Catecheses of St Cyril 011 | 07-03-1983

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We have come, my beloved, to the first catechetical instruction for those preparing to be illumined. “The present time is the time for confession. Confess what you have done, whether in word or deed, by night or by day. Confess at the acceptable time and on the day of salvation. Receive the heavenly treasure of salvation.” Since we are at the beginning of the catechetical instructions, which lasted forty days—as is evident from what is called internal evidence, and indeed from this very first instruction—Holy Confession also had to take place during this period.

This passage speaks about the time for confession. We, of course, my beloved, have been baptized, and through Baptism every sin has been cast away: ancestral sin and every personal sin. After our Baptism, however—especially since we were baptized as infants—we have plainly sinned and continue to sin. Now suppose the love of God had given us Baptism but not the Mystery of Holy Confession. Would God then be loving and merciful toward mankind? Yet because He knows how readily human nature slips into sin—

God, in His love, has given us another Mystery as well: the Mystery of Holy Confession. Because through it we receive forgiveness of sins, just as we do in Baptism, it is also called a second Baptism. Naturally, it does not replace the first Baptism, because the first Baptism grants more than the forgiveness of sins. It also grants other gifts. Above all, it grants our adoption as children of God. In Baptism, to speak in human terms, an act of adoption takes place: God acknowledges us as His children. This is exceedingly important. Baptism, therefore, is not merely an act of forgiveness of sins, whereas Holy Confession is an act of forgiveness of sins.

Concerning the phrase, “the time for confession”—forgive me, that “the present time” is the time for confession—I should like to comment on the time rather than on the Mystery of Holy Confession itself. I will not comment on the Mystery here, because this whole passage is concerned primarily with the time for confession. When is that time? The time for confession is always. Indeed, Saint Cyril cites a passage from Holy Scripture, from 2 Corinthians 6:2: “In an acceptable time I heard you, and in the day of salvation I helped you.” And then: “Behold, now is the acceptable time; behold, now is the day of salvation.” Now is the acceptable time. Now is the day of salvation. Do not put it off.

The time for confession, then, is always. Yet within that “always” there are particular moments of importance. For every person, the time for repentance and confession is always; but when someone receives a special call, through some opportunity given to him to repent, that is the acceptable time. Generally speaking, do you know what the acceptable time is? It is the time between Christ’s First Coming and His Second Coming. That is the acceptable time for repentance. Take note that after this period—after Christ’s Second Coming—there will no longer be any opportunity for repentance. The time for repentance and confession will have ended. For each person, however, the relevant period is his own lifetime—

the span between his birth and his death. More specifically still, there are the particular calls a person receives to repent and confess. How many people have repented and sought Holy Confession after reading a religious tract, hearing the word of God, or spending time with a spiritually minded person? Others, of course, do not wish to confess even when such opportunities are given to them. But what am I to say? That the grace of God did not come to them? I do not know. Or perhaps they themselves reject the grace of God for various reasons. But take note: when God calls in this particular way and a person refuses, there is a danger that he may eventually be shut out from repentance. It is terrifying.

We witness many such examples—very many. But what can one say when seeing a person who has never confessed in his entire life, never, never, never, yet was not deliberately calculating or putting it off? Shortly before he dies, an opportunity is given to him. He repents, is broken in spirit, and makes his confession. He is saved. Another person has never confessed in his life, but he has been deliberately putting it off. He keeps saying, “I have plenty of time. Why worry?” What happens then? Do you know what happens? Listen. When he finally decides that he wants to confess, he runs out of time. Before the priest can arrive, he dies. We have often wondered: why did God not keep that man alive for another fifteen minutes?

Just fifteen minutes, so that the priest could come and give him Holy Communion or hear his confession. I will answer you. God is loving and merciful, but the door has closed, and now God does not receive him. It is over. The acceptable time has ended. The man’s life had not yet ended, but his time had ended. You may say, “Did you not tell us earlier that the time extends from birth until death?” Yes, but after God had called him many times and the man remained unwilling, God in His knowledge judged that the door had already closed for that person. This should make us tremble. If matters were otherwise, Holy Scripture would not speak continually about an acceptable time. Indeed, listen to this twofold proclamation: “Behold, now is the acceptable time; behold, now is the day of salvation.”

The word “behold,” repeated with both expressions—“the acceptable time” and “the day of salvation”—shows that there is a particular time. This is that particular time. If we do not make use of it, we lose our salvation. Let us pay close attention to this point, my beloved. How can I put it? I do not know quite how to say it. There may be earnest people who hear the word of God but do not decide to go to Holy Confession. They do not know why. They are ashamed. The devil creates such obstacles for them. He comes and says, “Wait a moment. You have committed so many sins. Are you not ashamed to go and tell someone all these things?” Please answer the devil: “When you were urging me, devil, to do these things and commit these sins, you told me there was nothing shameful about them.

Now that I am going to repent, you tell me they are shameful?” We must therefore overcome any such shame. There is also the notion that the priest is harsh and severe—that he bites, as I often put it. I use that word because this notion really exists. Someone says, “The priest will bite me.” Of course, this is only a figure of speech; he will not literally bite you. As people say, “What, is he going to bite you? What do you think will happen? Will he shout at you?” No, he will not shout at you. I tell you sincerely: he will raise his voice only when there is no repentance, or when you go there to boast about your sins. Suppose, for example, you say nothing about your former life, even though it was filled with sexual immorality, and you are asked, “Did you perhaps fall into any sins of the flesh?”

Questions have to be asked when the other person does not understand or recognize his sins. Do you know what the spiritual father’s questions are like? They are like the presence of a midwife at a woman’s delivery. The midwife does not give birth; she helps with the birth. In the same way, many questions will not create confession within a person, but a few questions may simply help the penitent recognize what is within himself and cast out—to vomit out, though the expression is not mine—to vomit out his sin. Indeed, it is an expression from Holy Scripture: Saint James the Brother of God speaks of “vomiting out sin.” What does this mean here? It means, my beloved, that when you go to Holy Confession and the priest says to you:

“Did you engage in immorality when you were young?” and then asks, “Why did you not mention these things?”—instead of saying that you had not recognized them or had not remembered them, or whatever else may be true, whether it was a matter of memory, carelessness, or something similar, you reply, “Why, is that a sin? I was a man!” If you boast about what you did, then your spiritual father will undoubtedly raise his voice. And what do we mean by raising his voice? Do not be afraid; he will help you understand. He will say, “My brother, God’s law calls this a very grave sin, yet you regard it as something to boast about, and even now you still consider it a reason for boasting?” Plainly, it is not something to boast about. But when you come with sincerity and repentance, even with the most sordid deeds you may have committed—

I assure you, there is nothing to fear. Do you think you will defile the person hearing you? Whom could you defile? He merely listens and is deeply moved. Very often I myself am moved, whether the penitents realize it or not, and I weep. Many times I say, “If only I had this person’s repentance.” I may not have done the things he is describing, but that is not enough. If we have no awareness of our sinfulness, we do not weep or mourn for our sins. We become like the Pharisee in the parable, who had no awareness of his sinfulness. That is a terrible thing—truly terrible. At every moment we must have an awareness of our sinfulness, even if we have not committed the things the other person describes. In this sense I envy him and say, “Look at the repentance this man has. I do not have it.”

This means that your spiritual father does not mistreat you or send you away. On the contrary, he even envies you and rejoices over you. And lest you think I am being untruthful—how is it possible, you may wonder, for the priest to rejoice over you? Listen to the voice of Christ: “I assure you, there is joy in Heaven before the angels of God over one sinner who repents.” He does not say over ten or a hundred, but over one—one sinner who repents. Therefore, if there are obstacles such as shame, the fear that the priest may raise his voice, the fear that he may tell someone else, or anything of this kind, I beg you, let us cast them aside.

They are tricks of the devil, which he raises before us to prevent us from going to Holy Confession. No, I beg you. “Behold, now is the acceptable time; behold, now is the day of salvation.” At this very moment, what is being said is an opportunity God is giving us, so that the desire to go and confess our sins may awaken within our hearts.

“Devote yourself to the exorcisms.” We have already explained this in the preliminary catechesis. “Attend the catechetical instructions and remember what is said.” Always be present for the catechetical instructions. Do not be absent, and always remember what is said. There are, of course, two points here: one must not be absent, and one must remember. The first may not be very difficult, although, unfortunately, many people do not even put that into practice. They hear the word of God only sporadically, and their spiritual progress will also be sporadic. They hear the word of God by chance—

and their progress will likewise be a matter of chance. As Plato says, it will be “by chance,” not “according to knowledge.” Listen carefully: by chance, not according to knowledge. Plato says this. This means that we must not leave gaps in our spiritual formation. Yet the most important thing is to remember what we hear. Before saying anything about remembering, I should like to clarify something and comfort those who maintain that they do not have a good memory and that, when they leave the church, they remember nothing. The same may happen when they read Holy Scripture or another book: afterward, they remember nothing. I do not deny that some people may have a weakened memory. I do not deny it.

I would have some advice to offer about that. Nevertheless, let us assume that the problem cannot be remedied and that we are simply unable to remember what we read. It cannot be helped; that is how things are. We do not remember. Then we can answer with the familiar story of the basket.

I may have told it to you before; I do not remember. In any case, I will tell it for the sake of those who have not heard it. A woman complained to her spiritual father that she could not remember anything—nothing at all. So he gave her a dirty basket from a chicken coop he had there, covered with droppings and other filth. He said to her, “Please bring me some water from the well in this basket.” The woman looked at him strangely and said, “Is that even possible, Father? You want me to bring you water in this basket?” “I want you to bring me water in the basket.”

She went to the well and lowered the basket on a rope. By the time she pulled it back up, of course, the water had drained away. She lowered it into the well again using the windlass, and by the time she brought it back up, the water was gone once more. After doing this several times, she saw the futility of it. She untied the basket from the rope and brought it back. “Father,” she said, “how could I possibly bring you water in a basket?” The elder took the basket in his hands and said, “Why, I see that the basket has been cleaned beautifully. That is what I wanted to tell you. It may not have held the water, but it was cleaned.” John Chrysostom says the same thing at this point: even if you neither remember nor understand what you read, simply taking Holy Scripture into your hands has the power to cleanse you. That is, even if I merely open it—there, like this—and begin looking into it without understanding, it does not matter.

Holy Scripture has such power that it can cleanse me. Just think how powerful it is when I understand what I read and truly delve into it. I wanted to make this clarification for those who might say that they cannot remember. As for memory, I have a few things to tell you. I have spoken about them before in another series of talks, apparently in the one on Deuteronomy, but there is no harm in saying something here as well. Memory is a matter of cultivation. How do we cultivate the intellect so that it acquires sharpness of thought? How can someone be trained to look at a text and immediately draw from it what ought to be drawn? Someone preparing to speak reads a text and at once gathers the material he needs, arranges it into an outline, and, at first glance, forms

a framework from which he can present it. This is a matter of cultivation. In the same way, my dear friends, memory needs ascesis—ascetic discipline—and cultivation. There are many ways to cultivate the memory, but the best is repetition. Repetition is extremely important. No one should ever say, “I have read that,” or, “I have heard that.” It does not matter if you have read or heard it before. You will either see it more clearly or establish what you once learned so firmly in your memory that it cannot be erased. The first element, then, is memory—forgive me, I mean repetition. Another element is taking notes: writing down something that interests me.

I may underline it in the book, write a note on a slip of paper, or make a note in the margin—whichever you prefer. Or I may listen to a lecture and take notes. Once, during the talks we gave at Saint Charalambos, I saw a woman taking notes and said to her, “Bring a tape recorder,” because she certainly had the means to buy one.

