On Marriage, Part 6

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

This is our final topic concerning marriage. It is true that the discussion has gone on at some length, but at least one benefit will have come from that length: you will have understood that this is a serious—an exceedingly serious—subject, one so fundamental to our lives. We might say that marriage is a milestone: a milestone of such importance in our earthly life, but also, why not, a milestone on the way to the Kingdom of God. For this very reason God created woman: so that the purpose of Adam, the purpose of the human person—which is theosis—might be fulfilled, and so that man might be helped in bringing it to fulfilment.

Marriage, then, is not merely a milestone in our lives; it is also a starting point for salvation and eternal life. You understand that if this starting point becomes the beginning of calamities, the beginning of many evils, then woe to us. So, even from the length of our discussion, you will have realised that this is an exceedingly serious and fundamental subject. The presence of the young people shows how much interest you have taken in it. Nevertheless, we do not wish to weary you any further, and with God’s help, today our discussion of marriage comes to an end.

There remain, however, a few passages from the wedding service that complete the overall picture. In the first prayer after the readings—and by “the readings” we mean the Gospel and the Apostle—we read: “O Lord our God, make their marriage honorable; preserve their marriage bed undefiled; be pleased to keep their life together blameless; and count them worthy to reach a ripe old age, fulfilling Your commandments with a pure heart.” The Church comes before the Lord and prays: O Lord, preserve the marriage of these newlyweds throughout the whole course of their lives.

Keep it honorable. Keep their bridal chamber, their marriage bed, undefiled and free from every stain of sin. Be pleased also to keep their life together spotless, without blemish. You see three points—or rather, three expressions for the same thing: an honorable marriage, an undefiled marriage bed, and a blameless life together. And not only this. The prayer adds the same thought in a positive way: grant them a rich old age, “a ripe old age.” Ripe, full, abundant—that is, a deeply advanced old age.

May they reach a deeply advanced old age, but with a pure heart—the heart from which, according to the words of the Lord, come fornication, adultery, impurity, and the rest. This new creation called marriage, this union of husband and wife, truly is a new creation. It is a new being formed from two persons. You understand that this being, which is “one flesh,” is very tender and very fragile, like everything newly born. All newborn things are always fragile and always in danger. And so the prayer now comes before the Lord.

The Church prays to the Lord for the preservation of this couple. For the place in which the couple now lives is not the realm of Paradise; it is not Eden, not Paradise, not the Kingdom of God. It is the place of exile. It is the place of temptations and, therefore, of great snares and dangers. We beseech You, O Lord: guard this new creation, this one flesh. Guard it above all where it is so easily attacked—against immorality. Preserve the chastity of this new being.

The subtle meaning of chastity pervades all the prayers of the wedding service, but it is expressed in such a sensitive, delicate, and gentle way. Nowhere do we find the word “fornication”; nowhere do we find the word “adultery.” Instead, we always hear: O Lord, keep their marriage honorable; O Lord, keep their life undefiled; O Lord, keep their way of life blameless; O Lord, keep their hearts pure. All these are different expressions for one and the same concern: that marital chastity may be preserved. This is the foremost challenge within marriage.

Another manuscript in our National Library, Codex 2724, states this plainly: “As Adam knew Eve alone, so may Your servants turn their desires toward one another and have union with one another.” Adam, it says, knew one woman. Pay attention, please: he knew one woman. In the same way, it says, may Your servants have toward one another—listen carefully—the turning, that is, the inclination and direction, of their desires; and thirdly, their bodily union. Desire, inclination, union. The two of them, only the two of them, only the two. In other words, the two becoming one flesh.

Let nothing foreign enter, nothing abominable, nothing that would stain the spotless purity of marriage. The Apostle Paul tells us this without qualification in his Epistle to the Hebrews: “Marriage is honorable in all, and the marriage bed undefiled; but fornicators and adulterers God will judge.” Allow me to pause here for a moment; the thought has just occurred to me—I had not considered it before. “Marriage is honorable.” Marriage, he says, is honorable in every respect. Yet there are people who do not regard marriage as honorable. The heretics did not regard it as honorable.

In the time of the Apostle Paul, such a movement was just beginning. Certain heretics called Gnostics had only recently appeared. Even in our own time there are Christians who do not regard marriage as honorable. Someone says, “I will not be saved.” I believe I have told you this before. A woman once said to me, “How fortunate you are! You will be saved.” Why? “Because we who are married…” Why should you who are married not enter the Kingdom of God? Is marriage not from God? Is marriage fundamentally a defilement? God forbid! Let us not slander marriage; let us not blaspheme God. For this is blasphemy—blasphemy against God. Marriage, my beloved, is not defilement. It is not sin. Many people imagine that whatever takes place in marital union is defilement. Defilement is whatever is done contrary to what God wills.

Only what God does not will is defilement. Only that, and nothing else. Everything else is not defilement; on the contrary, it belongs within God’s plan. Any other view of marriage is heretical and lies outside the bounds of Christianity. Such a view arises because inwardly we have not yet given the flesh, the body, its proper value. For we were born fleshly, extending even into the spirit. Pay very close attention to this. “Marriage,” then, “is honorable in all.” But the Apostle also says, “and the marriage bed undefiled.” What God does not will—that is what is abominable. The marriage bed must remain undefiled and pure. This is why he speaks of “fornicators and adulterers.”

We spoke at an earlier gathering about relations before marriage, while relations after marriage include adultery. God “will judge”—that is, He will condemn—such things. Why, my brother, do you abandon your wife? Why, madam, do you abandon your husband? Why? What are you seeking? What more do you want? Why do you become a carnal person? Why? Marriage was given precisely for this purpose as well: to extinguish the flame of passion and secure chastity, as we said when discussing the second purpose of marriage. Yet now you fan the flame still higher. You cast chastity aside. And what then? Will this bring you happiness? Will it give you joy?

It is a delusion. Adultery introduces a third person. Whether that person is a man or a woman, this third person becomes a wedge—a wedge driven into the trunk called the marital union, the one flesh—and splits apart the very trunk that God made one. For this reason, adultery is a grave sin: it divides what God has joined together. Adultery strikes at the very heart of the union.

It strikes at the very essence of marriage, which is love. For a third person to enter your marriage means that you have betrayed your love. Do you swear to me that you have not betrayed it? You are lying. Perhaps you say that you provide your wife with everything she wants and that she lacks nothing. Material provision is not proof of love. Or perhaps you say that you feel sorry for your husband; although your eyes wander elsewhere, you still pity him. Marriage is not charity. It is love to the very marrow. So, for this simple reason alone, if you turn your eyes toward other persons outside your marriage, know this: you are betraying love.

Once Socrates went to visit a friend who was a painter. The painter had a naked woman as his model and was painting her—a courtesan, a naked woman. Socrates entered his friend’s studio, and she tried to entice him. Socrates replied—and please remember, this was four centuries before Christ; Socrates had known neither Christian teaching nor the Old Testament—when she enticed him, he answered: “I would gladly come to you, if someone better than you were not waiting for me at home.” Xenophon preserves this account for us in his Memorabilia. The woman who is better than she is your wife, and the man who is better than any other is your husband.

Your own husband. Take care—God preserve you—take great care.

But what will lead husband and wife to salvation—I want to emphasise this once again—is not simply salvation, not merely the desire for salvation, but the experience of love. If you wish to see your wife saved, you will accomplish this only if you love her; and the wife must do the same for her husband. We must never say, “I love you in order to save you.” No. We must say, “I lead you toward salvation because I love you.” God did not come to save us so that love might then arise from salvation. He loved us, and therefore He saved us. “For God so loved the world.” That word “so” is fathomless and immeasurable. God loved the world so greatly—do you see?

Then comes the word “that,” which is secondary: “that He sent His Son into the world” to save us. Salvation, therefore, is secondary; it is the result. The driving force, the motive, is love. Once love has ceased within a marriage, salvation has gone out the window; the purpose of marriage has been shipwrecked. Allow me here to say something very important. We clergy, at least, often suffer greatly over this matter when adultery occurs. Because adultery attacks love itself, the marriage—whose foundation is love—appears to have no further reason to continue. For this reason Christ granted grounds for divorce. He said:

Divorce is permitted “except for sexual immorality,” meaning adultery. Consequently, many people think that since Christ has somehow given them the right—since Christ tells them, though it is not quite right to say that He tells them—to obtain a divorce, and since wounded pride is also involved, especially in the man, they proceed with the divorce and are not prepared to forgive if a fall has occurred. First, Christ does not give a commandment; He grants a right. In the same way, the Apostle Paul had the right to receive his livelihood from the Church without working. But when I am granted a right, I may choose whether or not to exercise it. With a commandment, however, I do not have the right to choose whether or not to obey. That settles the matter.

I must do what is commanded, and that is the end of it. But when rights are granted to me, I am also free either to exercise them or not. This is why the Apostle Paul did not exercise the right given by the Lord not to work; instead, he worked. Why? Because this formed part of his entire spiritual purpose—the blessed Saint Paul, that great soul, that soul reaching to heaven, as John Chrysostom calls him. Do you also wish to become a soul reaching to heaven? Do you wish to be blessed? I would pray that such a tragedy never befall your marriage. But if it does, forgive. Learn to forgive: you, the wife, forgive your husband; and you, the husband, forgive your wife. Saint Nikodemos of the Holy Mountain, in his interpretation of a Canon concerning this matter, says:

On the subject of divorce, Saint Nikodemos of the Holy Mountain says this: the civil authorities may indeed give you the right to obtain a divorce—but it is only a right. Strive to forgive. You who have been wronged, strive to forgive when the other spouse who offended you asks for repentance and forgiveness. Sadly, many regard this as an injury to their pride, as something demeaning. My dear friends, only pride could speak in such a way. True holiness, however, directs you to forgive. Can you not bear what society will say? Make a sacrifice. Move to another village, move to another city.

What else can be done? How else can it be? But know this: if you have learned to forgive, that is the fruit of holiness. We have seen, then, that the absence of love often leads to divorce. And divorce is the most dreadful form of dissolution, both of marriage and of society. Woe to a society in which divorces are multiplying! In Athens alone, every Monday—the day specially appointed by the Court of First Instance for divorce hearings—one hundred and fifty, forgive me, one hundred to one hundred and fifty divorce petitions are filed.

Every week in Athens—in Athens alone, not including Piraeus—we have four hundred to six hundred divorce petitions. In Athens alone. I have said it three times. What does this mean? It means that every week four hundred to six hundred homes are blown apart. They are destroyed.

There may seem to be many causes. But I would tell you that, in reality, there is only one cause: the lack of love, the absence of love. Why? Let us see. They say, “Because of incompatibility of character.” That is the fashionable justification. It began in America and reached Greece. What does compatibility of character mean? Do you know what it really means? It means that you cannot put up with the other person. And do you know what that means? You do not love. Because if you love, you will bear with them. When your child cries, you put up with it. If you did not, you would throw the child out of the window. Would you throw your child out of the window? You do not, because you bear with your child; and you bear with your child because you love your child. Why, then, can you not bear with your wife, with your own spouse? He snores—ah...

Or there is something else you cannot bear. Are such things grounds for dissolving a marriage? God forbid! God forbid! Perhaps your spouse has become paralysed or contracted leprosy—for which the civil authorities grant the other spouse a divorce. Christ did not say this. Your spouse may be in a leper colony, but Christ has told you that your spouse is not dead, and therefore you must wait. Will your spouse never recover? That does not matter. You are bound to your husband, and your husband is alive. Because you are ill, would you want him to cast you aside? If you were in a leper colony or a sanatorium, would you want to learn that your husband had taken action, obtained a divorce, and married another woman? Oh, how terrible! Would you want that? Then, please, no. For no one and for no reason is there any...

Room for divorce. For no reason at all. Whatever you may say, the cause is the one I have already given you: the absence of love. Marriage is, in reality, an ontological reality. What does an ontological union or reality mean? It means that the union of two people is not merely moral, symbolic, or mechanical. It is ontological: it concerns their very being. Shall I go further? It is not a chemical union; it is ontological. It is not like taking sulphur and iron and making iron sulphide, producing a chemical compound. Nor is it like mixing water and sugar to make syrup, producing a mechanical mixture. Marriage is an ontological union. Ontological means...

It is like the relationship of my finger to my palm, my palm to my wrist, my wrist to my arm, and my arm to my body—all nourished by the same blood. That is marriage. This is why marriage is indissoluble. The words “one flesh” express precisely this. The Apostle puts it beautifully. He speaks of the woman, though the same applies to the man: “A wife is bound by law as long as her husband lives.” The woman, he says, is bound by the law of God. “And the two shall become one flesh.” As long as her husband lives—even if he is at the North Pole, wherever he may be, in a sanatorium, in a leper colony, anywhere at all—she is bound to her husband. “But if her husband falls asleep,” that is, if he dies, “she is free to be married to whom she wishes, only in the Lord.”

You are free to marry whomever you wish, but not however you wish: it must be “in the Lord.” It must not be a marriage entered into for sin, but one in the Lord, according to the will of the Lord. John Chrysostom makes a subtle observation. God forbid, he says, that I should call a second marriage living fornication. God forbid! No, John Chrysostom says, I do not say that. But notice carefully: the Apostle says, “If her husband falls asleep.” To fall asleep means to die. Yet one who sleeps will awaken. Your husband is, of course, on the other side, on the farther shore of life, there in the Kingdom of God, waiting for you. So do not become entangled in other marriages.

Remain faithful to your first marriage. Only if you cannot endure it should you proceed to a second. But do not proceed if you can remain as you are. This is why the Apostle Paul also says, “But she is happier if she remains as she is, according to my judgment.” The widowed woman is happier, that is, if she remains unmarried—“according to my judgment,” says the Apostle Paul. Even among birds, we often see doves living in monogamy: when one is lost, the other remains alone and dies that way. If even animals behave so, how much more should human beings? Do not speak to me of civil laws. Do not speak to me of fourth marriages or automatic divorces. Listen again, please, to the voice of John Chrysostom.

Do not cite to me the civil laws that permit this after a divorce has been issued. On the day of Judgment, God will not judge you according to civil law, but according to the laws He Himself established. He will not ask what the state in which you lived permitted at the time; He will judge you according to the law He ordained. And one final point on divorce: what can we say about those who contribute, in one way or another, to other people obtaining a divorce? Who might they be? A father-in-law, a mother-in-law, a mother, a father, a friend, a group of friends, an uncle, or an aunt...

Those who contribute to a divorce say, “Leave him and come home, my poor girl.” A young man told me this—and I hope he is not in my audience tonight. He was young and had married a young woman, and he overheard her mother saying to her daughter, “Leave him and come home, my poor girl. He is a good-for-nothing.” The young man is not a good-for-nothing; perhaps he simply has not yet established himself in a profession, because he is still young. Madam, when you married off your daughter, did you not see whom she was marrying? And now he is suddenly a good-for-nothing? Is it because someone else has appeared who has money? God forbid! My dear friends, understand this clearly: even if your daughter is being beaten or suffering in some other way, you do not have the right to tell her to leave. Nor do we spiritual fathers have the right to say, “My child, separate from him.” Never!

If she or he wants to separate, that is their choice; but we must never contribute to the separation of a married couple. Mothers in particular must take great care here, for women can play a very harmful role in such matters. God forbid! Great care is needed on this point.

They sin before the Lord Himself, who said, “What therefore God has joined together, let no man separate.” Christ said this—not the Old Testament—and it is heard repeatedly in the marriage service as a reminder to everyone present: “You who are here now, witnessing...

