το νόμισμα δεν χάνει την αξία του, διότι έχει και φυσικό αντίκρισμα. Βουδιστής να είσαστε, αγαπητοί μου, θα σας έλεγαν ότι πρέπει να συγχωρείτε τους εχθρούς σας. Στον ψυχίατρο να πάτε, αγαπητοί μου, όταν έχετε τεντωμένα νεύρα και ταράσσεστε, θα σας έλεγε ο ψυχίατρος, ο άθεος ενδεχομένως, ο δεν ξέρω τι, θα σας έλεγε: δεν σας συμφέρει, πρέπει να συγχωρήσετε. Οι μνησικακίες σας επηρεάζουν δυσμενώς, για να έχετε ηρεμία στο νευρικό σας σύστημα. Ώστε, λοιπόν, το να συγχωρώ τους φταίχτες μου, εκείνους οι οποίοι μου φταίνε, δεν έχει μόνο μεταφυσικό αντίκρισμα, αλλά και φυσικό αντίκρισμα. Δεν μπορώ να έχω ειρήνη.

Δύναμαι να έχω ειρήνη, να το πάρω στη φυσική διάσταση το πράγμα, αλλά η μνησικακία θα πει τι; Με συμφέρει, λοιπόν, εγώ να μην συγχωρήσω και να πάω στην κόλαση; Με βάση αυτά, παρακαλώ, όσο μπορούμε να βυθομετρήσουμε το πράγμα, κρίνετε την εξής φράση που λένε μερικοί: «Ούτε στον τάφο μου δεν θα σε συγχωρήσω». Έτσι λένε. Και πράγματι υπάρχουν άνθρωποι που πεθαίνουν, φεύγουν από την παρούσα ζωή και δεν συγχωρούν τους άλλους, συγγενείς τους, το παιδί τους, τον πατέρα τους, τον αδελφό τους, επειδή είχαν κάποια διαφορά. Δεν συγχωρούν και φεύγουν από τον κόσμο αυτόν με τον τρόπον τούτον. Είναι άξιοι πολλών δακρύων. Αν έπρεπε να κλαίμε κάποιον πεθαμένο, αγαπητοί μου, θα ήταν αυτό το στοιχείο.

Όχι γιατί πέθανε, όλοι θα πεθάνουμε, αλλά γιατί έφυγε μένοντας με κλεισμένη την ψυχή, ερμητικά κλεισμένη, να μην συγχωρεί και, συνεπώς, να μην τύχει και αυτός της συγχωρήσεως του Χριστού. Είναι τραγικό για μια ψυχή. «Εις τας συνάξεις έσο σπουδαίος».

«Μη μόνον νυν, ότε και υπό των κληρικών σου τούτο απαιτείται, αλλά και μετά το λαβείν την χάριν. Ει γαρ πριν λάβεις καλόν το γινόμενον, άρα ουχί και μετά την δόσιν καλόν; Ει πριν εγκεντρισθείς ασφαλές το ποτίζεσθαι και γεωργείσθαι, μετά την φυτείαν άρα ουχί πολλώ κάλλιον;» Αναφέρεται στο θέμα της επιμελούς φοιτήσεως, να το πω έτσι, των κατηχήσεων. «Έσο σπουδαίος», να έχεις επιμέλεια, να έχεις φροντίδα, να μην απουσιάζεις, να το πούμε έτσι.

Είσαι πάντοτε παρών στις συνάξεις, όχι, λέγει, μόνο τώρα που σου απαιτούν τη σπουδή σου αυτή, την προθυμία σου αυτή, οι κληρικοί από τους οποίους δέχεσαι την κατήχηση, αλλά πολύ παραπάνω και μετά, όταν λάβεις τη χάρη. Διότι, αν υποτεθεί τώρα που είσαι αγριέλαιος, αγριελιά, έχεις την ανάγκη του ποτίσματος και του σκαλίσματος, «ποτίζεσθαι και γεωργείσθαι», «μετά την φυτείαν άρα ουχί πολλώ κάλλιον;» Μετά, όταν θα εγκεντριστείς, θα μπολιαστείς, δεν έχεις πολύ παραπάνω την ανάγκη της γεωργίας, δηλαδή να ποτίζεσαι και να σκαλίζεσαι; Αυτό, αγαπητοί μου, το θέμα της προθυμίας να το προσέξουμε πολύ. Εγώ βέβαια πολλές φορές σας έχω επαινέσει εδώ, τους παρόντες, που με έχει εκπλήξει η προθυμία σας. Έρχεστε εδώ, σας το έχω πει, να μην τα επαναλαμβάνω και νομίζετε ότι απλώς πλέκω εγκώμια. Όχι, δεν το κάνω. Είναι μια δίκαια, θα έλεγα, δίκαιος χαρακτηρισμός. Κουρασμένοι από τις δουλειές σας όλη την ημέρα, αρκετοί είσαστε όρθιοι στο τέλος εκεί του ναού, γιατί δεν έχουμε επαρκή καθίσματα. Αυτό δείχνει μια προθυμία. Και λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλος, όχι μόνο τώρα αλλά και πάντοτε. Αυτό το πάντοτε είναι το σπουδαίο, που πρέπει να συντηρούμε, ώστε να έχουμε αυτή την προθυμία πάντοτε. Ναι, δεν πρέπει να χάνουμε τις συνάξεις μας, γιατί αυτές αποτελούν, άλλοτε σας το είπα, μία αλυσίδα

