On Forbearance

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

He is risen. We are still within this season, when we hear the proclamation, “Christ is risen,” and, with God’s help, we shall remain in it until the Ascension. This is a joyful season, in contrast to the season of the Triodion. In a way, I rejoice because, when I first came here two months ago, I was given the opportunity to speak about certain subjects connected with the Triodion, that season of compunction and mourning. And now, as an epilogue to the travels Christ allowed us to make through Canada and America before returning to our homeland, we can conclude these few days by speaking about the Pentecostarion, this joyful season. When we spoke here before I left during Holy Week, we discussed matters connected with preparation for Holy Week. Therefore, this evening I ought, so to speak, to reconnect with that season, to speak about the events of Holy Week and then about some aspects of the Pentecostarion. But I do not know...

At the last moment this evening, I changed my mind and thought I would speak on an independent subject. Then, on the other evenings, we could devote one or two talks to giving you a taste of those two great events:

Holy Week and the Pentecostarion. Perhaps even more material will be presented, as people learn that we have returned, so that more may be edified. But this evening, allow me once again to address a separate subject, one that always concerns us and that flows directly from the events of the Resurrection.

I do not know whether you have noticed that our Holy Church presents forgiveness and love as the first step, the first fruit of the Resurrection. That is why, as we know from our homeland, after the Resurrection, on the very day of Pascha, we have a service called the Agape Vespers. In former times, people would even say, “How far can you run? Will not Agape come?” If someone did not wish to forgive, he understood that he could not continue harboring resentment beyond the day of the Resurrection and that service of Agape. Today these things have grown somewhat cold. In the past, the Resurrection clearly revealed forgiveness, just as our Church says so beautifully:

“From the tomb forgiveness has dawned.” From the Crucifixion, from death, forgiveness came forth. If the tomb did not bring forgiveness between God and mankind, and among people themselves, then this Crucifixion bore no fruit. Yet have you noticed that Christ stretched out His hands to unite everyone, and thus to unite earth with Heaven and one human being with another? No one can be called a Christian if he wishes to proclaim “Christ is risen” or participate outwardly in the events of the Resurrection while, for example,

holding a Paschal candle, cracking a festive red egg, or exchanging holiday greetings with relatives and others, unless he has put into practice what one of the Church’s doxastika says on the day of Pascha: “Let us forgive all things in the Resurrection, and so let us cry aloud: Christ is risen.” And yet many people have not managed to persuade themselves to humble themselves and struggle to forgive and love. Consequently, for them the Resurrection and all the events of these days have remained a mere formality, with no deeper reality. Such a person is no different from someone who imagines that matters of faith are merely theoretical and not matters of life.

It is true that forgiving someone requires courage and sacrifice. That is true, but forgiveness is essential. A person must attain freedom from resentment. If something still affects him in this way, it means, as the Fathers say, that some fault still remains within him. Christ taught us this from the Cross, when He forgave those who crucified Him—and did so in a gracious and beautiful way, through His prayer from the Cross: “Father, forgive them.” Do not record it against them; do not hold it to their account; do not punish them. No: forgive them. Why, my child? “For they know not what they do.” They do not know what they are doing.

It is true that a person who still lives in sin, or in this case harbors resentment, does not know what he is doing. He will understand if some unexpected death carries him from where he is now to that other place where, for the moment, he is not. Then he will confront the harsh reality: he will ask for forgiveness, but it will not be given, because forgiveness is no longer within his power to offer. The Fathers sum up this matter in a few words: recompense for recompense. Hear another, and you will be heard; forgive, and you will be forgiven; love, and you will be loved; show mercy, and mercy will be shown to you. It is inconceivable—utterly inconsistent—for someone to believe that while he continually sows weeds here,

he will reap wheat in the world to come. He is gravely mistaken. And so, my beloved, “from the tomb forgiveness has dawned.” Forgiveness. Yet many people celebrated the Resurrection embittered, and they still remain embittered because of various circumstances. For them, the forgiveness that dawned from the tomb is something foreign. The divine John Chrysostom, who is supremely eloquent among the Fathers on all these matters concerning the application of the Gospel to human life, offers this exhortation in one of his writings: “Forgive the offenses of your neighbor, and then,

when you pray, your sins will be loosed.” If you do not forgive your neighbor’s sins and offenses, ask nothing from God. God will not receive such a person. If there is one class of people whom God abhors, it is, as the same Father says, those whose disposition is beastlike. “For one who has a beastlike disposition,” he says, “cannot call the God who loves mankind his Father.” Perhaps I am speaking to no purpose, because none of us listening now—or those who will later hear these recorded words—may presently have such a problem.

But as long as we journey through this world, we have no guarantee that tomorrow such a problem will not arise. Someone may wrong us, harm us, or provoke us, whether someone outside our circle or within it. Then we will face this problem and must know how to conduct ourselves. On the very day of the Resurrection, Christ appeared to those journeying toward Emmaus, as the Apostle and Evangelist Luke records in the twenty-fourth chapter of his Gospel. He entered into conversation with two men whose eyes were kept from recognizing who He was. Clearly, they belonged to Christ’s close circle.

They were apparently Luke and Cleopas. Luke does not give the other man’s name, but in one of her troparia the Church speaks of Luke. I do not know the source of this tradition. These two men were discussing the events of those days and, as you may remember, Christ approached them as a third traveler and began speaking with them. He said, “Why? What are these things you are discussing, and why are you so downcast?” They turned and said to Him, “Are You the only stranger in Jerusalem, and You ask why we are downcast? Have You not heard what happened in Jerusalem during these days?” They were speaking about Christ, who in their eyes had been a great prophet and teacher, and the hope both of themselves and of all Israel. And Christ turned to them and said:

“What happened? I do not know.” In other words: Were You not there? “I do not know.” Yet if He had lifted His garment, His wound would still have been open. If He had shown them His hands, they would still have been pierced. If He had shown them His feet, the marks of the nails would have been visible. And still He had the strength to say, “I do not know.” Where can such freedom from resentment be found? Where can we find such complete absence of bitterness? “Be wise as serpents,” He says, “and innocent as doves.” Why does He bring the dove into this? Only a person without gall is truly innocent. By “without gall,” I do not mean lacking the bodily organ that secretes what our body needs, but having no bitterness within, harboring no resentment.

People will say, “There is nothing in you; you have water in your veins instead of blood.” Others say, “Have you no sense of honor? Will you not give an answer?” and so forth. Could Christ not have answered? Could He not have answered them from the Cross? Even now, during this conversation, could He not at least have complained, if nothing more? He could have said, “Was I there? Indeed I was—and I am the one upon whom all these things were inflicted.” But He offers no justification and does not enter into such a discussion. What does He say? “I know nothing about it.” When a person makes no effort to forget another’s malice toward him, the injustice done to him, another person’s hurtful words or envy, he has made no progress in Christianity. If someone wishes to see whether, and to what extent,

he has progressed in Christianity, let him place freedom from resentment under his arm like a thermometer and see what it reveals: How does he respond to another person’s malice, annoyance, or ingratitude? From this he will understand whether he has progressed in Christianity. A person who still cannot forgive his enemy has not taken a single step in Christianity. Christianity forms people without bitterness—people who are like sheep, not goats; gentle people, not savage ones. Christianity does not produce savage people, because Christ Himself showed freedom from resentment toward everyone. Paul even says, “Let your gentleness be known to all men.” He makes no distinction: “to all men.” We must forgive even the strangest and most outrageous things.

Such things have another way of thinking behind them. If a person makes no effort to humble himself—for the cause of unforgiveness is egotism—he says: “Do you know who I am? Do you know what power I have over you? Do you know what I possess?” And on it goes: “Do you know, do you know, do you know?” Once, a bus conductor was confronted by an influential man of the day who kept saying, “Do you know who I am?” The conductor did not answer, but at last he said, “Am I a cemetery, that I should know who you are? At the cemetery you can tell me who you are. Here you play the tough man; here you make a telephone call and have my day’s wages taken away. At the

cemetery we shall see who you are. Am I a cemetery,” he said, “that I should know who you are?” Then he told him, “Leave me alone.” That is how it is. But we do not reflect deeply on this matter, and bitterness remains in many people, even though Paul says plainly: Do not let the sun go down while you remain bitter toward someone. You do not know whether you will see the morning. Consequently, if you are brought in such a state before the Judge—the One who forgave even from the Cross—then woe to you. For the One who forgives desires His people to forgive as well. A person cannot say “Our Father” while lacking the qualities of the Father: freedom from resentment, forgiveness, and love. The Father sends rain upon the just and the unjust and makes His sun rise upon the just and the unjust. It cannot be that He forgives, while another person behaves like a little beast merely because someone has gone away.