This union of this newly married couple, take heed—parents, relatives, friends, and acquaintances. Never contribute, directly or indirectly, to the couple’s separation, because the law of God forbids it, and you will answer to God for every action you take.” In the second prayer before the readings, we read the following:

“Grant them the fruit of the womb, fair and healthy children, and may they see their children’s children.” How beautifully this is expressed! How realistic Christianity is! My dear friends, it leaves no aspect of life untouched. It is not forever saying, “Do not speak of that; it is sinful. Do not mention this; it is sinful.” That would remind us of the heretics’ words: “Do not touch, do not taste, do not handle.” Do not touch this—it is a sin; do not do that—it is a sin. Here the Church prays for the fruit of the womb, that the couple may have children. And not merely children: she also prays for fair and healthy offspring—that is, well-formed, strong, healthy, and beautiful children.

“May this couple, O Lord,” says the priest, “see their children’s children.” In other words, may you become grandparents and see grandchildren—and some especially blessed people even see great-grandchildren. This was considered a very great blessing in the Old Testament. Indeed, through the biological union of man and woman, we see God the Creator revealing Himself within history. We see God continuing His creative work through time. What a marvellous thing! Husband and wife become co-workers with God. Adam also says, when he sees his first child, Cain—in the Old Testament; please read Holy Scripture, it is a treasure, I beg you to read it—Adam says there...

When he saw his first child, he said, “I have acquired a man in my own image from God.” In other words, “I have received a creature who resembles me,” Adam said. “Yet I marvel at how this child came to be—it is a mystery! God has done this.” What, then, is Adam confessing here? He is confessing about himself that he has God as his co-worker—or, better, that God has Adam as His co-worker. Parents, therefore, are co-creators with God; they are God’s fellow workers. This is also the supernatural aspect of marriage. These children will...

They will fill the Kingdom of God; they will fill the Kingdom of God with saints. Do not find this strange. The twenty-fifth child of a family in Italy, a girl named Catherine, became a saint—Saint Catherine of... I cannot remember; I admit that I cannot remember. She was the twenty-fifth child in the family. Could that family have imagined that their twenty-fifth child would become a saint and enter the Kingdom of God? The children of Basil, the father of Basil the Great, were holy children. Our Church officially commemorates three of them. What a great thing! Three children from the same family officially numbered among the saints: Basil the Great, his brother Saint Gregory of Nyssa, and Saint Macrina. What a great thing! Yet while our Church prays for the fruit of the womb...

For well-formed and healthy children, for children who will enter the Kingdom of God, and that the spouses may see grandchildren, how do married couples respond to this most beautiful reality expressed in the Church’s prayers? The majority respond in two ways, with two answers. The first answer is the prevention of conception. The second is abortion. These are the answers given by spouses who only a short while before received crowns upon their heads. How terrible!

Nevertheless, I will not dwell on these matters. I will not dwell especially on the first; I have merely mentioned it. I will speak briefly about the second, by reading from an encyclical that was already read in our churches in September and October. It is a pastoral encyclical of the Holy Synod of the Church of Greece, and it addresses precisely this subject. Allow me to read an excerpt.

“One of the chief causes of the low birth rate is the epidemic of illegal abortions, usually performed by Greek doctors or midwives, even though this is contrary to the teaching of religion, the laws of the state, and the physician’s Hippocratic Oath.” Hippocrates lived in the sixth century before Christ, if I remember correctly, and he was not a Christian. He was not a Christian. Yet, my dear friends, he states this explicitly. Once, when I read his oath, I was astonished. If you removed the name “Hippocrates” and translated the text, you would say that the oath had been written by a Christian physician, indeed, by a Christian physician of the early centuries. At one point it says: “Take care not to give medicine to a pregnant woman and destroy the child in her womb.” What a beautiful thing!

“Today’s physicians, however, violate”—not all of them, Glory to God, not all; fortunately, because woe to us if they all did—“the Hippocratic Oath and the moral principles governing both the individual and society. Very many married couples in our country have been swept along by this epidemic wave of criminal abortions and commit the crime of destroying the fruit of their own womb. More than one hundred thousand unborn children, tender young shoots still in the womb, are killed every year in our country, as the statistics testify.” One hundred thousand abortions a year. Indeed. That is like half the population of Larissa going down into Hades. “This sinful and criminal act not only threatens the survival of the Greek nation, but strikes chiefly and decisively at...”

“...the very hearth of the family, which is the living cell in the body of the nation. Many millions of drachmas, which could have been used to improve family life, are spent and seized by the doctors who perform abortions. Moreover, abortions create”—pay attention to this—“incurable wounds in the soul and oppressive complexes of guilt in the consciences of countless parents and of the physicians treating them. They create pangs of conscience, a withering of the heart, sorrow and anguish in the soul, and a heavy, crushing guilt, because through them a life is taken without any right to do so and in violation of every divine and human law. In this way, peace and joy vanish from the family and from the home in which hover the shadows of those human beings...”

“...the unborn children sacrificed to the Moloch of certain people’s selfishness. The blood of these murdered creatures of God cries aloud before the throne of God and troubles and torments the souls of the parents who killed their own children and of the physicians who violated divine and human laws.” “The voice of your brother’s blood cries out to Me from the ground; and now you are cursed from the earth, groaning and trembling,” God said to Cain. Human blood cries out from the earth. You who committed the crime, He says to Cain, and killed your brother, will be accursed, groaning and trembling wherever you walk upon the earth.

But let us leave this distressing picture and return to the culmination of Holy Matrimony: the crowning. The crowning is truly the high point, we might say, of the Mystery of Holy Matrimony. “The servant of God is crowned.” It crowns and confirms the will of God. What does this mean? It is the crowning and confirmation of the marriage mentioned in the preceding prayer, when the priest joined the hands of the newlyweds. There, he fitted together and united their hands; now he comes to crown that union.

He comes to confirm and proclaim that this union has now been accomplished. And who confirms this crowning and ratification? “The servant of God, so-and-so, is crowned to the handmaid of God, so-and-so, in the name of the Father and of the Son and of the Holy Spirit.” It is the Holy Trinity who crowns, confirms, joins, and establishes them. From Codex 724 of the National Library, I read the following: “The Father blesses, the Son crowns, and the Holy Spirit gives His consent.” How beautiful! The Father blesses, the Son crowns, and the Holy Spirit agrees and assists. This reminds us of that Trinitarian...

Forgive me, of the work of the Holy Trinity in creation. The Father wills the world to come into being; the Son is the builder who creates the world, and, as John the Evangelist tells us, “Without Him nothing was made that was made.” Nothing came into being without the Word, Jesus Christ. “By the Word of the Lord the heavens were established.” Who is this Word of the Lord? He is the Son. And the Holy Spirit also works together with Him. At creation we find the Holy Spirit hovering over the material creation: “And the Spirit of God was hovering over the waters.” He was hovering above them. The image of a dove in flight gives us a beautiful picture of what “hovering” means. And just as a mother hen...

We have, then, the image of a bird: a mother hen broods over her eggs so that new living creatures may emerge. In the same way, speaking in human terms, the Holy Spirit broods over creation so that life may come forth from it—plants, animals, and humanity. Here now, in Holy Matrimony, we have an invocation of the Holy Trinity. What does this mean? It does not now mean creation, but re-creation: a new creation and a new nature. This is not creation out of nothing. Rather, these people who have grown old in sin, these sinful human beings, now come into the hands of the Holy Trinity through the Mystery of Holy Matrimony, so that they may be made new. But there is something even more astonishing in Codex 968, from fifteenth-century Mount Sinai...

It concludes with an invocation to Jesus Christ: “For You are He who has crowned them, Christ our God, and to You we send up glory,” and so forth. For You Yourself are the crown. Christ is their crown, their wedding wreath. Here we encounter some remarkable relationships and images within the New Testament. Christ said, “I am the way.” A way is the means by which I go somewhere. Christ also said, “I am the life.” Life is the destination, while the way is how one reaches that life. In other words, Christ is both the means and the goal. So here Christ is both the One who crowns and the One who is Himself the crown. It is just as in the Mystery of the Holy Eucharist: Christ is the One who offers the sacrifice, and Christ is also the sacrifice offered.

Christ offers the sacrifice, and Christ is sacrificed. Remember also the parable of the wedding feast, of those invited to the wedding, and the wedding garments. What are those garments? Saint Symeon the New Theologian says that the garment is Christ Himself. Why does the master of the feast cast out the guest who had no wedding garment? Because he had not put on Christ. You must have Christ upon you. This is what the Apostle Paul says: “My little children, for whom I labor in birth again until Christ is formed in you.” Until, he says, the Lord is formed within you. The garment is Christ, and the crown is Christ; in other words, He is both the One who crowns and the One who is crowned. And as we say at Baptism, “As many as have been baptized into Christ have put on Christ.” You have clothed yourselves with Christ. The newlyweds must see their crowns—that is, they must see the garments they are to put on...

...and Christ must be their crown.

The crowns also signify a great victory: the victory of the newlyweds in the great contest of chastity, as Saint John Chrysostom says. Codex 958, from fifteenth-century Mount Sinai, says: “Adorn them with the crown of chastity as the prize of virginity.” What, then, do the crowns signify as emblems of victory? What victory? That you, the husband, remained pure until your marriage. We often hear people say, “Well, he is a man.” What do you mean, “He is a man,” my brother? Do you mean that precisely because you are a man, you had to fall into immorality?

God forbid! See from this that the Church crowns those who are chaste and wants you to be chaste. And as for women, people say, “But these are the times we live in.” What times, my child? The Church wants to crown you as a virgin. How beautiful it is, then, when both newlyweds approach as virgins: the young man having known no other woman except the woman he is now taking as his wife, and the young woman having known no other man except the man she is now taking as her husband. How worthily they receive these crowns of victory, because the victory of chastity is no small thing. It is a great achievement, worthy of crowns. But if they have not remained chaste, at least let them have repented.

At least they will receive the crown in repentance, saying, “We did not understand; we were not strong enough; whatever the case, we repent.” Is this not why Holy Confession and Holy Communion take place before the wedding? So be it. But if even that does not happen, and they come to be crowned not only bearing the sins of immorality but boasting of their immorality, what a mockery that is! It is like an eighty-year-old man coming down from the stands into the stadium to receive the crown for having run a forty-two-kilometer marathon. The whole stadium would laugh. Does the stadium above laugh? No. The angels weep, while the demons laugh.

The priest says, “O Lord our God, crown them with glory and honor.” Crown them with glory and honor. These words echo, we might say, the paradisal majesty of humanity praised in the eighth Psalm and recalled in the Epistle to the Hebrews: “You made him a little lower than the angels; You crowned him with glory and honor.” The human person is the crown of creation, the summit of the visible creation, and God’s delight. In the Book of Proverbs, I believe in the eighth chapter—yes, I think it is the eighth chapter—and this appears even more clearly in a translation from the Hebrew, the personified Wisdom, Jesus Christ, says: “My joy...”

“My joy was to be among the children of men.” God looked upon the first man and delighted in him. But before long, humanity fell, and Christ had to come into the world. And now, when the human person saved in Christ Jesus reaches the shores of the Kingdom of God once again, he will not arrive empty-handed, but with gifts in his hands. The Apocalypse, which speaks of the end of the world, says that there “the nations shall bring their glory and honor.” Glory and honor stand at the beginning, at the sunrise and dawn of the human race. Glory and honor also stand at the end of history. Holy Matrimony, there in the middle, joins the Alpha and the Omega...

...the beginning and the end of the human journey, showing that the human person will be crowned once more. Now there remains the cup of blessing. “And as You offer this common cup to those joined in the communion of marriage, O Lord our God, bless it with a spiritual blessing.” This cup contains wine, undiluted wine, although no service book specifies whether it should be undiluted or mixed with water. It says nothing about that. Bless it, and grant that those who have now entered Holy Matrimony may partake of it and receive a spiritual blessing. What is this common cup? We call it common because it contains ordinary wine. It signifies that the newlyweds must share one common life.

From the same cup they will drink both the joys and the sorrows, my dear friends, which await them along their common road and their shared journey through life. Together they will drink the joys, and together they will drink the sorrows. Codex 966, from thirteenth-century Mount Sinai, tells us: “Then the priest gives them to drink three times and breaks the cup upon the ground.” He gives them the cup to drink, and afterward he takes it and breaks it on the floor. What does this show? It signifies the fragility of the couple’s life and happiness. Do not imagine that your life will be strewn with roses; difficult days will come as well. Know that human life and human happiness are very fragile and easily broken.

In earlier times, this common cup did not stand upon the table, because that table—I have said this five or six times already; in fact, I asked a young woman, and she told me, “You have mentioned this many times”—I repeat it because I want to emphasize it, my dear friends. The table before which the wedding now takes place outside the sanctuary was once the Holy Altar. And the cup of wine that now stands outside was once the Holy Chalice within, because Holy Matrimony was celebrated within the Divine Liturgy. We have said this many times; you remember. What does it mean? It means that the newlyweds were to receive Holy Communion immediately, right there. The same was true at Baptism. How many of you—I have mentioned this before—were present at the Baptism of that Muslim man who had fasted from the morning, had eaten absolutely nothing, and had likewise fasted the day before?

His Eminence gave him Holy Communion immediately after his Baptism. That is how it should be. He received Holy Communion. The newlyweds likewise should receive Holy Communion. Yet the rubrics from the twelfth through the sixteenth centuries state clearly: if they are worthy, they receive Holy Communion; otherwise, they drink from the common cup. And so today newlyweds no longer receive Holy Communion, and the cup of wine remains merely a common symbol. What a pity! For the starting point of Holy Matrimony is the Eucharistic cup, the cup of life, the Body and Blood of Christ. Finally comes the procession. After offering the common cup, the priest immediately takes the newlyweds and leads them three times in a circle. He takes them by the hand and leads them round and round.

What is this dance? It is rich in meaning. Before we explain it, let us look very briefly at these three troparia. “Rejoice, O Isaiah! The Virgin conceived in her womb and bore a Son, Emmanuel, both God and man. His name is Orient; magnifying Him, we call the Virgin blessed.” Rejoice, O Isaiah! What does that mean? Dance! What does the word tell us? Leap and exult for joy. But what place does Isaiah have here, and why should he leap for joy? Quite simply, because your prophecy that the Virgin would bear this God, Emmanuel—which means “God with us”—has been fulfilled in our days.

Yes, but what does this have to do with marriage? It has everything to do with it. Here is how, my dear friends. Human marriage was the type—as we shall see just below—of the marriage between God and creation, between Christ and the Church. Types continued to appear, as they did in the Old Testament, until the prototypes they foreshadowed came. So leap for joy, Isaiah, for you proclaimed the prototype: the marriage between God and the Church, between Christ and the Church, of which human marriage was the image. It has been fulfilled; Christ has come. This is what we now proclaim to Isaiah. Then comes: “O holy Martyrs, who fought the good fight and received your crowns, intercede with the Lord that He may have mercy on our souls.”

What place do the Martyrs have here? We said in an earlier talk that, in its deepest sense, marriage is martyrdom: each spouse must bear the other’s yoke. The crown here reflects not only glory, but martyrdom as well. And so, just as Christ became a martyr upon the Cross for His bride, the Church, and wore a crown of thorns, we also chant this troparion to the holy Martyrs. The third troparion is: “Glory to You, O Christ our God, the Apostles’ boast and the Martyrs’ joy, whose preaching was the consubstantial Trinity.” What, then, was the preaching of the Martyrs and the Apostles? What was it? “The consubstantial Trinity”—the Holy Trinity, our God.

This is what we said on an earlier occasion: everything, and therefore marriage as well, must begin with the Holy Trinity. Just as the Triune God is three Persons, one essence, one God, so it is here in marriage: two persons, one essence, one human being. And now the dance begins. They move around in a circle. This threefold procession is a threefold affirmation of the symbolism of the circle. The circle is a symbol of eternity, because when I draw a circle, I return to the same point again and again, without end. It is therefore a symbol of the infinite, of eternity. And so, for this reason, notice something else here. When we go out with the icons next Sunday, we shall carry the icons in procession.

