Catecheses of St Cyril 009 | 21-02-1983

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Let whoever is here enslaved to sin be fully prepared, through faith, to pass through regeneration into the freedom of divine adoption. Let him cast off the most wretched bondage of sinners and enter the most blessed service of the Lord, so that he may be counted worthy to inherit the Kingdom of Heaven. Through confession, put off the old man, who is being corrupted by deceitful desires, so that you may put on the new man, who is being renewed in the knowledge of his Creator.

Whoever is a slave to sin, he says—each one of you here—should prepare himself through faith to pass into the freedom of divine adoption through the regeneration Christ will give him. He must be delivered from this most wretched bondage to Satan and sin and enter the most blessed service of the Lord. The subject here is servitude. But what kind of servitude? Certainly not the kind that exists among human beings, as when—

White people enslaved Black people, or even other White people in earlier times—prisoners of war whom they then kept as slaves, and so forth. We all know that form of slavery. This is not what is meant here. The speaker is referring to another kind of servitude: the relation of human beings either to God or to the devil. A person is presented as being either a servant of God or a servant of the devil. In truth, there is no third possibility in which someone is the servant of neither God nor the devil. Perhaps it is understandable that someone might remain enslaved to the devil. But why must he be a servant of God? That remains difficult to understand.

Is there truly no other way for me to live—no third way? Matters went so far that just two or three years ago the question was even brought before Parliament, and indeed by members of the clergy: expressions in the Euchologion such as “the servant of God is betrothed,” “the servant of God is crowned in Holy Matrimony,” or “the servant of God is baptized” were to be removed. Wherever the expression “the servant of God” appeared, it supposedly had to go. “What does ‘the servant of God’ mean?” they asked. You see the lengths to which people will go.

A person views the text of Holy Scripture through the political and cultural conditions of his own time and tries to interpret it accordingly. He makes himself indescribably ridiculous—truly ridiculous. Apostle Paul says, “a servant of Jesus Christ,” as do the other Apostles—Apostle Peter and Saint James the Brother of the Lord—who call themselves servants of Jesus Christ. But setting this absurdity aside, we might still ask seriously: must a human being necessarily be a servant either of God or of the devil? Is there no freedom? Is freedom merely an appearance? What kind of freedom is it if I have simply changed masters? My dear friends, first of all, the devil is not a master.

He is an intruding master—an intruder. He entered into creation, and the tragedy is that man became the devil’s slave because man himself chose it. When man was led astray by the devil and broke God’s commandment in Paradise, he effectively made the devil his master. This brought all the tragic consequences that followed for the human race. Consider how Adam and Eve, by obeying the devil’s will, submitted themselves to him. God allowed the consequences to unfold, so that the devil, this intruder, became man’s master and man became the devil’s slave. There is nothing genuine or rightful here—nothing at all. The entire situation is an intrusion. Must man, then, be a servant of God? Certainly. But what does this service of man to God mean? For—

if man is truly a servant of God, does that mean he is not free? To begin with, I would like us to set aside the understanding of the word “free” that prevails today. As you know, such concepts take on a different meaning in every age. In our time, the idea of freedom has become almost brutal. It has become so coarse that it reaches the point of absurdity. Suppose someone does whatever his own desires dictate, without considering the other person’s presence, whether he is causing annoyance, or whether his neighbor is being harmed. If that is called freedom, you can see for yourselves how crude the idea has become. So do not tell me how people today understand freedom. Their understanding is very different from what freedom truly is. In the setting we are discussing, freedom was expressed and understood in a far subtler sense.

But am I still a servant of God? When man was created, he was not made God’s servant. He was the image of God, and two of the most fundamental elements of God’s image in man are freedom and reason. There are many others, but freedom and reason are foundational. They belong to the image of God in man. This shows that man could never have been called God’s servant. It would have been impossible. Take even a quick look at the first book of Holy Scripture, the Book of Genesis, especially its opening chapters, where the story of Adam and Eve is told. At what point does God say there—

that human beings are His slaves? Nowhere. The word “slave” does not appear anywhere. On the contrary, God created man, and man stands before Him as a creature—a creature bearing God’s image, endowed with reason and freedom and with the possibility of attaining His likeness. “Let Us make man in Our image and according to Our likeness.” Through his freedom and reason, man was to labor toward attaining the likeness; and by attaining it, he was to reach theosis, divinisation, and thus become a god by grace.

Nothing like this is said of the other creatures. It is man’s ascent from being a creature—not a slave, but simply a creature—to becoming a god by grace. Thus, as I have said, nowhere do we encounter the idea of slavery. Moreover, even if man had not sinned, God’s plan—what is called God’s first will—was that God should take on human nature. God’s subsequent will is for man to be saved through the Cross. His first will was to assume human nature even if our first-formed ancestors had not sinned, so that humanity might become a partaker of the divine nature through the Incarnation of—

the second Person of the Holy Trinity. In other words, if Adam and Eve had not sinned, would God still have become incarnate? The answer, as we always say, is yes—yes. The Incarnation was not brought about simply by God’s desire to redeem us, but by His desire that we should become partakers of His life. Because we rejected this in Paradise and made the devil our master, the Cross became necessary for our salvation, since God did not will that we should perish—not that this even needs saying. The Cross therefore became necessary; this is God’s subsequent will. His first will is what I have already told you: God would have become incarnate even if we had not sinned, and through theosis we would have ascended into God’s embrace and blessedness. Do you want to see what I mean by “His embrace”? Christ, the Son of God who became incarnate and assumed our nature, sits at the right hand of God the Father. He does not sit there as the Word (Logos), for as the Word He is present everywhere and is of one essence with the Father. He sits there as man. What does this show? It shows that human nature is within the embrace of the Holy Trinity. Wherever Jesus Christ is, there humanity will also be. But humanity failed, beginning from the image, to attain the likeness—

and thus to enter the life of the Holy Trinity. God now helps humanity, through the Cross, to reach that same goal which was already contained in His first will: to be at the right hand of God the Father—that is, within the embrace of the Holy Trinity. It is beyond comprehension. So tell me, I ask you: is there any slavery here? Do we see any phenomenon of slavery? Servitude appears nowhere. Do you see something that I do not? I cannot find the idea of slavery anywhere. And now, in the New Testament—

Christ says, “I no longer call you servants, but friends.” This is a beautiful passage: “I no longer call you servants, but friends.” “You are My friends.” When Christ rose from the dead, He said to Mary Magdalene, “Go and tell My brothers that I have not yet ascended to My Father.” So we have servant, friend, brother. Notice the progression.

Servant, friend, brother. The idea of servitude arose through man’s own freedom when he submitted himself to the devil. By casting out the devil, the Son of God makes human beings His friends even before His Cross. Through His Cross, He secures their adoption by God the Father and now calls them brothers. Then, after Christ’s Resurrection, Apostle Paul writes, “heirs of God and fellow heirs with Christ.” Do you see the idea of slavery anywhere? It is nowhere to be found. Let me also tell you something else the Lord said. A servant, He says—

does not know what his master is doing within the house. A master’s plans are not disclosed to his servants, but a son knows what his father is thinking. “I tell you exactly what I am going to do because you are not servants, but sons.” And there is something else: “A servant does not remain in the house forever.” He may be there today and gone tomorrow. The Son remains in the house forever. Therefore, you are not servants; you are sons, and you remain in the house. What house? “In My Father’s house are many dwelling places.”

“My Father’s house.” Do you know what “house” means here? The house is the Kingdom of God. The Kingdom of God is called a house. “In My Father’s house are many dwelling places, many rooms.” In other words, we are in the Father’s house. Where is the slavery? It does not exist—nowhere. Thus, when we speak of ourselves as “servants of God,” we do not mean that we are God’s slaves. We are sons; we are free. Why, then, do the Apostles say, “Paul, a servant of Jesus Christ”? Why does Saint Cyril say that you have now entered the most blessed service of God?

Why does the Church use the expression “The servant of God is baptized,” and so forth? My dear friends, pay close attention to this. First, it is an expression of the person’s own humility. Once he understands God’s gift, he does not reject divine adoption—not at all. Indeed, divine adoption is a central part of his spiritual life. We say, “Our Father, who art in heaven”; we do not say, “Lord,” because the title “Lord” expresses a relation of service. The Lord has servants; the Father has sons. Christ did not teach us to say, “Lord, who art in heaven,” but “Father, who art in heaven.”

Yet because we feel ourselves unworthy of the great gift God has given us, we call ourselves servants. Would you like me to prove it? Listen. In the parable of the Prodigal Son, the younger son was his father’s child. “Father, give me the portion of the inheritance that falls to me.” Come here, young man. What did you say? What did you say? What did you say? “Father.” Ah, Father! What, then, are you acknowledging? That the man from whom you are asking for the property is your father. Very well. After he had squandered his father’s property and came to repentance, he said, “I will say to my father: I am not worthy to be called your child. Receive me instead as one of your hired servants—as one of your servants, one of your slaves.” Who is lowering him now? He is lowering himself. Did his father lower him? No. He lowers himself because he is conscious that he has squandered his father’s property. And, as you know, my dear friends, that paternal inheritance is the image of God within us. When I squander my reason by using it to devise evil, when I squander my freedom on demonic things, when I squander the creativity God has placed within me—You know that man is a co-creator. Do you know in what respect? In the begetting of children. That is chiefly where.

I indulge my whims in matters of childbearing—you know the familiar things. Or I kill the children I beget. Indeed, the man has already begotten a child when his wife conceives. At that moment, the begetting has occurred; it is done. And afterward you go and kill that child. God makes you a creator, yet you go and destroy the very thing for which God made you His co-creator. Are you not then squandering your paternal inheritance on your whims, your egoism, and whatever you yourself desire? When a person comes to himself and says, “Where did I squander my paternal inheritance? How did I use this image of God within me?” he is shaken to the core, returns to God, and says, “I am not Your child. You call me Your child, and—”

“I desire that, but please allow me, my Father, to call myself Your servant.” This is why the service Saint Cyril speaks of is most blessed. But there is another side as well. Although God calls us sons, we must not forget that we passed through slavery to the devil, from which Christ redeemed us through His Cross. He gave His blood as the ransom. This is why we speak of redemption and call Christ the Redeemer. What do “redemption” and “Redeemer” mean? They mean that Jesus Christ paid the ransom upon the Cross in order to purchase us back.

He redeemed us by His blood. As the troparion says: “You redeemed us from the curse of the Law by being nailed to the Cross and pierced with a spear; You poured forth immortality,” and so on. What, then, do we see? God would indeed have every right to call us servants. Another passage has just come to mind—there are, of course, many of them. In the sixth chapter of First Corinthians it says, “Therefore glorify God in your body.” No, the verse just before that says, “For you were bought at a price.” You were purchased at a price, and that price is Christ’s sacrifice on the Cross. In other words, my beloved,

let us be servants of God. What is demeaning about that? Suppose you were to serve in an immensely wealthy and magnificent palace. You would consider yourself more fortunate than others because you served in such a place. If only I could be in the Kingdom of God, even if I were a servant there a hundred times over. Only let me be in the Kingdom of God! We have reached a fever pitch—almost a kind of hysteria—over the subject of freedom. “Do not touch my freedom!” I repeat: we have become hysterical about freedom. And when we hear talk of servitude, that we are servants of God,

we are seized by this hysterical rage and become terrified that God is supposedly taking away our freedom. You poor, wretched people, who gave you freedom in the first place? Was it not God? And now you are afraid that God will take it from you? I would say—and I have said this many times, ever since I was a young man, even as a boy—“My God, You made me free even to sin, if I choose.” Those were my very words in prayer: “You made me free even to sin, if I choose. So I give my freedom back to You. Restrain me and keep me from sinning.” That is what I say. Merely saying, “Set me free,” does not make me free. So restrain me. By “restrain me,” I mean: stop me in my tracks. Do not let me act however I please, because I myself am asking You to do this.