Christ could have said, “Was I not wronged when I shed My blood? What evil did I do to them, that they crucified Me? Can I not take vengeance on them?” Yet He does not take vengeance, and at the same time He does not even call the offense to mind. As I told you earlier, He says, “I know nothing about it. What things? What happened?” Someone will say, “Ah, but He was Christ. We are human beings; we have weaknesses; we wear flesh,” and so forth. These are lies—lies and excuses of our own making. They cannot stand before God’s justice. Christ did not forgive as God, because as God He can neither be crucified, blasphemed, nor insulted. Jesus forgave as man. In His human nature He suffered, and in His human nature He forgave. This is further demonstrated by the conduct of

the first martyr—the Protomartyr Stephen—who was also being stoned unjustly, was he not? And what did he say in his prayer? “Lord, do not hold this sin against them.” Do not record it; do not charge it to their account. Therefore, it is attainable. If even one person puts Christ’s words into practice, then Christ, seeing even that one person live by them, shows that His teaching can be lived and fulfilled. Christ preached nothing impossible for man and asked nothing superhuman of him. When humility enters and egotism departs, everything is resolved. For Christ Himself comes and helps you bear this cross: the other person’s malice,

the other person’s hatred, and injustice in the thousand and one forms in which it may confront a human being. Christ Himself comes. Consequently, Christ—both from the Cross and in His conduct on the road to Emmaus—and the Protomartyr Stephen leave us without excuse in this matter. Let us forgive, that we may be forgiven; let us release others, that we may ask for release. We shall forgive so that we may be forgiven; we shall release others so that we may ask forgiveness for our sins. Otherwise, a person can expect nothing. First of all, he would have to alter the words of the “Our Father.” He must no longer say the “Our Father.”

He would have to change it and say, “And do not forgive us our debts, as we also have not forgiven.” He should stop saying, “Forgive us.” Not “us”—“forgive me.” Otherwise it is false and inconsistent. And sadly, this beautiful prayer, in which everything a person needs is gathered together in a few words, was taught to us by the Lord Himself.

We learned it while still clinging to our grandmother’s apron, as we say, yet we do not live according to it. Just as the words are said, “Let the catechumens depart; let all the faithful remain,” so that the faithful may hear the Creed and continue with the Divine Liturgy, in exactly the same way, when the Lord’s Prayer is said, those of us who are not at peace with our fellow human beings and with God ought to go out.

That alone can teach us what to do if we have such a problem. Yet many objections arise in this matter: obvious temptations from the left, and subtle temptations from the right, which a person does not recognize. There are people who often say...

“He must be punished so that he will change, because otherwise he will never change.” But that is not how it works. It is wrong. You have no right to punish him, because if you punish, you too must be punished. You are taking upon yourself the authority of the Judge. It is as though you were saying to Christ, “I have settled the matter; You do not need to come and do anything.”

If Christ were to begin judging here and now, woe to us. A person must never be carried away by such logismoi—such intrusive thoughts—that he should supposedly punish someone in order supposedly to save him. Allow me to relate some incidents from the writings of the Fathers that concern what I am telling you. It is said that a Christian once went to seek counsel from an illumined man, a sober-minded abba named Silouan. I do not know whether you read patristic texts or the Sayings of the Desert Fathers; if you do, you will probably have encountered this Father. So the man went to him and said, “Father, I have a mortal enemy. The evils he has done to me...”

“The harm this man has caused me is beyond counting. Some time ago, by fraud, he even obtained a large portion of my field. He contrived to take it from me. He slanders me. Wherever he goes, he speaks evil of both me and my family—and there are many such people today. He has made my life unbearable. Lately he has even been plotting against my life. A few days ago, I learned that he had tried to poison me. This cannot continue. I have decided to hand him over to the courts.” “Do as you wish,” the elder replied with feigned indifference. “But do you not think, Father...”

“That if he is punished—and punished severely, as he deserves—his soul may also be saved?” You see, now he had begun to show concern for the other man’s soul. Before, that was not his reason; he wanted to take his eye out and get revenge. But now he shifted the matter to the right. These are what we call falls from the right, and they are more numerous than those from the left. We can see the coarse, obvious falls from the left. We do not see these subtle ones, and sadly they have never even reached Holy Confession. “Do whatever gives you peace,” the elder again replied, still pretending. “Then I am going to the judge this very moment—that is, straight to the lawyer, just as we discussed.” “Straightaway,” said the Christian, and he rose to leave. Then...

The elder intervened beautifully, leading him step by step, and said, “Do not be hasty. First let us pray that God may prosper this action of yours, and that God Himself may help you take his eye out and punish him.” So they both knelt down to pray, and the elder began the Lord’s Prayer. This is what I was telling you earlier: either we must stop saying it, or even leave the Church when the Lord’s Prayer is said, if we remain bound by bitterness and have not attained freedom from resentment. In any case, he reached the words, “And do not forgive us our debts...”

“For neither do we forgive our debtors,” the elder said aloud—just as, no doubt, it would apply to us as well. “That is wrong, Abba,” the other man said. “Wrong, Abba. The Lord’s Prayer does not say that.” The Christian corrected him; now he understood. “What do you mean?” the elder asked. “Does it not say that?” “Yes, that is what it says,” the elder replied calmly. “No,” the man insisted, “it does not.” “But since you have decided to hand your brother over to the court,” the elder told him, “the prayer does not apply to you as it stands; for you, it must be reversed.” The man was struck speechless. Then he came to himself. Then he realized that he had been lying to God, and he said, “I will stop here.”

“I will leave everything in God’s hands.” It is true that a person becomes embittered, but he is unable to reflect spiritually. Yet how deeply he ought to reflect: What is the purpose of this temptation? Why did I find myself here? How did I come to live in this neighborhood? Why do I have this neighbor, this business partner, this coworker? How did I come to pass this way? Why did this happen? This is a spiritual way of looking at life that should concern every person. We often protest that we suffer unjustly, are slandered unjustly, and are even judged unjustly. You may remember the story I once told you about Saint Ephraim the Syrian, who once went to Alexandria but did not reach the gate in time...

He did not reach the city gate in time and remained outside, because it had been closed. He spent the night with a shepherd he knew who lived nearby. During the night, thieves robbed the shepherd, stealing his sheep and other things. The next morning, during the police investigation, the elder found himself in prison, because word had spread that he had gone there deliberately to distract the shepherd and give the thieves an opportunity to rob him. So instead of attending to his business, the man found himself in prison. Sometimes temptations like these deeply disturb a person. But if he is willing to reflect spiritually and say, “Nothing happens outside God’s providence; nothing happens without purpose, and nothing is permitted unless God permits it. Therefore, if something has happened, He wishes to teach me something or remind me of something...”

“Let me search and see whether I myself may somehow be responsible for this temptation,” then the person is benefited. So Saint Ephraim found himself in prison with two other men in the same cell, both accused of murders they had never committed. When they heard that the elder too was there unjustly, they said to him with one voice, “There is no God. Take off those monastic clothes; there is nothing at all.” He began to think that this had happened so that these men would not be scandalized. He knelt and said, “My God, tell me why. I will not return to my cell, if I ever leave this place, unless You tell me the purpose of this injustice.”

“They are accused of a murder they did not commit,” he said, “and I am accused of a theft I did not commit, as You know.” And the Lord sent him an angel, who answered him. We spoke about this on another occasion, but I repeat it because it is relevant here. The angel said to him, “Do you know what debt you are paying here now? Do you know where this temptation has its root? It goes back to when you were nine years old. While you were playing, you let loose a widow’s calf. It reached the place where you had left your little bag and ruined it; then the calf was taken and sold, and that widow is still weeping over it. That calf is what you are paying for now.” “Me?” he asked. “You.” And he remembered that he had done it. “Very well,” he said, “I did that. But I sold all my possessions and gave everything away.” “You gave them to the poor,” the angel replied, “but you did not repay this debt, and you still owe it. Thank God that you are paying it here. So pay it.” “Very well,” he said, “that explains my case. But do you see the man sleeping over there in the first bed? He was cutting wood by the river with another man.”