Unfortunately, the procession takes place inside the church. I do not know why. Normally it should take place outside, around the church. At the consecration of a church, for example, we make a threefold procession around it. This threefold procession is a threefold affirmation of the symbolism of the circle: whatever we enclose within the circle is a sacred and holy space, set apart from other spaces. And because this space is holy and sacred, it is protected by the circle, by this boundary. This may call to mind something from magic, because a sorcerer does something similar: he draws a circle on the ground, steps inside it, and in a manner of speaking sets that space apart from the rest of the profane world. But here, what does the space traced by this circular movement signify?

It is the realm of the Kingdom of God. All the time that the newlyweds stood here before us, they were within liturgical time. Liturgical time is a longing—a longing for the Kingdom of God. Now we also have space: a longing for Paradise, for the realm of Paradise. And therefore we see something very important, my dear friends. The couple’s journey is not merely a journey through this life; it is a journey placed upon the axis of eternity and of the Kingdom of God. Our time has passed, but allow me to add something very briefly. I left the readings from the Apostle and the Gospel until the end. I shall speak about them only in passing.

Just a few thoughts, and then we shall finish. The epistle reading presents us with two parallel themes. I shall not read it, though I ought to; that is why I have Holy Scripture open before me. But our time has passed. It gives us two parallel themes: the marriage of Christ and the Church, and the marriage of a man and a woman. The Apostle is chiefly concerned with the first. He simply takes the first as the basis for speaking about the second. But the first is the fundamental and important one. It is the prototype and its image, the object and its reflection. When I place an object before a mirror and its image appears, that is what we have here. The marriage of Christ and the Church is the prototype; human marriage is the reflection, which in a certain way mirrors the marriage of Christ and His bride, the Church. See, then, how these

two themes are wondrously interwoven in the epistle reading. First of all, it expresses the mystical marriage of Christ and His bride, the Church. Adam falls asleep so that Eve may be brought forth from his side. Christ sleeps upon the Cross; He dies. But notice this word “sleeps.” Did we not speak earlier of the Apostle Paul’s words, “if her husband falls asleep”? To fall asleep means to die. Christ died upon the Cross; He slept upon the Cross; He fell asleep upon the Cross. And there, as He slept and was pierced by the centurion, blood and water came forth.

“He who saw it has borne witness, and his testimony is true,” says John the Evangelist. The one who saw it bore witness, and his testimony is true. John the Evangelist emphasizes this. Why? The water and the blood signify the two fundamental Mysteries that constitute the Church: Baptism and the Holy Eucharist. Therefore, the Church sprang forth from the side of Christ. She sprang forth—do you hear? The water and blood poured out and flowed. Through these two Mysteries I become part of the Church of Christ, the body of Christ. For the water and blood that flowed came from the very substance of Christ’s body. Therefore, since the subject has arisen, the Church was not founded at Pentecost. At Pentecost she was officially manifested, just as here, in the joining of hands, the Mystery is accomplished, while in the crowning we have its confirmation and, in a certain sense, the manifestation of that joining.

Here the Church springs from the side of Christ, just as Eve came from the side of Adam. Moreover, the woman is flesh and bone from Adam’s flesh and bones. Did Adam not say this? The Apostle Paul says that the Church also is “of His flesh and of His bones.” This is not merely moral or figurative, but ontological and real, because we partake of the body and blood of Christ—the true body and blood of Christ. Moreover, Christ is the head of the body, the Church, because He is also her Savior. “The husband is the head of the wife, and he is the savior of the body.” What is his body? His wife.

He is to save his wife. The Church submits to Christ, and the wife ought to submit to her husband. Christ loved the Church, and the husband ought to love his wife. Therefore, in the epistle reading we are given three measures: the measure of salvation, the measure of submission, and the measure of love. The object and its reflection; the prototype and the antitype that corresponds to it. The marriage of Christ and the Church, and the marriage of man and woman, are wondrously interwoven in parallel, so that, in a certain sense, the one cannot stand without the other. And Saint John of Damascus says:

“Thus the Mystery is accomplished, with the truth confirmed in the type: for the woman’s being taken from the man and joined to him prefigured Christ and the Church.” He says that this type—the woman being taken from the man—revealed the Church being brought forth from the side of Christ. And now, concerning the Gospel reading: I do not know what you feel when you hear the Gospel passage at every wedding. It calls to mind an idyllic scene, when everything at its beginning is so beautiful. Christ has not yet begun His public ministry and has not yet worked a single miracle. Everything, we might say, is dawning beautifully and promises a beautiful outcome. Every beginning is beautiful when it is filled with dreams, beating hearts, hopes, and promises. Christ was invited to a wedding.

The Theotokos was invited, and His first disciples were invited as well, for He had not yet gathered all twelve disciples. And Christ went. Listen: Christ went. He did not disdain the occasion or say, “I have no place here.” Marriage was something that had to be included in the salvation brought by the Angel of Great Counsel. And, as John Chrysostom says, He also brought a gift. He did not go empty-handed; He turned the water into wine for them. But let us consider the events in order. The Theotokos speaks to the Lord and tells Him, “They have no wine.” What does this mean? It means that the fragrant, potent wine of love has run dry.

What remains is the passion of the flesh. That powerful love which God brings to mankind is no longer present. “They have no wine. They have no wine.” The Lord commands that the jars be filled with water. What does “Fill the water jars” mean? It means that He asks them to offer Him that weak and insipid human reality, so that it may be transformed into the potent, fragrant wine of love, which He alone, as God, can give. And the water became wine. This is the great miracle: God transforms human weaknesses, the human passions, and the fading of human feelings into the potent wine of love. The master of the feast then good-naturedly protests that the good wine is usually served first, and the inferior wine only after the guests have become drunk, whereas, “You have kept the good wine until the end.” What is happening here? The love that Christ gives—His own love, the love that truly unites human beings—is a love that begins at the moment of marriage, or even from the day of betrothal, I would say, and continues until the final breath and beyond the grave. We sometimes see this when one spouse remains behind

and continues to love the other who has departed from this world. It is the love that remains whole and strong to the very edge of the grave, like potent, fragrant wine. Moses, my dear friends, began his first miracle by turning water into blood. That was the law of the curse. Christ began His first miracle by turning water into wine. This is the law of grace. It is the grace and blessing given precisely within the meaning of love, which is the essence of the Gospel. But now, a very brief recap—only half a minute. The two were not one from the beginning. Marriage is the Mystery of love.

It is the image of the union between Christ and the Church. The second love within marriage—for the first is carnal—is the deep love that is in the Lord, and it must continually gain ground in the hearts of the spouses. The purpose of marriage is theosis: the spouses helping one another toward theosis through love. Then come chastity and, thirdly, the bearing of children. The criteria for choosing a husband or wife are, first, piety and, second, compatibility of character. But we shall close with a most beautiful reflection by Tertullian on Christian marriage.

What a union it is that binds two Christian spouses together! They have the same hope and the same direction in their desires; they obey the same teaching and share one Lord. It is a union of the spirit as well as of the flesh: one spirit and one flesh. They read Holy Scripture, pray together, fast together, instruct, encourage, and help one another. You see them together in the Church and at the Lord’s Table. Their sorrows, persecutions, joys, and hopes are shared. They conceal nothing from one another. Neither avoids the other, and neither is ever a burden to the other. They can freely visit the sick and come to the aid of the poor. Hymns and songs are heard between them, and they vie with one another to see who can best glorify God. Christ rejoices when He sees and hears these things, and upon such people He sends His peace. Where two are gathered in His name, there He also is. My dear friends, may God bless us.

May blessed marriage, as God ordained it, be granted now and always to the faithful of our Church. Our forthcoming talks will concern spiritual matters, since we are at the beginning of Great Lent. The next subject will be very interesting, and I ask that no one be absent. Since we are at the beginning of Great Lent, I wish you abundant blessing from the Lord. May He help us to live through Holy and Great Lent as He desires. Tomorrow at the Church of Saint Achillios, at seven in the evening, we shall celebrate the evening Liturgy of the Presanctified Gifts. If you can, please come. And now, as the crowning conclusion to all that has been said, we ask His Eminence for his blessing and for a few closing words, whatever he wishes to tell us.

Are you getting up? Do not get up. In other words, in summarizing the entire subject that has occupied you through this series of talks, he said that marriage is a Mystery, a Mystery instituted by God; that the chief purpose of marriage is the theosis of the newlyweds; and that, in every respect, those preparing for marriage must prepare accordingly,

both before and after the wedding, so that they may receive the crown of the Lord. It is a fact that marriage, and through it the family, held until quite recently—at least in our homeland—a very exalted place both in the love of God and in the conscience of us all. Yet in recent years that position has been shaken and marriage has, in a certain sense, been diminished. The reason is well known. It follows naturally, because marriage has been removed precisely from its foundation...

For marriage has been uprooted from its foundation, stripped of its character as a Mystery, and reduced to a mere transaction. It is therefore entirely natural that we should see the consequences we are experiencing today and facing with such bitterness. I have nothing more to add, except to wish with all my soul and heart that at least those of us who have listened to and followed this series of talks may help ourselves and inspire both ourselves and those around us with the sense that it is our need and duty to restore marriage to its proper place. We must regard it as the Mystery that the good God has appointed it to be; and, I repeat once again, our preparation must be worthy of it.

This preparation is necessary not only before marriage but also after marriage, if we want the marriage to progress, bear fruit, and fulfill its purposes. I pray that the good God will grant that everything said throughout this whole series of talks—with such clarity, conviction, and beauty—may find an echo in our hearts, and that together we may labor for this great purpose: to understand marriage as a Mystery and to live it as such, so that through it God may be glorified, and so too may our homeland, which has always believed in marriage and has founded all that is beautiful, noble, and holy upon Christian marriage. May God be with us.

May He be with those who are already married, so that they may make their marriage more pleasing and acceptable before God; and with those preparing for marriage, so that they may take to heart the true criteria for marriage. May the marriages of both be blessed, to the glory of God.

Το τελευταίο μας θέμα, το σχετικό με τον γάμο. Η αλήθεια είναι ότι κάπως πήρε μήκος, αλλά τουλάχιστον ένα κέρδος θα έχει μείνει εκ του μήκους: ότι πρόκειται περί σπουδαίου, σπουδαιοτάτου θέματος, τόσο βασικού δια τη ζωή μας. Θα λέγαμε ότι ο γάμος είναι ένας σταθμός. Λοιπόν, ένας σταθμός τόσο βασικός δια την επίγειον ζωή μας, αλλά γιατί όχι και ένας σταθμός δια την βασιλεία του Θεού, διότι γι' αυτό ακριβώς τον λόγο ο Θεός εδημιούργησε την γυναίκα, διά να τύχει πραγματώσεως ο σκοπός του Αδάμ, του ανθρώπου, που είναι η θέωση, και να διευκολυνθεί στην πραγμάτωση, στην πραγματοποίηση.

Συνεπώς, ο γάμος είναι κάτι, όχι μόνο σταθμός της ζωής μας, αλλά είναι και μια αφετηρία σωτηρίας δια την αιώνια ζωή μας. Καταλαβαίνετε, όταν αυτή η αφετηρία είναι μια αφετηρία συμφορών, μια αφετηρία πολλών κακών, λοιπόν, τότε αλίμονο. Γι' αυτό ακριβώς το λόγο, έστω και από αυτό το μήκος των θεμάτων, θα αντιληφθήκατε ότι πρόκειται περί ενός πάρα πολύ σπουδαίου και βασικοτάτου θέματος. Η παρουσία των τεχνάλων αυτό φανερώνει, ότι δείξατε πολύ το ενδιαφέρον. Πλην όμως, δεν θέλουμε περισσότερο να σας ταλαιπωρήσουμε και, με την βοήθεια του Θεού, σήμερα το περί γάμου θέμα τερματίζεται.

Μένουν, ωστόσο, μερικά κατάλοιπα από την ακολουθία του γάμου, τα οποία έρχονται να συμπληρώσουν την όλη του εικόνα. Από την πρώτη ευχή, μετά τα αναγνώσματα —όταν λέμε αναγνώσματα εννοούμε το Ευαγγέλιο και τον Απόστολο— διαβάζουμε τα εξής: «Κύριε ο Θεός ημών, τίμιον αυτών τον γάμον ανάδειξον, αμίαντον αυτών την κοίτην διατήρησον, ακηλίδωτον αυτών την συμβίωσιν διαμεῖναι ευδόκησον και καταξίωσον αυτούς εν γήρει πίονι καταντήσαι, εν καθαρά καρδία εργαζομένους τας εντολάς σου». Κύριε, έρχεται η Εκκλησία, διατήρησε το γάμο των νεονύμφων καθ' όλη την πορεία της ζωής τους.

Τίμιο. Ακόμη το νυφικό, το συζυγικό τους κρεβάτι, αμίαντο, χωρίς μιάσματα αμαρτίας. Ακόμη τη συμβίωσή τους ευδόκησε να μείνει ακηλίδωτη, χωρίς στίγματα. Βλέπετε τρία σημεία, καλύτερα τρεις εκφράσεις για το ίδιο πράγμα: τίμιος ο γάμος, αμίαντο το συζυγικό κρεβάτι, ακηλίδωτη η συμβίωση. Και όχι μόνο αυτό· έρχεται να προσθέσει και με ένα θετικό, θα λέγαμε, τρόπο την άποψη: και δώσε τους γηρατειά πλούσια, «εν γήρει πίονι». Πίονι, πίονι, πλούσιον, παχύ. Δηλαδή βαθιά γεράματα.

Τους βαθιά γεράματα να φτάσουν, αλλά με καθαρή την καρδιά, από την οποία καρδία εκπορεύονται, κατά το λόγιον του Κυρίου, πορνείαι, μοιχείαι, ακαθαρσίαι κλπ. Το καινούργιο πλάσμα που λέγεται γάμος, συζυγία, καινούργιο πλάσμα είναι. Είναι ένα καινούργιο ον που αποτελείται από δύο υπάρξεις. Καταλαβαίνετε ότι αυτό το ον, που είναι «εις σάρκα μίαν», είναι πολύ τρυφερό και πολύ εύθραυστο, όπως όλα τα καινούργια πράγματα. Όλα τα νεογέννητα είναι πάντοτε εύθραυστα, πάντοτε κινδυνεύουν. Γι' αυτό, λοιπόν, τώρα έρχεται.

Η Εκκλησία να δεηθεί του Κυρίου περί της διαφυλάξεως αυτού του ζεύγους. Διότι ο χώρος εις τον οποίον βρίσκεται το ζεύγος δεν είναι ο παραδεισιακός χώρος, δεν είναι η Εδέμ, δεν είναι ο παράδεισος, η Βασιλεία του Θεού, αλλά είναι ο τόπος της εξορίας. Είναι ο τόπος των πειρασμών και, συνεπώς, είναι ο τόπος των μεγάλων παγίδων και κινδύνων. Σε παρακαλούμε, Κύριε, αυτό το νέο πλάσμα, αυτή τη σάρκα μία, φύλαξέ την. Φύλαξέ την προπαντός από εκείνο που τόσο εύκολα προσβάλλεται, από την ανηθικότητα. Φύλαξε την αγνότητα αυτού του νέου όντος.