“Bring a tape recorder,” I said. “Place it on the table so that you do not have to go to the trouble of writing everything down.” “No,” she told me. “With the tape recorder, I cannot see what I heard, whereas on paper I can see it.” And indeed, that is a disadvantage of magnetic tape. You can listen to what has been recorded whenever you wish, but you cannot see the whole subject laid out before you at a glance. That really is a disadvantage. So I would say that, even if someone records a talk, it is still worthwhile—if the subject is of great interest—to take notes at the same time. This is very important. Then there is also the deliberate recollection of what we have heard or read. This is another important element, a very important one. We hear a sermon or read a book, and something in it shakes us deeply or makes a strong impression on us. We can continually turn it over within ourselves. In this way we also do something else, something far more important than merely cultivating the memory: we connect the old material with the new—or, better, the new material with the old. Whenever you receive something new, you must find a place for it within your memory.

Where will you place it? Imagine that the memory is made up of many little drawers. If you put everything you gather into those drawers indiscriminately, then when you need something, you will not be able to find it. This is what happens to people who devour magazines indiscriminately, especially young children who read all sorts of magazines. Nothing remains; there is no cultivation at all. Apart from Holy Scripture, we could read only ten books in our entire lives and still become wise. How can that happen? It happens when we know how to read and how to gather things into our minds—not in a static way, even though memory does, in its basic operation, have what we might call a static aspect. Notice what I said: a static aspect.

Human memory must not remain static. An animal’s memory is static: a dog remembers, and a cat remembers, but the memory of animals is static. In a human being, memory must be dynamic. And to be dynamic means that whenever I receive new material, I immediately connect it with older material related to it. Nor do I do this merely to create a museum or a storehouse, keeping little drawers filled with similar material. The human mind is productive: it creates something it did not simply receive but brings forth from within. What I receive from outside is not yet my own.

Neither the old material nor the new material is my own. Connecting them is certainly an art, but as I connect them, I must form judgments of my own. Once I make judgments about the matter, it becomes mine. What is truly mine is something my own mind has brought forth. Now I am cultivating my mind, and this is when I become truly educated. An educated person is not someone who knows many things, but someone who knows how to carry out the process I have just described. He becomes a thinking person, and as he reflects upon what has been brought forth within him, he allows it to shape him. His lived experience, his will—everything—is shaped. As he is shaped, he becomes what the word “educated” really means: someone who has been formed, who has taken on a form or mold according to what he works through within himself.

“So that you may not only hear, but may also seal what is said through faith.” All these things are said, he tells us, not merely so that you may hear them, but so that through faith you may set your seal upon what is said. Here Saint Cyril is calling us to the intellectual process that I have explained to you. If only you knew how important this reminder from Saint Cyril is. It is exceedingly important.

Now we come to a new subject: “Cast out every human care from yourself, for it is your soul you are striving for. You are leaving worldly things behind altogether. What you leave behind is little, while the gifts bestowed by the Lord are great. Leave the things of the present and believe in those to come.” This is a beautiful teaching. He says that now, as you receive catechesis—and more generally throughout your life—you must cast every human care away from yourself. You must pay attention here. Do not be present in body but absent in spirit. Many times we are physically present somewhere but understand nothing that is being said, because our spirit truly is elsewhere...

For this reason, we must be present both in body and in spirit. What draws our mind away? Care and anxiety, when our mind wanders to outside concerns and affairs. We must leave those affairs outside and remain within, so that our spirit may be present and understand what is being said. Saint Cyril uses a beautiful expression here when he says that you must cast out every care, “for it is your soul you are striving for.” Your concern here is your soul, and therefore you are dealing with something higher. You cannot allow lower things to absorb you and cause you to lose the higher things.

Just think about the words, “It is your soul you are striving for.” This is a great thing. “You are leaving worldly things behind altogether.” You are leaving the things of the world. “What you leave behind is little.” Of course, the things we leave behind are small. “While the gifts bestowed by the Lord are great.” But the things the Lord gives us are great. “Leave the things of the present and believe in those to come.” And as for the lower things—

We are not going to abandon the lower things. We will attend to them as much as we should, giving them the place appropriate to them. This is what we were saying a little earlier. What are the lower things? They are matters concerning our food, our affairs, and so forth. And what are the higher things? The higher things are our spiritual formation. The tragedy is that we devote so much time and energy to the small things of the present. It is truly unfortunate, and in the end we accomplish nothing. You see, we run about for the necessities of life. We run from morning until night and wear ourselves out. Yet no time or strength remains for spiritual things. I often think about this, and I say it to you as well.

My dear friends, if we could set aside even half an hour each day to read something and pray a little, we would gain a great deal. Half an hour out of twenty-four hours is one forty-eighth of the whole day. If we gave only that one forty-eighth to God and to our spiritual formation, we would gain greatly. Just think what would happen if we gave a little more. And yet God is content to receive even that half hour and allows us to spend all the remaining hours of the day attending to the necessities of life.

Let each of us ask himself: do we truly dedicate even this half hour to our spiritual formation? Think carefully about this. Do we spend a little time studying Holy Scripture? Do we pray a little? If we examine ourselves, we will see that we do not give even this half hour to God, although it is so necessary that we should.

Saint Cyril also presents a very fine argument. He was not merely a man of theory, but a practical man as well. In other words, he could address the circumstances of his own time and point out many things capable of persuading his listeners. “You have passed through so many cycles of years, occupied in vain with the world.”

“Will you not set aside forty days for your own soul?” What does he call a year? A cycle. “So many cycles of years”—a year is an annual cycle. You have passed through so many cycles of years in this world, occupied with vain things. Can you not set aside forty days to devote yourself to your soul? Here is the internal evidence I mentioned earlier, showing that the catechetical instructions lasted forty days. Let me mention in passing that this is how we obtain what is called internal evidence. When studying a book, we have both external and internal evidence.

External evidence is what other authors tell us about the book and how it was preserved, while internal evidence is what the book itself tells us. Scholarship examines such evidence and can sometimes form a very sound and accurate picture of the subject under investigation. So the catechetical instructions lasted forty days. These eighteen catecheses—forgive me, twenty-four catecheses—were delivered over forty days. This is very important. It does not mean that instruction was not given beforehand; instruction was always given. Do not imagine that catechumens, who might remain catechumens for one, two, three, or five years, received no instruction at all. That would be unthinkable. But systematic, organized catechesis took place as the catechumens approached Baptism. They were then called those preparing for illumination, and, as we see here...

It lasted forty days. But let us leave that point. Saint Cyril says: You have spent so many years of your life occupied with vain things. Can you not finally guard yourself from worldly cares for forty days and devote yourself to something spiritual? Allow me to put it this way: forty days—that is, one Lent. And since this Lent is now approaching, we may speak about it here. My dear friends, no one is telling us to abandon our work. Not at all. We will go to our shops, our offices, and our fields. But please, as the coming Lent—Great Lent—draws near, let us give ourselves opportunities to...

breathe spiritually for a while and receive spiritual formation. There are many opportunities during these forty days—fifty, to be precise. What opportunities? There are Presanctified Liturgies and special sermons. Glory to God, our city offers a great deal of preaching. Visitors come and tell us this. Sometimes I think perhaps they are making fun of us, but they are probably right, because I do not suppose they have all arranged it among themselves. For many years, people passing through Larissa have told me, “Here in Larissa, we see that you have a great deal of spiritual work.” When they say “you have,” they are not addressing me personally or referring to what I do. No; they mean that, in Larissa generally, there truly is a great deal of spiritual work. Yes, this is a fact. We must believe it; it is a fact. Yet in other cities, scarcely anything is heard.

I have been amazed. Perhaps something is heard occasionally, here and there, or in certain parts of Athens—and Athens is by no means excluded from what I am saying. But believe me, this places an obligation upon us from God, because when God gives, He also holds us accountable. God keeps His ledgers and records what we owe. This means that we must respond. Otherwise, He will withdraw this gift, and if He withdraws it, then I do not know—the word of God may no longer be heard here. Is Larissa somehow more privileged than other cities, whose people do not hear the word of God? I do not think so. Therefore, we must respond. All these spiritual opportunities available during Lent, and indeed throughout the year, are now before you. Let us make use of them. Every Friday there are the Salutations. Let us go and hear the Salutations.

Let us listen to the special sermons. Let us open Holy Scripture more often and read a little more. Yes, there are also nighttime Presanctified Liturgies, as I happen to know, in addition to those on Wednesdays and Fridays. Let us attend them. Let us not allow any opportunity to pass unused, but make the most of it. You will see how much you gain. Believe me, you will gain a great deal. You will see it for yourselves.

Here is another very beautiful point, which Saint Cyril of Jerusalem, of course, cites from God, because he always grounds his arguments in Holy Scripture, in the Bible. He says, “Be still, and know that I am God,” says Scripture. This is Psalm 45, verse 11, which...

This is a very important point. The Greek verb scholazō means to be free from occupation and therefore to rest. That is also why we use the word scholē for a day off. Our people call a feast day scholē: “Today is a day off.” In ancient Greek, indeed, the word is scholē, with the genitive scholēs. Of course, the word later acquired other meanings as well. But one of its meanings—and its first meaning—is precisely this: to rest, to have no occupation. And so Holy Scripture says here, “Be still”—that is, be at rest—“and know,” come to know, “that I am God.” God. What does this mean? Would you like to know? It means that only when I set aside my daily affairs will I learn who God is; that is, I will acquire what is called...

the knowledge of God, theognosia. How is the knowledge of God acquired? By studying, by listening to the word of God, and by praying to Him. This is how the knowledge of God is acquired. What do you think, my dear ones? Did God establish the Sabbath, the seventh day of rest, merely for biological reasons? He did not establish it only for biological reasons. Of course, whenever God lays down a commandment, it serves many purposes. But beyond the physical rest that a person so greatly needs, there is also this purpose: that we may rest in order to learn the will of God, because amid our daily cares we do not have the opportunity to study enough. Therefore, on Sunday, my dear ones, we should receive rich spiritual nourishment.

Our study should be more extensive than it is on weekdays. We should attend Church, but we should also listen to the word of God more than we do on weekdays. Never forget this. “Be still, and know that I am the Lord.” In other words, be at rest and come to know that I am the Lord. What does “I am the Lord” mean? Do we not already know that God is the Lord? It means that I must study the things of God—that is, theology. This is what it means to know that He is the Lord. “Give up saying many idle things.” Give up speech that is idle, what we call idle talk. Renounce it.

What is this idle talk? What can I say? Whenever I encounter this in Holy Scripture, I become disheartened. Do you know why? Our Lord Himself speaks about this matter, about what are called idle words. An idle word is not obscene speech; it is not slander against sacred things or simply an accusation. It is speech without purpose—nothing at all, merely empty chatter, as our people say.

We are neither accusing nor insulting anyone, nor saying anything else of that kind; we are simply talking nonsense. It is what we call idle chatter. Some people say, “Let us just sit and chatter.” Nothing more. Do you know what the Lord said about this? I assure you that on the Day of Judgment you will give an account for...

every idle word. Oh my! That is why I told you: I do not know—something comes over me whenever I read this passage. If I must give an account for every idle word, then what, I ask, will happen with all the rest? Still, I certainly do not want us to become discouraged. I say this to myself as well as to you. For there is also the danger that, when someone sees things in this light, he may become discouraged and give up entirely. No, God forbid. We should simply correct this bad habit. Let us have no idle words. When we converse, our words should always have some content. Telling a pleasant joke is not idle talk. Speaking about the practical matters of life is not idle talk.

How else could we manage? Do we not have to discuss our work with one another? Must we not talk about our profession, our work, and our affairs? Of course we must. This is certainly not idle talk. Idle talk is what I have explained to you: it is nothing. I am speaking, but saying nothing, even though what I say may not be evil in itself. We can therefore be pleasant when we are in company. Of course, we may say something about the weather, as the saying goes, simply to begin a conversation. Yet inwardly we should feel a prompting even as we speak about the weather. We visit someone and say, “We had a great deal of frost this year, but today is a beautiful day.” This is certainly a point from which...

to begin our conversation. When I take a taxi to go to 303, for example, in the morning I may say to the driver, “It is cold today,” or, “It is a beautiful day today”—something about the weather, as the expression goes. But inwardly I feel a prompting: how can I find a point of contact so that I may say something more? I may ask him, “Do you have children? You must take good care of your children.”