The other man slipped and fell into the river, crying out to him, “Run farther down the bank so that you can catch me.” But this man paid no attention, and the other drowned. So although he has been sentenced for a different murder, God’s justice has allowed him to be there on account of that death. As for the man farther down, he once quarreled with a prominent man of his village and, unable to do to him what he wished, slandered the man’s daughter.

We therefore need spiritual discernment concerning temptations, so that we do not remain trapped in the temptation itself. Let us never justify ourselves by saying that we are sinless and therefore should not suffer, should not be slandered, and should not be treated unjustly, and that because of this...

We have the right not to forgive.

I found an incident of this kind, and I would like to relate it to you. It is said that a certain man once taught the following lesson by the way he lived. Listen to the whole account. Some devout young men once went up to a skete to visit an elder who was a spiritual father. Outside his hut they found some young shepherds taking their flocks out to the plains. But the boys made so much noise with their games and shouting that the visitors were astonished. “Father, how can you put up with those wretched boys?”

“Why do you not send them away?” they asked the elder. “For some time now, my children,” the good elder replied, “I have intended to scold them and drive them away. But each time I postpone it, saying to myself, ‘If you cannot endure such a small annoyance, how will you bear a greater temptation?’ And so I am training myself to receive gladly the small trials that my Lord sends me.” Not “those wretched boys,” but “the young shepherds whom my Lord permits to be here.” For through another person’s malice, another person’s tongue, and another person’s behavior, you yourself are sharpened. A person’s enemy is...

The whetstone upon which a person sharpens his edge. Without wicked people, goodness cannot be revealed. Goodness, forbearance, kindness, and freedom from resentment are manifested in the presence of the wicked person and in our response to him. We have not understood temptations in this way or reflected on them in this spirit. That is why we become savage and ready for revenge, with the poison, as they say, dripping from our noses against people who often treat us badly. There are many causes that often drive us as far as the courtroom, even to physical violence, and some people even to murder, because they imagine that in this way they are punishing someone who has stood in their path.

I will read to you how one man responded to an act of fraud—something that we would never forgive. Listen to what it says.

An elder named Zosimas once gave several books to a calligrapher to copy for him. When the calligrapher had finished them, he notified the venerable elder to send someone to collect them: “I have them ready.” But another man, a clever scoundrel who knew about the elder’s commission, went to the calligrapher pretending to have been sent by him. “So-and-so sent me to collect the books,” he said, and the calligrapher handed them over, though the books did not belong to him. A little later, the elder sent his disciple to collect them. It was then that the calligrapher realized what had happened.

He realized that the other man had deceived him, and he flew into a rage. In his fury, he threatened to tear the man to pieces if he could. When Abba Zosimas heard this, he sent the calligrapher a message: “Brother, do we acquire books so that we may become divided from one another? After all, we acquire books so that they may teach us love and freedom from resentment. If books are going to become a reason for us to quarrel, we would be a thousand times better off without them. ‘A servant of the Lord must not quarrel,’” he wrote in a note.

This is how someone who has been deeply formed in the spiritual life behaves. The other man may indeed have been honest, but he had not been deeply formed in freedom from resentment. “He had better not fall into my hands,” the calligrapher was saying. “I will deal with that insolent man as he deserves.” When the elder learned that he was speaking this way on his account, he told him, “We read books so that we will not be the kind of people your words describe, but will forgive those who have done us harm.” Even things like this are absent today from most of us. Yet we must remember that freedom from resentment conquers. It disarms the other person. It truly disarms him.

A person’s freedom from resentment can conquer even someone who, for one reason or another, has sinned against him. Listen to an account related to what I am telling you. Tradition tells us that the Apostle James, the brother of John the Evangelist, encountered the man who had betrayed him as he was being led to martyrdom. James stopped him, kissed him, and said, “Be at peace, brother; do not be troubled.” When the man saw such freedom from resentment, he marveled and cried out with enthusiasm, “From this day forward, I too am a Christian.”

Only Christianity has the power to forgive the person who sends you to your execution. This is no small thing. Yet a person cannot do it if he has never thought to cultivate his soul deeply. After making this confession, that man was beheaded together with James, and surely they both went, as we were saying, into the Kingdom of Heaven. One Father speaks these wise words: “The person who is wronged and forgives is like Christ. The person who does no wrong but also does not like to be wronged stands in the place of Adam. But the unjust person—the malicious, unforgiving person or the slanderer—is no different from the devil.” There are three kinds of people. It is to our benefit to belong to the first: to accept being harmed without harming others; when others do not forgive us, to forgive them. Then a person is victorious. Freedom from resentment must be proclaimed to everyone, beginning with ourselves. My dear friends, a person’s enemy is his foremost friend and benefactor. If we understood how much we benefit from the malice of others, these people would stand first of all in our diptychs, at the very top of the list. Every day a person lays up crowns for himself...

He lays up crown upon crown whenever he prays for the person who harms him, accuses him, or refuses to forgive him. Each time, Satan comes and plants anger in us against that person, reminding us what he did, how he did it, and everything else. But whenever we refuse to be carried away and do what Satan suggests, we receive another crown. You do not have to go to the battlefront to earn a reward in the Kingdom of Heaven. Wherever you are—at your workplace when trouble comes upon you, at home, or anywhere else—the enemy is brought before you. “What did he say to me? What is he saying now?” This thing, that thing, and so on. If you are willing to make even a small spiritual struggle, you too will lay up treasure in the Kingdom of Heaven. Here is another great lesson in freedom from resentment.

An abba named Gelasios possessed a very beautiful book containing the Old and New Testaments, written in fine calligraphy. You understand what a handwritten copy of the Old and New Testaments would mean: such works are worth an immense sum. He had been told that it was worth more than fifteen gold coins at that time. Do you know that Saint Melania the Roman spent fourteen whole years copying the Gospel? That manuscript is now kept at the Monastery of the Great Panagia in Jerusalem and is one of its greatest treasures.

Yet Abba Gelasios left this book in the church for the other brothers of the skete to use and read. A cunning man who knew how much it was worth passed by and stole it. Although the abba immediately realized who the thief was, he did not wish to pursue him. These things seem strange to us. After stealing the book, the man went down to the city, found a buyer, and began negotiating its sale. He was asking sixteen coins for it. The buyer, a Jewish merchant, said it was not worth so much. In the end, they agreed that the monk would leave the book with him so that he could show it to an acquaintance who was an expert in such things...

He wanted to find out whether it was truly worth that amount before buying it. So the man took the book—and to whom do you think he showed it? To its owner, Abba Gelasios, who was also his friend. He asked him, “Abba, should I buy this book for sixteen coins? Is it worth that much?” The venerable elder recognized it immediately, but did not reveal that it had been stolen and belonged to him. He took it in his hands and examined it from every side as though he were seeing it for the first time. “It is worth the price,” he said. “Buy it.” But when the merchant returned, he did not tell the seller the truth. He went to the thief who was selling it and said, “I showed the book to Abba Gelasios, and he told me that you are asking too much; it is not worth that amount.”

“Did he say anything else?” the thief asked anxiously when he heard this. “No,” the merchant replied. “He told me nothing else.” “I have changed my mind,” said the thief. “I am not selling it. I will not sell it.” So the thief took the book back. A struggle was now taking place within him: the abba had recognized what had happened, yet had said nothing. What was he to do now? On the one hand, he marveled at the venerable elder’s freedom from resentment; on the other, his conscience reproached him for the evil he had done. As you know, when a person sins, he sins against his fellow human being, but he also sins against God. There are two wounded relationships, and both must be healed. So he took the book and went up to the skete, returning to the place from which he had stolen it. When he found Abba Gelasios, he fell at his feet.

He asked forgiveness and returned what he had stolen. The abba not only forgave him with all his heart, but insisted on giving him the book as a gift. “Take it. You will find it useful; take it.” Such freedom from resentment! But how could the monk accept it? The book was now like burning coal in his hands. How could he possibly take it? “Abba, unless you take it back, my soul will find no rest. I will never be at peace.” “If that is how it is,” the abba replied, “then you will not find peace unless I take it back. Go to the church and leave it where you took it from.” From that day onward, the man abandoned his evil habits and never fell into such wrongdoing again. One person’s freedom from resentment brought another person to metanoia, repentance, and salvation. Do you see? These things are all bound together.

Through his life, a person must show others that Christ and Christianity are something altogether different, something beyond the ordinary. Allow me to share one more very instructive account with you.

A good hermit, we are told, lived near another man who was lazy and unwilling to work for his living. This man would secretly go to the neighboring elder’s hut and steal his belongings. And so the elder worked in order for the thief to eat. The hermit had realized what was happening, but he never said anything to the guilty man. “If he is doing such a thing,” he would say to himself, “he must be in great need.”