Restrain me so that I do not sin. A thousand times better to be servants of God, my beloved—a thousand times better. But we have spent long enough on this subject. Still, it is important, because we must free ourselves from these hysterical and even schizophrenic notions, from the way we have come to understand all these things today. We speak this way about freedom and about many other matters as well. So perhaps this has been an answer to what is being said today.

“Put off the old man, who is being corrupted by deceitful desires, through confession, so that you may put on the new man, who is being renewed in the knowledge of Him who created him.” You see, Saint Cyril now comes to confession, which is such an important subject. We find this element of confession in the Prodigal Son. Did the father not know what his son had done? Does God not know what we do, my beloved? Some may wonder, “Why does God want me to confess? Does He not know what I do? Must I confess it?” Confession is precisely what the word means: I acknowledge it and bring it out from within myself—not because God does not know what I have done, but because, of my own free will, I confess the hidden things of my heart.

Thus, to confess means to acknowledge the hidden things of my heart. The prefix means that I bring them out from within myself. I confess the secrets of my heart. As you all understand, this confession is an act of freedom. By using the freedom God has given us, we confess our corrupted selves. This is absolutely necessary—absolutely necessary. We cannot acquire a spiritual life without confession. So when we go to confession, allow me to say that we must not begin recounting our achievements or making excuses for ourselves. If we do, confession ceases to be what its very name signifies. I confess my sins without boasting and without justifying myself.

Sometimes we even boast of our sins within confession itself. I must neither boast nor justify myself. We make excuses very often. No. This is what I am, and I confess it. Saint John Climacus recounts, if I remember correctly, the case of a man who went to become a monk and made his confession publicly in the church, before all the monks. He says it was dreadful to hear what the man confessed: all his fornications, adulteries, and every vile thing he had done. He confessed everything before everyone in the church, saying that when he committed those things,

he was ashamed. “But now that I am going to confess them, why should I be ashamed? I will tell everything—not out of shamelessness, but as a true confession.” After all, this was the practice of the early Church: public confession. But, as you see, the Church made a concession because shame was an obstacle and said, “Very well, let confession be private.” This was a concession—pay attention, an act of condescension. Today, even with this condescension, when no one else hears and confession has even been made confidential, people still do not go to confess.

Saint Cyril continues,

saying that through confession we must put off the old man, who is being corrupted by deceitful desires, so that we may put on the new man, who is being renewed in the knowledge of Him who created him. So we must renounce the old man. Here there is a mistake that is almost universal; nearly all of us make it. When we go to confess our sins, we have a sense that our soul has been cleansed. Very good—our soul has been cleansed. But now, in this clean space, what must we do? We simply leave it clean.

Nothing else. That is, we add nothing further. Saint Cyril says that we must put off the old man but also put on the new man—the man who is being renewed continually. We put off the old man and then stop. We do not put on the new man. We simply remain as we are, clean and nothing more. Do you know how Christ described this? When a demon departs from a person, it wanders through waterless places. After wandering there for a time, it says, “I will return to my former house—the old man.” It takes seven other demons with it and finds its former house clean and swept. “Ah, very good!”

It returns and settles again in its former house, bringing seven other demons with it, which signifies a multitude of demons. And the Lord says that this is what happens to a person who has been cleansed but has done nothing to add something new to his life: his last state becomes worse than the first. In other words, my beloved, it is not enough for me to confess and be cleansed. I must put on the man who is being renewed. Believe me, we reach the absurd point of being satisfied merely because we have confessed and the burden has left our soul. We think that is enough. But we are not being renewed.

I wanted to emphasize—and this is very important—that we must be people who are continually being renewed. Saint Cyril does not say “those who have been renewed.” He says “those who are being renewed,” in the present tense, to show that renewal is unceasing and continuous. We must pay close attention to this, so that we may put on the new man, who will lead us to the full knowledge of our Creator—of God, of Christ who created us. “In the knowledge of Him who created him.” This is from Colossians 3:10, by way of comparison. In other words, we must come to know Jesus Christ.

Of course, after confession someone may say, “But we received Holy Communion.” What if I tell you that we do not know what we are receiving? I honestly do not know who this person was, because someone told me the story, but I do not think he is present here. As I said, I did not hear it from him directly, but from someone else. During the Divine Liturgy, after receiving the Holy Gifts, we were reading the Office for Holy Communion, where it says: “When you behold the deifying Blood, O man, tremble, for it is a burning coal that consumes the unworthy,” and so on. At that moment, this man received a revelation, an opening of his eyes. He noticed those verses and said:

“What does this say? What have I just received?” That is what I was told; as I said, I did not witness it myself. It means that he suddenly understood what he was doing and what he had received. Believe me, this happens to very few people. This is what “in the knowledge of Him who created him” means: that I begin to acquire full knowledge of the Son of God—of God Himself. Indeed, the Apostle Paul, or perhaps Peter—I do not remember—says that we must all attain to full knowledge: not merely knowledge, but full and profound knowledge of the Son of God. That is where we must arrive. It is not enough simply to say, “I have confessed.” I feel sorry for those who stop after saying, “I have confessed.” The result is

that they return to the life they lived before confession, and they actually become worse. They confess only once, twice, five times, perhaps ten times, and then no longer find any meaning in spiritual life, as though it had already come to an end. Before we have even begun, it has ended. Well, of course it has ended. The final bell has rung for us.

Yes, the end has come, and they say, “Was that all? Was that the whole spiritual life?” Nothing fulfills them, and they return to their former life. Tell me, is this not true? I have observed it in the way people conduct their lives, and it is precisely what the word of God teaches us here. So I beg you earnestly: we must begin to know, and to go on knowing,

being renewed again and again in Jesus Christ. Then we will fall in love with Him. A woman once said to her husband, “But you have fallen in love with Christ. Now there is no place for me beside you.” However amusing someone might think this is, it is not amusing; it is serious. She had made Christ into a rival. And there was something else at work in her: “Wait a moment. I love my husband—do You love him too? How can that be? Now he loves You more than he loves me. What is happening?” The temptation of rivalry was at work in her soul. Yes, yes—it is a terrible thing. But if she had possessed a little more understanding, that is, a little of the Spirit of God, she would have said: “I too will join him. Together, the two of us, let us fall in love with Jesus Christ.” For if the two of us fall in love with Jesus Christ, we will preserve and increase

our love for one another.

“Acquire through faith the pledge of the Holy Spirit, so that you may be received into the eternal dwellings.” Saint Cyril says that we must acquire the pledge of the Holy Spirit through faith. The pledge of the Holy Spirit means a promise. Does this mean that we do not have the Holy Spirit? We do. We possess the Holy Spirit, but what the Holy Spirit will accomplish in us—since everything has not yet been brought to fulfillment—is given to us as a pledge. In other words, it is a promise. That is what “pledge” means: a promise.

This is the pledge of the Holy Spirit, which is received through faith. Faith is the means; it is the path. I do not wish to dwell on the subject of faith, because there is a separate and very extensive catechesis devoted to it. I would like to dwell instead on the phrase “the pledge of the Holy Spirit.” As you know, the Church received the Holy Spirit abundantly on the day of Pentecost, and He came laden with His gifts. Some of these gifts are given directly, while others are given indirectly, in the form of a pledge. What, then, is this pledge of the Holy Spirit—the thing He promises to give us? It is the resurrection of the dead and the Kingdom of God.

Of course, in one prayer associated with receiving of the Holy Gifts, we say that we have already received the Kingdom of God. No, it is not in a prayer associated with receiving of the Holy Gifts. Yes, it is found in one such prayer, and also in a prayer at Vespers: we have already received the Kingdom of God. Woe to us if we were to say that the Kingdom of God belongs only to heaven. If the Kingdom of God does not begin here, there will be nothing for us there. We know this. The Kingdom of God begins here; the knowledge of God begins here; everything begins here. We shall find nothing there unless it has begun here, on earth. Yet the Holy Spirit has not given us everything yet. What He will give us in the fullest sense is the Kingdom of God and the resurrection of the dead. Today we say:

The Holy Spirit makes us incorruptible. How does He make us incorruptible? In potential. We receive the Body and Blood of Christ, and our flesh is made incorruptible in potential. This is what the Apostle Paul says elsewhere: our life is hidden within the life of Christ. We do not receive Christ; He receives us. We do not take Christ up; He takes us up. We do not carry Him; He carries us. He does not become a member of us; we become members of Him. Therefore, when, as the Apostle says, the life of Christ is revealed—

when the life of Christ is revealed, that is, when He comes again—then our own life, which is hidden within His life, will also be revealed. What life? The life of our entire being, body and soul, which will then be governed not by biological laws but by the Holy Spirit. This is contained in the pledge of the Holy Spirit, in the promise of the Holy Spirit. This is something great, something very great. That is what we possess through the pledge of the Holy Spirit. If a believer, a baptized person, truly believes, then, having experienced the other gifts of the Holy Spirit, he also believes in what is already held as a pledge. I said, provided he has experienced the other gifts. How could I distrust someone if, in all my previous dealings with him, he has shown himself to be honest? If, until now, I have had nine honest dealings with him,

and everything he told me he would give, he gave, and everything he promised, he fulfilled, would I have reason to doubt him on the tenth occasion? If the Holy Spirit has come and given me so many gifts, why should I doubt this tenth gift, namely the resurrection of the dead? Thus, it is not only a matter of faith; it is also a matter of experience. That is the point I want to reach. Do not forget that, as a rule, none of the Saints remained at the level of faith alone, because someone could attack faith and say, “Oh yes, faith is a lovely fairy tale. I close my eyes and convince myself that this is how things are: this is how it is, this is how it is, this is how it is.” Do you know what this kind of suggestion is called? Brainwashing. “This is how it is, this is how it is, this is how it is.” Say it a hundred times, and you believe it and accept it. Brainwashing. Is that what faith is, then? Do I close my mind and merely repeat everything the word of God says: “This is how it is, this is how it is,

this is how it is”? No, beloved, that is wrong. That is wrong. This is how an unbeliever would speak; this is how an enemy of the faith would speak. Faith is not a blind acceptance that subjects me to brainwashing. No, quite the opposite. Faith is an opening. And after this opening comes experience and knowledge. If I do not have this experience, I will not give my blood and my life or become a martyr for Christ. Without this experience, can there be faith alone? No. That is wrong. Let me give you a brief example that has just come to mind. Saint Constantine of Hydra, who came from Hydra and was martyred on Rhodes,

had sought the counsel of Saint Nicodemus of the Holy Mountain and Saint Gregory V, the Patriarch of Constantinople, concerning his martyrdom. He had become an apostate. He was led astray on Rhodes. He had gone there to work—a poor young man whose father had died—and there he was led astray and accepted the defilement of Islam. When he came to his senses, he was shaken to the core and said, “What have I done? Did I truly consent to become a Muslim?” Like Saint Gideon, who was martyred in Tyrnavos, he thought, “I shall not be able to wash away this sin except through martyrdom.” So he sought the counsel of Saint Gregory V and Saint Nicodemus of the Holy Mountain. Then, having become a monk, he returned to Rhodes and went to his former master, the same governor who was still there—the pasha, or whatever his exact title was. He said to him, “Do you recognize me?” The man replied, “Who are you?” “I am so-and-so. Do you remember me? Was I not once in your service? At that time you deceived me and made me a Muslim. Now I renounce Islam. I am a Christian.” And from that moment, beloved, his martyrdom began. He remained in prison for six or eight months, somewhere around that length of time. Every day they beat him to a pulp. What is astonishing is that he survived for so many months after so many tortures. He was a young man, not an elderly one, but still, he survived all those months.