“Do you look after them? Do you go to Church?” Whatever God illumines me to say, wherever God leads the conversation. We begin with the weather; it is a starting point, but we do not remain there. Then it is certainly not idle talk. Do you understand me? In the same way, whenever we find ourselves in company, let us always consider what benefit may come from the conversation. What is beneficial can take many forms. In any case, let it not be...

empty, idle chatter. “Neither speak ill of another, nor listen with pleasure to one who does.” Very good. Imagine this: the person who speaks ill of another lights a fire, while the one who listens brings him the wood to keep the fire burning. Thus it is not only the slanderer who sins, but also the one who listens, because he enables the slanderer to continue slandering. You may ask me, “What should we do in such cases?” Sometimes embarrassment gets in the way, and we say, “What am I supposed to do with him now? He has begun telling me all these things.” Well, when a person says...

always politely, “Are we any better?” Or perhaps, “What can we do? May God have mercy on these people. Today it is our neighbor; tomorrow it may be us.” Something along these lines allows us to escape from the situation—that is, it brings that conversation to an end. There is also something very beautiful that the Fathers teach and actually put into practice. A woman told me that she had done this, and how glad I was! Once, a monk under obedience told an elder, his spiritual father, that he could find no hesychia, no inner stillness. Other monks would visit him, especially one who was rather talkative. He would draw him into conversation and not leave him in hesychia. The elder told him, “Whenever he comes, say to him, ‘My brother, come, let us pray.’” The visitor has no desire to pray, so he will leave and not return. Well, this was most wisely...

said by a woman. How delighted I was with her! It was most ingenious. These are the clever ways, we might say, that a person—a Christian—should be quick-witted and intelligent enough to find without sinning. A neighbor used to visit this woman and, of course, disturb her. The woman said, “Come, let us pray; let us do a Paraklesis, a supplicatory canon.” The neighbor was displeased and stayed that time, but eventually stopped visiting, thinking, “I cannot get anywhere with her. She will not have it.” That is why Saint Cyril says so beautifully here, “But rather, be ready for prayer.” Be ready for prayer rather than accusing others. But I would like to dwell on one adverb here: “with pleasure.” “Nor listen with pleasure to one who speaks ill of another.” Notice what he says: “with pleasure.” He does not merely say “gladly”; he says “with pleasure.” The Greek word hēdeōs comes from hēdomai.

Hēdonē means pleasure; hēdomai, with rough breathing and an acute accent, means to take pleasure, to delight in something. My dear ones, what can we say? Speaking ill of others is a genuine pleasure. People take pleasure in accusing others, and so do those who listen. Oh, how we love to hear things about other people! We really do. That is why we cannot cut off this passion: it carries the lure of pleasure. I tell you truthfully; I have observed it. We enjoy it; it delights us to accuse others and talk about them. This element, like the pleasure present in every sin, is dangerous. It is present here as well, and we must be extremely careful. Speaking ill of others is sweet—exceedingly sweet—but afterward comes bitterness. I will give you an example.

Pay attention. After the sweetness we feel—the unspeakable sweetness of speaking ill of someone—when our conversation is over and we go home, how do we feel? I am not speaking about pangs of conscience; that is another matter. We feel an emptiness. Take note: an emptiness in our soul, a sense of being drained. What is this draining away? It has two aspects. First, since we put nothing into the soul, the soul remained empty. Second, and worse, the grace of God departed because we had been speaking ill of others. I will explain this further on, because God resists the proud. The grace of God departed, and the soul feels empty. The person who speaks ill of another, without realizing it...

places himself above the person he is criticizing. That, of course, is why he criticizes him. We speak ill of others because we want to show that we are not like them, that we are above them. But in this way we reveal our pride. And so God resists the proud. In resisting the proud, God withdraws His grace; and when grace is withdrawn, we feel empty. That is the process. Therefore, a person who speaks ill of others can never have the grace of God within him. It is impossible, and consequently he cannot make spiritual progress. Of course, we have many so-called “spiritual people”—in quotation marks—who have made accusing others their specialty and profession. Wherever they go and wherever they happen to be, they speak against others. If you look even briefly at their lives, I tell you quite sincerely, they have made no progress at all. This is true.

“Through ascesis, through ascetic discipline, show the spiritual vigor of your heart.”

“Cleanse your vessel, that it may receive more grace.” Through ascesis, show the vigor of your heart. What is this vigor? Do you remember, some time ago, when I was speaking here on the Catecheses of Saint Cyril of Jerusalem—in the Procatechesis, it was—about giving sinew to the soul? For the soul to have sinew means that it has strength and vigor. It is brought to life; it is a living person, not a soft steak that has been pounded or aged. I used this same example before. Such a person can do nothing; he has no will and is like a lump of dough. No, my dear ones. Ascesis gives sinew to the soul and brings it to life. Ascesis is a great thing.

Let us learn to engage in ascesis in many different ways and not allow any of our faculties to fall into disuse and idleness, from our nous, the spiritual intellect, down to the members of our body. A person who does not think allows his intellect to sink into idleness and sloth.

When people want to see a comedy at the theater, or watch something light on television or anywhere else, do you know why? Because they lack strength; they do not want to tire their minds. Suppose a very serious theatrical production came to our city—a truly serious and important play. Would many people go to see it? No, only a few would go.

More people would go if some hilarious comedy were playing. Why does a person want something light? The excuse is that he is tired today. But he is not tired simply because of today; he is tired because he does not put his mind to work. He tires it with other things. If he applies his mind to spiritual matters, he will find rest and breathe freely.

So you should know this. Television, with its constant stream of images, has also brought this about.

The mind is not put to work, and so it becomes useless and falls into sluggishness. We must therefore work, beginning with the mind—through thought and reflection—and continuing down to the members of our body. We must move; we must do one thing and then another. In other words, we must find every possible way to undertake ascesis, ascetic discipline. Movement is ascesis. Prayer is ascesis. Standing during the service in church is ascesis.

You may ask, “What if I am very tired?” Then sit down. But you should still undertake some ascesis. Say to yourself, “Even though I am tired, I will remain standing for another half hour, and then I will sit down.” Of course, I am not going to collapse to the floor. But ascesis certainly gives the soul sinew and inner strength. It makes a person strong. Today our children are prepared neither for war nor for life—and life itself is a battle. They are fit neither to fight an enemy in war nor to face the battle of life, because they have not learned ascetic discipline. This is dreadful, and it should alarm us, my dear friends. Yes, I beg you: help your children

to learn ascetic discipline. And finally, there is what he says about... Or rather, let us stop here, because the tape recorders are firing away, as you can see. God willing, we shall continue next Monday.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί μου, εις την πρώτην κατήχησιν εις τους φωτιζομένους. «Καιρός εξομολογήσεως ο παρών· εξομολόγησαι τα πεπραγμένα, τα εν λόγω, τα εν έργω, τα εν νυκτί, τα εν ημέρα· εξομολόγησαι εν καιρώ δεκτώ και εν ημέρα σωτηρίας· δέξαι τον επουράνιον της σωτηρίας θησαυρόν». Εφόσον βρισκόμεθα εις την αρχή των κατηχήσεων, των οποίων η διάρκεια ήταν σαράντα ημέρες, όπως εξάλλου φαίνεται από μίαν εσωτερική, όπως λέγεται, μαρτυρία —μάλιστα είναι εδώ εις την πρώτη κατήχηση—, κατά τη διάρκεια αυτή των κατηχήσεων έπρεπε να γίνει και η εξομολόγηση.

Αυτό ομιλεί εδώ για τον χρόνο της εξομολογήσεως. Εμείς βέβαια, αγαπητοί μου, είμεθα βαπτισμένοι και, ομολογουμένως, με το βάπτισμα έχουμε πλέον αποβολή κάθε αμαρτήματος, του προπατορικού και παντός προσωπικού. Μετά όμως από το βάπτισμά μας, και εφόσον μάλιστα έχουμε και τον νηπιοβαπτισμό, προφανώς έχουμε αμαρτήσει και αμαρτάνομε διαρκώς. Και μόνο αν υποτεθεί ότι η αγάπη του Θεού μάς έδινε το βάπτισμα και όχι το μυστήριον της εξομολογήσεως, θα ήτο φιλάνθρωπος ο Θεός; Όμως, επειδή γνωρίζει το ευόλιστον της ανθρωπίνης φύσεως, γι' αυτόν τον λόγο

ο Θεός μάς έδωσε, η αγάπη Του, και ένα ακόμα μυστήριο, το μυστήριον της Ιεράς Εξομολογήσεως. Και επειδή με αυτό έχουμε άφεση αμαρτιών, όπως και στο βάπτισμα, γι' αυτό και λέγεται δεύτερον βάπτισμα. Φυσικά δεν αντικαθιστά το πρώτο βάπτισμα, διότι στο πρώτο βάπτισμα δεν υπάρχει μόνο άφεσις αμαρτιών. Έχουμε και άλλα στοιχεία. Προπαντός έχουμε το στοιχείο της υιοθεσίας, ότι δηλαδή στο βάπτισμα έχουμε μίαν, ας το πούμε έτσι κατά άνθρωπον, μίαν πράξη υιοθεσίας, ότι ο Θεός μάς αναγνωρίζει παιδιά Του, και αυτό είναι πάρα πολύ σπουδαίο. Δεν είναι, συνεπώς, το βάπτισμα μόνο μία πράξις αφέσεως αμαρτιών, ενώ η εξομολόγηση είναι μία πράξις αφέσεως αμαρτιών.

Σ' αυτό το «ο καιρός εξομολογήσεως», συγγνώμη, ότι είναι «ο καιρός ο παρών» για την εξομολόγηση, θα ήθελα κάτι να σχολιάσω και όχι για το μυστήριο της εξομολογήσεως. Εκεί δεν θα κάνω σχολιασμό, διότι το όλο χωρίο εκεί κυρίως στρέφεται στον καιρό της εξομολογήσεως. Πότε είναι αυτός ο καιρός της εξομολογήσεως; Αυτός ο καιρός της εξομολογήσεως είναι πάντοτε. Μάλιστα επικαλείται εδώ και ένα αγιογραφικό χωρίο, που είναι από τη Δευτέρα Κορινθίους 6, 2, που λέγει: «Ἐν καιρῷ δεκτῷ ἐπήκουσά σου καὶ ἐν ἡμέρᾳ σωτηρίας ἐβοήθησά σοι». Κατόπιν: «Ἰδοὺ νῦν καιρὸς εὐπρόσδεκτος, ἰδοὺ νῦν ἡμέρα σωτηρίας». Τώρα είναι ο καιρός ο ευπρόσδεκτος, τώρα είναι η ημέρα της σωτηρίας. Μην το αναβάλεις.