The hermit worked very hard to support both himself and the other man, and so he himself went without. The thief took his silence for foolishness, became increasingly brazen, and began leaving nothing behind. He took everything. Earlier he would at least leave half, but now he thought, “Never mind him,” and took it all. At last the hour came for the wronged elder to die. The brothers of the skete gathered around him to receive his blessing. Then this friend of his, who had been robbing him all those years, arrived as well. Among those gathered around him, the dying elder saw the man whose thefts had caused him so much suffering. He motioned for him to come closer. When the man approached, the elder sent the others away. Then he took the thief’s hands into his own...

He began kissing those hands and said, “I thank these hands, for they became the means by which I have found Paradise today.” One Father says, “If you learn that someone hates and slanders you, do not harbor resentment against him. Indeed, if you can, send him a gift. Then you will have the boldness to say to Christ on that day, ‘Forgive, O Master, my debts, as I too have forgiven my neighbor.’” This is the life of the Gospel: theoria, divine contemplation, put into practice. I do not know whether, as I said at the beginning, my words are falling on deaf ears. Those who hate and wrong us are our benefactors, and we should reflect upon these things in this way.

Here is one more saying. “Whenever my thoughts turn to the person who afflicted me, insulted me, or harmed me in any way,” an elder says, “I tell myself: ‘Regard him as a benefactor, as a physician sent by Jesus to heal your countless wounds.’” And this is true. Are you troubled whenever you remember the person who harmed you? That is a sign that your soul is still sick. Do you hear these words? If your soul were not sick, you would not suffer in this way. Therefore, thank the person who afflicted you and pray for him. Consider this:

He gives you the opportunity to recognize your sickness. Here is another very vivid and edifying account. An elder had built his hut near a coenobitic monastery, and all the brothers in the surrounding area loved him dearly. Another hermit also lived nearby. One day, the elder was away from his cell for several days. His neighbor seized the opportunity, entered his hut, and took all his books and the few possessions he had. When the elder returned and found his hut open and empty, he went to tell his neighbor what had happened.

As he appeared at the doorway and the neighbor opened the door, the elder saw his own belongings lying in the middle of the man’s cell. The man had stolen them and had not yet managed to dispose of them or even put them away. The good elder did not wish to shame the thief, so he said nothing at all. He made some excuse and went away, giving the man time to hide everything. When he returned, he began speaking with him about matters completely unrelated to the theft. He said nothing about it. But when some of the elder’s acquaintances learned what had happened, they found the thief and had him put in prison, without the elder even knowing what they had done.

When the hermit learned that his neighbor was in prison for a reason unknown to him, he went to the abbot of the coenobitic monastery and asked for two loaves of bread and a few eggs. The abbot gladly gave them to him, thinking that he had a guest to receive. The good elder put the food in a basket, went down to the city, and visited his neighbor in prison. When the prisoner saw him, his conscience reproached him. He fell repentantly at the elder’s feet and said with tears, “Forgive me, Father. I am here because of what I did to you, and I deserve it. I stole your belongings. Look, here is one of your books. Forgive me.” The elder was utterly astonished.

Recovering from his initial shock, he said kindly, “May God assure you, my brother, that this is not why I came here today. I know nothing about why you are in prison. I had not even suspected that they imprisoned you because of me.” He had said nothing to the man even though he had found his belongings inside his cell. “But now that you have told me, I will do everything I can to get you out. In the meantime, eat some of the food I brought you in this basket.” He gave him the eggs and bread, then left at once to arrange, with God’s help, for his brother’s release from prison—and he succeeded. Where can such freedom from resentment be found? This is freedom from resentment put into practice. This is what is lacking in us, in most of us, and it is something to which we must pay close attention.

We keep recalling the wrongs that others may have done to us: “Why did he say this, and that, and all those other things?” And this makes fools of us. Saint Macarius used to say that the more we call these things to mind, the more we drive God away from ourselves. But when we forget them, the demons no longer dare to trouble us. As long as we dwell on the wrong done to us—what was said, how they behaved, how unjustly they treated us—and keep talking about it, we drive God away from ourselves. But when we cast away that thought and say, “I do not want to think about it anymore,” then we drive the devils away from us. In any case, let us not dwell on these things or keep discussing them. It is a struggle, but it is the struggle that...

shows a person to be more than merely human and proves him to be a Christian. If we do not possess the qualities that God possesses, then we are not even truly human; we are less than human. A person must bear the image of Christ both in theoria, in contemplation, and in praxis, in the way he lives. We must not look only to ourselves, but also to the other person. For when I pray for my enemy, I protect him as well; I do not hand him over to the justice of God. God is waiting for him. I place an umbrella over him, as it were, and say to God, “Wait for him too, so that he may repent.” And I receive a great reward, because no one can fashion for me a crown like the one I fashion for myself by forgiving another person.

At the same time, I give him the opportunity to return. I repeat: this is a spiritual labor that requires us to lay down the ego. Let us stop looking at the faults of others and look instead at our own. Let us stop seeking revenge. Let us cast away hatred for others. There are two kinds of hatred: one justified and one unjustified. The justified hatred is for a person to hate hatred itself: “How I hate this condition; I want no part of it.” That hatred is justified. But to keep hatred for another person within me, to take pleasure in it, and to go on seeking revenge in this world—that is not blessed. There is such a thing as hatred directed against hatred itself.

This first kind of hatred is blessed by God and is necessary, just as there is anger and there is anger. My anger should be directed against myself and my own sin, not against another person. These are some of the many marks of a person who has been deeply formed in the spiritual life. I thought that, on the basis of the words, “Forgiveness has risen from the tomb,” and everything our Christ said upon the Cross, what He said afterward, and what the Protomartyr Stephen also said, I might firmly establish this point. Perhaps none of us listening at this moment has this problem. But perhaps it will arise tomorrow, because on the road we are traveling there are not only angels; there are also devils. Therefore, we must know exactly how we ought to conduct ourselves. That is enough for the first installment this evening. Once again: Christ is risen!

Ανέστη. Είμαι ακόμη μέσα στην περίοδο αυτή, όπου ακούγεται το «Χριστός Ανέστη», και με τη βοήθεια του Θεού θα είμαι μέχρι της Αναλήψεως. Είναι μια χαρμόσυνος περίοδος αυτή, εν σχέσει με την περίοδο του Τριωδίου. Χαίρομαι κατά κάποιον τρόπο, διότι μου δόθηκε ευκαιρία, όταν πρωτοήλθα προ δύο μηνών εδώ, να μιλήσω ορισμένα θέματα τα οποία είχαν σχέση με το Τριώδιο, με την κατανυκτική εκείνη περίοδο και την πενθητική, και τώρα, σαν επίλογος που βγήκα από αυτά που επέτρεψε ο Χριστός μας να περιέλθουμε τόσο στον Καναδά όσο και στην Αμερική, γυρίζοντας στην πατρίδα, να κλείσουμε λίγες μέρες γύρω από την υπόθεση του Πεντηκοσταρίου, της περιόδου αυτής της χαρμοσύνου. Μαζί, όταν μιλούσαμε εδώ πριν φύγω τη Μεγάλη Εβδομάδα, μιλούσαμε θέματα που είχαν σχέση με την προετοιμασία προς τη Μεγάλη Εβδομάδα. Κατά συνέπεια, θα έπρεπε απόψε το βράδυ να επανασυνδεθώ, όπως θα λέγαμε, με αυτή την περίοδο, να έλεγα γύρω από τα περιστατικά της Μεγάλης Εβδομάδος και έπειτα μερικά από το Πεντηκοστάριο. Όμως, δεν ξέρω...

Την τελευταία στιγμή μετέτρεψα γνώμη απόψε το βράδυ και έλεγα να κάνω ένα ανεξάρτητο θέμα και από τις άλλες βραδιές να αφιερώσουμε μία-δύο ομιλίες, να δώσουμε μια γεύση γύρω από αυτά τα δύο μεγάλα γεγονότα

της Μεγάλης Εβδομάδος και του Πεντηκοσταρίου, που ίσως και περισσότερες στοιχείες θα παρουσιαστούν, μαθαίνοντας ότι ξαναήλθαμε, που να ωφεληθούν περισσότεροι. Όμως, απόψε να μου επιτρέψετε να κάνω πάλι ένα ανεξάρτητο θέμα, το οποίο πάντοτε απασχολεί, και αυτό απορρέει από τα αναστάσιμα γεγονότα.