Η λεπτή έννοια της αγνότητος είναι διάχυτη σε όλες τις ευχές μέσα εις τον γάμο. Αλλά κατά ένα τόσο ευαίσθητο, τόσο αέρινο και τόσο λεπτό τρόπο. Πουθενά δεν βρίσκουμε τη λέξη πορνεία, πουθενά δεν βρίσκουμε τη λέξη μοιχεία. Αλλά πάντοτε: Κύριε, τον γάμο τους τίμιο· Κύριε, αμίαντη η ζωή τους· Κύριε, ακόμη να είναι ακηλίδωτος ο βίος τους· Κύριε, η καρδιά τους καθαρή. Όλα είναι συνώνυμα ενός και του αυτού θέματος: να διατηρηθεί η αγνότης η συζυγική. Αυτό το υπ' αριθμόν ένα πρόβλημα μέσα στον γάμο.

Ένας άλλος κώδικας της Εθνικής μας Βιβλιοθήκης, ο 2724, μας το λέει αυτό καθαρά. Λέει το εξής: «Ώσπερ ο Αδάμ την Εύαν μόνην έγνω, ούτω και οι δούλοι σου εν αλλήλοις την επιστροφήν των πόθων έχοιεν και την συνάφειαν». Όπως λέει, ο Αδάμ μια γυναίκα γνώρισε. Προσέξτε, παρακαλώ, μια γυναίκα γνώρισε. Έτσι, λέει, και οι δούλοι σου να έχουν μεταξύ τους —ακούστε εδώ— την επιστροφή, θα λέγαμε την κλίση, την ροπή· δεύτερον, των πόθων· τρίτον, την συνάφεια. Πόθος, επιστροφή, συνάφεια. Οι δυο τους, μόνο οι δυο, μόνο οι δυο. Με άλλα λόγια, η εις σάρκα μίαν.

Μην μπει μέσα τίποτε το ξένο, τίποτε το βδελυρόν, τίποτε που θα έρθει να λερώσει το άσπιλον και καθαρόν του γάμου. Ο Απόστολος Παύλος, στην προς Εβραίους επιστολή του, μας το λέει χωρίς περιστροφές εδώ: «Τίμιος ο γάμος εν πάσι και η κοίτη αμίαντος· πόρνους δε και μοιχούς κρινεί ο Θεός». Θα μου επιτρέψετε να μείνω λίγο· τώρα το σκέφτηκα, δεν το είχα σκεφτεί. Τίμιος ο γάμος. Ο γάμος, λέει, είναι τίμιος σε όλα του. Καλά, υπάρχουν άνθρωποι που δεν βλέπουν τον γάμο τίμιον. Δεν τον έβλεπαν τίμιο τον γάμο οι αιρετικοί.

Στην εποχή του Αποστόλου Παύλου άρχισε ένα ξεκίνημα. Μόλις πρωτοεμφανίζονται κάτι αιρετικοί που λέγονται γνωστικοί. Και στην εποχή μας υπάρχουν χριστιανοί που δεν βλέπουν το γάμο τίμιο. Σου λέει: «Εγώ δεν θα σωθώ». Σας το έλεγα, μου φαίνεται. Μια γυναίκα μού λέγει: «Πόσο ευτυχείς είσαστε! Εσείς θα σωθείτε». Γιατί; «Διότι εμείς οι παντρεμένοι...». Γιατί, εσείς οι παντρεμένοι, να πάτε στη βασιλεία του Θεού εσείς; Δηλαδή ο γάμος δεν είναι από τον Θεό; Ο γάμος στη βάση του είναι μίασμα; Ο Θεός να φυλάξει! Μην διαβάλλουμε τον γάμο, μην βλασφημούμε τον Θεό. Διότι βλασφημία είναι, βλασφημία κατά του Θεού. Ο γάμος, αγαπητοί μου, δεν είναι μίασμα. Δεν είναι αμαρτία. Πολλοί νομίζουν ότι ό,τι συμβαίνει στην συνάφεια του γάμου είναι μίασμα. Μίασμα είναι ό,τι γίνεται.

Ο Θεός δεν το θέλει. Μόνον αυτό είναι μίασμα. Μόνον αυτό. Ό,τι άλλο δεν είναι μίασμα, αλλά ακριβώς είναι μέσα στο σχέδιο του Θεού. Οποιαδήποτε άλλη τοποθέτηση και αν πάρει ο γάμος είναι τοποθέτηση αιρετική, έξω από τα πλαίσια του χριστιανισμού. Είναι γιατί μέσα μας δεν δώσαμε ακόμη την αξία προς την σάρκα, προς το σώμα. Γιατί γεννηθήκαμε σαρκικοί μέχρι το πνεύμα. Αυτό προσέξτε πολύ. «Τίμιος», λοιπόν, «ο γάμος εν πάσι». Αλλά, λέγει ο Απόστολος, «και η κοίτη αμίαντος». Εκείνο που ο Θεός δεν θέλει, αυτό είναι το βδελυρόν. Το συζυγικό κρεβάτι αμίαντο, καθαρό. Δηλαδή «πόρνους και μοιχούς».

Καταστάσεις προ του γάμου, μιλήσαμε σε μια προηγούμενη συγκέντρωσή μας, και καταστάσεις μετά τον γάμο, όπως είναι η μοιχεία, «κρινεί», θα καταδικάσει αυτός. Γιατί, αδερφέ μου, αφήνεις τη γυναίκα σου; Γιατί, κυρά μου, αφήνεις τον άνδρα σου; Γιατί; Τι θέλεις; Τι περισσότερο θέλεις; Γιατί γίνεσαι σαρκικός άνθρωπος; Γιατί; Διότι ακριβώς γι' αυτό δόθηκε και ο γάμος, για να σβήσει την φλόγα του πάθους, δηλαδή να εξασφαλίσει την σωφροσύνη, όπως είχαμε πει ότι είναι ο δεύτερος σκοπός του γάμου. Και εσύ τώρα ανάπτεις περισσότερο τη φλόγα. Έρχεσαι εκποδών να βάλεις την σωφροσύνη, και τότε τι γίνεται; Αυτό θα σου παράξει ευτυχία; Θα σου δώσει χαρά;

Μία πλάνη. Η μοιχεία, λοιπόν, που είναι ο τρίτος άνθρωπος, ο τρίτος άνθρωπος που θα μπει μέσα, είτε άνδρας είναι αυτός είτε γυναίκα είναι, είναι η σφήνα, ακούστε, η σφήνα εκείνη η οποία έρχεται να τοποθετηθεί μέσα εις τον κορμόν που λέγεται συζυγία, σάρκα μία, και να τους χωρίσει, εκείνον ακριβώς τον κορμό που ο Θεός τον έκανε έναν. Γι' αυτό το λόγο η σφήνα αυτή, η μοιχεία, είναι ένα βασικό αμάρτημα. Διότι ό,τι ο Θεός ενώνει, αυτό χωρίζει. Η μοιχεία προσβάλλει αυτόν τον μυελό.

Την ουσία της αγάπης, του γάμου, που είναι η αγάπη. Διότι, για να μπει τρίτος άνθρωπος μέσα εις τον γάμον σου, σημαίνει ότι έχεις προδώσει την αγάπη σου. Μου ορκίζεσαι εσύ ότι δεν την έχεις προδώσει; Λες ψέματα. Λες ακόμη ότι κουβαλάς στη γυναίκα σου ό,τι θέλει και δεν της λείπει τίποτε; Δεν είναι η υλική προσφορά δείγμα αγάπης. Λες ότι τον λυπάσαι τον άνδρα σου και, τέλος πάντων, ναι μεν κοιτάζεις κάτι άλλο πιο έξω, αλλά τον λυπάσαι τον άνδρα σου. Ο γάμος δεν είναι φιλανθρωπία, είναι αγάπη μέχρι το μυελό. Να, λοιπόν, δι' αυτόν τον απλούστατο λόγο και μόνο, ότι κοιτάζεις ξένα πρόσωπα έξω από τον γάμο, να το ξέρεις: προδίδεις την αγάπη.

Κάποτε, ο Σοκράτης πήγε να επισκεφθεί έναν φίλο του ζωγράφο, ο οποίος είχε ως μοντέλο μια γυμνή γυναίκα και τη ζωγράφιζε. Μια εταίρα, μια γυμνή γυναίκα, και τη ζωγράφιζε. Πήγε και ο Σοκράτης εκεί, στο εργαστήριο του φίλου του. Αυτή τον προκάλεσε και απαντά ο Σοκράτης —παρακαλώ, τέσσερις αιώνες προ Χριστού· δεν είχε γνωρίσει τη διδασκαλία τη χριστιανική ο Σοκράτης, ούτε Παλαιά Διαθήκη— και αυτή τον προκάλεσε και απαντάει ο Σοκράτης: «Ευχαρίστως θα ερχόμουν σε σένα, αν κάποια καλύτερή σου δεν με περίμενε εις το σπίτι». Αυτό μας το διασώζει ο Ξενοφών στα Απομνημονεύματά του. Αυτή η καλύτερή σου είναι η γυναίκα σου και αυτός ο καλύτερός σου.

Ο άντρας σου. Πρόσεξε, ο Θεός να φυλάξει, πρόσεξε.

Αυτό όμως που θα οδηγήσει, θα το ξανατονίσω αυτό το πράγμα, τους συζύγους εις την σωτηρία, δεν είναι απλώς η σωτηρία, το αίσθημα της σωτηρίας· το αίσθημα της αγάπης. Εάν, δηλαδή, θες την γυναίκα σου να τη δεις να σώζεται, αυτό θα το πετύχεις μόνο αν αγαπάς. Και η γυναίκα το ίδιο τον άνθρωπο. Δηλαδή ποτέ δεν πρέπει να λέμε «σε αγαπώ για να σε σώσω». Όχι. Αλλά πρέπει να λέμε «σε σώζω γιατί σε αγαπώ». Ο Θεός δεν ήρθε να μας σώσει και εκ της σωτηρίας να γεννηθεί αγάπη, αλλά μας ηγάπησε και μας έσωσε. «Ούτω γαρ ηγάπησεν ο Θεός τον κόσμον». Εκείνο το «ούτω», απύθμενο, αμέτρητο. Τόσο πολύ, λέει, ηγάπησεν ο Θεός τον κόσμον, είδατε;

Εκείνο το «ώστε», δευτερεύον, δευτερεύον, ώστε έστειλε τον Υιόν του στον κόσμο για να μας σώσει. Συνεπώς, η σωτηρία είναι δευτερεύον, είναι το αποτέλεσμα. Το ελατήριον, το κίνητρον, είναι η αγάπη. Έπαψε η αγάπη μες στον γάμο, η σωτηρία πήγε περίπατο. Δηλαδή, ο σκοπός του γάμου εναυάγησε. Εδώ θα μου επιτρέψετε να πω ένα κάτι το οποίο είναι πολύ σημαντικό, και εμείς τουλάχιστον πολλές φορές οι κληρικοί υποφέρουμε στο σημείο αυτό ως προς το γεγονός της μοιχίας. Επειδή ακριβώς προσβάλλει την αγάπη η μοιχεία, γι' αυτό και δεν έχει λόγο να υπάρξει πλέον ο γάμος, που είναι η βάση της αγάπης. Γι' αυτό και ο Χριστός έδωσε το δικαίωμα διαζυγίου. Είπε:

Επιτρέπεται το διαζύγιο «παρεκτός λόγου πορνείας»· εννοεί την μοιχεία. Συνεπώς. Συνεπώς, πολλοί νομίζουν ότι, εφόσον κατά κάποιο τρόπο μου δίνει το δικαίωμα ο Χριστός, μου το λέει —όχι δικαίωμα, δεν είναι έτσι— μου το λέει ο Χριστός να πάρω διαζύγιο, και υπάρχει και η αυθυξία, ιδίως στον άντρα, προχωρούν στο διαζύγιο και δεν είναι έτοιμοι να συγχωρήσουν, αν υποτεθεί ότι συνέβη ένα στραβοπάτημα. Πρώτον, ο Χριστός δεν δίδει εντολή, δίδει δικαίωμα. Όπως και ο Απόστολος Παύλος είχε το δικαίωμα να τρέφεται από την Εκκλησία και να μην εργάζεται. Αλλά, όταν μου παρέχεται ένα δικαίωμα, έχω το δικαίωμα να κάνω χρήση του δικαιώματος που μου δίδεται. Εκεί που δεν έχω το δικαίωμα να κάνω χρήση ή να μην κάνω είναι η εντολή. Τέλος.

Να κάνω αυτό, τελείωσε. Αλλά τα δικαιώματα, όταν μου δίνονται δικαιώματα, έχω δικαίωμα και εγώ να κάνω χρήση ή όχι. Γι' αυτό και ο Απόστολος Παύλος δεν κάνει χρήση του δικαιώματος που δίδει ο Κύριος, να μην εργάζεται, αλλά εργάζεται. Γιατί; Διότι το έχει μέσα στο όλο του πρόγραμμα ο μακάριος Άγιος Παύλος. Η μεγάλη αυτή ψυχή, η ουρανομήκης, όπως λέει ο Ιερός Χρυσόστομος, ψυχή. Θέλεις τώρα να γίνεις κι εσύ ουρανομήκης ψυχή; Θέλεις να γίνεις μακάριος; Θα σου ευχόμουν ποτέ να μην συμβεί εις τον γάμον δυστύχημα τέτοιο. Μα αν συμβεί, συγχώρησε. Μάθε να συγχωρείς. Εσύ η γυναίκα τον άνδρα, εσύ ο άνδρας την γυναίκα. Λέγει ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, που σχετικώς ερμηνεύει κανόνα.

Προς το θέμα του διαζυγίου, λέγει το εξής: ότι ναι μεν, λέγει, και η πολιτεία δίδει το δικαίωμα να παίρνεις διαζύγιο, αλλά δικαίωμα. Φρόντισε να συγχωρήσεις. Εσύ ο παθών φρόντισε να συγχωρήσεις, όταν σου ζητήσει μετάνοια και συγχώρηση εκείνος, το άλλο μέλος που σε προσέβαλε. Αυτό, δυστυχώς, πολλοί το θεωρούν ως κάτι που προσβάλλει τον εγωισμό, σαν κάτι υποτιμητικό. Αγαπητοί μου, μόνο ο εγωισμός θα μπορούσε να λέει τέτοια κουβέντα. Αλλά η αληθινή αγιότητα αυτό υπαγορεύει: να συγχωρήσεις. Δεν μπορείς να αντέξεις τα αυτιά της κοινωνίας; Κάνε μια θυσία. Πήγαινε σε άλλο χωριό, πήγαινε σε άλλη πόλη.

Τι να κάνουμε; Πώς να γίνει; Πώς να γίνει; Αλλά να το ξέρεις όμως: είναι καρπός αγιότητος αν έμαθες να συγχωρείς. Είδαμε, λοιπόν, εδώ ότι η απουσία της αγάπης συχνά οδηγεί στο διαζύγιο. Και το διαζύγιο είναι η πιο φρικτή μορφή διαλύσεως και του γάμου και της κοινωνίας. Αλίμονο εις την κοινωνία εκείνη η οποία σημειώνει διαζύγια. Μόνο στην Αθήνα, αγαπητοί μου, κάθε Δευτέρα, που είναι ορισμένη από το Πρωτοδικείον ως ιδιαίτερα δικάσιμος ημέρα των διαζυγίων, εισάγονται 150 —συγγνώμη— 100 με 150 αιτήσεις διαζυγίου μόνο εις την Αθήνα.

Κάθε εβδομάδα στην... Αθήνα έχουμε, στην Αθήνα μόνο, όχι στον Πειραιά, έχουμε 400 με 600 αιτήσεις διαζυγίου. Μόνο στην Αθήνα. Το είπα τρεις φορές. Δηλαδή τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι 400 με 600 σπίτια την εβδομάδα τινάζονται στον αέρα. Διαλύονται.