Καιρός, λοιπόν, της εξομολογήσεως είναι βέβαια πάντοτε, αλλά αυτό το πάντοτε έχει τα κύριά του σημεία, ότι για τον κάθε άνθρωπο είναι μεν πάντοτε ο καιρός της μετανοίας και της εξομολογήσεως, αλλά όταν έχει κάποια ιδιαίτερη πρόσκληση, από κάποια αφορμή που του δίδεται για να μετανοήσει, αυτός είναι ο ευπρόσδεκτος καιρός. Γενικά θα λέγαμε, ευπρόσδεκτος καιρός ξέρετε ποιος είναι; Από την Πρώτη έως τη Δευτέρα του Χριστού Παρουσία. Αυτός ο χρόνος είναι ο ευπρόσδεκτος χρόνος για μετάνοια. Σημειώσατε ότι μετά, βέβαια, από τον χρόνο αυτό, μετά τη Δευτέρα του Χριστού Παρουσία, δεν θα υπάρχουν πλέον περιθώρια μετανοίας. Θα έχει τελειώσει ο χρόνος της μετανοίας και της εξομολογήσεως. Όμως για τον κάθε άνθρωπο είναι μετά η ζωή του,

ο χρόνος ο περικλειόμενος μεταξύ της γεννήσεώς του και του θανάτου του. Αλλά ειδικότερο, όμως, είναι αυτές οι προσκλήσεις που γίνονται στον άνθρωπο για να μετανοήσει και να εξομολογηθεί. Πόσοι άνθρωποι, διαβάζοντας ένα έντυπο, ακούγοντας έναν λόγο Θεού, κάνοντας συντροφιά με έναν πνευματικό άνθρωπο, μετενόησαν και ζήτησαν να εξομολογηθούν. Άλλοι βέβαια δεν θέλουν να εξομολογηθούν, ενώ τους δίδονται αυτές οι ευκαιρίες. Αλλά τι να πω; Να πω ότι δεν ήρθε η χάρις του Θεού γι' αυτούς; Δεν ξέρω. Μήπως εκείνοι μάλλον απωθούν τη χάρη του Θεού για διαφόρους λόγους; Αλλά σημειώσατε όμως: όταν ο Θεός καλεί με αυτόν τον ιδιαίτερο τρόπο και ο άνθρωπος αποποιείται, υπάρχει ένας κίνδυνος τελικά να αποκλειστεί της μετανοίας. Είναι φοβερό.

Να σας πω, εμείς ζούμε πολλά τέτοια παραδείγματα, πάρα πολλά. Αλλά τι να πει κανένας όταν βλέπει άνθρωπο που ποτέ δεν εξομολογήθηκε στη ζωή του, ποτέ, ποτέ, ποτέ, αλλά δεν ήταν υστερόβουλος. Λίγο πριν πεθάνει, του δίδεται η αφορμή και τότε μετανοεί, συντρίβεται και εξομολογείται. Σώζεται. Άνθρωπος που ποτέ δεν εξομολογήθηκε στη ζωή του, αλλά ήταν υστερόβουλος. Έλεγε: «Έχω καιρό, δεν βαριέσαι». Τι γίνεται; Ξέρετε τι γίνεται; Ακούστε τι γίνεται. Όταν κάποτε ο ίδιος το θελήσει, δεν προλαβαίνει. Ώσπου να έρθει ο ιερεύς, πεθαίνει. Έχουμε πολλές φορές αυτή την απορία: γιατί ο Θεός δεν κράτησε τον άνθρωπο αυτόν ένα τέταρτο;

Τέταρτο πριν πεθάνει. Να 'ρθει ο ιερεύς να τον κοινωνήσει ή να εξομολογηθεί. Ε, σας απαντώ. Ο Θεός είναι φιλάνθρωπος, αλλά έκλεισε η πόρτα και δεν δέχεται τώρα ο Θεός. Τελείωσε. Ο καιρός ο ευπρόσδεκτος τελείωσε. Η ζωή του ανθρώπου δεν τελείωσε, αλλά ο καιρός τελείωσε. Μα προηγουμένως, θα μου πείτε, δεν είπατε ότι είναι ο χρόνος ο μεταξύ γεννήσεως και θανάτου; Ναι, αλλά ο Θεός, όταν έκανε πολλές προσκλήσεις και ο άνθρωπος δεν είχε την πρόθεση, η δική Του βέβαια γνώση κρίνει ότι γι' αυτόν τον άνθρωπο ήδη έχει κλείσει η πόρτα. Γι' αυτό πρέπει να τρομάξουμε στο σημείο αυτό. Εάν δεν ήταν τα πράγματα έτσι, τότε δεν θα μιλούσε η Αγία Γραφή διαρκώς περί ευπροσδέκτου χρόνου. Μάλιστα, ακούστε αυτό το διπλούν: «Ἰδοὺ νῦν καιρὸς εὐπρόσδεκτος, ἰδοὺ νῦν ἡμέρα σωτηρίας».

Αυτό το «ιδού», το κατ' επανάληψιν και με τα δύο αυτά σχήματα, «καιρός ευπρόσδεκτος», «ημέρα σωτηρίας», δείχνει ότι υπάρχει κάποιος ειδικός χρόνος. Είναι αυτός ο ειδικός χρόνος. Αν δεν τύχει εκμεταλλεύσεως, τότε χάνουμε τη σωτηρία μας. Ας το προσέξουμε, λοιπόν, αγαπητοί μου, το σημείο αυτό. Διότι, πώς να το πω, δεν ξέρω πώς να το πω. Ίσως υπάρχουν σπουδαίοι άνθρωποι που ακούνε λόγο Θεού, αλλά δεν αποφασίζουν να εξομολογηθούν. Δεν ξέρουν γιατί. Ντρέπονται. Ο διάβολος τούς δημιουργεί προβλήματα τέτοια. Διότι ο διάβολος έρχεται και λέγει: «Για στάσου. Έκανες εσύ τόσες αμαρτίες. Δεν ντρέπεσαι να πας να τα πεις αυτά;» Απαντήσατε, παρακαλώ, στον διάβολο: «Τον καιρό που με έβαζες, διάβολε, να τα εφαρμόσω, να τα πράξω αυτά, μου έλεγες ότι δεν είναι ντροπή.

Τώρα που πάω να μετανοήσω, μου λες ότι είναι ντροπή;» Πρέπει να υπερνικήσουμε, λοιπόν, αυτή την ενδεχομένη ντροπή. Ή ακόμα η άποψις ότι ο ιερεύς είναι σκληρός, είναι αυστηρός, ότι δαγκώνει, να το πω έτσι, γιατί πολλές φορές χρησιμοποιώ αυτή τη λέξη. Και τη χρησιμοποιώ γιατί υπάρχει αυτή η άποψη. «Θα με δαγκώσει», λέει, «ο ιερεύς». Βέβαια μεταφορικά ακούγεται, γιατί δεν θα δαγκώσει. Αλλά πώς λέει, «τι, θα σε δαγκώσει; Τι θα πάθεις; Θα σου βάλει φωνές;» Δεν θα σου βάλει φωνές. Σας λέω ειλικρινά, οι φωνές θα μπουν μόνο όταν δεν υπάρχει μετάνοια ή όταν θα πας να καυχηθείς για τις αμαρτίες σου. Όταν, επί παραδείγματι, δεν αναφέρεις τίποτα από την προτέρα σου ζωή, την πλήρη πορνειών, και σου γίνεται μια ερώτηση: «Μήπως έπεσες σε κάποιες σαρκικές αμαρτίες;»

Πρέπει να γίνουν ερωτήσεις, όταν ο άλλος δεν καταλαβαίνει, δεν επισημαίνει. Ξέρετε τι είναι οι ερωτήσεις του πνευματικού; Είναι ό,τι η παρουσία της μαίας εις τον τοκετό μιας γυναικός. Δεν γεννάει η μαία, βοηθάει η μαία. Έτσι και εδώ, οι πολλές ερωτήσεις δεν θα δημιουργήσουν την εξομολόγηση στον άνθρωπο, αλλά οι κάποιες λίγες ερωτήσεις απλώς θα βοηθήσουν να επισημάνει ο εξομολογούμενος τον εαυτόν του και να αποβάλει, να ξεράσει —η λέξη δεν είναι δική μου—, να ξεράσει την αμαρτία. Είναι αγιογραφική, μάλιστα, η λέξη, «να ξεράσει την αμαρτία», λέει ο Άγιος Ιάκωβος ο Αδελφόθεος. Λοιπόν, τι σημαίνει εδώ; Σημαίνει, αγαπητοί μου, ότι όταν πας και σου λέγει ο ιερεύς:

«Έκανες ανηθικότητες άμα ήσουν νέος;» και σου λέγει: «Γιατί δεν τα είπατε αυτά;», αντί να πεις ότι δεν τα επεσήμανα, δεν τα θυμήθηκα, ό,τι θέλεις πες, αν είναι θέμα μνήμης, οκνηρίας, τέλος πάντων, αλλά το να πεις: «Μα γιατί, αυτό είναι αμαρτία; Άντρας ήμουνα», και είσαι καύχημα γι' αυτό το οποίο έκανες, ε, μα τότε θα σου βάλει φωνές ο πνευματικός, αναμφισβήτητα. Όταν λέμε φωνές, τι είναι οι φωνές; Μην φοβόσαστε, θα σε διαφωτίσει. Θα σου πει: «Αδελφέ μου, εκείνο το οποίο ο νόμος του Θεού λέει ότι είναι πολύ μεγάλη αμαρτία το έχεις εσύ για καύχημά σου και μέχρι αυτή τη στιγμή ακόμα το θεωρείς καύχημα;» Ε, μα προφανώς δεν είναι καύχημα αυτό το πράγμα. Όταν όμως πας, έστω και στις πιο βρώμικες δουλειές που έχετε,

με ειλικρίνεια και μετάνοια, σας βεβαιώνω ότι εκεί δεν έχεις τίποτα. Να μολύνεις τον άλλον; Ποιον να μολύνεις; Σε ακούει μόνο και συγκινείται. Εγώ πάρα πολλές φορές συγκινούμαι, είτε με καταλαβαίνουν οι εξομολογούμενοι είτε δεν με καταλαβαίνουν, κι εγώ δακρύω. Και πολλές φορές λέγω: «Μακάρι να είχα αυτού του ανθρώπου τη μετάνοια», γιατί μπορεί να μην έκανα αυτά που λέει αυτός, αλλά δεν είναι αρκετό. Διότι, αν δεν έχουμε μια συναίσθηση αμαρτωλότητος, δεν έχουμε τότε και δεν δακρύομε και δεν λυπόμαστε για τις αμαρτίες μας. Είναι κάτι όπως ακριβώς ο Φαρισαίος της παραβολής, που δεν είχε την αίσθηση αμαρτωλότητος, και είναι φοβερό πράγμα αυτό, είναι φοβερό. Πρέπει να έχουμε ανά πάσα στιγμή μια αίσθηση αμαρτωλότητος, έστω και αν δεν κάναμε εκείνα τα οποία λέγει ο άλλος. Από την άποψη αυτή τον ζηλεύω και λέγω: «Κοίταξε ποια μετάνοια έχει αυτός, εγώ δεν έχω».

Που σημαίνει ότι όχι μόνο δεν σε κακοποιεί ο πνευματικός, δεν σε αποπέμπει, αλλά και σε ζηλεύει και σε χαίρεται. Και για να μην νομίζετε ότι ψεύδομαι, πώς είναι δυνατόν να σε χαίρεται ο ιερεύς; Ακούσατε τη φωνή του Χριστού: «Σας βεβαιώνω», λέγει, «έτσι γίνεται χαρά στον Ουρανό ενώπιον των Αγγέλων του Θεού επί ενί αμαρτωλώ μετανοούντι». Δεν λέει για δέκα, για εκατό· επί ενί, για έναν αμαρτωλό που μετανοεί. Γι' αυτό θα παρακαλέσω, αν υπάρχουν διάφορα τέτοια εμπόδια της ντροπής, ότι μπορεί να βάλει φωνές, ότι μπορεί να πάει να το πει παραπέρα ή όλα αυτά τα πράγματα, σας παρακαλώ, ας τα μερίσουμε αυτά.

Του διαβόλου τεχνάσματα, και τα ορθώνει μπροστά μας για να μας εμποδίσει να μην πάμε να εξομολογηθούμε. Όχι, σας παρακαλώ. «Ἰδοὺ νῦν καιρὸς εὐπρόσδεκτος, ἰδοὺ νῦν ἡμέρα σωτηρίας», και αυτή τη στιγμή είναι μια αφορμή που τη δίνει ο Θεός με αυτά που λέγονται, για να ξυπνήσει στις καρδιές μας ο πόθος να πάμε να εξομολογηθούμε τις αμαρτίες μας.