Δεν ξέρω αν έχετε προσέξει, η Αγία μας Εκκλησία, σαν πρώτο βήμα, αποτέλεσμα της Αναστάσεως, έχει τη συγχωρητικότητα και την αγάπη. Γι’ αυτό, όπως ξέρουμε από την πατρίδα μας, μετά την Ανάσταση έχουμε, ανήμερα την ημέρα της Αναστάσεως, μια ακολουθία που τη λέμε Αγάπη. Και πολλοί μάλιστα έλεγαν παλιά ότι «πού θα μου πας, δεν θα έρθει η Αγάπη;». Όταν κάποιος δεν ήθελε να συγχωρήσει, έβλεπε ότι δεν θα μπορεί να διατηρεί κακία πέραν της ημέρας της Αναστάσεως και της ακολουθίας αυτής της Αγάπης. Σήμερα αυτά τα πράγματα έχουν ψυχρανθεί κατά κάποιον τρόπο. Παλαιότερα η Ανάσταση έδειχνε τη συγχωρητικότητα, όπως ωραιότατα λέγει η Εκκλησία μας:

«Εκ του τάφου συγγνώμη ανέτειλε». Από τη Σταύρωση, από τον θάνατον, συγγνώμη προέκυψε. Εάν ο τάφος δεν έφερε συγγνώμη μεταξύ του Θεού και των ανθρώπων και μεταξύ των ανθρώπων μετά των ανθρώπων, τότε η Σταύρωση αυτή δεν είχε αποτέλεσμα. Όμως, δεν ξέρω αν προσέξατε, ο Χριστός άπλωσε τα χέρια Του να ενώσει τους πάντας και έτσι να ενώσει και τη γη με τον ουρανό και τους ανθρώπους με τους ανθρώπους. Δεν εννοείται χριστιανός ο οποίος θα θέλει να λέγει το «Χριστός Ανέστη» ή να συμμετάσχει στα γεγονότα της Αναστάσεως εξωτερικώς, κρατώντας, παραδείγματι,

κερί αναστάσιμο ή χτυπώντας ένα αυγό κόκκινο, χαρμόσυνο, ή λέγοντας χρόνια πολλά ή στους συγγενείς των άλλων, εφόσον δεν έχει εφαρμόσει εκείνο που λέγει ένα δοξαστικό της Εκκλησίας μας την ημέρα του Πάσχα: «Πάντα συγχωρήσωμεν τη Αναστάσει και ούτω βοήσωμεν· Χριστός Ανέστη». Και εν τούτοις υπάρχουν πολλοί άνθρωποι οι οποίοι δεν έχουν κατορθώσει να πείσουν τον εαυτόν τους να ταπεινωθούν και να αγωνιστούν, να συγχωρήσουν και να αγαπήσουν, και κατά συνέπεια γι’ αυτούς η Ανάσταση και όλα αυτά τα γεγονότα των ημερών αυτών ήσαν μια τυπική υπόθεση, τίποτα παραπέρα ουσιαστικό, ώστε είναι άλλη μόνο από τον άνθρωπο που νομίζει ότι είναι θεωρητικά τα θέματα της πίστεως και δεν είναι ζωής θέματα.

Αλήθεια, για να συγχωρήσει κάποιος χρειάζεται παλικαριά, χρειάζεται θυσία. Είναι αλήθεια αυτό, αλλά όμως είναι το απαραίτητο. Ο άνθρωπος πρέπει να φτάσει στο σημείο της ανεξικακίας. Εάν ακόμη επηρεάζεται από κάτι, πάει να πει ότι υπάρχει κάποιο ελάττωμα ακόμη μέσα του, όπως λέγουν οι Πατέρες. Ο Χριστός μας μάς το δίδαξε αυτό το πράγμα από τον Σταυρό, που συγχώρησε τους σταυρωτάς Του, μάλιστα με έναν εύσχημον, ωραίον τρόπο, με την προσευχή Του από τον Σταυρό: «Πάτερ, άφες αυτοίς». Μην τους το γράψεις, μην τους το λογαριάσεις, μην τους τιμωρήσεις. Όχι, άφες αυτοίς. Γιατί, παιδί μου; «Ου γαρ οίδασι τι ποιούσι». Δεν ξέρουν τι κάνουν.

Είναι αλήθεια ότι ο άνθρωπος ο οποίος ακόμη αμαρτάνει ή και εν μνησικακία, εν προκειμένω που ομιλούμε, διατελεί, δεν ξέρει τι κάνει ο άνθρωπος αυτός. Θα το καταλάβει αν τυχόν κάποιος απρόοπτος θάνατος τον μεταφέρει από εκεί που βρίσκεται εκεί που δεν βρίσκεται για την ώρα, και τότε θα βρεθεί μπροστά στη σκληρή πραγματικότητα, που θα ζητάει συγχώρηση και δεν θα του δίνεται, διότι αυτός δεν είναι στην ευχέρειά του. Οι Πατέρες στέκονται για το θέμα αυτό σε δύο λέξεις: αμοιβή αντί αμοιβής. Θα ακούσεις για να σε ακούσω, θα συγχωρήσεις για να σε συγχωρήσω, θα αγαπήσεις για να σε αγαπήσω, θα ελεήσεις για να σε ελεήσω. Δεν εννοείται, είναι πολύ ανακόλουθο, να πιστεύει ο άνθρωπος ότι κάθε στιγμή σπείρει ζιζάνια,

θα θερίσει στον κόσμο εκείνον σιτάρι. Έχει μεγάλο λάθος κάνει. «Εκ του τάφου», λοιπόν, καθώς αγαπητοί μου, «συγγνώμη ανέτειλε». Συγγνώμη, επίσης. Και εν τούτοις πολλοί άνθρωποι πικραμένοι έκαμαν Ανάσταση και πικραμένοι παραμένουν ακόμη, κάτω από διάφορες περιστάσεις. Συγγνώμη που ανέτειλε εκ του τάφου, γι’ αυτούς είναι υπόθεση ξένη. Ο θείος Χρυσόστομος, ο οποίος είναι κατεξοχήν γλαφυρότατος πατήρ για όλα τα θέματα αυτά της εφαρμογής του Ευαγγελίου στη ζωή του ανθρώπου, έχει σ’ ένα του μέρος την εξής προτροπή: «Άφες τα αδικήματα του πλησίον σου και τότε,

δεηθέντος σου, αι αμαρτίαι σου λυθήσονται». Εφόσον δεν αφήσεις τα αμαρτήματα του πλησίον σου, τα αδικήματα του πλησίον σου, μη ζητείς τίποτα από τον Θεό. Ο Θεός δεν τον δέχεται. Αν είναι μία τάξη ανθρώπων την οποία απεχθάνεται ο Θεός, είναι, όπως λέγει ο ίδιος Πατήρ, οι άνθρωποι που έχουν θηριώδη τη γνώμη. «Ου γαρ δύναται», λέγει, «πατέρα καλείν τον φιλάνθρωπον Θεόν ο γνώμην έχων θηριώδη». Ίσως να πέφτω στο κενό, διότι όλοι εμείς που ακούμε ή που θα ακούσουμε μέσω αυτών τα οποία γράφονται να μην έχουμε πρόβλημα για την ώρα τέτοιο.

Όσο ταξιδεύουμε στον κόσμο αυτόν, δεν είμαστε ασφαλισμένοι ότι αύριο δεν θα έχουμε πρόβλημα τέτοιο. Κάποιος να μας αδικήσει, κάποιος να μας βλάψει, κάποιος να μας πειράξει, είτε εξωτερικός είτε εσωτερικός. Και θα έχουμε τότε πρόβλημα και θα πρέπει να ξέρουμε πώς θα πρέπει να πολιτευόμεθα. Την ίδια μέρα της Αναστάσεως, ο Χριστός μας, σε μία Του εμφάνιση στους ανθρώπους που επορεύοντο προς Εμμαούς, που μας γράφει ο Απόστολος και Ευαγγελιστής Λουκάς στο 24ο κεφάλαιό του, κάνει μία συζήτηση με δύο, των οποίων εκρατούντο οι οφθαλμοί να μην Τον γνωρίσουν ποιος είναι. Προφανώς ήσαν άνθρωποι από το στενό περιβάλλον του Χριστού.