με κρίκους δεμένους, που έχουν μια συνέχεια. Αν χάνουμε, λοιπόν, κρίκους, τότε δεν μπορούμε να έχουμε μια συνέχεια γνώσεως. Είναι ανάγκη, λοιπόν, να έχουμε συνεχή και πρόθυμη παρακολούθηση. Είναι πάντως πολύ σπουδαίο. «Εις τας συνάξεις έσο σπουδαίος». Ο Απόστολος Παύλος ξέρετε πώς το λέγει αυτό; «Τη σπουδή μη οκνηροί, τω πνεύματι ζέοντες, τω Κυρίω δουλεύοντες». Τι ωραίο που είναι αυτό, «τη σπουδή μη οκνηροί». Μερικοί νομίζουν ότι πρόκειται περί σπουδής. Δεν είναι σπουδή, θα πει την προθυμία. Στην προθυμία να ακούσετε λόγο Θεού και να ζήσετε πνευματικά, μη οκνηροί, δηλαδή μην τεμπελιάζετε, έχετε αθυμία, τεμπελιά. Το πνεύμα της αιώντες.

Είσαστε άνθρωποι όχι χλιαροί, όχι κρύοι, αλλά που βράζετε, ζωντανοί άνθρωποι. Κοιτάξτε τι λέξη βάζει, «ζέοντες», του ζέω, θα πει βράζω. Ζωντανοί άνθρωποι, θερμοί άνθρωποι. «Τω πνεύματι ζέοντες, τω Κυρίω δουλεύοντες». Έτσι, λοιπόν, θα λέγαμε ότι αυτή η προθυμία που χαρακτήριζε την αρχαία Εκκλησία ήταν ένα κύριο χαρακτηριστικό της. Αυτό πρέπει να χαρακτηρίζει πάντα την Εκκλησία. Η αρχαία Εκκλησία, συγγνώμη, τι θα είναι εκείνο το οποίο θα κάνει τη σπουδή μας, δηλαδή τη φροντίδα μας, την προθυμία μας, να είναι πάντοτε ακμαία; Τι θα νομίζετε; Είναι πολλά τα παραδείγματα. Ένας από τους παράγοντες είναι και η περιέργεια.

Παραδείγματι, σας αναγγείλω ότι την ερχομένη Δευτέρα θα σας βγάλω τα πλυμένα και άπλυτα κάποιων προσώπων της πόλεώς μας. Θα σας τα πω χύμα. Πλυμένα και άπλυτα. Δεν μου λέτε, θα ήρθαν πολλοί εδώ; Όλη η πόλις θα έφτανε εδώ.

Ώστε, λοιπόν, αγαπητοί μου, θα εμαζεύετο όλη η πόλη. Ποιο είναι το κίνητρο, λοιπόν, που τότε θα εμαζεύετο όλη η πόλη; Για να ακούσουμε λόγο Θεού ή για να ακούσουμε τα πλυμένα και άπλυτα κάποιων προσώπων της πόλεως; Κάποτε ένας ιεροκήρυξ ξέρετε τι ανήγγειλε; Είπε το εξής: «Αγαπητοί μου, την ερχομένη Κυριακή σας υπόσχομαι ότι θα σας αποκαλύψω τα σκάνδαλα μιας πολύ γνωστής σας οικογένειας». Είχε μαζευτεί όλη η ενορία, αγαπητοί μου, στην εκκλησία, να ακούσει τα σκάνδαλα αυτής της πολύ γνωστής οικογένειας. Συνεπής δε και στην υπόσχεσή του ο ιεροκήρυξ, διηγήθηκε την ιστορία του Αδάμ και της Εύας.

Ώστε, λοιπόν, το ελατήριο και το κίνητρο που μαζευόμαστε να ακούσουμε λόγο Θεού πολλές φορές είναι η περιέργεια, έστω κι αν έχει την αγαθή της πλευρά, που είναι η καλή περιέργεια, απλώς να έχω, λέγει, γνώση. Αγαπητοί μου, δεν είναι αυτό. Καλό είναι να έχω γνώση, αλλά δεν είναι γνήσιο ελατήριο, γιατί κάποτε θα πέσει το δυναμικό αυτού του ελατηρίου. Θα πέσει. Λοιπόν, τι ήταν εκείνο το οποίο έκανε την Αρχαία Εκκλησία να έχει άπτωτη τη σπουδή, τη φροντίδα, την προθυμία; Να σας πω: «Ο Κύριος εγγύς». Μηδέν μεριμνάτε. Αυτό ήτανε, που λέει στους Φιλιππησίους ο Απόστολος Παύλος. «Ο Κύριος εγγύς». Είχανε προ οφθαλμών ότι ο Κύριος έρχεται.