«Σχόλασον εἰς τοὺς ἐπορκισμούς». Το έχουμε ήδη αναλύσει στην προκατήχηση αυτό. «Παρέδρευε ταῖς κατηχήσεσι καὶ μεμνήσου τῶν λεχθησομένων». Να βρίσκεσαι πάντοτε στις κατηχήσεις, μην κάνεις απουσίες, και να θυμάσαι πάντοτε εκείνα που λέγονται. Υπάρχουν βέβαια δύο σημεία εδώ: το να μην απουσιάζει κανείς και το να θυμάται. Και το μεν πρώτο ίσως δεν είναι πάρα πολύ δύσκολο, παρότι πολλοί άνθρωποι δυστυχώς και αυτό δεν το εφαρμόζουν. Ακούνε σποραδικά τον Λόγο του Θεού. Σποραδικές θα είναι, θα λέγαμε, και οι προκοπές τους. Τυχαία ακούνε τον Λόγο του Θεού,

τυχαίες θα είναι και οι προκοπές τους. Δεν είναι, είναι κατά τύχη, όπως λέει ο Πλάτων, δεν είναι κατ' επιστήμην. Ακούστε: κατά τύχη, όχι κατ' επιστήμην, το λέγει ο Πλάτων αυτό. Που σημαίνει ότι θα πρέπει οπωσδήποτε να μην αφήνουμε κενά στον καταρτισμό μας. Αλλά εκείνο που είναι πολύ σπουδαίο είναι το να θυμάται κανείς εκείνα που ακούει. Πριν πω κάτι για το να θυμάται, θα ήθελα να κάνω μία διασάφηση και να παρηγορήσω εκείνους οι οποίοι θα υπεστήριζαν ότι δεν έχουν πολλή μνήμη και ότι, όταν βγουν έξω από την εκκλησία, δεν θυμούνται τίποτα. Ή όταν διαβάσουν την Αγία Γραφή ή ένα άλλο βιβλίο, δεν θυμούνται μετά απ' αυτά τίποτα. Δεν αρνούμαι ότι μπορεί σε κάποιους ανθρώπους να υπάρχει εξασθενημένη μνήμη. Δεν το αρνούμαι αυτό.

Και κάτι θα είχα να σας συμβουλεύσω πάνω σε αυτό. Ωστόσο, ας δεχθούμε ότι είναι ανεπανόρθωτο το κακό και ότι δεν είναι δυνατόν πια να θυμόμαστε εκείνα που διαβάζουμε. Δεν γίνεται, πάει έτσι, πώς το κάνουμε, δεν θυμόμαστε. Λοιπόν, θα απαντήσουμε εκείνο το γνωστό ανέκδοτο με το καλάθι. Σας

έχω ξαναπεί, δεν ξέρω. Λοιπόν, θα το πω για όσους δεν το έχετε ακούσει. Που διαμαρτύρεται μια γυναίκα στον πνευματικό της ότι δεν θυμάται τίποτε, δεν θυμάται. Και τότε εκείνος της έδωσε ένα καλάθι βρώμικο, από ένα κοτέτσι που είχε μάλιστα εκεί, κουτσουλιές κτλ. Της λέει: «Σε παρακαλώ, να μου φέρεις λίγο νερό από το πηγάδι μέσα στο καλάθι αυτό». Τον κοίταξε παράξενα η γυναίκα. Λέγει: «Είναι δυνατόν ποτέ, πάτερ; Θέλεις να σου φέρω νερό μέσα σε αυτό το καλάθι;» «Εγώ θέλω να μου φέρεις νερό μέσα στο καλάθι».

Πήγε στο πηγάδι, το έριξε με ένα σχοινί. Ώσπου να έρθει βεβαίως το καλάθι επάνω, το νερό είχε φύγει. Το ξαναβούτηξε πάλι κάτω με το μαγκάνι. Ώσπου να το ξαναφέρει πάλι επάνω, το νερό είχε φύγει. Βέβαια, αφού πέρασε μερικές φορές, είδε το μάταιον του πράγματος, λύνει από το σχοινί το καλάθι και το φέρνει πίσω. «Πάτερ», λέγει, «είναι δυνατόν να σου φέρω νερό μες στο καλάθι;» Παίρνει το καλάθι στα χέρια του ο γέροντας, λέει: «Μπα, βλέπω ότι καθάρισε πολύ ωραία το καλάθι. Αυτό θέλω να σου πω. Μπορεί να μην κράτησε νερό, αλλά καθάρισε». Έτσι το λέει όμως ο Ιερός Χρυσόστομος. Το λέει ο Ιερός Χρυσόστομος σε αυτό το σημείο, ότι κι αν ακόμη δεν θυμάσαι ή δεν καταλαβαίνεις αυτά που διαβάζεις, και μόνο γιατί πήρες την Αγία Γραφή στα χέρια σου, είναι ικανή να σε καθαρίσει. Δηλαδή, μόνο που θα ανοίξω, να, έτσι θα κάνω ένα τέτοιο πράγμα και θα αρχίσω εκεί να κοιτάζω μέσα και να μην καταλαβαίνω, δεν πειράζει.

Τόση δύναμη έχει η Αγία Γραφή να με καθαρίσει. Σκεφτείτε τι δύναμη έχει αν καταλαβαίνω και αν διαβάζω και μάλιστα εμβαθύνω. Αυτή τη διασάφηση ήθελα να κάνω για εκείνους που θα έλεγαν ότι δεν θυμούνται. Για το θέμα της μνήμης θα είχα μερικά πράγματα να σας πω. Σας τα έχω ξαναπεί σε άλλη σειρά θεμάτων, φαίνεται στο Δευτερονόμιο, αλλά δεν πειράζει να πούμε και κάτι εδώ. Εδώ το θέμα της μνήμης είναι ένα θέμα καλλιέργειας. Πώς καλλιεργούμε τη διάνοια για να μπορεί να έχει μια οξύτητα σκέψεως; Πώς μπορεί να καλλιεργηθεί ένας άνθρωπος βλέποντας ένα κείμενο και αμέσως να βγάζει εκείνα που πρέπει να βγάλει από το κείμενο; Ένας ο οποίος ομιλεί διαβάζει ένα κείμενο, αμέσως μαζεύει το υλικό που του χρειάζεται, θα είναι ένα διάγραμμα, το συντάσσει, το φτιάχνει αμέσως με την πρώτη ματιά,

έναν σκελετό, και μπορεί να το αποδώσει. Αυτό είναι θέμα καλλιέργειας. Ε, λοιπόν, αγαπητοί μου, και η μνήμη έχει ανάγκη από άσκηση, από καλλιέργεια. Υπάρχουν πολλοί τρόποι να καλλιεργήσει κανείς τη μνήμη του, αλλά ο καλύτερος τρόπος είναι οι επαναλήψεις. Η επανάληψη είναι σπουδαίο στοιχείο. Μην πει ποτέ κανένας ότι «αυτό το διάβασα» ή «αυτό το άκουσα». Δεν πειράζει αν το διάβασες και το άκουσες. Θα το δεις καλύτερα ή θα σου εδραιωθούν εκείνα που έμαθες κάποτε στη μνήμη σου ανεξάλειπτα. Είναι, λοιπόν, το πρώτο στοιχείο η μνήμη —συγγνώμη—, η επανάληψη. Ένα άλλο στοιχείο είναι οι σημειώσεις. Το να κρατώ σημείωση ενός πράγματος που με ενδιαφέρει.

Θα υπογραμμίσω στο βιβλίο ή θα κρατήσω σ' ένα χαρτάκι μια σημείωση ή θα γράψω δίπλα στο βιβλίο, όπως θέλετε πάρτε το. Ή ακούω μια διάλεξη και κρατώ σημειώσεις. Μάλιστα, μια κυρία, όταν είδα να κρατάει σημειώσεις στις ομιλίες που κάναμε στον Άγιο Χαράλαμπο, και της είπα: «Φέρτε ένα μαγνητόφωνο», γιατί βεβαίως είχε τον τρόπο να αγοράσει ένα, αναμφισβήτητα.

Εεεε... «Φέρετε ένα μαγνητόφωνο, το έχετε στο τραπέζι, να μην κάνετε τον κόπο να γράφετε». «Όχι», μου λέει. «Στο μαγνητόφωνο δεν βλέπω εκείνα τα οποία άκουσα, ενώ στο χαρτί τα βλέπω». Πράγματι, στη μαγνητοταινία υπάρχει αυτό το μειονέκτημα. Ανά πάσα στιγμή ακούς εκείνα τα οποία είναι γραμμένα, αλλά δεν βλέπεις τίποτα, σαν έτσι εποπτικώς όλο το θέμα σου, δεν το βλέπεις. Είναι πράγματι ένα μειονέκτημα αυτό. Και θα έλεγα ότι, παρότι κανείς θα μπορούσε να γράφει σε μαγνητόφωνο, δεν θα ήταν μάταιο, αν είχε πολύ ενδιαφέρον, να κρατάει ταυτοχρόνως και σημειώσεις. Έχει πολλή σημασία αυτό. Όλα αυτά. Μετά ακόμα, η επαναφορά στη μνήμη των όσων έχουμε ακούσει ή διαβάσει. Αυτό είναι σπουδαίο στοιχείο, πολύ σπουδαίο. Ακούμε ένα κήρυγμα ή διαβάσαμε ένα βιβλίο, κάτι το οποίον μας συγκλόνισε, κάτι που μας έκανε εντύπωση. Αυτό μπορούμε να το αναμηρυκάζουμε διαρκώς μέσα μας και κάνουμε και κάτι άλλο, που είναι εδώ μια πολύ σπουδαία δουλειά, κάτι πάρα πέρα από το θέμα της καλλιέργειας της μνήμης: είναι το να συνδέεις την παλιά σου ύλη με την καινούργια, ή καλύτερα την καινούργια με την παλιά σου ύλη. Όταν παίρνεις κάτι καινούργιο, αυτό πρέπει κάπου να το εντάξεις μέσα στη μνήμη σου.

Πού θα το εντάξεις; Υποθέσατε ότι η μνήμη είναι συρταράκια πολλά. Αν βάζεις, λοιπόν, στα συρτάρια αδιακρίτως το υλικό που μαζεύεις και το χρειαστείς, δεν βρίσκεις άκρη. Αυτό παθαίνουν εκείνοι οι οποίοι διαβάζουν περιοδικά με τη σέσουλα, ιδίως τα μικρά παιδιά που διαβάζουν αυτά τα ποικίλα περιοδικά. Δεν μένει τίποτα, καλλιέργεια μηδέν. Μπορούμε στη ζωή μας δέκα βιβλία να διαβάσουμε, εκτός της Αγίας Γραφής, δέκα βιβλία μόνο στη ζωή μας, και να γίνουμε σοφοί. Πώς γίνεται αυτό; Όταν ξέρουμε να διαβάζουμε και ξέρουμε να μαζεύουμε στο μυαλό μας, όχι κατά στατικόν τρόπον, διότι η μνήμη έχει βέβαια βασικά, θα λέγαμε, έναν στατικό τρόπο. Ακούστε τι είπα: στατικό τρόπο.

Η μνήμη του ανθρώπου δεν πρέπει να έχει στατικότητα. Στη μνήμη του ζώου, ναι, ο σκύλος θυμάται, η γάτα θυμάται, αλλά η μνήμη στα ζώα είναι στατική. Στον άνθρωπο πρέπει να είναι δυναμική. Και δυναμική θα πει: όταν προσλαμβάνω καινούριο υλικό, πρέπει αυτό αμέσως να το συνδέω με το παλαιό, το συγγενές. Και όχι πάλι εκεί για λόγους μουσειακούς ή αποθηκεύσεως, για να έχω τα συρταράκια με την ομοιόμορφη ύλη. Το ανθρώπινο μυαλό είναι παραγωγικό και δημιουργεί εκείνο το οποίον δεν προσέλαβε, αλλά γεννάει. Διότι εκείνο που προσλαμβάνω απ' έξω δεν είναι δικό μου.