What happened, then? When his martyrdom began, there were other prisoners in the jail with him, detained for various reasons. They were not Christians imprisoned for their faith, but ordinary prisoners; there were also Turks imprisoned for various offenses, crimes, and so forth. Do you know, beloved, what these others perceived—something that Saint Constantine himself must have perceived even more clearly? They saw the whole prison flooded with light. It was the uncreated light that we spoke about during the questions. Uncreated light filled the prison. Do you understand what this means? It meant that Saint Constantine was receiving not faith alone now, but the experience of faith. Why does God allow it to overflow in this way?

Why does God grant this experience in such an overflowing, unrestrained way, especially at the final moment? We too have experience even now. Every believer can have this experience. A young man once said to me, “If I had known that Jesus Christ wanted things to be this way or that way, I would not have fallen into that particular sin.” My child, who told you that merely knowing this would have been enough? You yourself could have acquired experience—an experience of the realities of your faith. Every believer has experience. Pay attention: every believer has experience. But I spoke of an overflowing experience, one that goes beyond the usual limits. Why does God grant it at the final moment? Because martyrdom is crushing and agonizing, and this overflowing experience is given to strengthen the martyr of Christ.

Therefore, we can no longer speak merely of faith. Faith means accepting something we do not see. Here, however, we have experience, which means that I now live the reality itself. I have entered the realm of knowledge and no longer have the same need for faith. You see, then, that faith is not brainwashing, as people outside the Church might accuse us of believing. It leads to experience. The only difference is how long someone remains for a time at the level of faith, and this depends on each person’s free disposition. A person begins in the realm of faith and gradually enters the realm of experience. Therefore, once we have experienced nine gifts of the Holy Spirit, only one remains: the resurrection of the dead and the Kingdom of God.

“Draw near to the mystical seal, that you may become readily recognizable to the Master.” A statement is made here, and the text returns to the subject several lines later. To preserve the unity of the thought, allow me to skip those lines and move farther down. Naturally, I will return afterward so that we may discuss the remaining lines as well. “Draw near to this saving and wondrous seal, before which demons tremble and which angels recognize.” I am giving you a brief and rather rough translation. Draw near to the mystical seal.

Become eugnoristoi—I will not translate that word yet; we shall analyze it—to the Master, to the Lord. Draw near to this saving seal, this wondrous seal, at whose sight the demons tremble and which the angels recognize. And what is this seal, beloved? We also spoke about this seal in our studies of the Apocalypse. The seal of God will be placed upon people, just as the seal of the Antichrist will be placed upon them with the number 666 or the name of the Antichrist. Thus, God has His seal, and the devil has his seal.

But when we speak of a seal, what exactly is this seal? In view of the technical capabilities of our time, I was even given some additional information concerning what I had told you about laser beams, together with a photograph showing that, indeed...

a person’s hand can provide an extremely precise identification by means of laser beams. The hand passes through a special machine, and one obtains an extremely precise identification. We need only say this: if the fingerprint of a single finger is unlike that of any other person among the 4.5 billion human beings who have passed over the earth, how much more could the entire palm, placed beneath laser beams, provide a truly exact and indisputable identification? Yet nothing of what will be inscribed upon this palm, upon this hand—the number 666—will be visible, because it too will be inscribed by laser beams and detected by a special machine, again using laser beams. This seal, then, is invisible, but the seal of God is also invisible. Nevertheless, both seals become visible in another way. What do you think? Does not a person who has received the seal of the devil, the devil’s chrism, show it even in his face? He does. And does not a holy person show holiness even in his face? Does not the person who possesses the Spirit of God reveal it?

Therefore, if both seals reveal people’s true character even to other human beings, how much more does the seal of God make a person eugnoristos—readily recognizable—in the eyes of God? Eu and gnorisis: easily recognized. “The Lord knows those who are His.” The Lord knows those who belong to Him. “The Lord knows those who are His.” He knows them. Why? Because they bear His seal. What, then, is this seal? Listen. It is the seal we received at Baptism. That is why these catecheses speak about it, especially this first catechesis, which is already beginning to introduce us to confession, Baptism, and the rest. It is the seal of the Father, the Son, and the Holy Spirit. That is the seal, beloved. What is the devil’s seal? The name of the Antichrist or the number 666—the number, that is, or rather the name. Correspondingly, the name of God is the seal of God. What is the name of God? Father, Son, and Holy Spirit. This is what the Son revealed to the world: Father, Son, and Holy Spirit. But can we always bear this seal worthily? Unbelief and atheism are wreaking terrible havoc, especially among our younger people, our children and schoolchildren.

Of course, this unbelief may have superficial features. Yet however superficial they may be, they are dangerous and demand our serious attention. Do you know how many of our children are capable of saying, “I do not believe in Jesus Christ either,” even while making their confession? Look, my dear child, you came to confess so that your sins might be forgiven. By whom? By Christ. Yet you say that you do not believe in Christ. This is why I said that these are foolish, superficial things, caused by this dust of atheism. It is just as when we go out into the street and a great cloud of dust rises: the dust is carried toward us and settles upon us.

This dust of atheism settles upon our young people, and certainly no less upon adults, giving people an entirely different orientation. This is a tragedy. It is serious—truly serious. I earnestly ask both you who hear the word of God and the young people who hear the word of God: take care. Under no circumstances, not even as a figure of speech, should we ever express denial or unbelief toward the Holy Triune God. Under no circumstances, because by doing so we insult the seal of God that was placed upon us at Baptism, an indelible seal. We insult it.

We must preserve this seal in every possible way, beloved. And what could be more beautiful than a genuine Christian who, with his head held high in a spiritual sense, lives according to the Gospel and openly displays this invisible yet unmistakable seal that he bears upon his forehead? I am a Christian. I was baptized in the name of the Holy Triune God. I believe in the Father, the Son, and the Holy Spirit, the one, eternal, and holy God. What could be more beautiful or greater in an age when everything is being denied? Let us therefore keep clearly visible the seal we received at Baptism.

Την ενταύθα της αμαρτίας, ετοιμότατος γενέσθω δια της πίστεως εις την ελευθέριον της υιοθεσίας αναγέννησιν και την μεν των αμαρτωλών κακίστην δουλείαν αποθέμενος, την δε του Κυρίου μακαριωτάτην δουλείαν κτησάμενος, καταξιωθήτω την των ουρανών κληρονομήσαι βασιλείαν. Εκδύσασθε τον παλαιόν άνθρωπον, τον φθειρόμενον κατά τας επιθυμίας της απάτης, δια της εξομολογήσεως, όπως ενδύσησθε τον νέον, τον ανακαινούμενον κατ' επίγνωσιν του κτίσαντος αυτόν.

Καθείς, λέγει, είναι δούλος της αμαρτίας, καθείς από εδώ, από σας, ας γίνει έτοιμος δια της πίστεως να περάσει στην ελευθερία της υιοθεσίας με την αναγέννηση που θα του δώσει ο Χριστός και να απαλλαγεί από αυτή την κακίστη δουλεία του σατανά, της αμαρτίας, και να μπει μέσα στη δουλεία τη μακαριωτάτη του Κυρίου. Ο λόγος περί δουλείας. Ποιας δουλείας; Όχι βεβαίως τώρα της δουλείας εκείνης την οποίαν έχουν οι άνθρωποι μεταξύ των, όταν

Λευκοί καθιστούν δούλους τους Μαύρους ή οι ίδιοι Λευκοί τους Λευκούς στους παλαιότερους χρόνους, αυτούς που ήσαν αιχμάλωτοι πολέμου και τους είχαν πλέον ως δούλους κλπ. Το γνωστό φαινόμενο της δουλείας. Όχι αυτό. Εδώ τώρα ομιλεί για ένα άλλο φαινόμενο της δουλείας, εκείνη που υπάρχει ανάμεσα στον Θεό και στον Διάβολο, ώστε να παρουσιάζεται εδώ ο άνθρωπος να είναι είτε δούλος του Θεού είτε δούλος του διαβόλου. Αλήθεια, δεν υπάρχει καμία τρίτη περίπτωση, να μην είναι κανείς ούτε δούλος του Θεού ούτε δούλος του διαβόλου. Μάλιστα, και το να μείνει δούλος του διαβόλου ίσως να είναι κατανοητό. Αλλά γιατί να μείνει δούλος του Θεού, αυτό μένει ακατανόητο.

Το να μην υπάρχει καμία άλλη, κανένας άλλος τρόπος να ζήσω, ένας τρίτος τρόπος. Τόσο το πράγμα έφτασε, ώστε πριν από ελάχιστα χρόνια, πριν από δύο-τρία χρόνια, κάπου εκεί, έφτασε και στη Βουλή το θέμα, και μάλιστα από κληρικά πρόσωπα, να αφαιρεθούν από το Ευχολόγιο, όπου υπήρχαν εκφράσεις όπως «μνηστεύεται», «νυμφεύεται», ξέρω εγώ, «ο δούλος του Θεού» ή «βαπτίζεται ο δούλος του Θεού». Λοιπόν, όπου είχαμε την έκφραση «ο δούλος του Θεού», αυτό έπρεπε να φύγει. Διότι τι θα πει, λέει, «ο δούλος του Θεού»; Βλέπετε ακόμα πού φτάνει ο άνθρωπος δηλαδή.

Βλέπει υπό το πρίσμα των πολιτικών ή πολιτιστικών καταστάσεων της εποχής του το κείμενο της Αγίας Γραφής και προσπαθεί να ερμηνεύσει αναλόγως. Γίνεται ο άνθρωπος ανεκδιήγητα γελοίος, γελοίος πραγματικά. Διότι, όταν βλέπουμε έναν Παύλο να λέγει «δούλος Ιησού Χριστού», όπως και οι άλλοι Απόστολοι, και ο Απόστολος Πέτρος και ο Άγιος Ιάκωβος ο Αδελφόθεος, να αποκαλούν τον εαυτόν τους δούλον του Ιησού Χριστού... Αλλά θα λέγαμε όμως πράγματι, έξω από αυτή τη γελοιότητα, ο άνθρωπος οπωσδήποτε πρέπει να είναι δούλος ή του Θεού ή του διαβόλου; Δεν υπάρχει δηλαδή η ελευθερία; Είναι μία επίφαση ελευθερίας; Τι είναι η ελευθερία, εάν απλώς αλλάξω αφεντικό; Αγαπητοί μου, καταρχάς ο διάβολος δεν είναι αφεντικό.