Ήμεθα δύο χιλιάδες χρόνια πίσω, όταν σήμερα μπορούμε να λέμε ότι φαίνεται ότι πραγματικά η ιστορία δεν θα κρατήσει πολύ. Είμεθα επί θύραις του τέλους της ιστορίας. Πέστε μου, σας παρακαλώ, πόσο περισσότερο σήμερα πρέπει να έχουμε προ οφθαλμών τη Δευτέρα του Χριστού Παρουσία; Εκείνο, λοιπόν, που θα μας κάνει να έχουμε σπουδή, προθυμία, στις συνάξεις μας, στην πνευματική μας ζωή, παντού, πάντοτε, να είμεθα «τω πνεύματι ζέοντες», είναι αυτό το στοιχείο: «Ο Κύριος εγγύς», ο Κύριος έρχεται. Αυτό είναι αληθινά γνήσιο ελατήριον. «Αγωνίζου περί της εαυτού ψυχής».

Μάλιστα, εντιάφτες ημέρες πόλεμο! Άγιε Κύριλε του Θεού! Βέβαια, ο Άγιος Κύριλος έζησε σε κάποιες ημέρες δύσκολες. Πολύ δύσκολες. Κυρίως εκκλησιαστικώς δύσκολες. Ήτανε τότε η αίρεση του Αρείου, η οποία ελυμαίνετο τα πέρατα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, με τέτοιες επιπτώσεις, ώστε να έχουμε επιδράσεις τότε στους αυτοκράτορες, με αποτέλεσμα να ενεργούν και εκείνοι αντιστοίχως. Και αν μεν ο αυτοκράτωρ ήτο φιλορθόδοξος, φιλορθοδόξως και ενεργεί. Εάν ήτο φιλοαρειανός, φιλοαρειανώς και ενεργεί. Είχαμε δε τέτοια κατάσταση.

Εκκλησιαστική και πολιτική, είναι άλλο πράγμα. Έχει μείνει μία έντονη ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, έντονη, θα λέγαμε, σελίδα της Ιστορίας της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, η παρουσία του Αρείου. Όλων των αιρέσεων, ειδικότερα του Αρείου. Εκείνες τις μέρες έζησε και ο Άγιος Κύριλος. Σκληρές, φοβερές, αδυσώπητες. Κυνηγήθηκε από τον ίδιο τον επίσκοπο που χειροτονήθηκε, ο οποίος φιλοαρειάνιζε, και λοιπά και λοιπά. Μεγάλη ακαταστασία στην Εκκλησία, πολύ μεγάλη ακαταστασία. Πραγματικά, θα λέγαμε, η περίπτωση του Αρείου είναι ένας έντονος τύπος του Αντιχρίστου και των ημερών του Αντιχρίστου.

Εξάλλου δεν αφαιρείται, αυτό το λέει και ο πατήρ Ιουστίνος Πόποβιτς, ότι ο Αντίχριστος έζησε στον Ιούδα, στον Άριο, στον Πάπα και στο τελικό πρόσωπο που θα υπάρξει, το ιστορικό πρόσωπο του Αντιχρίστου. Μην μου πείτε τώρα γιατί είναι στον Πάπα, είναι μεγάλη ιστορία. Είναι στο δυτικό πνεύμα, για να σας βγάλω από την απορία, είναι κυρίως στο δυτικό πνεύμα της εκκοσμικευμένης Εκκλησίας, που σας έλεγα χθες το βράδυ. Αυτό που σας έλεγα. Και αυτή η Εκκλησία πέρασε από την πρώτη Ρώμη στη δεύτερη Ρώμη, την Κωνσταντινούπολη, και από τη δεύτερη Ρώμη στην τρίτη Ρώμη, τη Μόσχα. Και είναι ο εκκοσμικευμένος χριστιανισμός.

Συνεπώς. Συνεπώς, λέγει τώρα ο Άγιος Κύριλος: «Αγωνίζου περί της ψυχής σου, μάλιστα εν τοιαύταις ημέραις». Ποιες ημέρες; Ε, αυτές τις δύσκολες ημέρες. Λοιπόν, θα λέγαμε στον Άγιο Κύριλο: Άγιε Κύριλε, πέρασες δύσκολες ημέρες, αλλά αν ήσουν στις ημέρες μας, του 20ού αιώνα, τι θα είχες να αντιμετωπίσεις;