Ο Λουκάς προφανώς και ο Κλεόπας. Ο άλλος δεν αναφέρει το όνομα ο Λουκάς, όμως η Εκκλησία μας, ένα τροπάριό της, ομιλεί περί του Λουκά. Πού το αντλεί δεν ξέρω. Όμως αυτοί οι δύο άνθρωποι ομιλούσαν για τα θέματα των ημερών εκείνων και, αν ενθυμείστε, ο Χριστός μας επήγε κι Αυτός κοντά σαν τρίτος και πιάσανε κάποια συζήτηση και τους είπε: «Γιατί; Τι είναι αυτά που συζητείτε και είστε έτσι σκυθρωποί;». Και γυρίζουν και Του λένε: «Συ», του λέγει, «μόνος παροικείς εν Ιερουσαλήμ και μας λες γιατί είμεθα σκυθρωποί; Δεν έμαθες το τι έγινε αυτές τις ημέρες στα Ιεροσόλυμα;». Ήσαν τα θέματα του Χριστού, που ήταν προφήτης μεγάλος γι’ αυτούς, δάσκαλος μεγάλος και η ελπίδα και αυτών και όλου του Ισραήλ. Και γυρίζει ο Χριστός μας και λέγει:

«Τι έγινε; Δεν ξέρω». Δηλαδή, δεν ήσουν εκεί εσύ; Δεν ξέρω. Και αν σήκωνε το φόρεμά Του, η πληγή Του ήταν ακόμη ανοιχτή. Κι αν έδειχνε τα χέρια Του, τα χέρια Του ήσαν ακόμη τρύπια. Κι αν έδειχνε τα πόδια Του, θα εφαίνοντο οι τύποι των ήλων εκεί. Και έχει τη δύναμη να πει: «Δεν ξέρω». Πού αυτή η ανεξικακία; Πού αυτή η μη ύπαρξη χολής; «Γίνεσθε», λέει, «φρόνιμοι ως οι όφεις και ακέραιοι ως αι περιστεραί». Γιατί την περιστερά τη φέρνει στη μέση; Ακέραιος μόνο ο άνθρωπος που δεν έχει χολή. Όταν λέγω δεν έχει χολή, όχι αυτό το όργανο που έχει να μας εκκρίνει και να μας βοηθάει· που δεν έχει πικρία μέσα του, που δεν κρατάει κακία μέσα του.

«Δεν έχεις τίποτα απάνω σου, νερό έχεις στις φλέβες σου, δεν έχεις αίμα». Και ορισμένοι λένε: «Δεν έχεις φιλότιμο να δώσεις μια απάντηση;» κ.λπ. Δεν θα μπορούσε ο Χριστός να δώσει απάντηση; Δεν θα μπορούσε από τον Σταυρό να δώσει απάντηση; Και θα μπορούσε και τώρα, σε συζήτηση, να παραπονεθεί τουλάχιστον, αν όχι τίποτα άλλο. Να πει: «Ήμουνα και παραήμουνα και είμαι εγώ το πειραματόζωο αυτό». Αυτό, αλλά να το δικαιολογείς, που δεν μπαίνει σε συζήτηση. Ποια; Λέει: «Δεν ξέρω τίποτα». Και όταν ο άνθρωπος δεν φροντίζει να ξεχνάει την κακία του άλλου, την αδικία του άλλου επ’ αυτού, τη γλώσσα του άλλου, τον φθόνο του άλλου, δεν έχει προχωρήσει στον Χριστιανισμό. Ο άνθρωπος, εάν θέλει να δει εάν και κατά πόσον

προχώρησε στον Χριστιανισμό, θα βάλει στην μασχάλη του, αντί για θερμόμετρο, την ανεξικακία, να ιδεί τι γίνεται, πώς αντιμετωπίζει την κακία του άλλου, την ενόχληση ή την αγνωμοσύνη. Και από εκεί θα καταλάβει εάν έχει προχωρήσει ή όχι στον Χριστιανισμό. Ο άνθρωπος που δεν δύναται ακόμη να συγχωρήσει τον εχθρό του, δεν έχει κάνει βήμα στον Χριστιανισμό. Ο Χριστιανισμός φτιάχνει ανθρώπους χωρίς χολή, ανθρώπους πρόβατα και όχι κατσίκια, ανθρώπους ήμερους, όχι αγρίους. Δεν φτιάχνει τέτοια πράγματα ο Χριστιανισμός, γιατί Αυτός, ο Χριστός, έδειξε την ανεξικακία Του προς όλες τις κατευθύνσεις. Ο Παύλος μάλιστα λέγει: «Το επιεικές υμών γνωσθήτω πάσιν ανθρώποις». Δεν κάνει διάκριση: «πάσιν ανθρώποις». Τα πιο παράξενα πράγματα θα πρέπει να τα συγχωρήσουμε.

Έχουν άλλη φιλοσοφία πίσω που γίνονται αυτά τα πράγματα. Αν, λοιπόν, ο άνθρωπος δεν φροντίσει να ταπεινωθεί, διότι η αιτία της μη συγχωρητικότητας είναι ο εγωισμός: «Ξέρεις ποιος είμαι εγώ; Ξέρεις πού σε κρατάω εγώ; Ξέρεις τι έχω εγώ;» και ξέρεις και ξέρεις και ξέρεις. Και έλεγε ένας εισπράκτορας σε ένα λεωφορείο, που του έλεγε κάποιος δυνατός των ημερών: «Ξέρεις ποιος είμαι εγώ;». Αυτός δεν απαντούσε, μα του λέει στο τέλος ο εισπράκτορας: «Μα νεκροταφείο είμαι εγώ να ξέρω ποιος είσαι εσύ; Στο νεκροταφείο θα μου πεις ποιος είσαι. Εδώ μου κάνεις το παλικαράκι, εδώ παίρνεις το τηλέφωνο και μου κόβεις το μεροκάματο. Στο

νεκροταφείο θα δούμε ποιος είσαι. Ε, νεκροταφείο», λέει, «είμαι εγώ να ξέρω ποιος είσαι;». Του λέει: «Άφησέ με ήσυχο». Έτσι είναι. Αλλά δεν το φιλοσοφούμε αυτό το θέμα και υπάρχει σε πολλούς ανθρώπους η πικρία, και παρότι ο Παύλος λέγει σαφώς ότι μην αφήσεις να πέσει ο ήλιος και έχεις πικρία με κάποιον. Δεν ξέρεις αν ξημερώσεις και, κατά συνέπεια, αν σε φέρουν σε αυτή την κατάσταση στον Δικαστή, Αυτός που συγχώρησε και από τον Σταυρό επάνω, αλλοίμονό σου. Διότι Αυτός που συγχωρεί θέλει και τους ανθρώπους Του να συγχωρούν. Δεν μπορεί ο άνθρωπος που λέγει «Πάτερ ημών» ταυτόχρονα να μην έχει τα ιδιώματα του Πατέρα: την ανεξικακία, τη συγχωρητικότητα, την αγάπη. Δεν μπορεί να έχει Αυτός ο οποίος βρέχει επί δικαίους και αδίκους, Αυτός που βγάζει τον ήλιο Του επί δικαίους και αδίκους. Δεν είναι δυνατόν τώρα Αυτός να συγχωρεί, τον άλλον να κάνει το θηριάκι ότι έφυγε.