Το παλιό όσο και το καινούργιο υλικό δεν είναι δικό μου. Είναι μια τέχνη, βέβαια, το σύνδεσμο αυτό, αλλά συνδέοντάς το... Πρέπει να κάνω εγώ τώρα κρίσεις. Και άμα κάνω κρίσεις πάνω σε αυτό το πράγμα, τότε αυτό είναι δικό μου. Αυτό που είναι δικό μου, τότε γεννάει το μυαλό μου. Τώρα καλλιεργώ το μυαλό μου και τότε γίνομαι ο μορφωμένος άνθρωπος. Ο μορφωμένος δεν είναι αυτός που ξέρει πολλά, αλλά αυτός που ξέρει να κάνει αυτή τη διαδικασία που σας λέω τώρα. Δηλαδή γίνεται ο άνθρωπος σκεπτόμενος και, σκεπτόμενος αυτά τα οποία ήδη μέσα του γεννάει, αφήνει αυτά που γεννήθηκαν να τον διαμορφώνουν. Το βίωμά του, το θέλημά του, τα πάντα διαμορφώνονται. Και όταν διαμορφώνεται, γίνεται αυτό που λέει η λέξη, ο μορφωμένος, αυτός που μορφώθηκε, πήρε μόρφωμα, δηλαδή πήρε καλούπι με βάση εκείνα τα οποία δουλεύει μέσα του.

Ίνα ουχί μόνον ακούσεις, αλλά ίνα διά της πίστεως επισφραγίσεις τα λεγόμενα. Όλα αυτά λέγονται, λέγει, όχι μόνο για να τα ακούς, αλλά και για να μπορείς τα λεγόμενα με την πίστη να τα επισφραγίζεις. Δηλαδή εδώ ο Άγιος Κύριλος κάνει το προσκλητήριο αυτής της διανοητικής, όπως σας εξήγησα, διαδικασίας. Αν ξέρατε πόσο σπουδαίο είναι αυτό που μας θυμίζει εδώ ο Άγιος Κύριλος. Είναι πάρα πολύ σπουδαίο.

Σαν ένα καινούριο θέμα: πάσαν μέριμναν ανθρωπίνην εξάλειψον από σου· περί ψυχής γαρ τρέχεις. Τα του κόσμου πάντως καταλιμπάνεις· μικρά τα καταλιμπανόμενα, μεγάλα δε τα παρά του Κυρίου δωρούμενα. Κατάλιπε τα παρόντα και πίστευε στα μέλλοντα. Είναι μια ωραία θέση εδώ, όταν λέγει ότι τώρα που δέχεσαι τις κατηχήσεις, αλλά και γενικότερα στη ζωή σου, κάθε μέριμνα ανθρώπινη βγάλε την από σένα. Τώρα πρέπει εδώ να προσέξεις. Όχι να είσαι μεν παρών τω σώματι, απών δε τω πνεύματι. Γιατί πάρα πολλές φορές είμεθα μεν παρόντες σε έναν χώρο, αλλά δεν κατανοούμε τίποτε από εκείνα τα οποία λέγονται, γιατί το πνεύμα μας είναι πραγματικά...

Γι' αυτό λοιπόν τον λόγο θα πρέπει να είμεθα παρόντες και με το σώμα, να είμεθα παρόντες και με το πνεύμα. Τι μας αφαιρεί το μυαλό; Η μέριμνα, όταν το μυαλό μας πηγαίνει σε μέριμνες απ' έξω, στις υποθέσεις απ' έξω. Αυτές θα πρέπει να τις βγάζουμε απ' έξω, τις υποθέσεις, και να μένουμε μέσα, ώστε το πνεύμα μας να είναι παρόν και να κατανοεί, να καταλαβαίνει εκείνα τα οποία λέγονται. Έχει ένα πολύ ωραίο σχήμα εδώ ο Άγιος Κύριλος, όταν λέγει ότι πρέπει βεβαίως να εξαλείψεις κάθε μέριμνα, διότι περί ψυχής τρέχεις. Διότι η φροντίδα σου είναι περί ψυχής και, συνεπώς, εδώ έχεις ανώτερο πράγμα. Δεν μπορεί λοιπόν τα κατώτερα να σε απορροφούν και να χάνεις τα ανώτερα.

Για σκεφτείτε αυτό το «περί ψυχής τρέχεις». Είναι μεγάλο πράγμα. «Τα του κόσμου πάντως καταλιμπάνεις». Αφήνεις πια τα του κόσμου πράγματα. «Μικρά τα καταλιμπανόμενα», βεβαίως. Εκείνα τα οποία αφήνουμε είναι μικρά. «Μεγάλα δε τα παρά του Κυρίου δωρούμενα». Είναι μεγάλα όμως εκείνα τα οποία μας δωρίζει ο Κύριος. Άφησε τα παρόντα και πίστευε στα μέλλοντα και κατώτερα πράγματα.

Δεν θα αφήσουμε τα κατώτερα, αλλά θα ασχοληθούμε με αυτά όσο πρέπει, ό,τι τους ταιριάζει, τους αρμόζει. Αυτό που είπαμε λίγο για τα κατώτερα. Τι είναι τα κατώτερα; Τα κατώτερα είναι, θα λέγαμε, ό,τι αφορά στη διατροφή μας, στις υποθέσεις μας κ.λπ. Και τα ανώτερα ποια είναι; Τα ανώτερα είναι η πνευματική μας κατάρτιση. Το δυστύχημα είναι ότι και πολύ χρόνο δίνουμε στα παρόντα και στα μικρά και πολλές δυνάμεις. Είναι δυστύχημα. Γι' αυτό στο τέλος δεν κάνουμε τίποτα. Βλέπετε, τρέχουμε για τα βιωτικά, τρέχουμε από το πρωί μέχρι το βράδυ, σκοτωνόμαστε. Ενώ διά τα πνευματικά δεν υπάρχει περιθώριον δυνάμεως και χρόνου. Πολλές φορές σκέφτομαι και σας το λέγω και σε εσάς.

Αν είχαμε τη δυνατότητα, αγαπητοί μου, αν είχαμε τη δυνατότητα μισή ώρα την ημέρα να μπορούμε κάτι να διαβάσουμε και κάτι να προσευχηθούμε, θα είχαμε πάρα πολύ μεγάλο κέρδος. Εάν δηλαδή το 1/48 —γιατί η μισή ώρα στο 24ωρο είναι το 1/48 του όλου χρόνου του 24ώρου—, αν λοιπόν δίναμε μόνο αυτό το 1/48 για τον Θεό, για την κατάρτισή μας, θα είχαμε μεγάλο κέρδος. Σκεφτείτε εάν κάτι παραπάνω δίναμε. Και ο Θεός, επιτέλους, φτάνει να δέχεται και αυτή τη μισή ώρα και να μας αφήνει τις υπόλοιπες ώρες της ημέρας να ασχολούμεθα με τα βιωτικά.

Ας ερωτήσουμε ο καθένας τον εαυτόν του: αυτή τη μισή ώρα πραγματικά την αφιερώνουμε στην πνευματική μας κατάρτιση; Για σκεφτείτε αυτό το σημείο. Μελετούμε λίγο την Αγία Γραφή; Κάνουμε λίγο προσευχή; Αν ερευνήσουμε λίγο τον εαυτό μας, θα δούμε ότι ούτε αυτό το ημίωρο το δίνομε εις τον Θεό, και όμως είναι τόσο αναγκαίο να το δώσουμε.

Και μάλιστα έχει ένα πολύ ωραίο επιχείρημα. Ο Άγιος Κύριλος ήταν όχι μόνο ο θεωρητικός, αλλά και ο πρακτικός άνθρωπος. Μπορούσε, με άλλα λόγια, να κινείται επάνω στην επικαιρότητα και να επισημαίνει πολλά στοιχεία που μπορούσαν να πείσουν τους ακροατάς του. «Τόσους κύκλους ενιαυτών διήλθες, περί τον κόσμον μάτην ασχολούμενος».

«Τεσσαράκοντα ημέρας ου σχολάσεις διά την εαυτού ψυχήν;» Πώς το ονομάζει τον χρόνον; Κύκλον. Τόσους κύκλους ενιαυτών —ο ενιαυτός είναι ο χρόνος, η χρονιά—, τόσους κύκλους, θα λέγαμε, ετών έχεις περάσει στον κόσμο αυτόν ασχολούμενος με μάταια πράγματα. Δεν μπορείς να σχολάσεις και να καταγίνεσαι με την ψυχή σου σαράντα ημέρες; Να η εσωτερική αυτή μαρτυρία που σας είπα προηγουμένως, ότι οι κατηχήσεις κρατούσαν σαράντα ημέρες. Με την ευκαιρία σας λέγω ότι έτσι μπορούμε να έχουμε μια λεγομένη εσωτερική μαρτυρία. Έχουμε τις έξωθεν και έσωθεν μαρτυρίες για ένα βιβλίο.

Που έχουμε απέξω μαρτυρίες γι' αυτό από άλλους συγγραφείς, ότι μας διασώθηκε, και ό,τι το ίδιο βιβλίο μάς αναφέρει. Τέτοια στοιχεία η επιστήμη τα βρίσκει και έχει μια πολύ σωστή, καλή εικόνα κάποτε για ένα αντικείμενό της που ερευνά. Ώστε λοιπόν οι κατηχήσεις κρατούσαν σαράντα ημέρες. Αυτές οι δεκαοκτώ κατηχήσεις, συγγνώμη, είκοσι τέσσερις κατηχήσεις, σαράντα ημέρες. Είναι πολύ σπουδαίο αυτό, διότι όχι πρώτα δεν έγινε η κατάρτιση, πάντα έγινε η κατάρτιση. Μην νομίζετε ότι οι κατηχούμενοι, που μπορούσαν να μείνουν ένα, δύο, τρία, πέντε χρόνια κατηχούμενοι, ότι δεν εδέχοντο τίποτα. Αν είναι δυνατόν. Αλλά συστηματική, οργανωμένη κατήχηση έγινε στις παραμονές της βαπτίσεως των κατηχουμένων, που λέγονταν πλέον φωτιζόμενοι, και όπως βλέπουμε εδώ...

Κρατούσαν σαράντα ημέρες. Φεύγω όμως από το στοιχείο αυτό και λέγει: Εδώ πέρασαν τόσα χρόνια στη ζωή σου ασχολούμενος με μάταια πράγματα. Σαράντα μέρες, επιτέλους, δεν μπορείς να καταφέρεις να φυλάξεις τον εαυτό σου από το να ασχολείται με μέριμνες και να ασχοληθείς με κάτι το πνευματικό; Επιτρέψτε μου να πω. Σαράντα ημέρες, δηλαδή μια Σαρακοστή. Και τώρα που έρχεται αυτή η Σαρακοστή, με την ευκαιρία το λέγουμε αυτό. Αγαπητοί μου, κανείς δεν λέγει να αφήσουμε τις δουλειές μας. Τίποτα. Και στο μαγαζί μας θα πάμε και στο γραφείο μας θα πάμε και στο χωράφι μας θα πάμε. Αλλά σας παρακαλώ, με την ευκαιρία της ερχομένης Σαρακοστής, αυτής που μας έρχεται τώρα, της Μεγάλης Σαρακοστής, ας δώσουμε κάποιες ευκαιρίες στον εαυτό μας για να μπορεί να...