Αιτίες, ίσως πολλές. Εγώ θα σας έλεγα ότι στην πραγματικότητα είναι μία η αιτία και μόνο μία: η έλλειψη της αγάπης, η απουσία της αγάπης. Γιατί; Να δούμε. Λέγει «λόγω ασυμφωνίας χαρακτήρων». Είναι το αιτιολογικό της μόδας. Ξεκινάει από την Αμερική και φτάνει στην Ελλάδα. Ποια συμφωνία χαρακτήρων; Ξέρετε τι σημαίνει συμφωνία χαρακτήρων; Σημαίνει δεν ανέχεσαι. Δεν ανέχεσαι, ξέρεις τι σημαίνει; Δεν αγαπάς. Γιατί, αν αγαπάς, θα ανέχεσαι. Το παιδί σου άμα κλαίει το ανέχεσαι. Αν δεν το ανέχεσαι, θα το πετάξεις από το παράθυρο. Θα πετάξεις από το παράθυρο το παιδί σου; Δεν το πετάς, διότι το ανέχεσαι, και το ανέχεσαι γιατί το αγαπάς. Γιατί, λοιπόν, τη γυναίκα σου, τον άνθρωπό σου, δεν τον ανέχεσαι; Ροχαλίζει, α...

Ή ό,τι άλλο, δεν ανέχεσαι. Είναι αυτά αιτιολογικά διαλύσεως του γάμου; Ο Θεός να φυλάξει, ο Θεός να φυλάξει. Έπαθε παράλυση, έπαθε λέπρα, που η πολιτεία δίδει στο δεύτερο, στη λέπρα, δίνει διαζύγιο. Ο Χριστός δεν το είπε αυτό. Είναι ο άνθρωπος στο λεπροκομείο. Ο Χριστός σού είπε ότι ο άνθρωπός σου δεν πέθανε και, συνεπώς, οφείλεις να τον περιμένεις. Δεν θα γίνει ποτέ καλά; Δεν έχει σημασία. Είσαι δεμένη ανδρί και ο άνδρας σου ζει. Επειδή είναι άρρωστος, θα ήθελες εσένα να σε πετάξει; Θα ήθελες, αν ήσουν εσύ στο λεπροκομείο ή στο σανατόριο, να μάθεις ότι ο άνδρας σου ενήργησε και πήρε διαζύγιο και πήρε άλλη γυναίκα; Ω, φοβερό! Θα το ήθελες; Λοιπόν, παρακαλώ, όχι. Σε κανένα, για κανένα λόγο δεν υπάρχει.

Περιθώριο διαζυγίου. Για κανένα λόγο. Ό,τι κι αν πείτε, είναι αυτή η αιτία που σας είπα: η απουσία της αγάπης. Ο γάμος στην πραγματικότητα είναι μια οντολογική πραγματικότητα. Τι σημαίνει οντολογική ένωση, πραγματικότητα; Ότι η ένωση δύο ανθρώπων δεν είναι ηθική, δεν είναι εικονική, δεν είναι μηχανική. Είναι οντολογική. Θέλετε να προχωρήσω; Δεν είναι χημική, είναι οντολογική. Δεν είναι να πάρω το θειάφι και το σίδερο και να κάνω θειούχον σίδηρον, που να έχω χημική ένωση. Δεν είναι να πάρω το νερό με τη ζάχαρη και να αποκτήσω το σιρόπι και να αποκτήσω την μηχανική ένωση. Ο γάμος είναι οντολογική ένωση. Οντολογική σημαίνει ό...

Ό,τι σχέση έχει το δάκτυλό μου με την παλάμη μου, η παλάμη με τον καρπόν, ο καρπός με τον βραχίονα... Βραχίων με το σώμα, που τρέφεται από κοινό αίμα, αυτός είναι ο γάμος. Γι' αυτό είναι και αδιάλυτος ο γάμος. Εκείνο το «εἰς σάρκα μίαν» ακριβώς αυτό εκφράζει. Ωραία το λέει ο Απόστολος. Αναφέρεται στη γυναίκα, αλλά έχουμε αντιστοίχως και τον άντρα. «Γυνὴ δέδεται νόμῳ ἐφ’ ὅσον χρόνον ζῇ ὁ ἀνὴρ αὐτῆς». Η γυναίκα, λέει, είναι δεμένη από τον νόμο του Θεού. «Καὶ ἔσονται οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν». Εφόσον χρόνον ζει ο άνδρας, που είναι στον Βόρειο Πόλο, ας είναι όπου θέλει, ας είναι στο σανατόριο, στο λεπροκομείο, όπου θέλει ας είναι, είσαι δεμένη με τον άνδρα σου. «Ἐὰν δὲ κοιμηθῇ ὁ ἀνὴρ αὐτῆς», αν πεθάνει, «ἐλευθέρα ἐστὶν ᾧ θέλει γαμηθῆναι, μόνον ἐν Κυρίῳ».

Ελεύθερη να παντρευτείς όποιον θέλεις, αλλά όχι όπως θέλεις, «ἐν Κυρίῳ». Όχι γάμος δι' αμαρτίαν· εν Κυρίω, κατά το θέλημα του Κυρίου. Ο Ιερός Χρυσόστομος κάνει μία λεπτή παρατήρηση. Ο Θεός να φυλάξει, λέγει, να πω ότι ο δεύτερος γάμος είναι έμψυχος πορνεία. Ο Θεός να φυλάξει! Όχι, δεν το λέγω, λέει ο Ιερός Χρυσόστομος. Αλλά για πρόσεξε: ο Απόστολος λέγει «ἐὰν δὲ κοιμηθῇ ὁ ἀνὴρ αὐτῆς». Θα πει κοιμηθεί, πεθάνει θα πει. Αλλά ένας που κοιμάται ξυπνά. Βεβαίως, είναι στην αντίπερα ο άντρας, στην άλλη όχθη της ζωής, από εκεί, στη Βασιλεία του Θεού, και σε περιμένει. Μην μπερδεύεσαι με άλλους γάμους, λοιπόν.

Στον πρώτο σου γάμο. Μόνο αν δεν μπορέσεις, προχώρα στον δεύτερο. Μην προχωράς όμως, μείνε. Γι' αυτό λέει και ο Απόστολος Παύλος: «Μακαριωτέρα δέ ἐστιν ἐὰν οὕτω μείνῃ». Είναι ευτυχέστερη, δηλαδή, η χήρα γυναίκα αν μείνει έτσι, «κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην». Κατά τη γνώμη μου, λέει ο Απόστολος Παύλος. Εδώ τα πουλιά πολλές φορές, τα περιστέρια, τα οποία ζουν τη μονογαμία, και τα βλέπετε: όταν το ένα χαθεί, το άλλο μένει έτσι και αποθνήσκει έτσι. Εάν δε τα ζώα ούτως, διότι τους ανθρώπους πώς; Μη μου πείτε για τους πολιτικούς νόμους, μη μου πείτε για τέταρτο γάμο, μη μου πείτε για αυτόματα διαζύγια. Αλλά ακούσατε πάλι, παρακαλώ, τη φωνή του Ιερού Χρυσοστόμου.

Μη μου αναφέρεις τους πολιτικούς νόμους, οι οποίοι επιτρέπουν τούτο κατόπιν εκδόσεως διαζυγίου. Ο Θεός δεν θα σε κρίνει κατά την ημέρα της Κρίσεως βάσει των πολιτικών νόμων, αλλά βάσει των νόμων που Αυτός έθεσε. Δεν θα σου πει τι έλεγε τότε η πολιτεία που ζούσες, αλλά βάσει του νόμου που Εκείνος ενομοθέτησε. Και ένα τελευταίο πάνω στο θέμα του διαζυγίου. Τι να πει κανείς για εκείνους οι οποίοι συντελούν κατά κάποιον τρόπο, κατά οποιονδήποτε τρόπο, να πάρουν διαζύγιο κάποιοι άλλοι; Ποιοι είναι αυτοί; Μπορεί να είναι ο πεθερός, η πεθερά, η μαμά, ο μπαμπάς, ο φίλος, οι φίλοι, ο θείος, η θεία.

Που συντελούν στο διαζύγιο. «Παράτησέ τον, έλα καημένη μου». Αυτό μου έλεγε ένας νεαρός —εύχομαι να μην είναι στο ακροατήριό μου απόψε— παντρεύτηκε μια νέα κοπέλα, νέος και αυτός, και πήρε το αυτί του να λέει η μάνα στην κόρη: «Παράτησέ τον, έλα καημένη μου, αυτός είναι αλήτης». Το παιδί δεν είναι αλήτης, αλλά επειδή ίσως δεν έχει ακόμα ένα επάγγελμα στα χέρια του· μικρός είναι. Κυρά μου, όταν πάντρευες την κόρη σου, δεν έβλεπες τι έπαιρνες; Τώρα είναι αλήτης; Γιατί βρέθηκε κάποιος άλλος που έχει λεφτά; Θεός να φυλάξει! Αγαπητοί μου, να το ξέρετε αυτό. Η κόρη σου ξύλο να τρώει, τι να παθαίνει, δεν έχεις το δικαίωμα να πεις. Όπως και εμείς οι πνευματικοί δεν έχουμε το δικαίωμα να πούμε: «Παιδί μου, χώρισέ τον». Ποτέ!

Εκείνη ή εκείνος θέλει να χωρίσει, με γεια του, με χαρά του, αλλά εμείς ποτέ δεν θα συντελέσουμε να χωρίσει ένα ζεύγος. Να το προσέξουν καλά, ιδίως οι μητέρες, οι γυναίκες που παίζουν ένα πολύ κακό ρόλο στις υποθέσεις αυτές. Ο Θεός να φυλάξει! Πολύ προσοχή στο σημείο αυτό.

Αμαρτάνουν ενώπιον αυτού του Κυρίου, ο οποίος είπε: «Ὃ οὖν ὁ Θεὸς συνέζευξεν, ἄνθρωπος μὴ χωριζέτω». Το είπε ο Χριστός, όχι στην Παλαιά Διαθήκη, και πολλάκις ακούεται μέσα στην ακολουθία του γάμου προς υπόμνηση πάντων των παρευρισκομένων ότι, κύριοι, εσείς που βρίσκεστε εδώ και παρακολουθείτε τώρα...

Αυτήν την ένωση του νέου αυτού ζεύγους, προσέξτε, γονείς, συγγενείς, φίλοι, γνωστοί, μη συντελέσετε ποτέ με... Αμέσως ή εμμέσως εις τον χωρισμόν του ζεύγους, διότι ο νόμος του Θεού το απαγορεύει και θα δώσετε λόγο εις τον Θεό διά κάθε ενέργειά σας. Στη δεύτερη ευχή προ των αναγνωσμάτων διαβάζουμε το εξής:

«Δὸς αὐτοῖς καρπὸν κοιλίας, καλλιτεκνίαν, καὶ ἴδωσιν υἱοὺς τῶν υἱῶν αὐτῶν». Τι όμορφα που τα λέει εδώ! Πόσο ρεαλιστικός είναι ο Χριστιανισμός! Δεν αφήνει πτυχή, αγαπητοί μου, που να μην την πιάσει. Σαν να λέμε: μη λες για εκείνο, είναι αμαρτία· μη μιλάς για εκείνο, είναι αμαρτία. Μας θυμίζει εκείνο πάλι των αιρετικών: «Μὴ ἅψῃ, μηδὲ γεύσῃ, μηδὲ θίγῃς». Μην πιάσεις· αμαρτία αυτό, αμαρτία εκείνο. Εδώ εύχεται διά τον καρπόν της κοιλίας, να αποκτήσουν παιδιά. Όχι μόνο παιδιά· εύχεται και διά την καλλιτεκνία. Καλλιτεκνία σημαίνει διά τα καλοκαμωμένα παιδιά, γεροδεμένα, υγιή και όμορφα παιδιά.

Να δουν, Κύριε, το ζεύγος αυτό, λέει ο ιερεύς, τα παιδιά των παιδιών των. Δηλαδή να γίνετε παππούδες και να δείτε και εγγόνια, όσο άτυχοι μερικοί άνθρωποι βλέπουν και δυσέγγονοι. Είναι μια ευλογία που ήταν τόσο σημαντική στην Παλαιά Διαθήκη. Πράγματι, με τη βιολογική ένωση του ανδρός και της γυναικός βλέπουμε τη φανέρωση του Θεού Δημιουργού μέσα στην Ιστορία. Βλέπουμε τον Θεό να συνεχίζει το δημιουργικό του έργον μέσα εις τον χρόνο. Τι υπέροχο πράγμα! Οι σύζυγοι, συνεργάται αυτού του Θεού. Λέει και ο Αδάμ, όταν είδε το πρώτο του παιδί, τον Κάιν —στην Παλαιά Διαθήκη, παρακαλώ, να διαβάζετε την Αγία Γραφή, είναι θησαυρός, παρακαλώ να διαβάζουμε— λέει εκεί ο Αδάμ...

Όταν είδε το πρώτο του παιδί, είπε: «Απέκτησα άνθρωπον σύμφωνα με τη δική μου εικόνα από τον Θεό». Δηλαδή, απέκτησα ένα δημιούργημα που μου μοιάζει, είπε ο Αδάμ. Αλλά αυτό, εγώ απορώ πώς έγινε το παιδί· μυστήριο! Αυτό ο Θεός το έκανε. Συνεπώς, εδώ τι ομολογεί ο Αδάμ; Τον εαυτό του. Ομολογεί τον εαυτόν του ότι έχει συνεργάτη τον Θεό ή, καλύτερα, ο Θεός έχει συνεργάτη τον Αδάμ. Οι γονείς, λοιπόν, είναι συνδημιουργοί του Θεού, είναι συνεργάτες του Θεού. Ακόμη, είναι και η υπερφυσική όψη του γάμου. Τα παιδιά αυτά θα...

Θα, θα... Πληρώσουν τη Βασιλεία του Θεού, θα γεμίσουν τη Βασιλεία του Θεού με αγίους. Μη σας φανεί παράξενο. Εικοστό πέμπτο παιδί μιας οικογενείας, που ήταν μία κοπέλα ονόματι Αικατερίνη, στην Ιταλία, έγινε αγία. Η Αγία Αικατερίνη του... δεν θυμάμαι, το λέω, δεν θυμάμαι, ήταν το εικοστό πέμπτο παιδί της οικογενείας. Θα υποψιαζόταν η οικογένεια αυτή ότι το εικοστό πέμπτο παιδί θα γινόταν αγία και θα εισήρχετο στη Βασιλεία του Θεού; Τα παιδιά του Βασιλείου, του πατρός του Μεγάλου Βασιλείου, ήσαν άγια παιδιά. Η Εκκλησία μας εορτάζει επισήμως τρεις. Τι μεγάλο πράγμα! Από την ίδια οικογένεια τρία παιδιά άγιοι επισήμως: Μέγας Βασίλειος, ο Άγιος Γρηγόριος ο Νύσσης, αδελφός, και η Αγία Μακρίνα. Μεγάλο πράγμα. Εντούτοις, ενώ η Εκκλησία μας εύχεται καρπόν κοιλίας...

Καλοκαμωμένα, καλλιτεκνία, παιδιά που να πάνε στη Βασιλεία του Θεού, εύχεται να δουν εγγόνια οι σύζυγοι, μπροστά σε αυτήν την ωραιοτάτη πραγματικότητα των ευχών της Εκκλησίας πώς ανταποκρίνονται οι σύζυγοι; Να πώς ανταποκρίνονται στην πλειονότητα, με δύο σημεία, με δύο απαντήσεις. Πρώτη απάντηση: παρεμπόδιση στη σύλληψη. Δευτέρα απάντηση: έκτρωση. Αυτές είναι οι απαντήσεις που δίνουν οι σύζυγοι που πήραν στα κεφάλια τους στέφανα πριν ολίγου. Φοβερό!