«Δεν έφταιξα που έχυσα το αίμα μου; Τι κακό τους έκανα εγώ που με σταύρωσαν; Δεν μπορώ να τους εκδικηθώ;». Και δεν τους εκδικείται και ταυτόχρονα δεν το ενθυμείται καν. Όπως σας είπα γρηγορότερα, λέει: «Δεν ξέρω τίποτα εγώ». Λέει: «Ποια; Τι έγινε;». Θα πει κανείς: «Α, μα Χριστός ήταν Αυτός. Εμείς είμαστε άνθρωποι, εμείς έχουμε αδυναμίες, εμείς φορούμε σάρκα» κ.λπ. Ψέματα αυτά, ψέματα, δικαιολογίες δικές μας. Δεν αντέχουν στη δικαιοσύνη του Θεού. Ο Χριστός δεν συγχώρησε σαν Θεός, γιατί σαν Θεός ούτε σταυρώνεται ούτε βλασφημείται ούτε υβρίζεται. Σαν άνθρωπος Ιησούς εσυγχώρησε. Κατά την ανθρωπίνη Του φύση έπαθε και κατά την ανθρωπίνη φύση συγχωρεί. Άλλωστε αυτό αποδεικνύεται από τη συμπεριφορά του πρώτου μάρτυρος, του πρώτου μάρτυρος,

του πρώτου μάρτυρος, του πρώτου μάρτυρος, του Πρωτομάρτυρος Στεφάνου, ο οποίος κι αυτός αδίκως ελιθοβολείτο, έτσι δεν είναι; Και τι είπε στην προσευχή του; «Κύριε, μη στήσεις αυτοίς την αμαρτίαν ταύτην». Μην τη γράψεις, μην τη λογαριάσεις. Άρα είναι κατορθωτό. Και ένας μόνος, εάν εφαρμόσει αυτά που λέγει ο Χριστός, ο Χριστός που κι έναν μόνο θα ’βλεπε να τα εφαρμόσει, θα πει ότι η διδασκαλία είναι βιώσιμος, η διδασκαλία είναι κατορθωτή. Δεν εκήρυξε ο Χριστός τίποτα που είναι ακατόρθωτο στον άνθρωπο, δεν του ζήτησε υπεράνθρωπα πράγματα. Άμα εισέλθει η ταπείνωση και φύγει ο εγωισμός, όλα λύονται. Γιατί έρχεται Αυτός ο ίδιος ο Χριστός και σε βοηθάει να φέρεις τον σταυρόν αυτόν, που είναι η κακία του άλλου,

είναι το μίσος του άλλου, που είναι η αδικία με χίλιες δυο όψεις που μπορεί να παρουσιαστεί στον άνθρωπο. Έρχεται ο ίδιος ο Χριστός. Κατά συνέπεια, τόσο ο Χριστός από του Σταυρού όσον στη συμπεριφορά Του προς Εμμαούς και ο Πρωτομάρτυς Στέφανος μάς καθιστούν αναπολογήτους γύρω από την περίπτωση αυτή. Συγχωρήσωμεν ίνα συγχωρηθώμεν, άφωμεν ίνα αιτησώμεθα άφεσιν. Θα συγχωρήσουμε για να μας συγχωρηθεί, θα αφήσουμε για να ζητήσουμε άφεση των αμαρτιών μας. Διαφορετικά δεν μπορεί ο άνθρωπος να περιμένει τίποτα. Πρέπει πρώτα-πρώτα να τροποποιήσει το «Πάτερ ημών». Δεν πρέπει να ξαναπεί το «Πάτερ ημών».

Θα το τροποποιήσει και θα λέγει: «Και μη αφήσεις μας τα οφειλήματα ημών, ως και εμείς ουκ αφήκαμεν». Σταμάτησε να λέει «άφες ημίν». Όχι «ημίν»· «άφες εμένα». Είναι ψεύτικο αυτό, ανακόλουθο. Και δυστυχώς αυτή την ωραία συμπεπυκνωμένη προσευχή ο ίδιος μας την εδίδαξε, γιατί μέσα εκεί είναι όλα αυτά που έχει ανάγκη ο άνθρωπος.

Τη μάθαμε ακόμη από την ποδιά της γιαγιάς, το λέμε, δεν είμεθα συνεπείς με αυτό. Και έπρεπε, όπως λέγει «οι κατηχούμενοι να εξέλθουν, όσοι πιστοί να μείνουν» για να ακούσουν και το Πιστεύω και να ακολουθήσουν τη Λειτουργία, έτσι ακριβώς έπρεπε να βγαίνουμε έξω όσοι δεν έχουμε σχέση ειρηνική με τους συνανθρώπους και με τον Θεό, καθ’ ην στιγμή λέγεται το «Πάτερ ημών».

Αυτό είναι ικανό να μας διδάξει, αν έχουμε κάποιο πρόβλημα. Υπάρχουν μέσα σε αυτή την υπόθεση πολλές ενστάσεις. Ενστάσεις χοντρές, αριστερές, και ενστάσεις λεπτές, δεξιές, τις οποίες δεν τις αντιλαμβάνεται ο άνθρωπος. Υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι λένε πολλές φορές ότι...

«Θα πρέπει να τιμωρηθεί για να αλλάξει, γιατί δεν αλλάζει αυτός». Και εν τω μεταξύ δεν γίνεται. Είναι λάθος. Συ δεν έχεις δικαίωμα να τον τιμωρήσεις. Διότι, αν τιμωρήσεις, πρέπει να τιμωρηθείς. Παίρνεις το δικαίωμα του δικαστού. Είναι σαν να λες στον Χριστό: «Εγώ τα κανόνισα, Εσύ δεν χρειάζεται να έρθεις να κάνεις κάτι».

Αν άρχισε ο Χριστός κάτω, αλίμονό μας. Ποτέ ο άνθρωπος να μην παρασυρθεί από αυτούς τους λογισμούς, το να τιμωρήσει δήθεν για να σώσει δήθεν τον άνθρωπο. Θα μου επιτρέψετε να σας μεταφέρω από την πατερική φιλολογία περιστατικά σχετικά με αυτά που σας λέγω. Πήγε, λέγεται, κάποτε ένας χριστιανός να συμβουλευτεί έναν φωτισμένο άνθρωπο και συγκεκριμένως έναν αββά σοβαρόν, τον Σιλουανό. Δεν ξέρω αν διαβάζετε πατερικά κείμενα ή το Γεροντικό· θα πρέπει να τον έχετε συναντήσει αυτόν τον πατέρα. Πήγε λοιπόν εκεί πέρα και του λέγει: «Έχω ένα θανάσιμο εχθρό, πάτερ. Τα κακά που μου έχει κάνει...»

Τα κακά που μου έχει προξενήσει ο άνθρωπος αυτός είναι αναρίθμητα. Προ καιρού, μάλιστα, κέρδισε και με απάτη ένα μεγάλο κομμάτι από το χωράφι μου. Τα κατάφερε και μου το πήρε. Με συκοφαντεί. Όπου βρεθεί, κακολογεί και εμένα και την οικογένειά μου. Και υπάρχουν πολλοί τέτοιοι σήμερα. Μου έχει κάνει το βίο αβίωτο. Τώρα τελευταία, μάλιστα, επιβουλεύεται και τη ζωή μου. Πριν λίγες μέρες έμαθα πως αποπειράθηκε να με δηλητηριάσει. Δεν παίρνει άλλο, λοιπόν. Είμαι αποφασισμένος να τον παραδώσω στη δικαιοσύνη». «Κάνε όπως θέλεις», του είπε με αδιαφορία προσποιητή ο γέροντας. «Μα δεν νομίζεις, πάτερ...»

«Όταν τιμωρηθεί, και μάλιστα αυστηρά όπως του πρέπει, θα σωθεί και η ψυχή του;» Βλέπετε, τώρα άρχισε να ενδιαφέρεται και για την ψυχή του άλλου. Όσο δεν ήταν αυτός ο λόγος, ήταν να του βγάλει το μάτι, να εκδικηθεί. Όμως το φέρνει στο δεξιό μέρος. Αυτές είναι οι πτώσεις εκ δεξιών που λέμε, οι οποίες είναι περισσότερες από τις εξ ευωνύμων. Τις αριστερές πτώσεις, τις χοντρές, τις βλέπουμε. Αυτά τα ψιλά δεν τα βλέπουμε και δεν έχουν φτάσει ποτέ, δυστυχώς, ούτε στην εξομολόγηση. «Κάνε ό,τι σε αναπαύει», του λέει ο γέρων πάλι προσποιητά. «Πηγαίνω λοιπόν στον δικαστή αυτή την ώρα, δηλαδή πάω στον δικηγόρο κατευθείαν, όπως τα λέγαμε». «Κατευθείαν», είπε ο χριστιανός και εσηκώθη να φύγει. Τότε...

Επεμβαίνει ο γέρων όμορφα, επαγωγικά, και του λέει: «Μη βιάζεσαι. Ας προσευχηθούμε πρώτα να κατευοδώσει και ο Θεός την πράξη σου αυτή, να σε βοηθήσει και ο Θεός να του βγάλεις το μάτι, να τον τιμωρήσεις». Και πράγματι εγονάτισαν και οι δύο να προσευχηθούνε και είπε ο γέρων το Πάτερ ημών, αυτό που σας έλεγα γρηγορότερα, το οποίο πρέπει να σταματήσουμε να το λέμε ή να βγαίνουμε και από την Εκκλησία ακόμη όταν λέγεται το Πάτερ ημών, εφόσον εξακολουθούμε να είμεθα κρατημένοι από την πικρία και δεν έχουμε κατορθώσει την ανεξικακία. Εν πάση περιπτώσει, φτάνει στο σημείο εκείνο: «Και μη αφήσεις ημίν τα οφειλήματα ημών...»