Λες! Λες, το λες σε μια κατήχηση παρακάτω, εκεί στα περί Αντιχρίστου: «Φοβούμαι την μισαδελφίαν των αδελφών». Σήμερα τι θα έλεγε, τι θα έλεγε, αν έβλεπε να παντρεύονται οι γυναίκες, όπως είδατε την απορία πριν του μέρους, μεταξύ τους και να τις παντρεύει ο παπάς; Έγινε ο γάμος, βέβαια, στην Ολλανδία, αυτό το απόκομμα που μου δώσατε. Βέβαια, μπορεί να είναι καθολικός ή προτεστάτης, δεν έχει σημασία. Αύριο θα είναι ορθόδοξος. Γιατί;

Πήγαιναν δύο αυτές τέτοιες γυναίκες που δίνανε στον ιερέα μερικές λίρες, τι θα τον δυσκόλευε να τις παντρέψει; Τι θα τον δυσκόλευε να τις παντρέψει; Θα μου πείτε, κατηγορώ τους εαυτούς μας. Ε, κατηγορώ, τι να κάνω; Αυτή είναι η πραγματικότητα. Αφού είναι αυτή η πραγματικότητα. Πού είσαι, λοιπόν, Άγιε Κύριλε, να δεις στις ημέρες μας, αγαπητοί μας, πού έχουμε φτάσει και πού φτάνουμε και τι είμαστε, σε τι εξαχρείωση έχουμε φτάσει. Αγαπητοί μου, περνάμε πραγματικά δύσκολες ημέρες σήμερα. Γι' αυτό θα έλεγα τότε εκατό φορές παραπάνω, από ό,τι το τονίζει ο Άγιος Κύριλος αυτό, ότι και «μάλιστα εν τοιαύταις ημέραις». Ναι, αγαπητοί, ας τρέχουμε και ας φροντίζουμε και ας αγωνιζόμαστε για την ψυχή μας, μάλιστα σε αυτές τις ημέρες που περνάμε.

Το κακό έχει τον μιμητισμό του, όπως και το καλό. Βλέπετε, είσαστε πολύ μεγάλοι οι άνθρωποι εδώ, αλλά έχω και ένα μάτσο παιδιά από πίσω μου, ένα σωρό παιδάκια μικρά. Δεν θα ερχόντουσαν αυτά, αυτά πάνε στο κατηχητικό σχολείο, δεν θα ερχόντουσαν εάν το ένα δεν έβλεπε το άλλο. Αν έπρεπε να έρθει ένα ή δύο παιδάκια, θα έλεγε στον πατέρα του: «Δεν πάω, τι να κάνω εκεί;» Δεν ξέρω εγώ. Επειδή είναι πολλά παιδιά, έρχονται όλοι. Είναι ο μιμητισμός. Ο μιμητισμός είναι και του καλού, είναι και του κακού. Σήμερα, λοιπόν, υπάρχει η μίμησις του κακού. Γιατί το κάνει αυτό; Θα το κάνω και εγώ. Ξέρετε, αγαπητοί μου, ότι υπάρχουν πάρα πολλοί παντρεμένοι άνθρωποι μέσης ηλικίας, πενήντα και εξήντα ετών, άνθρωποι που φτάνουν πια στη γεροντική ηλικία και πάνε να ξεφύγουν από τη ζωή τους.

Διαστροφές, διαλέξεις ή διαβάζουν και βλέπουν περιοδικά ποικίλων διαστροφών. Ζητούν μέσα στο γάμο τους να βιώσουν και να ζήσουν εκείνα τα οποία ακούν και διαβάζουν. Και να σου λέει η γυναίκα, μία μαρτυρία που την έχω ακούσει πάρα πολλές φορές, να σταυροκοπιέται η γυναίκα και να λέει: «Μα αυτά δεν μου τα ζήτησες τον καιρό που ήσουν 25 χρονών. Μου τα ζητάς τώρα, τι έπαθες;». Διεστράφημεν. Το αντιλαμβάνεστε; Διεστράφημεν. Μικροί και μεγάλοι. Γι' αυτό είναι δύσκολες και άσχημες οι μέρες. Έχουν αλλοιωθεί τα κριτήριά μας. Εχάσαμε τον προσανατολισμό μας. Όχι απλώς αμαρτάνουμε, γιατί οι άνθρωποι πάντα αμάρταναν.

Εδώ χάσαμε τα κριτήρια, άλλαξε η νοοτροπία μας, αλλοιώθηκε η νοοτροπία μας, αλλάξαμε, αλλάξαμε με μια βαθιά αλλοίωση. Σε αυτές λοιπόν τις δύσκολες ημέρες πόσο περισσότερο πρέπει να αγωνιζόμεθα διά τη σωτηρία της ψυχής μας και της σωτηρίας μας. Γι' αυτό θα παρακαλέσω θερμά, θερμότατα, θερμότατα. Ούτε βέβαια να επηρεαζόμεθα, όσο μπορούμε, από το περιβάλλον μας, αλλά και να αγωνιζόμεθα παντί σθένει, με κάθε δύναμη, ώστε να μείνουμε όρθιοι. Οπωσδήποτε τραυματισμούς θα δεχθούμε, αλλά να μένουμε όρθιοι. Να μην είμεθα πεσμένοι και, αν πέσουμε, γρήγορα να σηκωθούμε, αμέσως.