Ωστόσο... Ωστόσο, δεν θα μείνω σε αυτά. Ιδίως στο πρώτο δεν θα μείνω. Το ανέφερα. Θα μείνω λίγο στο δεύτερο και θα μείνω με το να διαβάσω από μία εγκύκλιο που ήδη ανεγνώσθη στις εκκλησίες μας από τον Σεπτέμβριο-Οκτώβριο. Είναι μια παραινετική εγκύκλιος της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος και αναφέρεται ακριβώς στο θέμα αυτό. Επιτρέψατέ μου ένα απόσπασμα.

«Μία από τις κυριότερες αιτίες της υπογεννητικότητας είναι η επιδημία των παρανόμων εκτρώσεων, οι οποίες συνήθως διενεργούνται υπό Ελλήνων ιατρών ή μαιών, παρόλο ότι τούτο έρχεται εις αντίθεση προς τη διδασκαλία της θρησκείας, τους νόμους του κράτους, τον Ιπποκράτειον όρκον του ιατρού». Ο Ιπποκράτης έζησε τον 6ο αιώνα π.Χ., αν ενθυμούμαι καλά, και όχι χριστιανός. Όχι χριστιανός. Και, αγαπητοί μου, ρητώς το λέγει αυτό. Κάπου διάβαζα κάποτε τον όρκο του και έμεινα κατάπληκτος. Αν βγάζατε το όνομα «Ιπποκράτης», κάνατε μετάφραση, θα λέγατε ότι τον έγραψε τον όρκο αυτόν χριστιανός ιατρός, και δη ιατρός χριστιανός των πρώτων αιώνων. Και λέει κάπου: «Πρόσεξε, μη δώσεις φάρμακο εις έγκυον γυναίκα και φθείρεις το έμβρυον». Τι ωραίο πράγμα!

«Οι σημερινοί όμως ιατροί καταπατούν» —όχι όλοι, δόξα τω Θεώ, όχι όλοι, ευτυχώς, γιατί αλίμονό μας αν ήταν όλοι— «τον όρκον του Ιπποκράτους και τας ηθικάς αρχάς του ατόμου και της κοινωνίας. Πλείστοι σύζυγοι στην πατρίδα μας έχουν παρασυρθεί υπό του επιδημικού κύματος των εγκληματικών εκτρώσεων και διαπράττουν το έγκλημα της εξοντώσεως του καρπού των σπλάχνων των. Εκατόν χιλιάδες και πλέον κυοφορούμενα έμβρυα και τρυφεροί βλαστοί φονεύονται κατ' έτος στην πατρίδα μας, ως μαρτυρούν αι στατιστικαί». Εκατό χιλιάδες εκτρώσεις τον χρόνο. Μάλιστα. Δηλαδή μια μισή Λάρισα πηγαίνει στον Άδη. «Η εφάμαρτος και εγκληματική αυτή ενέργεια δεν απειλεί μόνο την επιβίωση του ελληνικού έθνους, αλλά πλήττει κυρίως και καιρίως...»

«Αυτήν ταύτην την οικογενειακήν εστίαν, ήτις αποτελεί τον ζωτικόν κύτταρον του οργανισμού του Έθνους. Πολλά εκατομμύρια δραχμών, τα οποία θα ηδύναντο να χρησιμοποιηθούν για τη βελτίωση της ζωής της οικογένειας, εξοδεύονται, διαρπαζόμενα υπό των ενεργούντων τας εκτρώσεις ιατρών. Έπειτα, οι εκτρώσεις δημιουργούν» —προσέξτε αυτό— «αθεράπευτα ψυχικά τραύματα και πλέγματα πιεστικής ενοχής εις τη συνείδηση πολυαρίθμων γονέων και του θεράποντος αυτών ιατρού. Δημιουργούν τύψεις εις τη συνείδηση, μαρασμόν εις την καρδία, θλίψιν και στενοχωρίαν εις την ψυχή, βαρείαν και καταθλιπτικήν ενοχήν, ήτις προέρχεται εκ του ότι δι' αυτών αφαιρείται μία ζωή άνευ δικαιώματος και παρά πάντα θείον και ανθρώπινον νόμον. Τοιούτω τρόπω, η ειρήνη και η χαρά εξαφανίζονται εκ της οικογενείας εκείνης και στην οικία της οποίας πλανώνται αι σκιαί των ανθρωπίνων υπάρξεων...»

«Έμβρυα εθυσιάσθησαν στον Μολώχ του εγωισμού ορισμένων ανθρώπων. Το αίμα των φονευμένων πλασμάτων του Θεού βοά και κράζει ενώπιον του θρόνου του Θεού και ταράσσει και αναστατώνει την ψυχή των τεκνοκτόνων γονέων και ιατρών, οι οποίοι κατεπάτησαν θείους και ανθρωπίνους νόμους». «Φωνὴ αἵματος τοῦ ἀδελφοῦ σου βοᾷ πρός με ἐκ τῆς γῆς· καὶ νῦν ἐπικατάρατος σὺ ἀπὸ τῆς γῆς, στενάζων καὶ τρέμων», είπε στον Κάιν. Αίμα ανθρώπινο φωνάζει από τη γη. Εσύ που έκανες το έγκλημα, λέγει στον Κάιν, και σκότωσες τον αδελφό σου, επικατάρατος θα είσαι, να στενάζεις και να τρέμεις όπου κι αν πατάς στη γη.

Ας φύγουμε όμως από αυτήν την εικόνα, η οποία δεν είναι ευχάριστη. Και ας επανέλθουμε και στο αποκορύφωμα του γάμου, και στη στέψη. Η στέψη είναι πράγματι ένα υψηλόν, θα λέγαμε, σημείον κορυφώματος του μυστηρίου του γάμου. «Στέφεται ὁ δοῦλος τοῦ Θεοῦ». Στέφει τη βουλή του Θεού, στέφει. Τι είναι αυτό; Είναι η επιστέψη και επικύρωση του γάμου που ανεφέρθη στην προηγουμένη ευχή, που ήρμοσε ο ιερεύς τα χέρια των νεονύμφων. Εκεί που ήρμοσε, ήνωσε τα χέρια των νεονύμφων, τώρα έρχεται να επιστέψει, να στεφανώσει.

Να επικυρώσει και να διακηρύξει ότι η ένωση αυτή ήδη επετελέσθη. Ποιος θα επικυρώσει αυτή την επιστέψιν και επικύρωσιν; «Στέφεται ὁ δοῦλος τοῦ Θεοῦ τάδε τὴν δούλην τοῦ Θεοῦ τάδε, εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος». Ο Άγιος Τριαδικός Θεός. Αυτός θα επιστέψει, θα επικυρώσει, θα αρμόσει, θα επιβεβαιώσει. Από έναν κώδικα 724 της Εθνικής Βιβλιοθήκης διαβάζω τούτο: «Ὁ Πατὴρ εὐλογεῖ, ὁ Υἱὸς στεφανοῖ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον συνευδοκεῖ». Τι ωραίο αυτό! Ο Πατήρ ευλογεί, ο Υιός στεφανώνει, το Πνεύμα το Άγιο συμφωνεί και βοηθάει. Αυτό μας θυμίζει εκείνο το τριαδικόν...

Συγγνώμη, την ενέργεια της Αγίας Τριάδος εις τη δημιουργία. Ο Πατήρ θέλει να γίνει ο κόσμος, ο Υιός είναι ο χτίστης, δημιουργεί τον κόσμο, και «χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν, ὃ γέγονεν», μας λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης. Τίποτα δεν έγινε χωρίς τον Λόγο, τον Ιησού Χριστό. «Τῷ λόγῳ τοῦ Κυρίου οἱ οὐρανοὶ ἐστερεώθησαν». Ποιος είναι αυτός ο Λόγος του Κυρίου; Είναι ο Υιός. Και το Πνεύμα το Άγιο, το Πνεύμα το Άγιο συμπράττει. Το βρίσκουμε στη δημιουργία να υπερίπταται της δημιουργίας της υλικής: «Καὶ Πνεῦμα Θεοῦ ἐπεφέρετο ἐπάνω τοῦ ὕδατος». Επεφέρετο, υπερίπτατο. Η εικόνα του περιστεριού στην πτήση μάς δίνει ωραία την εξήγηση του «ἐπεφέρετο». Και όπως η κλώσσα...

Έχουμε όρνιθα, λοιπόν, πουλί, η κλώσσα επωάζει τα αυγά για να βγουν νέες υπάρξεις, έτσι το Πνεύμα το Άγιο, ανθρωποπαθώς να πω, επωάζει τη δημιουργία για να εξέλθουν από εκεί, να εξέλθει η ζωή, τα φυτά, τα ζώα, ο άνθρωπος. Εδώ τώρα, στον γάμο, έχουμε επίκληση του Αγίου Τριαδικού Θεού. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει όχι δημιουργία τώρα, σημαίνει αναδημιουργία, καινούρια δημιουργία, καινούρια φύση. Όχι εκ του μηδενός, αλλά οι παλαιωθέντες αυτοί, οι παλαιωθέντες άνθρωποι, οι εν αμαρτίαις άνθρωποι, έρχονται στα χέρια τώρα του Αγίου Τριαδικού Θεού, διά του μυστηρίου του γάμου, να γίνουν καινούργιοι. Αλλά κάτι καταπληκτικότερο: ο κώδικας 968 του 15ου αιώνα, του όρους Σινά, Βασιλεία...

Τελειώνει με μία επίκληση προς τον Ιησού Χριστόν: «Σὺ γὰρ εἶ ὁ στεφανώσας αὐτούς, Χριστὲ ὁ Θεὸς ἡμῶν, καὶ σοὶ τὴν δόξαν ἀναπέμπομεν» κτλ. Διότι συ είσαι ο στέφανος. Ο Χριστός είναι ο στέφανος, το στεφάνι τους. Εδώ έχουμε κάτι παράξενες σχέσεις, εικόνες μέσα στην Καινή Διαθήκη. Ο Χριστός είπε: «Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδός». Οδός σημαίνει μέσον για να πάω κάπου. Ο Χριστός είπε: «Ἐγώ εἰμι ἡ ζωή». Η ζωή είναι το τέρμα. Η οδός είναι ο τρόπος να φτάσει κανείς στη ζωή. Δηλαδή ο Χριστός είναι και μέσον και σκοπός. Εδώ τώρα ο Χριστός είναι εκείνος που στεφανώνει και εκείνος που είναι ο ίδιος στέφανος. Όπως στο μυστήριο της Ευχαριστίας: ο Χριστός είναι ο θύτης, ο Χριστός είναι και το θύμα.

Ο Χριστός θυσιάζει, ο Χριστός θυσιάζεται. Αλλά ενθυμηθείτε από την παραβολή εκείνη του γάμου, των κεκλημένων εις γάμους, με τα ιμάτια. Ποια είναι τα ιμάτια αυτά; Λέγει ο Άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος: αυτός ο Χριστός. Γιατί τον βγάζει έξω ο οικοδεσπότης των κεκλημένων εκείνον που δεν είχε ιμάτιον γάμου; Δεν είχε φορέσει τον Χριστό. Χριστό να έχεις. Είναι εκείνο που λέει ο Απόστολος Παύλος: «Τεκνία μου, οὓς πάλιν ὠδίνω, ἄχρις οὗ μορφωθῇ Χριστὸς ἐν ὑμῖν». Τεκνία μου, οὓς πάλιν ὠδίνω, ἄχρις οὗ μορφωθῇ Χριστὸς ἐν ὑμῖν, έως ότου διαμορφωθεί, λέει, ο Κύριος μέσα. Το ιμάτιο, ο Χριστός, και ο στέφανος είναι ο Χριστός, και ο στεφανών και ο στεφανούμενος, με άλλα λόγια. Και όπως λέμε στο βάπτισμα: «Ὅσοι εἰς Χριστὸν ἐβαπτίσθητε, Χριστὸν ἐνεδύσασθε». Ντυθήκατε Χριστόν. Οι νεόνυμφοι πρέπει να ιδούν τα στεφάνια τους, δηλαδή να ιδούν τα φορέματα...

φορέσουν, να είναι η κορώνα.

Στέφανα ακόμη δείχνουν και τη μεγάλη νίκη, τη νίκη των νεονύμφων, όπως λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος, εις τον μεγάλον στίβο της σωφροσύνης. Λέγει ο 958 κώδιξ του 15ου αιώνα, του Όρους του Σινά, «στέφανον σωφροσύνης ως έπαθλον παρθενίας τούτοις κατακόσμησον». Τι είναι, λοιπόν, δείγμα ότι τα στεφάνια είναι εμβλήματα νίκης; Ποιας νίκης; Ότι εσύ, ο άνδρας, έμεινες αγνός μέχρι το γάμο σου. Καλά, ακούμε πολλές φορές εμείς να λένε πολλοί, «Ε, σαν άνδρας». Τι θα πει σαν άνδρας, αδελφέ μου; Ότι δηλαδή, επειδή ακριβώς είσαι άνδρας, έπρεπε να πέσεις εσύ στην ανηθικότητα;

Θεός να φυλάξει. Δες το και από εδώ, ότι η Εκκλησία στεφανώνει τους σώφρονες και σε θέλει σώφρονα. Διά τας γυναίκας, «Μα είναι η εποχή τέτοια». Ποια εποχή, κοπέλα μου; Σε θέλει η Εκκλησία να σε στεφανώσει παρθένον. Συνεπώς, τι ωραίο πράγμα, να προσέλθουν οι νεόνυμφοι παρθένοι και οι δύο. Ο νέος να μην έχει γνωρίσει άλλη γυναίκα, εκτός από τη γυναίκα αυτή που παίρνει τώρα. Η νέα να μην έχει γνωρίσει άλλον άνδρα, εκτός από αυτόν που παίρνει τώρα. Πόσο άξια παίρνουν τα στεφάνια αυτά της νίκης, διότι δεν είναι μικρή η νίκη της σωφροσύνης. Είναι ικανή, είναι μεγάλη, είναι ανταξία στεφάνων. Ναι, αλλά εάν όμως δεν εστάθηκαν σώφρονες, τουλάχιστον μετενόησαν.

Τουλάχιστον θα πάρουν τον στέφανον μετανοημένοι, ότι δεν ξέραμε, δεν μπορέσαμε, δεν... τέλος πάντων, μετανοούμε. Μήπως, λοιπόν, προ του γάμου γίνεται εξομολόγηση και Θεία Κοινωνία; Έστω. Εάν όμως ούτε και αυτό γίνεται και προσέρχονται διά να στεφανωθούν, όχι μόνο ήδη με τα παραπτώματα της ανηθικότητος, αλλά και με το καύχημα ότι είναι ανήθικοι, τότε τι ειρωνεία! Να κατεβεί ένας γέρος 80 χρονών από τις κερκίδες στο στάδιο κάτω, να πάρει το στεφάνι ότι έτρεξε 42 χιλιόμετρα μαραθώνιο δρόμο. Όλο το στάδιο θα γελάσει. Γελάει το επάνω στάδιο; Οι άγγελοι, καλύτερα, οι άγγελοι κλαίνε. Οι δαίμονες γελούν.