Αναπνεύσει λίγο πνευματικά και να καταρτιστεί. Υπάρχουν πολλές ευκαιρίες μέσα στις σαράντα αυτές ημέρες, πενήντα για την ακρίβεια. Δηλαδή τι; Κάποιες Προηγιασμένες Λειτουργίες, κάποια ειδικά κηρύγματα. Δόξα τω Θεώ, η πόλη μας έχει αρκετό κήρυγμα. Έρχονται ξένοι και μας το λένε αυτό. Εγώ λέω ότι θα μας κοροϊδεύουν, φαίνεται. Αλλά μάλλον έχουν δίκιο, γιατί δεν νομίζω να συνεννοούνται μεταξύ τους, όταν τόσα χρόνια ξένοι που περνάνε από τη Λάρισα μου λένε ότι «εδώ στη Λάρισα βλέπαμε να έχετε αρκετή πνευματική εργασία». Όταν λένε «έχετε», δεν αποτείνονται σε μένα, ότι αυτά που έχω εγώ. Όχι, γενικά στη Λάρισα υπάρχει πράγματι αρκετή πνευματική εργασία. Αλλά ναι, είναι γεγονός. Πρέπει να το πιστέψουμε αυτό, είναι γεγονός. Αλλά σε άλλες πόλεις δεν ακούγεται τίποτα.

Έχω εκπλαγεί. Κάποτε κάποτε, αν το θέλετε, ή σε κάποια σημεία των Αθηνών, μηδαμώς των Αθηνών εξαιρουμένων. Πιστέψτε με όμως ότι αυτό είναι μια χρέωση εκ μέρους του Θεού, διότι όταν ο Θεός δίδει, ταυτοχρόνως και χρεώνει. Έχει τεφτέρια ο Θεός και χρεώνει. Που σημαίνει ότι πρέπει να ανταποκριθούμε. Διότι θα άρει αυτό το χάρισμά Του και τότε, άμα το άρει, τότε δεν ξέρω, τότε δεν θα ακούγεται ο Λόγος του Θεού. Δηλαδή τι, είναι πιο προνομιούχος η Λάρισα από άλλες πόλεις, να μην ακούσουν τον Λόγο του Θεού; Δεν νομίζω. Γι' αυτό λοιπόν πρέπει να ανταποκρινόμεθα. Ε, με την ευκαιρία, αυτές όλες οι πνευματικές δυνατότητες που υπάρχουν μέσα σε μια Σαρακοστή και γενικά σε ένα έτος, αλλά τώρα τις έχετε, ας τις εκμεταλλευτούμε. Κάθε Παρασκευή είναι οι Χαιρετισμοί. Να πάμε, να ακούσουμε τους Χαιρετισμούς.

Ιδιαίτερα κηρύγματα, να τα ακούσουμε. Να ανοίξουμε λίγο την Αγία μας Γραφή, κάπως περισσότερο. Ναι, υπάρχουν ακόμα νυχτερινές λειτουργίες, όπως ξέρω εγώ τώρα, Προηγιασμένες, εκτός Τετάρτης και Παρασκευής. Να πάμε, δηλαδή να μην αφήνουμε ευκαιρία και να την εκμεταλλευόμεθα. Θα δείτε τι κέρδος θα έχετε. Πιστέψτε με, πάρα πολύ κέρδος. Θα το δείτε μόνοι σας.

Ένα πολύ ωραίο εδώ, το οποίο βεβαίως αναφέρει ο Θεός, γιατί ο Άγιος Κύριλος πάντα κατοχυρώνει τα επιχειρήματά του αγιογραφικά, βιβλικά. Λέγει: «Σχολάσατε και γνώτε ότι εγώ ειμι ο Θεός», φησίν η Γραφή. Είναι ο 45ος Ψαλμός, στίχος 11, που...

Είναι σπουδαίο αυτό το στοιχείο. Σχολάζω θα πει δεν έχω ασχολία. Συνεπώς αναπαύομαι. Γι' αυτό και λέμε και σχόλη. Ο λαός μας την εορτή τη λέει σχόλη. «Σήμερα έχουμε σχόλη». Μάλιστα, στην αρχαία ελληνική λέγεται σχολή. Η σχολή, της σχολής. Τώρα βέβαια η λέξη σχολή παρακάτω έχει πάρει κι άλλες σημασίες. Αλλά μία από τις σημασίες, και δηλαδή η πρώτη σημασία, είναι αυτό: αναπαύομαι, δηλαδή δεν έχω κάποια ασχολία. Και λέει τώρα εδώ η Αγία Γραφή «σχολάσατε», δηλαδή αναπαυθείτε, «και γνώτε», γνωρίσατε, «ότι εγώ είμαι ο Θεός». Θεός. Τι θα πει αυτό; Θέλετε τι θα πει; Θα πει ότι μόνο εάν δεν ασχολούμαι με τα βιωτικά μου θα μάθω ποιος είναι ο Θεός, δηλαδή θα αποκτήσω τη λεγόμενη...

Θεογνωσία. Η θεογνωσία πώς αποκτάται; Όταν μελετήσω, όταν ακούσω Λόγο Θεού, Τον προσευχηθώ. Έτσι αποκτάται η θεογνωσία. Τι νομίζετε, αγαπητοί μου; Ο Θεός μόνο για βιολογικούς λόγους έβαλε το Σάββατο, την έβδομη ημέρα αργίας; Δεν το έβαλε για βιολογικούς λόγους. Βεβαίως, όταν ο Θεός νομοθετεί κάτι, πολλούς σκοπούς εξυπηρετεί. Αλλά πέρα όμως από τη βιολογική, θα λέγαμε, ανάπαυση, που είναι τόσο ανάγκη να αναπαυθεί ο άνθρωπος, υπάρχει και αυτός ο λόγος: να αναπαυθούμε για να γνωρίσουμε το θέλημα του Θεού, διότι μέσα στην καθημερινή μας φροντίδα δεν έχουμε τη δυνατότητα να μελετήσουμε αρκετά. Γι' αυτό την Κυριακή, αγαπητοί μου, πρέπει να έχουμε λιπαρά πνευματική τροφή.

Η μελέτη μας να είναι παραπάνω από ό,τι τις καθημερινές. Είναι ο εκκλησιασμός μας, αλλά και οι ακροάσεις του Λόγου του Θεού πρέπει να είναι παραπάνω από ό,τι τις καθημερινές. Αυτό μην το ξεχνάτε ποτέ. «Σχολάσατε και γνώτε ότι εγώ Κύριος». Δηλαδή αναπαυθείτε και γνωρίσατε ότι εγώ είμαι Κύριος. Τι θα πει «εγώ είμαι Κύριος»; Δεν ξέρουμε ότι ο Θεός είναι Κύριος; Θα πει να μελετήσω τα του Θεού, δηλαδή θεολογία. Αυτό θα πει ότι εγώ είμαι ο Κύριος. «Το λαλείν πολλά αργά παράτησε». Το να λες πράγματα τα οποία είναι αργά. Ο λεγόμενος αργός λόγος. Παραιτήσου.

Ποιος είναι αυτός ο αργός λόγος; Τι να κάνω, ξέρω εγώ, όσες φορές το συναντώ αυτό στην Αγία Γραφή με πιάνει απογοήτευση. Ξέρετε γιατί; Αναφέρεται ο ίδιος ο Κύριός μας στο θέμα αυτό, στους λεγόμενους αργούς λόγους. Ο αργός λόγος δεν είναι ο πρόστυχος λόγος, δεν είναι ιεροκατηγορία ή απλώς η κατηγορία, αλλά είναι τα λόγια τα χωρίς σκοπό. Τίποτα, έτσι, άρεσμα, άρεσμου, κουνάρης που λέει ο λαός.

Ούτε να κατηγορήσουμε, ούτε να βρίσουμε, τέτοιου είδους ή άλλου, τίποτα, έτσι, ούτε σαχλαμάρες. Αυτό που λέμε, να φλυαρήσουμε. Είναι μερικοί που λένε «έτσι, να φλυαρήσουμε». Τίποτα. Ξέρετε τι είπε ο Κύριος πάνω σ' αυτό; Σας βεβαιώνω ότι την ημέρα κρίσεως θα δώσετε λόγο για...

Κάθε αργό λόγο. Πω πω! Γι' αυτό σας είπα, δεν ξέρω, κάτι με πιάνει όταν διαβάζω αυτό το σημείο. Εάν για κάθε αργό λόγο θα δώσω λόγο, τότε τα άλλα, παρακαλώ, τι γίνεται; Πάντως δεν θέλω βέβαια να απογοητευόμεθα, γιατί το λέγω και στον εαυτό μου, το λέω και σε εσάς. Διότι υπάρχει και ο κίνδυνος, όταν κάποτε δει κανείς τα πράγματα έτσι, μπορεί να παραιτηθεί ολότελα, γιατί απογοητεύεται. Όχι, προς Θεού. Αλλά απλώς να διορθώνουμε αυτό το άσχημο. Να μην έχουμε αργούς λόγους. Όταν θα κουβεντιάζουμε, θα έχουν πάντα περιεχόμενο τα λόγια. Το να πεις ένα αστείο, ευχάριστο, δεν είναι αργός λόγος. Το να μιλήσεις βιωτικά πράγματα δεν είναι αργός λόγος.

Πώς θα το κάνουμε; Δεν πρέπει να συνεννοηθούμε για τις δουλειές μας; Επάνω στο επάγγελμά μας, στην εργασία μας, στις υποθέσεις μας, δεν θα συνεννοηθούμε; Αναμφισβήτητα, δεν αποτελεί αυτό αργό λόγο, αλλά αυτό που σας εξήγησα. Είναι το τίποτα. Τώρα λέω τίποτα. Οπότε αυτό το πράγμα δεν είναι κακό. Μπορούμε λοιπόν να είμαστε ευχάριστοι σε μια συντροφιά. Βέβαια θα πούμε κάτι για τον καιρό, έτσι όπως το λέει και η παροιμία, με την έννοια να ξεκινήσουμε μια κουβέντα, αλλά θα μας γαργαλάει από μέσα μας, όταν λέμε κάτι για τον καιρό. Πάμε σε μια επίσκεψη και λέμε «είχαμε πολλούς παγετούς φέτος, αλλά σήμερα είναι πολύ ωραία η ημέρα». Αυτό αναμφισβήτητα είναι ένα σημείο και...

Ξεκινήματος της κουβέντας μας. Όταν παίρνω συνήθως ένα ταξί και να πάω στο 303, ε, βέβαια, το πρωί λέω εκεί στον οδηγό, του λέγω «κρύο κάνει σήμερα» ή «ωραία ημέρα είναι σήμερα», κάτι τέτοιο, περί ανέμων και υδάτων που λέει η κουβέντα. Αλλά από μέσα μου με γαργαλάει τώρα: πώς θα βρω ένα σημείο επαφής να πω και κάτι άλλο; Θα του πω: «Έχετε παιδιά;» Τα παιδιά σας, θα τα προσέχετε.

Προσέχετε, πάτε στην Εκκλησία; Ό,τι τέλος πάντων φωτίσει ο Θεός, όπου το φέρει ο Θεός. Αλλά θα ξεκινήσουμε με αυτό, είναι αφετηρία, αλλά δεν θα μένουμε σε αυτό. Τότε, αναμφισβήτητα, δεν είναι αργός λόγος αυτός. Με καταλάβατε, παρακαλώ; Έτσι, όταν βρεθούμε σε μια συντροφιά, πάντα να λέμε τι ωφέλιμο μπορεί να βγει. Το ωφέλιμο έχει πολλές διαστάσεις. Πάντως να μην είναι...

Ο κούφιος αργός λόγος. «Μήτε καταλάλει, μήτε ηδέως άκουε καταλαλούντος». Ούτε να καταλαλείς, ούτε ευχάριστα να ακούς εκείνον που καταλαλεί. Ωραία. Υπόθεσε το εξής: ότι εκείνος που καταλαλεί ανάβει φωτιά και εκείνος που ακούει εκείνον που καταλαλεί τού φέρνει τα ξύλα για να ανάβει τη φωτιά. Έτσι δεν αμαρτάνει μόνο εκείνος ο οποίος καταλαλεί, αλλά και εκείνος που ακούει, διότι δίνει τη δυνατότητα σε εκείνον που καταλαλεί να καταλαλεί συνεχώς. Θα μου πείτε, τι πρέπει να κάνουμε σε αυτές τις περιπτώσεις; Κάποτε μάλιστα εδώ η ντροπή μπαίνει και λέμε: «Τώρα τι να του κάνω αυτού; Στο νου μου αρχίζει να μου λέει αυτά που μου λέει». Ε, όταν κανείς πει...