Η διαφορά, θα έλεγε κάποιος, του ανθρώπου που αμαρτάνει και δεν έχει καμία σχέση με τον Χριστόν και του ανθρώπου που πάλι αμαρτάνει αλλά έχει σχέση με τον Χριστόν είναι η εξής: ότι αυτός που αμαρτάνει αλλά δεν έχει σχέση με τον Χριστόν, αμαρτάνει, πέφτει και μένει πεσμένος. Ο αγωνιστής αμαρτάνει και αυτός, αλλά σηκώνεται. Ορθώνεται και ξαναγωνίζεται. Αυτή είναι η διαφορά. Αν λοιπόν τραυματιζόμεθα, αν πέφτουμε, θα σηκωνόμεθα, αλλά θα αγωνιζόμεθα να είμεθα όρθιοι και να προσέχουμε το χρόνισμα της αμαρτίας. Προηγουμένως που λέγαμε στις απορίες το θέμα των σταδίων της αμαρτίας, να σας προσθέσω και αυτό: στο θέμα της πορώσεως έχουμε αλλοίωση.

Νοοτροπίας μας, δηλαδή αλλάζει η νοοτροπία. Η νοοτροπία, το λέει και η λέξη, ο τρόπος με τον οποίο σκέφτομαι. Αν αλλάξει αυτός ο τρόπος που σκέφτομαι, ό,τι να μου λέγει ο άλλος, αφού δουλεύει ένας άλλος τώρα μηχανισμός. Αλλιώτικα δηλαδή σκέφτομαι από ό,τι μπορούσα παλιότερα να σκέφτομαι. Αυτό δεν αλλάζει εύκολα παρά μόνο με ένα θαύμα του Θεού. Το θέμα της αλλαγής της νοοτροπίας είναι από τα πιο δύσκολα πράγματα. Βεβαίως, ας το προσέξουμε αυτό: όταν χρονίζει η αμαρτία, αλλάζει η νοοτροπία. Κάποτε μπορεί να μην πραγματώνω την αμαρτία σαν πράξη, αλλά σαν σκέψη. Αν χρονίζουν οι σκέψεις στο μυαλό μας, και εκεί αλλάζει η νοοτροπία. Ας πω ένα μικρό παράδειγμα.

Υπάρχουν παιδιά που ζουν με ζωή εγκρατείας. Και το πιστεύουν. Και το έχουν συνειδητοποιημένο αυτό. Ξέρουν τι κάνουν. Ύστερα από λίγο καιρό, ενώ ακόμη δεν έχουν πέσει στην ανηθικότητα, έρχονται και λένε: «Γιατί θα πρέπει να είμαι εγκρατής;». Μα, παιδάκι μου, μέχρι τώρα το έκανες αυτό και το ήξερες. «Όχι», λέω, «έχω αντίρρηση». Δεν έχει πέσει στην αμαρτία, αλλά άλλαξε η νοοτροπία. Δεν πιστεύει πια στο θέμα της εγκρατείας. Τι είναι εκείνο που άλλαξε τη νοοτροπία; Ο χρονισμός των σαρκικών σκέψεων. Άλλαξε τη νοοτροπία. Όταν κάποιος έρθει και μου πει: «Έπεσα στην πορνεία», θα του πω: «Σήκω και περπάτα πάλι. Μην το ξανακάνεις». Όταν έρθει κάποιος και μου πει ότι δεν

έπεσα στην ανηθικότητα, αλλά γιατί θα πρέπει να προσέχω την ανηθικότητα, και κρίνω ότι έχει αλλάξει η νοοτροπία του, τότε του κάνω το μνημόσυνο και τα κόλλυβα, αγαπητοί, του θανάτου του, του πνευματικού του θανάτου. Διότι, αν ώρες καθίσω μαζί του να του εξηγήσω, θα του εξηγήσω. Δεν ξέρω εάν θα τον νεκραναστήσω. Για να καταλάβετε τι θα πει αλλάζει η νοοτροπία. Και σήμερα στους πάρα πολλούς ανθρώπους έχει αλλάξει η νοοτροπία. Θα μου πείτε, βέβαια, πάντοτε αλλάζει η νοοτροπία των ανθρώπων. Ναι, αλλάζει, έχει μια φυσιολογική, θα λέγαμε, αλλαγή. Στο καλύτερο, στο χειρότερο, έχει κάποιες αποκλίσεις. Σήμερα, σαν ομαδικό φαινόμενο πια, να αλλάζει η νοοτροπία μας και το κακό, αυτό που λέγει ο προφήτης Ησαΐας,