Παρείσακτο αφεντικό, παρείσακτο. Μπήκε στη δημιουργία και το τραγικό είναι ότι ο άνθρωπος έγινε δούλος του διαβόλου, γιατί το θέλησε ο άνθρωπος. Διότι, όταν ο άνθρωπος παρεσύρθη από τον διάβολο να παραβεί την εντολή του Θεού μες στον Παράδεισο, στην πραγματικότητα κατέστησε αφεντικό του τον διάβολο. Αυτό βέβαια με όλες τις τραγικές συνέπειες για το ανθρώπινο γένος. Για σκεφτείτε ότι ο Αδάμ και η Εύα, υπακούοντας στο θέλημα του διαβόλου, υπετάχθησαν στον διάβολο. Και ο Θεός αφήνει τα πράγματα, ώστε τελικά ο διάβολος να γίνει ο παρείσακτος αυτός, να γίνει κύριος του ανθρώπου και ο άνθρωπος να γίνει ο δούλος του διαβόλου. Δεν υπάρχει καμία γνησιότητα εδώ, τίποτε απολύτως. Παρείσακτα τα πράγματα. Τότε ο άνθρωπος πρέπει να είναι δούλος του Θεού; Βέβαια. Ποια είναι αυτή η δουλεία του ανθρώπου στον Θεό; Γιατί

αν πράγματι είναι δούλος του Θεού ο άνθρωπος, τότε μήπως δεν είναι ελεύθερος; Καταρχάς, θα ήθελα να εγκαταλείψομε τη γνώση της εννοίας «ελεύθερος» που έχουμε σήμερα. Όπως ξέρετε, σε κάθε εποχή όλες αυτές οι έννοιες παίρνουν μια διαφορετική διάσταση. Στην εποχή μας η έννοια της ελευθερίας έχει πάρει τη διάσταση της βαναυσότητος πια. Είναι τόσο χοντροκομμένη η έννοια της ελευθερίας, ώστε φτάναμε στα όρια και εδώ της γελοιότητας. Όταν, επί παραδείγματι, ο καθένας, χωρίς να λογαριάζει την παρουσία του άλλου, εάν τον ενοχλεί ή όχι, εάν ζημιώνεται ο πλαϊνός του ή όχι, κάνει εκείνο που οι δικές του οι επιθυμίες υπαγορεύουν και θέλει, αν αυτό λέγεται ελευθερία, αυτό το χοντροκομμένο πράγμα το καταλαβαίνετε και μόνοι σας. Μη μου λέτε λοιπόν σήμερα πώς οι άνθρωποι καταλαβαίνουν την ελευθερία. Την καταλαβαίνουν πολύ διαφορετικά από ό,τι είναι. Τότε όμως έφερε σε μια λεπτή έκφραση το πράγμα, σε μια λεπτή έννοια.

Πάλι είμαι δούλος του Θεού. Ο άνθρωπος, όταν δημιουργήθηκε, δεν έγινε δούλος του Θεού. Τότε αποτελεί εικόνα του Θεού και ένα βασικότατο στοιχείο της εικόνας του Θεού στον άνθρωπο είναι η ελευθερία και η λογική. Είναι πολλά, αλλά η ελευθερία και η λογική είναι θεμελιώδη. Αποτελούν στοιχεία της εικόνας του Θεού στον άνθρωπο. Αυτό δείχνει ότι δεν ήταν δυνατόν ποτέ ο άνθρωπος να ονομάζεται δούλος του Θεού. Αδύνατο. Ρίξτε μια ματιά πρόχειρη στο πρώτο βιβλίο της Γενέσεως, στο βιβλίο της Γενέσεως, στα πρώτα κεφάλαια, να δείτε εκεί που είναι η ιστορία του Αδάμ και της Εύας. Σε ποιο σημείο ομιλεί εκεί ο Θεός;

Οι άνθρωποι είναι δούλοι δικοί του; Πουθενά. Η λέξη «δούλος» δεν υπάρχει. Πουθενά. Αντιθέτως, ο Θεός έκανε τον άνθρωπο και ο άνθρωπος στέκεται ένα κτίσμα, ένα κτίσμα φέρον την εικόνα του Θεού, δηλαδή με τη λογική και την ελευθερία και τη δυνατότητα της ομοιώσεως. «Ποιήσωμεν άνθρωπον κατ' εικόνα ημετέραν και καθ' ομοίωσιν». Θα έφτανε ο άνθρωπος με αυτή την ελευθερία και τη λογική του να δουλέψει το καθ' ομοίωσιν και, δουλεύοντας το καθ' ομοίωσιν, να φτάσει στο να θεωθεί και, συνεπώς, να είναι κατά χάρη ένας Θεός.

Κάτι το οποίο δεν αναφέρεται στα άλλα κτίσματα και είναι μία άνοδος του ανθρώπου από κτίσμα, όχι δούλος, κτίσμα μόνο, από κτίσμα να ανέλθει και να γίνει Θεός κατά χάρη. Έτσι, πουθενά δεν συναντάμε, σας είπα, την έννοια της δουλείας. Εξάλλου, κι αν ο άνθρωπος δεν αμάρτανε, ήταν στο σχέδιο του Θεού, το λεγόμενο πρώτερο θέλημα του Θεού —διότι το ύστερο θέλημα του Θεού είναι να σωθεί ο άνθρωπος δια του Σταυρού—, το πρώτερο θέλημα του Θεού ήταν ο Θεός να λάβει την ανθρωπίνη φύση χωρίς να αμαρτήσουν οι πρωτόπλαστοι, να λάβει την ανθρωπίνη φύση και να γίνει η ανθρωπίνη κτίσις κοινωνός της Θείας Φύσεως, διά της ενανθρωπίσεως του

δευτέρου προσώπου της Αγίας Τριάδος. Δηλαδή, με άλλα λόγια, εάν δεν αμάρτανε ο Αδάμ και η Εύα, ο Θεός θα ενηνθρώπιζε; Η απάντηση, όπως λέει πάντα, ναι, ναι. Δεν συνιστά την ενανθρώπιση η επιθυμία του Θεού να μας λυτρώσει, αλλά η επιθυμία του Θεού να γίνουμε κοινωνοί Του. Επειδή όμως εμείς δεν το θέλαμε αυτό, το αρνηθήκαμε στον Παράδεισο και κάναμε αφεντικό μας τον διάβολο, γι' αυτό μπήκε η ανάγκη του Σταυρού, για να μας σώσει, γιατί ο Θεός δεν ήθελε —που δεν είναι λόγος— να χαθούμε. Μπήκε λοιπόν κατ' ανάγκην ο Σταυρός. Δηλαδή είναι το ύστερο θέλημα του Θεού. Το πρώτερο είναι αυτό που σας είπα: θα ενηνθρώπιζε ο Θεός και αν ακόμη δεν αμαρτάναμε και θα ανεβαίναμε, δια της θεώσεως, μέσα στην αγκαλιά, στη μακαριότητα του Θεού. Θέλετε να δείτε αυτό που είπα, «στην αγκαλιά»; Ο Χριστός, δηλαδή ο Υιός του Θεού που ενηνθρώπισε, πήρε τη δική μας τη φύση, κάθεται εις τα δεξιά του Θεού Πατρός. Όχι ως Λόγος, γιατί ως Λόγος είναι πανταχού παρών και μία ουσία με τον Πατέρα, αλλά ως άνθρωπος είναι στα δεξιά του Θεού Πατρός. Τι δείχνει αυτό; Ότι είναι μέσα στην αγκαλιά της Αγίας Τριάδος. Τι είναι; Η ανθρωπίνη φύση. Εκεί που είναι ο Ιησούς Χριστός θα είναι ο άνθρωπος. Και επειδή δεν το πέτυχε ο άνθρωπος αυτό, αυτό δια της εικόνος, να δουλέψει το καθ' ομοίωσιν,

να βρεθεί μέσα στη ζωή της Αγίας Τριάδος, ο Θεός τον βοηθά τώρα, δια του Σταυρού, να φτάσει στο ίδιο πάλι σημείο, εκείνο που ήταν και στο πρώτο θέλημα του Θεού, στο ίδιο σημείο: να βρεθεί στα δεξιά του Θεού Πατρός, δηλαδή στην αγκαλιά της Αγίας Τριάδος. Είναι ασύλληπτο. Πέστε μου λοιπόν, σας ρωτώ, πέστε μου: έχουμε καμία εδώ πέρα δουλεία; Έχουμε κανένα φαινόμενο δουλείας; Πουθενά δεν φαίνεται η δουλεία. Διακρίνετε τίποτα εσείς; Μήπως δεν διακρίνω εγώ; Δεν βλέπω εγώ πουθενά καμία έννοια δουλείας. Αλλά στην Καινή Διαθήκη τώρα πια

ο Χριστός: «Δεν σας είπα δούλους, αλλά φίλους». Είναι ένα πολύ ωραίο σημείο αυτό. «Ουκέτι υμάς είρηκα δούλους, αλλά φίλους». «Εσείς φίλοι μου είστε, εσείς είσαστε φίλοι μου». Ώστε λοιπόν δεν μας είπε δούλους, αλλά μας είπε φίλους. Όταν αναστήθηκε ο Χριστός, λέγει στη Μαρία τη Μαγδαληνή: «Πήγαινε, πες στους αδελφούς μου ότι ακόμη δεν αναβέβηκα εις τον Πατέρα μου». Α, λοιπόν: δούλος, φίλος, αδελφός. Κοιτάξτε μια κλιμάκωση.

Δούλος, φίλος, αδελφός. Την έννοια της δουλείας την έφτιαξε η ελευθερία του ανθρώπου, που υπετάχθη στον διάβολο. Διώχνοντας τον διάβολο, ο Υιός του Θεού καθιστά τους ανθρώπους φίλους προ του Σταυρού Του. Με τον Σταυρό Του επιτυγχάνει την υιοθεσία από τον Θεό Πατέρα και τους λέει πια αδελφούς. Και θα γράψει μετά ο Απόστολος Παύλος, μετά την Ανάστασή Του, θα γράψει ο Απόστολος Παύλος: «κληρονόμοι Θεού, συγκληρονόμοι Χριστού». Βλέπετε πουθενά εσείς την έννοια της δουλείας; Πουθενά δεν υπάρχει. Να σας πω και κάτι άλλο που είπε ο Κύριος. Ο δούλος, λέγει,

τι κάνει το αφεντικό του μέσα στο σπίτι δεν το ξέρει. Τα σχέδια, λέει, του αφεντικού δεν κατατίθενται εις τους δούλους, αλλά ο υιός ξέρει τι σκέφτεται ο πατέρας του. Εγώ λοιπόν σας λέω τι ακριβώς θα κάνω, γιατί δεν είσαστε δούλοι, αλλά είσαστε υιοί. Ακόμη κάτι άλλο: ο δούλος ποτέ δεν μένει, εις τον αιώνα, λέει, δεν μένει εις το σπίτι. Δηλαδή είναι δούλος, μπορεί σήμερα να είναι και αύριο να φύγει. Ο Υιός μένει εις τον αιώνα εις το σπίτι. Και συνεπώς δεν είσαστε δούλοι, είσαστε υιοί και μένετε εις το σπίτι. Ποιο σπίτι; «Εν τη οικία του Πατρός μου μοναί πολλαί εισί».