Ευγενώς πάντοτε, ότι λοιπόν εμείς είμαστε καλύτεροι; Ή ακόμη, τι να κάνουμε, να λέει ο Θεός των ανθρώπων αυτών, σήμερα του γείτονα, αύριο σε μας. Κάπως έτσι και ξεφεύγουμε, ότι δηλαδή σταματάει η κουβέντα αυτή. Ένα πολύ ωραίο που λέγουν οι Πατέρες και το εφαρμόζουν μάλιστα, μου το έλεγε μια γυναίκα τι θα κάνει αυτό, και τι χάρηκα! Κάποτε ένας υποτακτικός έλεγε σε έναν γέροντα ότι δεν μπορεί να ησυχάσει. Τον επισκέπτονται άλλοι μοναχοί, ιδίως ένας, ο οποίος ήταν λίγο φλύαρος και του έπιανε κουβέντα και δεν τον άφηνε σε ησυχία. Του λέγει: «Όταν θα έρχεται, θα του πεις: “Αδελφέ μου, έλα να κάνουμε μια προσευχή”». Αυτός δεν έχει όρεξη για προσευχή και θα φύγει και δεν θα ξανάρθει. Λοιπόν, αυτό σοφότατα το

είπε μια γυναίκα. Μα πόσο τη χάρηκα! Εξυπνότατα. Είναι αυτά τα έξυπνα, θα λέγαμε, και ο άνθρωπος πρέπει, ο χριστιανός πρέπει να είναι εύστροφος, έξυπνος, να βρίσκει τρόπους χωρίς να αμαρτάνει. Έτσι πήγαινε μια γειτόνισσά της εκεί, την ενοχλούσε βεβαίως. Της λέει: «Έλα να κάνουμε προσευχή, να κάνουμε μια παράκληση». Αυτή δυστρόπησε, έμεινε τέλος πάντων, αλλά τελικά έκοψε να πηγαίνει, γιατί σου λέει: «Δεν σηκώνει εκεί να κάνω τίποτα. Δεν σηκώνει». Γι' αυτό λέει πολύ ωραία εδώ πέρα: «Αλλά μάλλον εις προσευχάς έτοιμος έσο». Μάλλον να είσαι έτοιμος για προσευχές και όχι να κατηγορείς. Αλλά θα ήθελα να μείνω σε ένα επίρρημα εδώ που λέγει «ηδέως». «Μήτε ηδέως άκουε καταλαλούντος». Κοιτάξτε τι λέγει. Λέγει «ηδέως». Δεν λέγει «ευχαρίστως», λέγει «ηδέως». Το «ηδέως» είναι από το «ήδομαι».

Ηδονή, ήδομαι, με δασεία οξεία. Ήδομαι, ηδονίζομαι. Αγαπητοί μου, πώς να το κάνουμε; Η κατηγορία είναι αληθινή ηδονή. Ηδονίζονται οι άνθρωποι να κατηγορούν και εκείνοι που ακούνε. Πω πω, πώς μας αρέσει να ακούμε για τους άλλους! Πραγματικά μας αρέσει. Γι' αυτό δεν μπορούμε να κόψουμε το πάθος αυτό. Έχει το στοιχείο του ηδονισμού. Σας το λέγω αλήθεια. Το έχω προσέξει. Μας ευχαριστεί, μας ευφραίνει να κατηγορούμε, να λέμε για τους άλλους. Αυτό το στοιχείο, όπως όλα τα αμαρτήματα που έχουν μέσα το ηδονιστικό στοιχείο, είναι επικίνδυνο. Είναι και αυτό. Και πρέπει να το προσέξουμε πάρα πολύ. Είναι πολύ γλυκιά η κατηγορία, γλυκυτάτη η κατηγορία, αλλά μετά όμως υπάρχει πίκρα. Θα σας πω ένα σημείο.

Προσέξτε, ύστερα από τη γλύκα που αισθανόμαστε, ανείπωτη γλύκα όταν κατηγορούμε, όταν τελειώσει η κουβέντα μας και πάμε στο σπίτι μας, πώς αισθανόμαστε; Δεν σας λέγω ότι αισθανόμεθα τύψεις. Άλλη παράγραφος αυτό. Αισθανόμεθα ένα κενό. Προσέξτε με, ένα κενό στην ψυχή μας, ένα άδειασμα. Τι είναι αυτό το άδειασμα; Έχει διπλό χαρακτήρα το άδειασμα αυτό. Το πρώτο είναι ότι, αφού δεν βάλαμε τίποτα στην ψυχή, η ψυχή έμεινε άδεια. Και το άλλο, το χειρότερο, έφυγε η χάρις του Θεού, αφού κατηγορούσαμε. Θα σας το εξηγήσω παρακάτω, γιατί ο Θεός υπερηφάνοις αντιτάσσεται. Έφυγε η χάρις του Θεού και αισθάνεται η ψυχή άδεια. Εκείνος που κατηγορεί, λανθανόντως,

τον εαυτό του τον βάζει πιο πάνω, βεβαίως, από τον κατηγορούμενο. Γι' αυτό και κατηγορεί, εξάλλου. Κατηγορούμε γιατί θέλουμε εμείς να δείξουμε ότι δεν είμαστε σαν τους άλλους, ότι είμαστε πιο πάνω από τους άλλους. Με τον τρόπον αυτόν όμως δείχνουμε την υπερηφάνειά μας. Και έτσι ο Θεός υπερηφάνοις αντιτάσσεται. Και, αντιτασσόμενος στους υπερηφάνους, ο Θεός αίρει τη χάρη Του και, αιρομένης της χάριτος, αισθανόμεθα άδειον τον εαυτόν μας. Αυτή είναι η διαδικασία. Γι' αυτό ο άνθρωπος που κατηγορεί ποτέ δεν μπορεί μέσα του να έχει τη χάρη του Θεού. Είναι αδύνατον και, συνεπώς, δεν μπορεί να έχει προκοπή. Βέβαια, έχουμε πολλούς λεγομένους πνευματικούς ανθρώπους, εντός εισαγωγικών, οι οποίοι το έχουνε κατ' επιστήμη και κατ' επάγγελμα να κατηγορούν. Όπου σταθούν και όπου βρεθούν, θα κατηγορούν τους άλλους. Αν λίγο κοιτάξετε τη ζωή τους, ειλικρινέστατα, δεν έχουν καμία προκοπή. Αυτό είναι αλήθεια.

Ζήξον, ενασκήσι της καρδίας σου των Ενευρωμένων

Καθάρισόν σου το άγγος, ίνα πλείονα δέξηται χάριν. Με την άσκηση δείξε το νευρώδες της καρδιάς. Τι είναι αυτό το νευρώδες; Ενθυμείστε μια περασμένη φορά που σας έλεγα εδώ, στις Κατηχήσεις του Αγίου Κυρίλλου, στην Προκατήχηση ήτανε, για το νεύρωμα της ψυχής. Το να έχει κανείς ένα νεύρωμα στην ψυχή, θα πει νεύρωμα. Δηλαδή είναι ένα ζωντάνεμα, είναι ο ζωντανός άνθρωπος, ο οποίος δεν είναι η μαλακιά μπριζόλα, η χτυπημένη ή η σιτεμένη μπριζόλα. Σας το έλεγα με το ίδιο παράδειγμα. Ο οποίος δεν μπορεί να κάνει τίποτα, είναι άβουλος άνθρωπος, ζυμάρι. Όχι, αγαπητοί μου. Η άσκηση νευρώνει την ψυχή, γίνεται ζωντανή. Η άσκηση είναι μεγάλη υπόθεση.

Να μάθουμε να ασκούμεθα ποικιλοτρόπως και να μην βάζουμε σε αχρηστία και τεμπελιά τα μέλη μας όλα, από τον νου μας μέχρι τα μέλη του σώματός μας. Εκείνος που δεν σκέφτεται βάζει σε τεμπελιά, σε οκνηρία τη διάνοιά του.

Όταν οι άνθρωποι θέλουν να βλέπουν μια κωμωδία στο θέατρο ή ακόμα να παρακολουθούν ελαφρά πράγματα στην τηλεόραση ή οπουδήποτε, ξέρετε γιατί; Γιατί δεν έχουν δύναμη, δεν θέλουν να κουράσουν το μυαλό τους. Αν υποτεθεί ότι στην πόλη μας έρχεται ένα πολύ σοβαρό θεατρικό, παίζουν ένα πολύ σοβαρό θεατρικό έργο, πολύ σοβαρό, σπουδαίο, θα πήγαινε πολύς κόσμος; Όχι, λίγοι θα πήγαιναν.

Περισσότεροι θα πήγαιναν όταν έπαιζε καμιά ξεκαρδιστική κωμωδία. Γιατί ο άνθρωπος θέλει κάτι το ελαφρύ; Γιατί θέλει ελαφρύ; Το επιχείρημα ότι είναι σήμερα κουρασμένος. Δεν είναι σήμερα κουρασμένος. Είναι κουρασμένος γιατί δεν κουράζει το μυαλό του. Το κουράζει με άλλα πράγματα. Αν κουράσει το μυαλό του με πνευματικά θέματα, θα ξεκουραστεί, θα αναπνεύσει.

Λοιπόν, να το ξέρετε. Και αυτό το έχει επιφέρει η τηλεόραση, που έχει τις πολλές εικόνες.

Δεν κουράζεται το μυαλό και αχρηστεύεται, μπαίνει σε μια οκνηρία. Έτσι θα δουλέψουμε από το μυαλό, με τη σκέψη, με τον στοχασμό, μέχρι τα μέλη του σώματός μας. Θα κινηθούμε, θα κάνουμε αυτό, εκείνο. Δηλαδή, με άλλα λόγια, θα πρέπει με κάθε τρόπο να δημιουργούμε άσκηση. Κινησία, άσκηση. Και η προσευχή, άσκηση. Και η ορθοστασία στην εκκλησία, άσκηση. Σύνταξη.

Θα μου πείτε, εάν υποτεθεί ότι είμαι πολύ κουρασμένος; Κάτσε. Αλλά θα κάνεις όμως κάποια άσκηση. Θα πεις: «Ας είμαι τώρα κουρασμένος, ακόμα μισή ώρα θα σταθώ όρθιος. Μετά θα καθίσω». Βεβαίως δεν θα πέσω ξερός κάτω, αναμφισβήτητα. Αλλά η άσκηση οπωσδήποτε είναι κάτι που δημιουργεί νεύρωμα στην ψυχή. Νεύρωμα. Κάνει τον άνθρωπο δυνατόν. Σήμερα τα παιδιά μας ούτε για πόλεμο είναι, ούτε για τη ζωή. Γιατί και η ζωή είναι πόλεμος. Ούτε για πόλεμο, πόλεμον ήταν εχθρόν, ούτε για πόλεμο είναι, ούτε για τον πόλεμο της ζωής είναι. Γιατί δεν έμαθαν να ασκούνται. Είναι φοβερό αυτό και πρέπει να μας τρομάζει, αγαπητοί. Ναι, σας παρακαλώ, βοηθάτε τα παιδιά σας

να μαθαίνουν να ασκούνται. Και τέλος είναι εκείνο που λέγει ότι... Ή μάλλον ας σταματήσουμε εδώ, γιατί πυροβολούν, όπως βλέπετε εδώ, τα μαγνητόφωνα. Να συνεχίσουμε, πρώτα ο Θεός, την ερχομένη Δευτέρα.