το κακό αγαθόν, το γλυκύ να το λέμε πικρό και το πικρό γλυκύ, το άσπρο μαύρο, το μαύρο άσπρο. Αυτό είναι διαστροφή πλέον των κριτηρίων, είναι αλλαγή της νοοτροπίας. Σημαίνει αλλάξαμε, που δεν ξέρω τι πια μπορεί να μας αλλάξει, μόνο ένα θαύμα του Θεού. Βλέπετε πόσο σοβαρά πράγματα είναι αυτά; Λοιπόν, στις μέρες μας αυτά υπάρχουν. Γι' αυτό, όσο μπορούμε να κρατάμε λίγο μυαλό, ας το κρατάμε ψηλά, ας το καλλιεργούμε πνευματικά, για να μην μπούμε κι εμείς στη χορεία των πολλών. Τρέψον σου την ψυχήν αναγνώσμασι θείοις. Να τρέφεις την ψυχή σου με θείες αναγνώσεις, το Ευαγγέλιο, τους Πατέρες, ό,τι πνευματικό βιβλίο. Ητοίμασεν γαρ σοι τράπεζαν πνευματικήν.

Κύριος. Ειπέ και αυτός κατά τον ψαλμωδόν: «Κύριος ποιμαίνει με και ουδέν με υστερήσει. Εις τόπον χλόης, εκεί με κατεσκήνωσεν. Επί ύδατος αναπαύσεως εξέθρεψέ με. Την ψυχήν μου επέστρεψεν».

Για ένα πνευματικό τραπέζι. Μάλιστα, όλα αυτά είναι στον 22ο ψαλμό. «Κύριος ποιμαίνει με και ουδέν με υστερήσει». Είναι υπέροχος αυτός ο ψαλμός. «Η ράβδος και η βακτηρία σου», λέει, «αύταί με παρεκάλεσαν» κλπ., κλπ. Υπέροχος ψαλμός, μικρός είναι. Τον θυμάται ο Άγιος Κύριλλος και λέγει ότι να μελετάς τον Λόγο του Θεού, γιατί σου στρώνει με τον τρόπο αυτό ένα τραπέζι. Και όπως λέγει ο ψαλμωδός, διότι ετοίμασε σε σένα τράπεζα πνευματική ο Κύριος. Πες κι εσύ κατά τον ψαλμωδό: «Ο Κύριος με ποιμαίνει, άρα είναι ποιμήν μου, εγώ είμαι ο ποιμαινόμενος, και σε τίποτα δεν θα με υστερήσει. Αφού με ποιμαίνει ο Θεός, έχω τίποτα να στερηθώ; Εις τόπον χλόης, εκεί με κατεσκήνωσε».

Με το πρόβατο, το λογικό πρόβατο, η εικόνα παραμένει βουκολική. Σε έναν τόπο που υπάρχει χλόη, δηλαδή υπάρχει χορτάρι άφθονο, εκεί με έχει κατασκηνώσει. «Επί ύδατος αναπαύσεως εξέθρεψέ με». Ποιο είναι το νερό της αναπαύσεως; Είναι το γάργαρο, δροσερό νεράκι. Εκεί, λέγει, με εξέθρεψε. Πλούσιο χορτάρι, καθαρό κρύο νερό, όλα τα στοιχεία που θα με παχύνουν.

Το πρόβατο και θα με αναπτύξουν, δηλαδή με άλλα λόγια ο εγώ, το λογικό του πρόβατο, μου στρώνει τράπεζα πνευματική, να τραφώ πραγματικά, και έτσι οφείλω να κάνω για να μην λιμοκτονώ πνευματικά. Ευφρανθήτωσαν και άγγελοι, και αυτός ο Χριστός ο μέγας αρχιερεύς, την ημετέραν προαίρεσιν αποδεξάμενος, προσφέρων ημάς άπαντας τω Πατρί, «Ιδού εγώ και τα παιδία α μοι έδωκεν ο Θεός», ώστε μαζί σου να χαίρονται και οι άγγελοι, αλλά και αυτός ο Χριστός, που βλέπει την αγαθή σου προαίρεση, την οποία να αποδέχεται, ώστε και εκείνος, όταν θα μας προσφέρει όλους εμάς στον Πατέρα του, να πει στον Πατέρα του ο Χριστός: «Ιδού εγώ και τα παιδία α μοι έδωκεν ο Θεός». Να, είμαι παρών εγώ και τα παιδιά, τους πνευματικούς μου ανθρώπους, που μου έχει δώσει ο Θεός Πατήρ. Είναι μια ωραία αυτή εικόνα, η οποία δεν είναι απλώς εικόνα, είναι μια πραγματικότητα, διότι όλοι οδηγούμεθα στον Χριστό και ο Χριστός μας οδηγεί στον Πατέρα.

Δηλαδή, αγιογραφική θέσις αύτη, όπως πάντας ημάς ευαρεστούντας αυτώ συντηρήσει.

Ευχαριστώ.