Ο ιερεύς, «Κύριε ο Θεός ημών, δόξη και τιμή στεφάνωσον αυτούς», με δόξα και με τιμή στεφάνωσέ τους. Είναι τα λόγια αυτά μια απήχηση, θα λέγαμε, εκείνου του παραδεισιακού μεγαλείου του ανθρώπου, που υμνεί ο όγδοος ψαλμός και που η προς Εβραίους επιστολή μάς λέγει ότι τον άνθρωπο «βραχύ τι παρ' αγγέλους ηλάττωσας αυτόν, δόξη και τιμή εστεφάνωσας αυτόν». Είναι ο άνθρωπος η κορωνίς της δημιουργίας, είναι το στεφάνι της κτίσεως της ορατής, είναι το καμάρι του Θεού. Λέει στο βιβλίο των Παροιμιών, μου φαίνεται στο 8ο κεφάλαιο — όχι, μου φαίνεται, στο 8ο κεφάλαιο — ότι μάλιστα καλύτερα φαίνεται σε μετάφραση εκ του εβραϊκού, καλύτερα φαίνεται: «Και η χαρά μου», λέει εμένα η Σοφία, εκεί μιλάει η ενυπόστατος Σοφία, ο Ιησούς Χριστός,

«χαρά μου ήταν να βρίσκομαι ανάμεσα στους ανθρώπους». Έβλεπε ο Θεός τον πρώτο άνθρωπο και καμάρωνε, αλλά σε λίγο εξέπεσε ο άνθρωπος και χρειάστηκε να έρθει ο Χριστός στον κόσμο. Και τώρα, όταν θα ξαναφτάσει στις όχθες της Βασιλείας του Θεού ο άνθρωπος, ο σωσμένος εν Χριστώ Ιησού, εκεί δεν θα φτάσει με άδεια χέρια, θα φτάσει με δώρα στα χέρια. Και λέγει το βιβλίο της Αποκαλύψεως, που μιλάει για το τέλος του κόσμου, ότι εκεί οι πιστοί, «τα έθνη φέρουσι την δόξαν και την τιμήν αυτών». Η δόξα και η τιμή στο ξεκίνημα, στην ανατολή, στην αυγή του ανθρωπίνου γένους. Η δόξα και η τιμή εις το τέρμα της ιστορίας. Ο γάμος στη μέση συνδέει το Άλφα και το Ωμέγα,

την αφετηρία και το τέρμα της ανθρωπίνης πορείας, που δείχνει ότι ο άνθρωπος θα στεφανωθεί πάλι. Και τώρα μένει το ποτήρι της ευλογίας. «Και το ποτήριον το κοινόν τούτο παρεχόμενος τοις συναφθείσι διά γάμου κοινωνίαν, Κύριε ο Θεός, ευλόγησον ευλογία πνευματική». Το ποτήρι αυτό που έχει μέσα κρασί, άκρατο κρασί, αν και δεν αναφέρει κανένα ευχολόγιο αν είναι άκρατο ή και κεκραμένο, να έχει μέσα νερό, δεν λέει τίποτε, ευλόγησέ το. Και να γίνουν κοινωνοί εκείνοι οι οποίοι επανδρεύτησαν τώρα και να αποκτήσουν ευλογία πνευματική. Τι είναι αυτό το κοινό ποτήρι; Λέμε κοινό γιατί είναι σκέτο κρασί. Σημαίνει ότι οι νεόνυμφοι πρέπει να έχουν μια κοινότητα ζωής.

Απ' το ίδιο ποτήρι θα πιουν και τις χαρές και τις λύπες που τους επιφυλάσσει, αγαπητοί μου, ο κοινός δρόμος, η κοινή πορεία της ζωής τους. Μαζί θα πιουν τις χαρές, μαζί θα πιουν και τις λύπες. Ο κώδιξ 966 του 13ου αιώνα, του Όρους Σινά, μας λέει: «Είθ' ούτως ποτίζει αυτούς ο ιερεύς εκ τρίτου και κατακλά το ποτήριον εις την γην». Τους δίδει να πιουν και κατόπιν ο ιερεύς παίρνει το ποτήρι και το σπάζει κάτω στο πάτωμα. Τι θέλει να δείξει εδώ; Σημαίνει το εύθραυστο της ζωής και της ευτυχίας του ζεύγους. Μην καμαρώνετε ότι η ζωή σας θα είναι στρωμένη με ρόδα, θα έρθουν και δύσκολες μέρες. Να το ξέρετε ότι η ανθρώπινη ζωή είναι, η ανθρώπινη ευτυχία είναι πολύ εύθραυστη, σπάζει εύκολα.

Παλαιότερα δεν υπήρχε το κοινό αυτό ποτήρι επάνω στο τραπέζι, διότι το τραπέζι αυτό, το έχω πει 5-6 φορές μέχρι τώρα. Ρώτησα κάποια κοπέλα μάλιστα και μου είπε ότι το αναφέρατε πολλές φορές αυτό. Είναι γιατί θέλω να το τονίσω, αγαπητοί μου. Το τραπέζι αυτό που γίνεται ο γάμος έξω ήταν κάποτε η Αγία Τράπεζα. Και το ποτήρι αυτό που είναι έξω με το κρασί ήταν κάποτε το Άγιο Ποτήριο μέσα, διότι μέσα στη Θεία Λειτουργία γίνεται ο γάμος. Το λέμε πλειστάκις, το ενθυμείσθε. Τι σημαίνει; Ότι έπρεπε να κοινωνήσουν οι νεόνυμφοι εκεί επί τόπου. Όπως και στο βάπτισμα το ίδιο, εκεί επί τόπου. Πόσοι, το έχω ξαναπεί, είχατε παρασταθεί σε εκείνη την βάπτιση του Μωαμεθανού, ο οποίος είχε νηστέψει από το πρωί και, λέει, τελείως δεν είχε φάει τίποτε και την προηγουμένη είχε...

ομοίως νηστέψει; Ο Σεβασμιώτατος τον κοινώνησε αμέσως μετά το βάπτισμά του. Έτσι πρέπει. Κοινωνήθηκε. Το ίδιο να κοινωνήσουν. Αλλά λένε σαφώς τα τυπικά από το 12ο έως το 16ο αιώνα: εάν είναι άξιοι, αλλιώτικα θα πιουν από το κοινό ποτήρι, φρασίσκια από το κοινό ποτήρι. Και έτσι σήμερα δεν κοινωνούν πια οι νεόνυμφοι και το ποτήρι με το κρασί μένει ένα κοινό σύμβολο. Τι κρίμα! Ενώ η αφετηρία του γάμου είναι από το ευχαριστιακό ποτήρι, το ποτήρι της ζωής, το σώμα και το αίμα του Χριστού. Τέλος ακολουθεί ο χορός. Μετά από την προσφορά του κοινού ποτηρίου, ευθέως λαβών αυτούς ο ιερεύς στρέφει ως εν σχήματι κύκλου εκ τρίτου. Παίρνει τους νεονύμφους από το χέρι και τους γυρίζει γύρω-γύρω.

Τι είναι αυτός ο χορός; Έχει ένα πλούσιο περιεχόμενο. Πριν πούμε τι είναι, ας δούμε αυτά τα τρία τροπαριάκια πολύ σύντομα. «Ησαΐα χόρευε, η Παρθένος έσχεν εν γαστρί και έτεκεν υιόν τον Εμμανουήλ, Θεόν τε και άνθρωπον· Ανατολή όνομα Αυτώ, ον μεγαλύνοντες την Παρθένον μακαρίζομεν». Ησαΐα χόρευε. Τι σημαίνει αυτό; Χόρευε. Τι λέει η λέξη; Χοροπήδα, σκίρτα από χαρά. Τι θέση έχει εδώ ο Ησαΐας και γιατί να χοροπηδά; Γιατί απλούστατα η προφητεία σου ότι η Παρθένος θα φέρει Αυτόν τον Θεόν, τον Εμμανουήλ, που σημαίνει «μαζί μας ο Θεός», πραγματοποιήθηκε στους χρόνους μας.

Ναι, αλλά τι σχέση έχει αυτό με τον γάμο; Μεγίστη σχέση. Να ποια, παρακαλώ, αγαπητοί μου. Ο γάμος ήτο ο τύπος, θα το δούμε λίγο αμέσως πιο κάτω, ήτο ο τύπος του γάμου Θεού και δημιουργίας, Χριστού και Εκκλησίας. Και συνεπώς, με τον τύπον που εγίνετο πάντοτε, όπως και στην Παλαιά Διαθήκη, και γίνονται οι τύποι έως ότου έρθουν τα πρωτότυπα. Ησαΐα, λοιπόν, χοροπήδα, εσύ που ανήγγειλες το πρωτότυπον, δηλαδή τον γάμο Θεού και Εκκλησίας, Χριστού και Εκκλησίας, και που είχε ως εικόνα του τον γάμο των ανθρώπων. Πραγματοποιήθηκε, ήρθε ο Χριστός. Αυτό, λοιπόν, λέμε τώρα εις τον Ησαΐα, το εξαγγέλλομε αυτό. Κατόπιν, «Άγιοι Μάρτυρες, οι καλώς αθλήσαντες και στεφανωθέντες, πρεσβεύσατε προς Κύριον, ελεηθήναι τας ψυχάς ημών».

έχει η Μάρτυρη στη δουλειά αυτήν εδώ? Είπαμε σε ένα περασμένο μας θέμα ότι ο γάμος είναι το μαρτύριον στο βάθος του, που πρέπει ο ένας να σηκώσει τον ζυγόν του άλλου, και το στεφάνι εδώ δεν αντανακλά μόνο την δόξα, αντανακλά και το μαρτύριο. Και συνεπώς, όπως ο Χριστός διά την νύμφη Εκκλησία στάθηκε μάρτυς επί του Σταυρού και εφόρεσε από ακάνθινον στέφανον, έτσι γι' αυτό ψάλαμε και το τροπάρι αυτό εις Αγίους Μάρτυρας. Το τρίτο: «Δόξα σοι, Χριστέ ο Θεός, Αποστόλων καύχημα, Μαρτύρων αγαλλίαμα, ων το κήρυγμα». Ποιο είναι το κήρυγμα, παρακαλώ, των Μαρτύρων και των Αποστόλων; Ποιο είναι; «Τριάς ομοούσιος», ο Άγιος Τριαδικός Θεός. Είναι εκείνο που λέγαμε μια

πάλι περασμένη φορά, ότι τα πάντα πρέπει να ξεκινούν, συνεπώς και ο γάμος, από τον Άγιο Τριαδικό Θεό. Όπως ο Θεός ο Τριαδικός είναι τρία πρόσωπα, μία ουσία, ένας Θεός, έτσι και εδώ, και ο γάμος: δύο πρόσωπα, μία ουσία, ένας άνθρωπος. Και τώρα γίνεται ο χορός. Στρέφονται γύρω-γύρω. Αυτή η τριπλή περιφορά δεν είναι παρά μία τριπλή ενίσχυση του συμβόλου του κύκλου. Δηλαδή ο κύκλος είναι το σύμβολο της αιωνιότητας, διότι όταν γράφω έναν κύκλο, γυρίζω εκεί στο ίδιο σημείο, ξαναγυρίζω, ξαναγυρίζω, ατέρμονα. Συνεπώς, είναι το σύμβολο του απείρου, της αιωνιότητας. Έτσι, γι' αυτόν τον λόγο, προσέξτε εδώ ακόμη κάτι άλλο. Όταν βγαίνουμε με τις εικόνες την ερχομένη Κυριακή, θα βγούμε με τις εικόνες να κάνουμε μία περιφορά.

Γίνεται μέσα εις το ναό, δυστυχώς. Δεν ξέρω γιατί. Κανονικά πρέπει να γίνει απ' έξω από το ναό. Αν θέλετε, ακόμη, στα εγκαίνια κάνουμε μία τριπλή περιφορά γύρω-γύρω από το ναό. Αυτή η τριπλή περιφορά είναι η τριπλή ενίσχυση του συμβόλου του κύκλου, που σημαίνει ότι ό,τι κλείνουμε μες στον κύκλον είναι ένας ιερός, άγιος χώρος, τον οποίο ξεχωρίζουμε από τους άλλους χώρους. Και ο χώρος αυτός, αφού είναι άγιος και ιερός, προστατεύεται από τον κύκλον, από την περιφέρεια αυτή. Θα θυμίζει κάτι από τη μαγεία, ότι ο μάγος το ίδιο πράγμα κάνει κι αυτός. Κάνει ένα κύκλο κάτω και μπαίνει μέσα και τρόπον τινά καθιερώνει τον χώρο αυτόν έναντι του υπολοίπου βεβήλου χώρου. Εδώ όμως τι σημασία έχει αυτός ο χώρος που διαγράφει γύρω-γύρω;

Ο χώρος της Βασιλείας του Θεού. Όλη την ώρα που εστέκοντο εδώ μπροστά οι νεόνυμφοι ήταν ο λειτουργικός χρόνος. Ο λειτουργικός χρόνος είναι η νοσταλγία, η νοσταλγία της Βασιλείας του Θεού. Τώρα έχουμε τον χώρον, είναι η νοσταλγία του Παραδείσου, του χώρου του Παραδείσου. Και συνεπώς, κάτι πολύ σπουδαίο, αγαπητοί μου. Η πορεία του ζεύγους δεν είναι μία πορεία απλή μέσα εις την ζωήν, αλλά μία πορεία η οποία μπαίνει μέσα στον άξονα της αιωνιότητος και της Βασιλείας του Θεού. Η ώρα πέρασε, αλλά θα μου επιτρέψετε... Φευγαλέα! Άφησα τελευταία τα αναγνώσματα Αποστόλου και Ευαγγελίου. Πολύ φευγαλέα!

Σκέψεις και τελειώσαμε. Το Αποστολικό Ανάγνωσμα μάς δίνει δύο παράλληλα θέματα. Δεν θα το διαβάσω, θα έπρεπε να το διαβάσω, γι' αυτό έχω την Αγία Γραφή εδώ μπροστά, αλλά ο χρόνος πέρασε. Δύο παράλληλα θέματα μάς δίνει: τον γάμο του Χριστού με την Εκκλησία, τον γάμο του ανδρός μετά της γυναικός. Εκείνο που ενδιαφέρει τον Απόστολο είναι το πρώτο. Απλώς παίρνει αφορμή από το πρώτο για να μιλήσει για το δεύτερο. Αλλά το πρώτο είναι το βασικό και το σπουδαίο. Είναι το πρωτότυπο και η εικόνα του. Είναι το αντικείμενο και το είδωλο. Όπως βάζω ένα αντικείμενο μπροστά από έναν καθρέπτη και προβάλλεται, έτσι είναι. Ο γάμος Χριστού και Εκκλησίας, το πρωτότυπο. Ο γάμος των ανθρώπων, το είδωλο, που αντανακλά τρόπον τινά τον γάμο Χριστού και Εκκλησίας, νύμφης. Ιδού, λοιπόν, τώρα τα

δύο αυτά θέματα, πώς συμπλέκονται μέσα κατά θαυμαστόν τρόπον εις την Αποστολική Περικοπή. Πρώτα-πρώτα, εκφράζεται ο μυστικός γάμος του Χριστού με την νύμφη Εκκλησία. Ο Αδάμ υπνούται, προκειμένου να εξαχθεί από την πλευρά του η Εύα. Ο Χριστός υπνούται επί του Σταυρού, αποθνήσκει. Αλλά το «υπνούται», προσέξτε, δεν είπαμε προηγουμένως τον Απόστολο Παύλο που λέει «εάν ο ανήρ αυτής κοιμηθεί»; Κοιμηθεί, εννοεί θα πεθάνει. Ο Χριστός πέθανε επί του Σταυρού, κοιμήθηκε επί του Σταυρού, υπνώθηκε επί του Σταυρού. Και εκεί, υπνωθείς και νυγείς από τον κεντυρίωνα, εξήλθε αίμα και ύδωρ.