Σπίτι του Πατέρα μου. Εδώ ξέρετε τι ονομάζεται οικία; «Εις την οικία του Πατρός μου». Η οικία είναι η Βασιλεία του Θεού. Ονομάζεται η Βασιλεία του Θεού οικία. «Εις την οικία του Πατρός μου υπάρχουν πολλές κατοικίες, πολλά δωμάτια». Δηλαδή είμεθα εις το σπίτι του Πατέρα. Πού είναι η δουλεία; Δεν υπάρχει. Πουθενά. Ώστε δεν είμεθα, όταν λέμε «δούλοι του Θεού», ότι είμεθα δούλοι του Θεού. Είμεθα υιοί, είμεθα ελεύθεροι. Τότε όμως γιατί λένε οι Απόστολοι «Παύλος, δούλος Ιησού Χριστού»; Γιατί εδώ λέγει ο Άγιος Κύριλλος ότι είσαι πλέον στη μακαριωτάτη, λέγει, δουλείαν του Θεού;

Γιατί στην πράξη της Εκκλησίας έχουμε την έκφραση «Βαπτίζεται ο δούλος του Θεού» και ούτω καθεξής; Λοιπόν, αγαπητοί, προσέξτε το αυτό. Καταρχάς, αποτελεί ένα στοιχείο, ένα σχήμα ταπεινώσεως του ιδίου του ανθρώπου. Από τη στιγμή δηλαδή που θα καταλάβει τη δωρεά του Θεού, όχι ότι αρνείται την υιοθεσία, δεν την αρνείται. Αποτελεί μάλιστα κεντρικό σημείο της πνευματικότητός του. Λέμε «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς», δεν λέμε «Κύριε», διότι το «Κύριε» εκφράζει δουλεία. Ο Κύριος έχει δούλους, ο Πατέρας έχει γιους. Ο Χριστός λοιπόν μας δίδαξε, δεν μας είπε να λέμε «Κύριε ο εν τοις ουρανοίς», αλλά «Πάτερ ο εν τοις ουρανοίς».

Όμως, αισθανόμενοι τον εαυτόν μας κατώτερον της μεγάλης δωρεάς που μας έκανε ο Θεός, αποκαλούμεν εαυτούς δούλους. Θέλετε να σας το αποδείξω; Ακούσατε. Στην παραβολή του Ασώτου Υιού ο νεότερος ήταν παιδί του πατέρα. «Πάτερ, δός μοι το επιβάλλον μέρος της ουσίας». Α, λοιπόν, έλα εδώ, νεαρέ. Πώς είπες, πώς είπες, πώς είπες; «Πάτερ». Α, πάτερ. Ώστε, λοιπόν, τι αναγνωρίζεις; Ότι είναι πατέρας σου αυτός από τον οποίο ζητάς την περιουσία. Πολύ ωραία. Όταν μετενόησε, αφού κατασπατάλησε την περιουσία του πατέρα του, είπε: «Θα πω στον πατέρα μου: Δεν είμαι άξιος να κληθώ παιδί σου, αλλά να με λάβεις ως των μισθίων σου, από τους υπηρέτες σου, από τους δούλους σου». Ποιος κατεβάζει τώρα τον εαυτόν του; Ο ίδιος. Τον κατέβασε ο πατέρας; Όχι. Ο ίδιος κατεβάζει, εν τη συναισθήσει της κατασπαταλήσεως της πατρικής περιουσίας. Και, όπως ξέρετε, η πατρική περιουσία, αγαπητοί μου, είναι το κατ' εικόνα. Αυτή η πατρική περιουσία είναι το κατ' εικόνα. Όταν εγώ σπαταλώ τη λογική μου να εφευρίσκω κακά, όταν εγώ σπαταλώ την ελευθερία μου σε πράγματα διαβολικά, όταν σπαταλώ τη δημιουργικότητα που μου έδωσε ο Θεός μέσα... Ξέρετε, ο άνθρωπος είναι συνδημιουργός. Ξέρετε σε τι; Στο θέμα της γεννήσεως παιδιών. Αυτό κυρίως είναι.

Κάνω καπρίτσια γύρω από το θέμα της τεκνογονίας, τα γνωστά. Ή σκοτώνω εκείνα τα οποία γεννώ. Ή γεννώ, γιατί στην πραγματικότητα ο άνδρας εγέννησε όταν η γυναίκα του συλλαμβάνει. Τότε εγέννησε, τελείωσε. Και μετά πας και το σκοτώνεις αυτό. Δηλαδή, ο Θεός σε κάνει δημιουργόν και εσύ πας και στραπατσαρίζεις εκείνο για το οποίο σε κάνει ο Θεός να είσαι συνδημιουργός Του. Τότε δεν κατασπαταλάς την περιουσία, την πατρική, στα καπρίτσια σου, στον εγωισμό σου, σε αυτό που θέλεις εσύ; Ο άνθρωπος, όταν συνέλθει και πει «Πού εσπατάλησα την πατρική μου περιουσία; Αυτό το κατ' εικόνα πού το χρησιμοποίησα;», συνέρχεται, συγκλονίζεται και γυρίζει στον Θεό και λέγει: «Δεν είμαι παιδί σου. Εσύ με αποκαλείς παιδί σου, το

θέλω, αλλά εγώ, επίτρεψέ μου, Πατέρα μου, να αποκαλώ τον εαυτό μου ότι είμαι δούλος». Γι' αυτό αυτή η δουλεία που λέει ο Άγιος Κύριλλος είναι μακαριωτάτη. Αλλά έχουμε όμως και την άλλη όψη. Παρότι ο Θεός μάς αποκαλεί υιούς, μην ξεχνάμε όμως ότι περάσαμε από τη δουλεία του διαβόλου, από την οποία μας εξηγόρασε δια του Σταυρού Του ο Χριστός. Έδωσε λύτρα το αίμα Του. Γι' αυτό λέμε λύτρωση, λέμε τον Χριστό λυτρωτή. Τι θα πει λύτρωση και λυτρωτής; Επλήρωσε λύτρα ο Ιησούς Χριστός επί του Σταυρού, δια να μας εξαγοράσει.

Εξηγόρασε δια του αίματός Του. Λέει και το τροπάριο: «Εξηγόρασας ημάς εκ της κατάρας του νόμου, τω Σταυρώ προσηλωθείς και τη λόγχη κεντηθείς, την αθανασίαν επήγασας», και τα παρακάτω. Λοιπόν, τι βλέπουμε; Ότι πράγματι θα είχε όλο το δικαίωμα να μας πει ο Θεός δούλους. Ένα άλλο χωρίο που θυμήθηκα τώρα —είναι πάρα πολλά βέβαια—, στο έκτο κεφάλαιο Α΄ Κορινθίους, λέγει: «Δοξάσατε ουν τον Θεόν εν τω σώματι υμών». Όχι, λίγο πιο μπροστά, ένα σημείο πιο πάνω είναι: «Ηγοράσθητε γαρ τιμής», διότι έχετε αγοραστεί κατόπιν τιμής, και είναι η σταυρική θυσία του Χριστού. Δηλαδή, αγαπητοί μου,

δούλοι Θεού να είμαστε. Πού το υποτιμητικόν; Αν υποτεθεί ότι θα έπρεπε να είσαι δούλος σε ένα πάρα πολύ πλούσιο παλάτι, μυθικό, θα θεωρούσες τον εαυτό σου ευτυχή θνητό έναντι των άλλων, που δίνεις την υπηρεσία εκείνη. Ας ήμουνα εγώ στη Βασιλεία του Θεού και ας ήμουνα εκατό φορές δούλος. Να ήμουν όμως στη Βασιλεία του Θεού. Έχουμε φτάσει λοιπόν σε έναν παροξυσμό, θα έλεγα σε μια υστερία, γύρω από το θέμα της ελευθερίας. «Μη μου εγγίζεις την ελευθερία». Έχουμε πάθει, ξαναλέγω, υστερία ελευθερίας. Και όταν θα ακούσουμε θέμα δουλείας, ότι είμεθα δούλοι του Θεού,

μας πιάνει αυτό το υστερικό μένος και τρομάζουμε ότι τάχα ο Θεός μάς κόβει την ελευθερία. Βρε ταλαίπωροι, φτωχοί άνθρωποι, ποιος σου έδωκε την ελευθερία; Ο Θεός δεν σου την έδωκε; Και τώρα φοβάσαι ότι ο Θεός θα σου την πάρει; Εγώ θα έλεγα, και το έχω πει πολλές φορές, από νέος άνθρωπος το έχω πει, από νέο παιδί το έχω πει αυτό: «Θεέ μου, με έκανες ελεύθερο και να αμαρτάνω, αν θέλω». Λοιπόν, μάλιστα επί λέξει έτσι, στην προσευχή μου: «Με έκανες ελεύθερο και να αμαρτάνω, εάν θέλω. Λοιπόν, Σου δίνω την ελευθερία μου πίσω και εμπόδισέ με να μην αμαρτάνω». Εγώ αυτό λέγω. Το «ελευθέρωσέ με» δεν μου δίνει ελευθερία. Λοιπόν, εμπόδισέ με. Δηλαδή θα πει «εμπόδισέ με». «Εμπόδισέ με» θα πει κόβε με στη μέση, να μην μπορώ να ενεργώ όπως θέλω εγώ, γιατί εγώ Σου το λέγω.

Εμπόδισέ με να μην αμαρτώ. Χίλιες φορές να είμαστε δούλοι του Θεού, αγαπητοί μου, χίλιες φορές. Αλλά αρκετά εμακρύναμε το θέμα. Είναι όμως ενδιαφέρον, γιατί πρέπει να βγαίνουμε από αυτές τις έννοιες, τις υστερικές και τις σχιζοφρενικές, όπως φτάσαμε να τα παίρνουμε και να τα εκλαμβάνουμε όλα αυτά σήμερα. Λέμε της ελευθερίας και πολλά άλλα πράγματα. Γι' αυτό ήταν ίσως μια απάντηση σε εκείνα τα οποία λέγονται σήμερα.

«Εκδύσασθε τον παλαιόν άνθρωπον, τον φθειρόμενον κατά τας επιθυμίας της απάτης, δια της εξομολογήσεως, όπως ενδύσησθε τον νέον, τον ανακαινούμενον κατ' επίγνωσιν του κτίσαντος αυτόν». Βλέπετε, έρχεται στο θέμα της εξομολογήσεως, που είναι τόσο σπουδαίο θέμα, το θέμα της εξομολογήσεως. Στον Άσωτο Υιό βρίσκουμε αυτό το στοιχείο της εξομολογήσεως. Δεν γνώριζε ο πατέρας τι έκανε ο γιος του; Δεν γνωρίζει ο Θεός τι κάνουμε, αγαπητοί μου; Ίσως να υπάρχει αντίληψη ότι, καλά δηλαδή, γιατί θέλει από εμένα την εξομολόγηση ο Θεός; Δεν ξέρει τι κάνω εγώ; Πρέπει να εξομολογηθώ; Η εξομολόγηση είναι ό,τι λέει η λέξη: ομολογώ, βγάζω από μέσα μου, όχι γιατί ο Θεός δεν ξέρει τι έχω κάνει, αλλά γιατί εγώ με την ελευθερία μου ομολογώ τα κρυπτά της καρδίας μου.