Που, όταν εμείς όλοι ευαρεστούμε σε εκείνον, αυτός ήθελε να μας συντηρεί στη δική του ζωή. Ω η δόξα και το κράτος εις τους ατελευτήτους αιώνας των αιώνων. Αμήν. Που σ' αυτόν ανήκει η δύναμις και η δόξα στους ατελείωτους αιώνες. Εδώ τελειώνει, αγαπητοί μου, η πρώτη κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου που είπε στους φωτιζομένους. Είδατε πόσα πράγματα έχουν βγει από την κατήχηση αυτή. Αλλά και εμείς, τα λίγα λεπτά που μας μένουν,

ας μου επιτραπεί να πω κάτι συμπληρωματικό με την ευκαιρία της Απόκρεω, δηλαδή της περιόδου αυτής που ερχόμεθα στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή. Παρότι και χθες, βέβαια, στην ομιλία σας είπα, αλλά επιτρέψατέ μου κάτι να πούμε ακόμη.

Σας είπα ότι θα πρέπει να προσέξουμε να μην γελαστούμε και βρεθούμε σε τόπους ατάκτων και ασέμνων διασκεδάσεων, που οι ημέρες είναι τόσο έντονες, που δεν ξέρω ποιοι θα μπορούσαν...

Ευχαριστώ. Επιδράσεις του κακού με μασκαρέματα, με καρναβάλους, με ποικίλες ασωτίες, με χορούς κλπ.

Σας έλεγα χθες. Σήμερα θα ήθελα να σας έλεγα κάτι που ήδη το είπα, τη θετική όψη να προσέξουμε. Τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, βέβαια, θα νηστέψουμε, βέβαια θα προσευχηθούμε, βέβαια θα κοινωνήσουμε. Μάλιστα, μερικοί, που δεν θα έπρεπε έτσι να ήταν, αλλά πώς να το κάνουμε, θα κοινωνήσουν το Πάσχα. Αλλά γιατί το Πάσχα; Θα έπρεπε να καταστήσουμε τον εαυτό μας κατάλληλον να κοινωνεί όχι το Πάσχα, αλλά πάρα πολύ συχνά. Πάρα πολύ συχνά. Διότι το Πάσχα για μας είναι όποτε κοινωνούμε. Άλλο αν μπαίνει και η εορτή του Πάσχα σαν ένα ορόσημο για να μας παρακινεί να κοινωνούμε τότε. Λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος: «Όποτε κοινωνείς, Πάσχα επιτελείς».

Εν πάση περιπτώσει, πέρα από αυτά τα οποία συνήθως λέμε και πρέπει να προσέξουμε, αγαπητοί μου, θα ήθελα αυτό το πράγμα να σημειώσω. Πρέπει να προχωρήσουμε κάπως θετικότερα στο σημείο της θεώσεως. Δηλαδή να αρχίσουμε να έχουμε αίσθηση Θεού. Αυτή η αίσθηση του Θεού έρχεται με δύο πράγματα, με πολλά βέβαια, αλλά με δυο κυρίως. Το ένα είναι η μετάνοια και το άλλο είναι η αγάπη του Θεού. Η μετάνοια είναι όταν ανά πάσα στιγμή βλέπουμε ότι είμεθα τίποτα. Ως ει ουδέν, τίποτα, τίποτα.

Το τίποτα δεν πρέπει να είναι μόνο συναισθηματικό, αλλά να είναι και λογικό. Να σας το πω τι θα πει αυτό. Όταν λέω συναισθηματικό, όταν κάποια στιγμή αμαρτάνω και βλέπω τα χάλια μου, λέω στον εαυτό μου: «Είσαι ένα σκουπίδι». Το λέω υπό την επήρεια αυτής της συναισθηματικής καταστάσεως. Όταν θα περάσει αυτή η συναισθηματική κατάσταση, τότε δεν λέω τον εαυτό μου ότι είναι σκουπίδι. Κάθε άλλο.

Τώρα τι έκανες; Αυτοεξευτελιζόμουνα; Γιατί λοιπόν τώρα λες «μα δεν αξίζω», επειδή βλέπεις ότι εγώ αποδέχομαι αυτό το οποίο λες εσύ; Αγαπητοί μου, δεν είναι αρκετό, συνεπώς, το να αμαρτάνω και να λέγω «είσαι τιποτένιος άνθρωπος». Πρέπει να έχω και λογική τοποθέτηση της μετανοίας και του αυτοεξευτελισμού.