«Ο εωρακώς μεμαρτύρηκε και αληθινή αυτού εστίν η μαρτυρία», λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης. Εκείνος που είδε μαρτύρησε και είναι αληθινή η μαρτυρία του. Δίνει σημασία ο Απόστολος, ο Ευαγγελιστής Ιωάννης. Γιατί; Το νερό και το αίμα είναι τα δυο βασικά μυστήρια που αποτελούν την Εκκλησία: το βάπτισμα και η Θεία Ευχαριστία. Συνεπώς, η Εκκλησία ξεπήδησε από την πλευρά του Χριστού. Ξεπήδησε. Ακούσατε; Έβρεξε, έρευσε. Με τα δύο αυτά μυστήρια γίνομαι πια Εκκλησία Χριστού, σώμα Χριστού. Διότι το νερό και το αίμα που έρευσαν ήταν από την ουσία του σώματος του Χριστού. Συνεπώς, η Εκκλησία, μια που το έφερε η κουβέντα, δεν ιδρύθηκε την Πεντηκοστή. Την Πεντηκοστή φανερώθηκε επισήμως, όπως και εδώ με

την άρμοση έχουμε το μυστήριο, με τη στέψη έχουμε την επικύρωση, την φανέρωση τρόπον τινά της άρμοσης. Εδώ η Εκκλησία ξεπηδά από την πλευρά του Χριστού, όπως και η Εύα από την πλευρά του Αδάμ. Ακόμη, η γυναίκα είναι σαρξ και οστούν εκ της σαρκός και των οστών του Αδάμ. Δεν το είπε ο Αδάμ αυτό; Λέει ο Απόστολος Παύλος ότι και η Εκκλησία είναι «εκ της σαρκός αυτού και εκ των οστέων αυτού». Όχι ηθικώς, αλλά οντολογικώς, πραγματικώς. Διότι κοινωνούμε σώμα και αίμα Χριστού, πραγματικό σώμα και αίμα Χριστού. Ακόμη, ο Χριστός είναι η κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας, γιατί και ο Σωτήρ αυτής. «Και ο ανήρ εστί κεφαλή της γυναικός και αυτός εστί σωτήρ του σώματος». Ποιο είναι το σώμα του; Η γυναίκα.

Να σώσει την γυναίκα. Η Εκκλησία υποτάσσεται εις τον Χριστόν και η γυναίκα οφείλει να υποτάσσεται εις τον άνδρα. Ο Χριστός ηγάπησε την Εκκλησία και ο άνδρας οφείλει να αγαπά την γυναίκα. Συνεπώς, στο Αποστολικό Ανάγνωσμα τρία μέτρα μάς δίδονται: το μέτρο της σωτηρίας, το μέτρο της υποταγής και το μέτρο της αγάπης. Αντικείμενον και είδωλον, πρωτότυπον και αντίγραφον. Ο γάμος Χριστού και Εκκλησίας, ο γάμος ανδρός και γυναικός, κατά έναν θαυμάσιον τρόπον συμπεπλεγμένα παραλλήλως, κατά τέτοιον τρόπον ώστε το ένα να μην μπορεί να σταθεί τρόπον τινά χωρίς το άλλο. Και λέει,

λέει ο Ιερός Δαμασκηνός: «Ούτω γίνεται μυστήριον εγκεκριμένης της αληθείας εν τω τύπω, ότι Χριστόν ετύπου και την Εκκλησίαν η της γυναικός λήψις εξ ανδρός και συνάφεια προς τον άνδρα». Αυτό λέει φανέρωνε ο τύπος αυτός, η λήψις της γυναικός εκ του ανδρός, την λήψη της Εκκλησίας εκ της πλευράς του Χριστού. Και από το Ευαγγελικό Ανάγνωσμα. Δεν ξέρω τι αισθάνεστε όταν ακούτε την Ευαγγελική Περικοπή σε κάθε γάμο. Σου θυμίζει μίαν ειδυλλιακή εικόνα, όταν όλα στην αφετηρία τους, στο ξεκίνημά τους, είναι τόσο όμορφα. Ο Χριστός ακόμη δεν έχει βγει στο δημόσιο του βίο, θαύμα ακόμη δεν έχει κάνει κανένα. Όλα, θα λέγαμε, ροδίζουν όμορφα, υπόσχονται όμορφες επιτυχίες. Κάθε ξεκίνημα με όνειρα, με καρδιοχτύπια, με ελπίδες, με υποσχέσεις είναι όμορφο. Εκλήθηκε ο Χριστός σε ένα γάμο.

Εκλήθηκε και η Θεοτόκος, εκλήθηκαν και οι πρώτοι του μαθητές, γιατί ακόμη δεν είχε απαρτίσει όλους τους μαθητάς και τους δώδεκα. Και επήγε ο Χριστός. Επήγε, ακούστε, επήγε ο Χριστός. Δεν περιφρόνησε, δεν είπε ότι εγώ δεν έχω καμία δουλειά εδώ. Ήταν ένα θέμα που έπρεπε να συμπεριληφθεί στην σωτηρία που έφερνε ο μεγάλης βουλής άγγελος. Και φέρνει και δώρο, λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος. Δεν πάει με άδεια τα χέρια, τους κάνει το νερό κρασί. Αλλά, ωστόσο, ας τα δούμε τα πράγματα με τη σειρά τους. Η Θεοτόκος αναφέρεται εις τον Κύριον και του λέγει: «Δεν έχουν πια κρασί». Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι αυτό το μυρωδάτο, το δυνατό κρασί της αγάπης στέρεψε.

Περίσσεψε το πάθος της σαρκός. Δεν υπάρχει πια, θα λέγαμε, εκείνη η δυνατή αγάπη που φέρνει ο Θεός στους ανθρώπους. «Οίνον ουκ έχουσι». «Οίνον ουκ έχουσι». Ο Κύριος λέγει να γεμίσουν τις στάμνες με νερό. Τι σημαίνει «γεμίστε τις υδρίες»; Σημαίνει ότι ζητάει να του προσφερθεί η αδύναμη και ξεθυμασμένη εκείνη η ανθρώπινη πραγματικότητα, για να μεταβληθεί ακριβώς σε δυνατό, μυρωδάτο κρασί της αγάπης, που μόνο Αυτός, ο Θεός, μπορεί να προσφέρει. Και έγινε το νερό κρασί. Είναι το μεγάλο θαύμα. Το θαύμα ότι ο Θεός μεταβάλλει τις ανθρώπινες αδυναμίες, τα ανθρώπινα πάθη, τα ξεθυμάσματα των συναισθημάτων, τα μεταβάλλει ο Θεός σε δυνατό κρασί αγάπης. Και διαμαρτύρεται χαριέντως ο αρχιτρίκλινος ότι το καλό κρασί το δίνουν στην αρχή και το σκάρτο όταν πια θα έχουν μεθύσει. Εσύ διατήρησες το καλό κρασί μέχρι τέλους. Τι συμβαίνει εδώ; Συμβαίνει ότι ο Χριστός την αγάπη που δίνει, την αγάπη, τη δική Του αγάπη, εκείνη που ενώνει πραγματικά τους ανθρώπους, είναι η αγάπη που ξεκινά από τη στιγμή του γάμου, από την ημέρα των αρραβώνων, θα έλεγα, μέχρι την τελευταία αναπνοή και πέρα από τον τάφο. Πώς βλέπει κανείς κάποτε, όταν ο ένας σύζυγος έχει μείνει και

αγαπά τον άλλον που έφυγε από τον κόσμο, να τον αγαπά ακόμη. Είναι η αγάπη που μένει μέχρι το χείλος του τάφου, ακέραια, δυνατή, σαν το δυνατό, μυρωδάτο κρασί. Ο Μωυσής, αγαπητοί μου, άρχισε το πρώτο του θαύμα με τη μεταβολή του νερού σε αίμα. Ήταν ο νόμος της κατάρας. Ο Χριστός άρχισε το πρώτο του θαύμα με τη μεταβολή του νερού σε κρασί. Είναι ο νόμος της χάριτος. Είναι η χάρις και η ευλογία που δίδεται μέσα ακριβώς εις το νόημα της αγάπης, που είναι η ουσία του Ευαγγελίου. Αλλά μια συντομοτάτη, μισού λεπτού, ανακεφαλαίωση. Οι δύο δεν ήσαν από την αρχή. Ο γάμος είναι το μυστήριο της αγάπης.

Η εικόνα της ενώσεως Χριστού και Εκκλησίας. Η δεύτερη, η αγάπη μες στον γάμο, γιατί η πρώτη είναι η σαρκική· η δεύτερη αγάπη είναι η βαθιά εν Κυρίω αγάπη και πρέπει να κατακτά συνεχώς έδαφος στις καρδιές των συζύγων. Ο σκοπός του γάμου είναι η θέωσις, η αλληλοθέωσις με τη βοήθεια της αγάπης. Η σωφροσύνη και τρίτη η τεκνογονία. Τα κριτήρια, προκειμένου να διαλέξει κανείς γαμβρό ή νύφη, είναι η ευσέβεια, πρώτο, και η ταύτισις χαρακτήρων, δεύτερο στοιχείο. Αλλά θα κλείσουμε με μια ωραιοτάτη σκέψη του Τερτυλλιανού πάνω εις τον χριστιανικόν γάμον.

Τι ένωσις είναι αυτή που συνδέει δύο χριστιανούς συζύγους! Έχουν την ιδία ελπίδα και την ιδία τάση εις τους πόθους των, υπακούουν εις την ιδία διδασκαλία και εις ένα κοινόν Κύριον. Είναι μία ένωσις του πνεύματος, καθώς είναι και της σαρκός. Ένα μόνον πνεύμα και μία μόνον σαρξ. Διαβάζουν την Αγία Γραφή, προσεύχονται μαζί, νηστεύουν μαζί, εκπαιδεύονται, προτρέπονται, βοηθούνται αμοιβαίως. Τους βλέπετε μαζί στην Εκκλησία ή στην Τράπεζα του Κυρίου. Λύπες, διωγμοί, χαρές, ελπίδες τους είναι κοινά. Δεν κρύβουν ο ένας εις τον άλλον τίποτε. Δεν αποφεύγει ο ένας τον άλλον. Ποτέ δεν ενοχλεί ο ένας τον άλλον. Μπορούν ελεύθερα να επισκέπτονται τους ασθενείς και να συντρέχουν τους πτωχούς. Ύμνοι και τραγούδια ακούονται μεταξύ των και συναγωνίζονται ποιος θα δοξάσει καλύτερα τον Θεό του. Ο Χριστός χαίρει, βλέπων και ακούων τα πράγματα αυτά, και εις τα πρόσωπα αυτά αποστέλλει την ειρήνη Του. Όπου δύο είναι συνηγμένοι εις το όνομά Του, εκεί και Αυτός. Αγαπητοί μου, να ευλογήσει ο Θεός.

Να δοθεί και να δίδεται πάντοτε εις τους πιστούς της Εκκλησίας μας ο ευλογημένος γάμος, όπως ο Θεός τον ενομοθέτησε. Τα προσεχή μας θέματα θα είναι θέματα πνευματικά, μια που ευρισκόμεθα εις την αρχήν της Σαρακοστής. Το ερχόμενο θέμα θα είναι πολύ ενδιαφέρον και θα παρακαλέσω μη λείψει κανείς. Και σας εύχομαι, μια που βρισκόμεθα στην αρχή της Σαρακοστής, εγώ από πλευράς μου, πολλήν ευλογίαν από τον Κύριον, να μας βοηθήσει να ζήσουμε όπως Εκείνος θέλει και την Αγία Τεσσαρακοστή. Αύριο, στον Άγιο Αχίλλιο, αύριο στις 7, θα έχουμε βραδινή Προηγιασμένη. Θα παρακαλέσω, αν μπορέσετε, ελάτε, και θα παρακαλέσουμε, σαν επιστέγασμα όλων αυτών, την ευλογία του Σεβασμιωτάτου να μας κλείσει με δύο λόγια, ό,τι έχει να μας πει.

Σηκώνεσαι; Μη σηκώνεσαι. Είπε δηλαδή τούτο, ανακεφαλαιώνοντας το όλο θέμα που επί σειράν σας απησχόλησε, ότι ο γάμος είναι μυστήριον, θεοίδρυτον μυστήριον, ότι ο σκοπός του γάμου είναι κυρίως η θέωση των νεονύμφων και, εν πάση περιπτώσει, θα πρέπει ανάλογος να είναι η προπαρασκευή

των ετοιμαζομένων διά τον γάμον, και προ του γάμου και μετά τον γάμον, διά να λάβουν τον στέφανον του Κυρίου. Είναι γεγονός ότι ο γάμος και, δι’ αυτού, η οικογένεια, ενώ μέχρι πρότινος, μέχρι προ ετών ακόμη, στην πατρίδα μας τουλάχιστον, είχε μία θέση πολύ υψηλή και εις την αγάπη του Θεού και εις την συνείδηση όλων μας, είναι γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια εσαλεύθη αυτή η θέση του και, τρόπον τινά, υπεβαθμίσθη. Ο λόγος είναι γνωστός. Ο λόγος έρχεται μόνος του. Διότι ακριβώς

από την βάση του ο γάμος και από μυστήριον και να γίνει μία απλή συναλλαγή, και είναι πολύ φυσικό ότι τα αποτελέσματα είναι αυτά τα οποία σήμερα ζούμε και με τόση πικρία τα αντιμετωπίζουμε. Δεν έχω να πω τίποτα περισσότερο παρά να ευχηθώ εκ βάθους ψυχής και καρδίας, τουλάχιστον όσοι ακούσαμε και όσοι παρακολουθήσαμε αυτές τις ομιλίες που έγιναν, να βοηθήσουμε τους εαυτούς μας και να εμπνεύσουμε στους ιδίους τους εαυτούς μας και στο περιβάλλον μας την ανάγκη και το καθήκον να επαναφέρομε τον γάμο στην θέση του. Εκεί που τον έχει τάξει ο καλός Θεός ως μυστήριον, ως τέτοιο να τον αντιμετωπίζουμε και, επαναλαμβάνω για μια φορά ακόμα, ανάλογη να είναι η προετοιμασία μας.

Όχι μόνο προ του γάμου, αλλά και μετά τον γάμον, εάν θέλομεν ο γάμος να προχωρήσει και να μπορέσει να τελεσφορήσει και να απαντήσει εις τους σκοπούς του. Εύχομαι ο καλός Θεός, εξ αφορμής αυτών που ακούστηκαν επί σειράν ομιλιών ολοκλήρων, με τόσην σαφήνειαν, με τόσην πειστικότητα, με τόσην ωραιότητα, να βρουν απήχηση στις καρδιές μας και όλοι μαζί να εργαστούμε διά τον μεγάλον αυτόν σκοπόν: να νιώσουμε τον γάμο ως μυστήριον, ως τέτοιο να τον ζούμε, δι’ αυτού να δοξάζεται ο Θεός και δι’ αυτού και η πατρίδα μας, η οποία πάντοτε πίστεψε εις τον γάμο και εις τον χριστιανικό γάμο έχει στηρίξει ό,τι ωραίο και ό,τι ψηλό και ό,τι άγιο. Ο Θεός ας είναι μαζί μας.

Με τους ήδη ευρισκομένους εις τον γάμο, διά να κάνουν τον γάμο τους ευχαριστότερον και προσδεκτότερον ενώπιον του Θεού, και εις εκείνους που ετοιμάζονται διά τον γάμον, για να λάβουν υπόψη τους τα αληθινά κριτήρια του γάμου, για να είναι ευλογημένος ο γάμος και των μεν και των δε, προς δόξαν Θεού.