Η λέξη λοιπόν «εξομολογούμαι» θα πει ομολογώ τα κρυπτά της καρδίας μου. Από το «εκ», βγάζω από μέσα. Τα κρυπτά της καρδίας μου τα ομολογώ. Αυτή η ομολογία, το καταλαβαίνετε όλοι σας, είναι θέμα ελευθερίας. Και ακριβώς εδώ, με τη χρήση της ελευθερίας που μας δίνει ο Θεός, ομολογούμε τον διεφθαρμένον εαυτόν μας. Είναι αναγκαιότατο. Είναι αναγκαιότατο. Δεν μπορούμε δηλαδή να αποκτήσουμε πνευματική ζωή, εάν δεν έχουμε εξομολόγηση. Γι' αυτό, όταν πηγαίνουμε στην εξομολόγηση, επιτρέψατέ μου να σας πω ότι δεν πρέπει να αρχίσουμε να λέμε τα κατορθώματά μας ή να δικαιολογούμεθα. Τότε παύει να είναι η εξομολόγηση αυτό που λέει η ονομασία της. Ομολογώ τις αμαρτίες μου, χωρίς να καυχώμαι και χωρίς να δικαιολογούμαι.

Καυχόμαστε, μάλιστα, για τις αμαρτίες μας κάποτε και μέσα σε αυτήν την εξομολόγηση. Ούτε θα καυχώμαι ούτε θα δικαιολογούμαι. Συχνότατα δικαιολογούμεθα. Όχι. Είμαι αυτός και ομολογώ. Αναφέρει, μάλιστα, ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος, αν θυμάμαι καλά, μια περίπτωση κάποιου, ο οποίος πήγε να γίνει μοναχός και έκανε δημοσίως την εξομολόγησή του μέσα εις το ναό, ενώπιον όλων των μοναχών. Ήτο, λέγει, φοβερό να ακούει κανείς εκείνα τα οποία ομολογούσε. Τι πορνείες, τι μοιχείες, τι βδελυρά πράγματα έκανε ο άνθρωπος αυτός. Και τα ομολογούσε όλα ενώπιον πάντων, μες στην εκκλησία, λέγοντας ότι τον καιρό που τα διέπραττα

ντρεπόμουν. Τώρα που θα τα ομολογήσω, γιατί να ντρέπομαι; Θα τα πω όλα, όχι από ξετσιπωσιά, αλλά από αληθινή ομολογία. Εξάλλου, η πράξις της Αρχαίας Εκκλησίας ήτο αυτή: δημοσία εξομολόγησις. Αλλά, βλέπετε, έκανε μια παραχώρηση η Εκκλησία, διότι υπήρχε το εμπόδιο της ντροπής, και είπε: άντε, ας είναι μυστική η εξομολόγηση. Μια παραχώρηση συνιστά. Προσέξτε, μια συγκατάβαση. Σήμερα, και με τη συγκατάβαση αυτή, που πια δεν ακούει κανένας και ακόμη το κατέστησε και απόρρητον την εξομολόγηση, παρά ταύτα οι άνθρωποι δεν πηγαίνουν να εξομολογηθούν.

Συνεχίζει ο Άγιος Κύριλλος,

λέγοντας: να εκδυθούμε τον παλαιόν άνθρωπον, τον φθειρόμενον κατά τις επιθυμίες της απάτης, με την εξομολόγηση, για να ντυθούμε τον καινούριον άνθρωπον, τον ανακαινούμενον κατ' επίγνωσιν του κτίσαντος αυτόν. Λοιπόν, να αρνηθούμε. Εδώ υπάρχει ένα λάθος το οποίο είναι περίπου καθολικό. Δηλαδή, το κάνουμε σχεδόν όλοι μας. Όταν πηγαίνουμε να ομολογήσουμε τις αμαρτίες μας, έχουμε την αίσθηση του καθαρισμού της ψυχής μας. Πολύ ωραία. Καθαρίστηκε η ψυχή μας. Τώρα, σε αυτόν τον καθαρό χώρο, τι πρέπει να κάνουμε; Το να αφήνουμε μόνο καθαρό.

Άλλο. Δηλαδή, δεν προσθέτουμε κάτι άλλο. Λέει: θα εκδυθεί τον παλιόν άνθρωπο, θα ενδυθεί τον καινούριο όμως, τον ανακαινούμενον, αυτός ο οποίος ανακαινίζεται διαρκώς. Εμείς βγάζουμε τον παλιόν και μένουμε. Δεν φοράμε τον καινούριο. Μένουμε έτσι, απλώς καθαροί. Τίποτε άλλο. Ξέρετε πώς το είπε αυτό ο Χριστός; Το δαιμόνιο, όταν φύγει από τον άνθρωπο, γυρίζει δι' ανύδρων τόπων. Κάποτε βαδίζει στους ανύδρους τόπους και λέγει: «Να γυρίσω στο παλιό μου το σπίτι, τον παλιόν άνθρωπον». Παίρνει μαζί του κι άλλα επτά δαιμόνια και βλέπει το παλαιό του σπίτι, λέει, καθαρό και σκουπισμένο. Α, πολύ ωραία!

Γυρίζει και εγκαθίσταται στον παλιό του άνθρωπο, στο παλιό του σπίτι, κουβαλώντας κι άλλα επτά δαιμόνια, που σημαίνει πλήθος δαιμόνων. Και λέγει ο Κύριος: τώρα έτσι συμβαίνει στον άνθρωπο ο οποίος καθαρίστηκε, αλλά δεν ενήργησε τίποτα να προσθέσει μέσα στη ζωή του, και φτάνει τα έσχατα να γίνουν χειρότερα από τα πρώτα. Δηλαδή, με άλλα λόγια, αγαπητοί μου, δεν είναι αρκετό να εξομολογηθώ και να καθαριστώ. Πρέπει να ενδυθώ τον ανακαινούμενον άνθρωπον. Πιστέψτε με, λοιπόν, κατά γελοίον τρόπον φτάνουμε να μένουμε ικανοποιημένοι ότι εξομολογηθήκαμε και έφυγε το βάρος από την ψυχή μας. Αρκετό. Αλλά δεν είμεθα οι ανακαινούμενοι.

Ήθελα να σας τονίσω, και είναι πολύ σημαντικό αυτό, να είμεθα οι ανακαινούμενοι. Δεν λέει οι ανακαινισμένοι, λέει οι ανακαινούμενοι, εις χρόνον ενεστώτα, για να δείξει ότι η ανακαίνιση είναι διαρκής, είναι συνεχής. Γι' αυτόν, λοιπόν, το λόγο πρέπει να το προσέξουμε αυτό, ώστε να ενδυθούμε τον καινούριον άνθρωπον, ο οποίος θα μας οδηγήσει στην επίγνωση του κτίσαντος, του Θεού, του Χριστού που μας έκτισε. Κατ' επίγνωσιν του κτίσαντος αυτόν. Είναι από Κολοσσαείς 3,10, μια αντιπαραβολή. Δηλαδή, πρέπει να φτάσουμε να γνωρίζουμε τον Ιησού Χριστό.

Βέβαια, μετά την εξομολόγηση, και θα πει κανείς: «Να, κοινωνήσαμε». Αν σας πω ότι δεν ξέρουμε τι κοινωνούμε; Κάποιος, ειλικρινά δεν ξέρω ποιος είναι, γιατί μου ειπώθηκε αυτό, αλλά δεν πρέπει να είναι παρών. Σας είπα, μου ειπώθηκε εμένα όχι από τον ίδιο, από κάποιον άλλον. Διαβάζαμε πάνω στη λειτουργία, διαβάζαμε την ακολουθία της Θείας Μεταλήψεως μετά τη Θεία Μετάληψη, εκεί που λέει: «Θεουργόν αίμα φρίξον, άνθρωπε, βλέπων· άνθραξ γαρ εστι τοις αναξίοις φλέγων» και το καθεξής. Εκείνη την ώρα, σε αυτόν τον άνθρωπο έγινε μια αποκάλυψη στα μάτια του, ένα άνοιγμα των ματιών του, και πρόσεξε αυτούς τους στίχους και είπε:

«Τι λέει εδώ; Τι κοινώνησα εγώ;» Αυτό μου ειπώθηκε. Σας είπα, δεν είμαι πρώτο χέρι. Έτσι σημαίνει κατάλαβε τι κάνει, τι κοινωνεί. Πιστέψτε με, αυτό συμβαίνει σε λίγους ανθρώπους. Αυτό σημαίνει το «κατ' επίγνωσιν του κτίσαντος αυτόν», να αρχίσω να αποκτώ την επίγνωση του Υιού του Θεού, του Θεού. Εξάλλου, το λέγει ο Απόστολος Παύλος ή Πέτρος, δεν θυμούμαι: έως ότου φτάσουμε όλοι εις την επίγνωση, όχι γνώσιν, επίγνωση, που σημαίνει κάτι βαθύ και βαθύ, εις την επίγνωση του Υιού του Θεού. Εκεί πρέπει να φτάσουμε. Δεν είναι, λοιπόν, αρκετό να πούμε εξομολογηθήκαμε. Λυπούμαι τους ανθρώπους οι οποίοι μένουν μόνο με το να πούνε «εξομολογήθηκα». Γι' αυτό έχουν σαν αποτέλεσμα

να ξαναγυρίσουν στην παλιά τους ζωή, την προ της εξομολογήσεως, και να χειροτερεύουν, μάλιστα. Έτσι εξομολογούνται μία, δύο, πέντε, δέκα φορές μόνο, δεν βρίσκουν νόημα πλέον στην πνευματική ζωή, σαν να επήλθε το τέλος. Ενώ ακόμη δεν αρχίσαμε, επήλθε το τέλος. Ε, βέβαια, έγινε το τέλος. Έληξε η καμπάνα λήξεώς μας.

Ε, Έγινε η λήξις και λένε: «Αυτά ήταν; Όλη η πνευματική ζωή;» Δεν τους γεμίζει τίποτα και γυρίζουν στην προτέρα τους ζωή. Πέστε μου, είναι αληθινό αυτό; Από μία παρατήρηση που έχω κάνει, βλέποντας τους ανθρώπους πώς κινούνται και όπως ακριβώς εδώ ο λόγος του Θεού μάς καθοδηγεί. Γι' αυτό παρακαλώ πάρα πολύ. Πρέπει να αρχίσουμε να γνωρίζουμε και να γνωρίζουμε,

ανακαινούμενοι και ανακαινούμενοι εν Ιησού Χριστώ. Και τότε θα ερωτευτούμε μαζί Του. Κάποια γυναίκα είπε στον σύζυγό της: «Μα εσύ ερωτεύτηκες τον Χριστό. Τώρα δεν έχω καμία θέση απέναντί σου». Όσο και αν είναι αστείο αυτό, θα απαντούσε κανένας, δεν είναι αστείο, είναι σοβαρό. Γιατί σαν να έκανε τον Χριστό αντίζηλο. Δεύτερον, ότι δηλαδή: «Για στάσου, εγώ αγαπώ τον άνδρα μου, τον αγαπάς και εσύ; Πώς γίνεται; Τώρα αυτός αγαπάει εσένα πιο πολύ από μένα; Τι γίνεται;» Μες στην ψυχή της δούλεψε ο πειρασμός της αντιζηλίας. Ναι, ναι, ναι, ναι, είναι φοβερό. Αν είχε όμως λίγο πιο πολύ μυαλό, δηλαδή είχε λίγο πνεύμα Θεού, θα έλεγε τούτο: «Και εγώ μαζί του, και οι δυο μαζί δηλαδή, να ερωτευθούμε τον Ιησού Χριστό». Διότι, ερωτευόμενοι εμείς οι δυο τον Ιησού Χριστό, θα διατηρήσουμε και θα αυξήσουμε

την μεταξύ μας αγάπη.