Εάν δω ποιος είμαι μέσα στο σύμπαν ολόκληρο. Στο σύμπαν ολόκληρο ποιος είμαι; Πρώτα πρώτα θα ξεκινήσω μέσα στην πόλη μου. Τι είμαι; Πόσοι άνθρωποι υπάρχουν στη Λάρισα; Εκατό χιλιάδες άνθρωποι. Ποιος είμαι εγώ; Ένας. Ε, λοιπόν, τι βγαίνει από αυτό; Στην Ελλάδα; Στον κόσμο όλο; Στο σύμπαν όλο; Ποια είναι η γη μου στην οποία κατοικώ;

Πολλοστημόριον ασήμαντο μέσα στη δημιουργία του παντός. Ποιος είμαι εγώ λοιπόν; Αυτό θα πει ότι αρχίζω να έχω μία λογικήν αυτογνωσία, όχι συναισθηματική μόνο, και αυτό θα με οδηγήσει σε μία μετάνοια όχι μόνο συναισθηματική, αλλά και λογικήν. Δηλαδή θα έχω επίγνωση ότι είμαι αμαρτωλός άνθρωπος, επίγνωση ότι είμαι τιποτένιος. Αυτό θα μου γεννάει την αέναη ταπείνωση, την αέναη μετάνοια, αυτή που δεν τελειώνει ποτέ, ποτέ, ποτέ, ποτέ, διότι πια συνειδητοποίησα μέσα μου ποιος είμαι εγώ. Είμαι αυτός και, αν για μια στιγμή θα ξέφευγα να νομίζω ότι είμαι κάτι, η όλη γνώση που έχω θα με κάνει να λέγω: «Δεν είμαι τίποτα». Αυτό είναι τώρα στοιχείο.

Μετανοίας, της αείποτε μετανοίας, της ατελευτήτου μετανοίας. Αγαπητοί, κρατήσατε αυτό μέχρι θανάτου μας, να μας αξιώσει ο Θεός να έχουμε αυτή τη μετάνοια. Πάντα. Να βάζουμε αρχή μετανοίας. Αρχίζω να μετανοώ, αρχίζω να μετανοώ. Ποτέ μην πούμε ότι έχουμε μετανοήσει. Ο Κύριος δεν έλεγε «μετανοήσατε», έλεγε «μετανοείτε», που πρέπει διαρκώς να συμβαίνει αυτό. Και το δεύτερο στοιχείο είναι η αγάπη. Ούτε στη μετάνοια θα μείνουμε, ούτε στην αγάπη θα μείνουμε. Αλλά και στη μετάνοια και στην αγάπη. Διότι η αγάπη, αν δεν έχει τη μετάνοια, θα παρεκτραπεί. Και η μετάνοια, αν δεν έχει την αγάπη, δεν βρίσκει την τελείωσή της. Και ποια είναι αυτή η αγάπη; Είναι η αγάπη προς τον Θεό.

Δεν λέγω προς τον πλησίον, που οπωσδήποτε είναι μια ανάγκη αυτό να υπάρχει, λέγω προς τον Θεό. Αυτή η αγάπη προς τον Θεό πρέπει να καλλιεργείται. Η αγάπη, ξέρετε, δεν είναι μόνο συναισθηματική. Λέγει: «Αγαπήσεις Κύριον τον Θεόν σου εξ όλης της καρδίας σου και εξ όλης της διανοίας σου και εξ όλης της ισχύος σου». Που σημαίνει και με τη βούλησή μου και με το συναίσθημά μου και με τη λογική μου. Και τι θα πει αγαπώ λογικά; Γιατί τα άλλα τα καταλαβαίνουμε. Αλλά αγαπώ λογικά, αγαπώ λογικά θα πει ξέρω γιατί αγαπώ. Όταν εγώ βλέπω ότι είμαι ένα σκουλήκι, ότι είμαι ένα πολλοστημόριο της δημιουργίας, ένα ασήμαντο πράγμα, μάλιστα θα πω ένα παράδειγμα που έλεγε κάποτε ο αείμνηστος Τρεμπέλας.

Ήταν, έχει κάνει μια διάλεξη, μια ομιλία, αυτές τις μέρες ήταν, ξέρετε, Τεσσαρακοστή. Και είχε πει, λίγο τολμηρό το παράδειγμά του, αλλά είναι πολύ χαρακτηριστικό: «Άνθρωπε, ξέρεις από πού βγήκες; Από το σπέρμα του πατέρα σου. Σκέψου από πού βγήκες». Μάλιστα έκανε η έκθεση το παράδειγμά του. Από το σπέρμα του πατέρα σου. Εκεί υπήρχαν εκατομμύρια, εκατομμύρια σπερματοζωάρια. Ένα από αυτά λοιπόν έγινες εσύ, έγινες εσύ. Άμα δεις λοιπόν από πού βγαίνεις, πώς ξεκινάς, ταπεινώνεσαι. Πώς θα το κάνω, ταπεινώνεσαι. Και όταν δεις το μεγαλείο του Θεού, την αγάπη του Θεού, που σε κάνει κοινωνό της αγάπης του και κοινωνό της μακαριότητός του, τότε αγαπάς τον Θεό, αγαπάς τον σαρκωμένο Θεό, τον Ιησού Χριστό, όχι πια μόνο συναισθηματικά.

Λογικά. Αυτή η αγάπη είναι θεμελιωμένη. Αγαπητοί μου, σας εύχομαι καλή Σαρακοστή.