Αρραβώνα του Πνεύματος του Αγίου κτήσασθε δια της πίστεως, όπως δυνηθείτε δεχθήναι εις τας αιωνίους σκηνάς. Τον αρραβώνα, λέγει, του Αγίου Πνεύματος να αποκτήσετε δια της πίστεως. Ο αρραβών του Αγίου Πνεύματος, αρραβών θα πει υπόσχεσις. Δεν έχουμε το Άγιο Πνεύμα δηλαδή; Έχουμε. Αλλά το μεν Άγιο Πνεύμα έχουμε, αλλά εκείνα τα οποία το Άγιο Πνεύμα θα επιτελέσει σε εμάς, διότι ακόμα όλα δεν έχουν επιτελεστεί, αποτελούν αρραβώνα. Δηλαδή υπόσχεση. Αυτό θα πει αρραβών. Υπόσχεση.

Είναι αυτός ο αρραβών του Αγίου Πνεύματος που αποκτάται διά της πίστεως. Η πίστις είναι ο τρόπος, είναι η οδός. Δεν θα ήθελα να μείνω στο θέμα της πίστεως, γιατί υπάρχει ειδική κατήχηση με το θέμα της πίστεως, πλουσιοτάτη. Θα ήθελα να μείνω στο σημείο «αρραβών του Αγίου Πνεύματος». Όπως ξέρετε, το Πνεύμα το Άγιον πλουσίως εδέχθη η Εκκλησία κατά την ημέρα της Πεντηκοστής και ήρθε φορτωμένο με τα δώρα του. Τα δώρα του αυτά άλλα μεν είναι άμεσα, άλλα δε είναι έμμεσα, με την έννοια του αρραβώνα. Δηλαδή, ποιος είναι αυτός ο αρραβών του Αγίου Πνεύματος που μας υπόσχεται ότι θα μας δώσει; Είναι η Ανάσταση των νεκρών και η Βασιλεία του Θεού.

Βεβαίως, ήδη λέμε σε μία ευχή της Θείας Μεταλήψεως: ήδη έχουμε δεχθεί την Βασιλεία του Θεού. Όχι, δεν είναι σε ευχή της Θείας Μεταλήψεως. Ναι, και σε μία ευχή, και σε μία ευχή του Εσπερινού, ότι έχουμε δεχθεί ήδη την Βασιλεία του Θεού. Αλλοίμονο εάν λέγαμε ότι θα είναι η Βασιλεία του Θεού κάτι που ανήκει μόνο στον ουρανό. Αν δεν ξεκινήσει από εδώ η Βασιλεία του Θεού, εκεί δεν έχει τίποτα. Το ξέρουμε δηλαδή αυτό το πράγμα. Η Βασιλεία του Θεού από εδώ ξεκινάει, η γνώση του Θεού από εδώ ξεκινάει, όλα από εδώ ξεκινούν. Εκεί δεν θα βρούμε τίποτα εάν δεν ξεκινήσουν από εδώ, από τη γη. Αλλά όλα δεν μας τα έχει δώσει το Πνεύμα το Άγιο. Εκείνα που θα μας δώσει είναι, κατά κυριολεξίαν, η Βασιλεία του Θεού και η Ανάσταση των Νεκρών. Σήμερα λέμε:

το Πνεύμα το Άγιον μάς αφθαρτίζει. Πώς μας αφθαρτίζει; Δυνάμει. Παίρνουμε το σώμα και το αίμα του Χριστού και αφθαρτίζεται η σάρκα μας, αφθαρτίζεται δυνάμει. Αυτό που λέγει αλλού ο Απόστολος Παύλος: η ζωή μας είναι κρυμμένη μέσα στη ζωή του Χριστού. Δεν παίρνουμε το Χριστό, εκείνος μας παίρνει εμάς. Δεν αναλαμβάνουμε εμείς το Χριστό, εκείνος μας αναλαμβάνει. Δεν τον κουβαλάμε, εκείνος μας κουβαλάει. Δεν γίνεται μέλος μας, γινόμαστε εμείς μέλος του. Και, συνεπώς, όταν, λέγει, η ζωή του Χριστού φανερωθεί,

όταν η ζωή του Χριστού φανερωθεί, δηλαδή όταν θα ξανάρθει, τότε και η ζωή η δική μας, που είναι κρυμμένη μέσα στη δική του τη ζωή, θα φανερωθεί. Ποια ζωή; Η ζωή ολοκλήρου της υπάρξεώς μας, του σώματος και της ψυχής, που θα διεπόμεθα πλέον όχι από βιολογικούς νόμους, αλλά από το Άγιο Πνεύμα. Αυτό είναι κατατεθειμένο στον αρραβώνα του Αγίου Πνεύματος, στην υπόσχεση του Αγίου Πνεύματος. Είναι μεγάλο πράγμα αυτό, πολύ μεγάλο. Γι' αυτόν τον λόγο έχουμε από τον αρραβώνα του Αγίου Πνεύματος. Εάν ο πιστός, ο άνθρωπος, ο βαπτισμένος, πιστεύσει, τότε, δοκιμάζοντας τα άλλα δώρα του Αγίου Πνεύματος, πιστεύει και σε εκείνο το οποίο ήδη είναι ως αρραβών. Είπα, εφόσον δοκιμάσει τα άλλα. Πώς μπορώ να έχω μία αναξιοπιστία από έναν άνθρωπο, εάν στις προηγούμενες συναλλαγές μου ο άλλος υπήρξε έντιμος άνθρωπος; Αν, λοιπόν, μέχρι τώρα εννιά φορές είχα έντιμη συναλλαγή,

ό,τι μου είπε μου το έδωσε, ό,τι υποσχέθηκε το πραγματοποίησε, θα είχα να αμφιβάλλω δια την δεκάτην περίπτωση; Εάν το Πνεύμα το Άγιον ήλθε και μου έδωσε τόσα δώρα, γιατί θα αμφιβάλλω δια την δεκάτην περίπτωση αυτή, δηλαδή την Ανάσταση των νεκρών; Οπότε δεν είναι θέμα πίστεως μόνο, είναι και θέμα εμπειρίας. Εκεί θέλω να φτάσω, διότι μην ξεχνάτε: όλοι οι Άγιοι, κατά κανόνα, δεν έμειναν ποτέ στο θέμα της πίστης, διότι μπορεί κάποιος να την προσβάλει την πίστη, να πει: «Α, ωραία, ωραίο παραμύθι η πίστις. Κλείνω τα μάτια μου, αυθυποβάλλομαι ότι έτσι είναι, έτσι είναι, έτσι είναι». Ξέρετε τι θα πει αυτή η υποβολή; Πλύση εγκεφάλου. Έτσι είναι, έτσι είναι, έτσι είναι, έτσι είναι. Πες το εκατό φορές αυτό, το πιστέψατε, το δεχθήκατε. Πλύση εγκεφάλου. Ωραία, λοιπόν, αυτό είναι η πίστις; Κλείνοντας το μυαλό μου και όλα κυριολεκτικά τα οποία λέει ο Λόγος του Θεού; Έτσι είναι, έτσι είναι,

έτσι είναι; Λάθος, αγαπητοί, λάθος, αγαπητοί. Έτσι θα μιλούσε ένας άπιστος άνθρωπος, ένας εχθρός της πίστης έτσι θα μιλούσε. Η πίστη δεν είναι μια αποδοχή με κλειστά μάτια που μου δημιουργεί μια πλύση εγκεφάλου. Όχι, κάθε άλλο. Η πίστη είναι ένα άνοιγμα. Και μετά το άνοιγμα έχω την εμπειρία, την γνώση. Αν δεν έχω την εμπειρία, δεν δίδω το αίμα μου και τη ζωή μου και να μαρτυρήσω υπέρ του Χριστού. Αν δεν υπάρχει αυτή η εμπειρία, σκέτη πίστις; Λάθος. Λάθος. Θα σας πω ένα μικρό παράδειγμα που μου ήρθε στο νου τώρα. Ο Άγιος Κωνσταντίνος ο Υδραίος, ο οποίος από την Ύδρα κατήγετο, στην Ρόδο εμαρτύρησε,

είχε συμβουλευτεί τον Άγιο Νικόδημο τον Αγιορείτη για το θέμα του μαρτυρίου του και τον Άγιο Γρηγόριο τον Πέμπτον, τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, για να μαρτυρήσει. Διότι ήταν εξωμότης. Παρεσύρθη στην Ρόδον. Πήγε να δουλέψει, φτωχό παιδί, ορφανός από πατέρα, και πήγε να δουλέψει. Και εκεί παρεσύρθη και εδέχθηκε το μωαμεθανικόν μίασμα. Και τόσο πολύ συνεκλονίσθη όταν συνήλθε και είπε: «Τι έκανα; Εδέχθηκα να γίνω Μωαμεθανός εγώ;» Και σκέφτηκε, όπως ο Άγιος Γεδεών που εμαρτύρησε στον Τύρναβο, περίπτωση, δεν θα μπορέσω να ξεπλύνω το αμάρτημα με αυτό παρά μόνο με το μαρτύριο. Και συνεβουλεύθηκε τον Άγιο Γρηγόριο τον Πέμπτον, συνεβουλεύθηκε τον Άγιο Νικόδημο τον Αγιορείτη και έρχεται ως μοναχός πλέον στη Ρόδο και λέγει στον παλαιό διοικητή του, ο οποίος ήταν ο ίδιος εκεί, ο πασάς, τι ήταν αυτός εκεί πέρα, πασάς, και του λέει: «Με γνωρίζεις;» Και του λέει: «Ποιος είσαι;» «Είμαι ο τάδε. Με θυμάσαι; Δεν ήμουν στην υπηρεσία σου; Τότε με εξαπατήσατε και με κάνατε μουσουλμάνο, μωαμεθανό. Λοιπόν, αποπτύω τον μωαμεθανισμό, είμαι Χριστιανός». Και από εκεί αρχίζει το μαρτύριό του, αγαπητοί μου. Έξι-οκτώ μήνες, κάπου τόσο, έμεινε μέσα στη φυλακή. Τον εσάπιζαν στο ξύλο κάθε μέρα. Εκείνο που είναι καταπληκτικό, επέζη τόσους μήνες,

νέος άνθρωπος, όχι γέρος, επέζη τόσους μήνες ύστερα από τόσα μαρτύρια. Τι έγινε, λοιπόν; Όταν ξεκίνησε το μαρτύριό του, μέσα στις φυλακές υπήρχαν κι άλλοι συγκρατούμενοι για διάφορους λόγους. Διάφοροι, όχι Χριστιανοί, οι απλοί δηλαδή, για την πίστη τους, και Τούρκοι μέσα ήσαν για διάφορα πταίσματα, εγκλήματα κλπ. Τότε, αγαπητοί μου, ξέρετε τι αντελήφθησαν οι άλλοι; Πολλώ μάλλον για τον ίδιο θα συνέβαινε αυτό. Έβλεπαν όλη η φυλακή να πλημμυρίζει από φως. Αυτό το άκτιστο φως που λέγαμε την ώρα των αποριών. Άκτιστον φως εγέμιζε η φυλακή. Ξέρετε τι σημαίνει αυτό τώρα; Σήμαινε ότι ο Άγιος Κωνσταντίνος εδέχετο όχι την πίστη πια, αλλά την εμπειρία της πίστεως. Γιατί το αφήνει να φύγει;

Αφήνει ο Θεός, κυρίως, αυτήν την ξέχυλη, ξέχυλη, χωρίς περιορισμό πολλές φορές, εμπειρία. Γιατί την εμπειρία την έχουμε και εμείς τώρα. Κάθε πιστός δύναται να έχει την εμπειρία αυτή. Κάποιος νεαρός μού είπε: «Αν εγνώριζα ότι ο Ιησούς Χριστός θα ήθελε να είναι τα πράγματα έτσι ή έτσι, δεν θα έπεφτα σε εκείνη την άλφα βήτα αμαρτία». Παιδάκι μου, ποιος σου είπε ότι αν το εγνώριζες; Εσύ ο ίδιος μπορούσες να αποκτήσεις μια εμπειρία των πραγμάτων, της πίστεώς σου μια εμπειρία. Κάθε πιστός έχει εμπειρία. Προσέξτε, κάθε πιστός έχει εμπειρία. Αλλά μίλησα για ξέχυλη εμπειρία, αυτή που υπερβαίνει τα όρια. Γιατί την αφήνει ο Θεός τελευταία στιγμή; Διότι το μαρτύριο είναι εξουθενωτικόν και βασανιστικόν και δια να ενισχυθεί ο μάρτυς του Χριστού,

το ξεχείλισμα αυτής της εμπειρίας. Άρα δεν μπορούμε πια να μιλάμε για πίστη. Πίστη είναι κάτι που δεν βλέπουμε και το δεχόμαστε. Ενώ εδώ έχουμε εμπειρία, που σημαίνει ζω πια την κατάσταση. Είμαι μέσα στον χώρο της γνώσεως και δεν έχω πια θέμα, ανάγκη πίστεως. Βλέπετε, λοιπόν, ότι η πίστη δεν είναι μια πλύση εγκεφάλου, όπως τυχόν έξω θα μας κατηγορούσανε, αλλά είναι μια εμπειρία, με τη διαφορά μόνο: πόσο θα μείνει κανείς κάποιο καιρό, αυτό εξαρτάται από την προαίρεση του κάθε ανθρώπου. Θα μείνει στο χώρο της πίστεως και θα αρχίσει να μπαίνει σιγά σιγά και στον χώρο της εμπειρίας. Άρα, λοιπόν, όταν ζήσουμε στις εννέα δωρεές του Αγίου Πνεύματος την εμπειρία, μένει η μία πια: η Ανάσταση των νεκρών και η

Βασιλεία του Θεού. «Προσέλθετε εις την μυστική σφραγίδα, ίνα ευγνώριστοι γένησθε τω Δεσπότη». Εδώ υπάρχει μια πρόταση και επανέρχεται στο θέμα αρκετές γραμμές πιο κάτω. Για να έχουμε μια ενότητα εννοιολογική, επιτρέψετε να κάνω ένα πήδημα αυτών των γραμμών, να πάω πιο κάτω. Θα ξαναγυρίσω φυσικά να πούμε και τις υπόλοιπες γραμμές. «Επί την σωτηριώδη ταύτην σφραγίδα, την θαυμασίαν, ην τρέμουσι δαίμονες και γινώσκουσιν άγγελοι». Σας μεταφράζω λίγα και έτσι πρόχειρα. Προσέλθετε στη μυστική σφραγίδα.

Να γίνεστε ευγνώριστοι — δεν θα σας μεταφράσω τη λέξη, θα την αναλύσουμε — στον Δεσπότη, στον Κύριο. Επί την σωτηριώδη ταύτην σφραγίδα, αυτή τη θαυμασία σφραγίδα, που όταν τη βλέπουν οι δαίμονες τρέμουν και την αναγνωρίζουν οι άγγελοι. Και τι είναι αυτή η σφραγίδα, αγαπητοί μου; Για τη σφραγίδα αυτή μιλήσαμε και στις αναλύσεις των θεμάτων της Αποκαλύψεως. Μπαίνει η σφραγίδα του Θεού, όπως θα μπει η σφραγίδα του Αντιχρίστου με τον αριθμό 666 ή το όνομα του Αντιχρίστου. Σφραγίδα λοιπόν ο Θεός, σφραγίδα ο διάβολος.

Όταν λέμε όμως σφραγίδα, τι είναι αυτή η σφραγίδα; Επειδή δε, από τα τεχνικά δεδομένα της εποχής, μάλιστα και ένα συμπλήρωμα μου δόθηκε σε σχέση με εκείνα που σας είχα πει με τις ακτίνες λέιζερ, ότι πράγματι, μάλιστα και μια φωτογραφία...

θα... Ότι μπορεί να έχουν μια πιστοτάτη ταυτότητα του χεριού με τις ακτίνες λέιζερ. Λέιζερ. Περνάει από ένα ειδικό μηχάνημα και έχει κανείς πιστοτάτη ταυτότητα. Αυτό είναι, μόλις είναι ανάγκη να το πούμε: αν ενός δακτύλου, ενός μόνο δακτύλου, τα δακτυλικά αποτυπώματα δεν μοιάζουν με κανενός ανθρώπου από τα 4,5 δισεκατομμύρια των ανθρώπων που έχουν παρέλθει στη γη, πόσο περισσότερο αυτή ολόκληρη η παρουσία της παλάμης, μπαίνοντας κάτω από τις ακτίνες λέιζερ, θα μπορούσε να δώσει αληθινά πιστοτάτη ταυτότητα, αναμφισβήτητα. Αλλά δεν φαίνεται τίποτα από εκείνο που θα γραφτεί σε αυτή την παλάμη, σε αυτό το χέρι, ο αριθμός 666, ή ακόμη, γιατί θα γραφτεί πάλι με ακτίνες λέιζερ και θα αποκαλύπτεται σε ειδικό μηχάνημα πάλι με τις ακτίνες λέιζερ. Αθέατη λοιπόν αυτή η σφραγίδα, αλλά και η σφραγίδα του Θεού είναι αθέατη. Εντούτοις και η μία ορατή και η άλλη ορατή. Τι θα πιστεύατε; Ένας άνθρωπος που δέχθηκε τη σφραγίδα του διαβόλου, το χρίσμα του διαβόλου, δεν φαίνεται και στο ίδιο του το πρόσωπο ακόμη; Φαίνεται. Τι θα λέγατε; Ο άγιος άνθρωπος δεν φαίνεται και στο πρόσωπο ακόμη; Εκείνος που έχει το Πνεύμα του Θεού δεν φαίνεται;

Λοιπόν, εάν και στους ανθρώπους και οι δυο σφραγίδες αποκαλύπτουν τα πρόσωπα, πόσο περισσότερο η σφραγίδα του Θεού, στα μάτια του Θεού, καθιστά ευγνώριστον τον άνθρωπον. Ευ και γνώρισις, δηλαδή ευκολογνώριστον. «Έγνω Κύριος τους όντας αυτού». Γνωρίζει ο Κύριος αυτούς που είναι δικοί του. «Έγνω Κύριος τους όντας αυτού». Τους γνωρίζει. Γιατί; Διότι φέρουν τη δική του τη σφραγίδα. Ποια είναι άραγε αυτή η σφραγίδα; Να ακούσετε. Αυτή που πήραμε στο βάπτισμα. Γι’ αυτό και γίνεται λόγος εδώ, σε αυτές τις κατηχήσεις, και μάλιστα σε αυτή την πρώτη, που αρχίζει ήδη να μας εισαγάγει στην εξομολόγηση και στο βάπτισμα κτλ. Η σφραγίς Πατρός, Υιού, Αγίου Πνεύματος. Αυτή είναι η σφραγίδα, αγαπητοί μου. Ποια είναι η σφραγίδα του διαβόλου; Το όνομα του Αντιχρίστου ή ο αριθμός 666. Δηλαδή ο αριθμός, συγγνώμη, δηλαδή όνομα. Ε, και το όνομα του Θεού είναι αντιστοίχως σφραγίδα του Θεού. Τι είναι το όνομα του Θεού; Πατήρ, Υιός και Άγιον Πνεύμα. Αυτό που απεκάλυψε ο Υιός εις τον κόσμο. Πατήρ, Υιός και Άγιον Πνεύμα. Αλλά αυτή τη σφραγίδα μπορούμε να τη φέρουμε πάντοτε επαξίως. Το τι θραύση κάνει, ιδίως στους νεοτέρους μας, τα παιδιά μας, τα σχολιαρόπουλα,

η απιστία και η αθεΐα είναι άλλο πράγμα. Έτσι, βέβαια, μπορεί να έχει επιπόλαια χαρακτηριστικά. Πάντως όμως, όσο κι αν είναι επιπόλαια, είναι επικίνδυνα και προκαλούν το ενδιαφέρον να προσέξουμε. Ξέρετε πόσα παιδιά μας μπορούν να πουν: «Δεν πιστεύω και στον Ιησού Χριστό»; Κι έτσι να εξομολογηθεί. Κοίταξε, καλό μου παιδάκι, ήρθες να εξομολογηθείς, δηλαδή, λέει, να συγχωρεθούν οι αμαρτίες σου. Από ποιον; Από τον Χριστό. Μα εσύ λες ότι δεν πιστεύεις στον Χριστό. Γι’ αυτό σας είπα, ανόητα πράγματα, επιπόλαια πράγματα, που υπάρχει αυτό το σκόνισμα της αθεΐας. Όπως ακριβώς όταν βγούμε στον δρόμο και σηκωθεί σκόνη πολλή, η σκόνη μάς παίρνει και επικάθεται επάνω μας,

επικάθεται επάνω στους νέους μας, όχι λιγότερο και στους μεγάλους βέβαια, αυτή η σκόνη της αθεΐας. Και βλέπετε έναν άλλο προσανατολισμό στους ανθρώπους. Είναι δυστύχημα αυτό το πράγμα, αλλά είναι σοβαρό, είναι σοβαρό, είναι πραγματικά σοβαρό. Θα παρακαλέσω θερμά και εσείς που ακούτε τον Λόγο του Θεού και οι νέοι που ακούνε τον Λόγο του Θεού, προσέξτε: επ’ ουδενί λόγω, ούτε σαν σχήμα λόγου, δεν θα δείξουμε ποτέ την άρνησή μας και την απιστία μας εις τον Άγιο Τριαδικό Θεό. Επ’ ουδενί λόγω, διότι προσβάλλουμε αυτή τη σφραγίδα του Θεού που εναπετέθη με το βάπτισμά μας και είναι ανεξάλειπτη σφραγίδα. Την προσβάλλουμε.

Αυτό θα πρέπει με κάθε τρόπο, αγαπητοί, να το διατηρούμε. Αλλά τι ωραιότερο από τον γνήσιο χριστιανό, που έχει το μέτωπο ψηλά από πνευματικής πλευράς, ζει ευαγγελικά, να προβάλλει την αόρατη αλλά και κραυγαλέα αυτή σφραγίδα που φέρει επί του μετώπου του; Είμαι χριστιανός, είμαι βαπτισμένος στο όνομα του Αγίου Τριαδικού Θεού. Πιστεύω εις τον Πατέρα, εις τον Υιόν και το Άγιον Πνεύμα, τον μόνον έναν αιώνιον και άγιον Θεόν. Τι ωραιότερο και τι μεγαλύτερο σε μια εποχή της αρνήσεως των πάντων; Ας κρατήσουμε λοιπόν ευανάγνωστη τη σφραγίδα που πήραμε στο βάπτισμά μας.