«Ουδέ ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών», είπε μεγαλοφώνως ο γέροντας, όπως θα ήταν προφανώς και σε εμάς. «Λάθος, αββά», του λέει ο άλλος, «λάθος, αββά. Δεν λέγει η Κυριακή προσευχή έτσι». Τον διόρθωσε ο χριστιανός· τώρα κατάλαβέ το. «Μα πώς», του λέει, «δεν είναι έτσι;» «Έτσι είναι», απεκρίθη με απάθεια ο γέροντας. «Όχι», του λέει, «δεν είναι έτσι». «Μα αφού αποφάσισες», του λέει, «να παραδώσεις τον αδελφό σου στο δικαστή, η προσευχή αυτή δεν είναι όπως είναι για σένα, είναι ανάποδη για σένα». Κόκκαλο. Τότε ήρθε στον εαυτό του, τότε κατάλαβε ότι λέει ψέματα στον Θεό και είπε ότι «θα σταματήσω εδώ».

«Θα τα αφήσω στα χέρια του Θεού». Είναι αλήθεια ότι ο άνθρωπος πικραίνεται, αλλά δεν μπορεί να φιλοσοφήσει. Πόσο θα έπρεπε να φιλοσοφεί ο άνθρωπος: προς τι ο πειρασμός; Γιατί βρέθηκα εδώ; Πώς βρέθηκα στη γειτονιά αυτή; Πώς έχω αυτό το γείτονα; Πώς έχω αυτό το συνεταίρο; Πώς έχω αυτό το συνάδελφο; Πώς επέρασα εγώ από εδώ; Γιατί συνέβη αυτό; Είναι μια φιλοσοφία η οποία πρέπει κάθε άνθρωπο να τον απασχολεί. Εμείς βγαίνουμε πολλές φορές ότι υποφέρουμε αδίκως, συκοφαντούμεθα αδίκως, μα και δικαζόμεθα αδίκως. Θα ενθυμείσθε κάποτε που σας έλεγα εκείνο το περιστατικό με τον Άγιο Εφραίμ τον Σύρο, ο οποίος πήγε κάποτε στην Αλεξάνδρεια και δεν πρόλαβε τη θύρα...

Τη θύρα της πόλεως, και έμεινε έξω· είχαν κλείσει. Πήγε και φιλοξενήθη ένα βράδυ σε έναν ποιμένα εκεί, ο οποίος ήταν γνωστός του, και τη νύχτα έκλεψαν τον τσοπάνο, του κλέψανε πρόβατα, πράγματα κλπ. Και το πρωί, κατά τις ανακρίσεις της αστυνομίας, ο γέρων ευρέθη στη φυλακή, διότι έπεσε το σύνθημα ότι αυτός επήγε επί σκοπώ εκεί να τον παρενοχλήσει, ώστε να βρουν ευκαιρία οι κλέφτες να τον κλέψουν. Και αντί να πάει στη δουλειά του, ο άνθρωπος ευρέθηκε στη φυλακή. Είναι κάτι πειρασμοί πολλές φορές που τον άνθρωπο τον αναστατώνουν. Αν όμως θελήσει να φιλοσοφήσει και πει «Δεν γίνεται τίποτα απρονόητο, δεν γίνεται τίποτα αμελέτητο και δεν επιτρέπεται τίποτα, εφόσον δεν επιτρέπεται εκ μέρους του Θεού. Άρα, για να γίνει κάτι, κάτι θέλει να με διδάξει, κάτι θέλει να μου υπενθυμίσει...»

«Να ανατρέξω να βρω μήπως εγώ είμαι αίτιος του πειρασμού αυτού», και τότε ο άνθρωπος ωφελείται. Και βρέθηκε στη φυλακή, και μάλιστα με δύο άλλους στο ίδιο κελί, οι οποίοι κι αυτοί ήσαν κατηγορούμενοι για φόνο τον οποίο ποτέ δεν έκαναν. Και όταν άκουσαν ότι ο γέρων είναι αδίκως εκεί, του είπανε με ένα στόμα: «Δεν υπάρχει Θεός. Βγάλε τα καλογερίστικα, δεν υπάρχει τίποτα». Και άρχισε να σκέφτεται ότι έγινε τούτο για να μη σκανδαλιστούν οι άνθρωποι αυτοί. Και γονατίζει κάτω και λέγει: «Θεέ μου, πες. Δεν θα ξαναγυρίσω στο κελί μου, αν βγω ποτέ από εδώ, εάν δεν μου πεις προς τι αυτή η αδικία».

«Κατηγορούνται για φόνο που δεν έκαμαν», λέει, «και εγώ κατηγορούμαι για κλοπή που δεν έκαμα, όπως ξέρεις». Και του έστειλε άγγελο Κυρίου και του απήντησε. Είχαμε πει σε κάποια άλλη στροφή αυτό, αλλά για το επίκαιρο του πράγματος σας το λέω. Του λέγει: «Ξέρεις τι πληρώνεις τώρα εδώ πέρα; Ο πειρασμός αυτός πού είναι η ρίζα του; Από εννιά χρονών», του λέει. «Όταν έπαιζες εσύ και απόλυσες μια μοσχάρα μιας χήρας, η οποία έφτασε και σου χάλασε το σακούλι εκεί πέρα που το είχες αφήσει, και την πήρανε και την πουλήσανε, και κλαίει ακόμη η χήρα αυτή. Αυτή τη μοσχάρα πληρώνεις τώρα εδώ». «Εγώ;» λέω. «Εσύ». Και το θυμήθηκε ότι το έκαμε. «Καλά», του λέει, «το έκαμα αυτό. Αλλά εγώ πούλησα τα υπάρχοντά μου και τα έδωσα όλα». «Τα έδωσες εσύ», του λέει, «για τους φτωχούς. Αυτό δεν το πλήρωσες όμως και το χρωστάς. Θα ευχαριστήσεις τον Θεό που πληρώνεις εδώ. Για πλήρωσε». «Καλά», λέει, «εγώ αυτά. Το βλέπεις αυτόν που κοιμάται εκεί μπροστά, στο πρώτο κρεβάτι; Αυτός έκοβε ξύλα στο ποτάμι με έναν άλλον».

Ο άλλος εγλίστρησε και έπεσε στο ποτάμι μέσα και του φωνάζει: «Τρέξε μπροστά, παρακάτω, να μπορέσεις να με πιάσεις». Αδιαφόρησε, λέει, αυτός και ο άνθρωπος επνίγη, και είναι δικασμένος για φόνο, λέει· η δικαιοσύνη του Θεού τον έχει για φόνο εκεί. Ο παρακάτω, παρακάτω, λέει, ήρθε σε λόγια με έναν προύχοντα του χωριού και, μη δυνάμενος να του κάνει ό,τι έπρεπε, συκοφάντησε την κόρη.

Χρειάζεται, λοιπόν, φιλοσοφία επάνω στο θέμα των πειρασμών, για να μην μένουμε στον πειρασμό. Μην δικαιολογήσουμε ποτέ ότι εμείς είμεθα αναμάρτητοι και, κατά συνέπεια, δεν θα πρέπει να υποφέρουμε, δεν θα πρέπει να μας συκοφαντήσουν, δεν θα πρέπει να μας αδικήσουν, ώστε έτσι...

Έχουμε το δικαίωμα να μη συγχωρούμε.

Βρήκα ένα περιστατικό τέτοιο και θα ήθελα να σας το μεταφέρω. Αναφέρεται ότι ένας κάποτε δίδαξε τα εξής με τη ζωή του. Ακούστε το πώς έχει όλο το θέμα. Μερικοί, λέει, ευλαβείς νέοι ανέβηκαν κάποτε σε μια σκήτη να επισκεφτούν έναν πνευματικό γέροντα. Έξω από την καλύβη του βρήκαν κάτι τσοπανόπουλα που έβγαζαν στους κάμπους τα κοπάδια τους. Έκαναν όμως τόση φασαρία με τα παιχνίδια και τις φωνές τους, που απόρησαν οι επισκέπτες αυτοί. «Πώς ανέχεσαι αυτά τα παλιόπαιδα, πάτερ;»

«Δεν τα διώχνεις;» ρώτησαν τον γέροντα. «Είναι καιρός τώρα, τέκνα μου», απεκρίθη ο αγαθός γέρων, «που έχω αποφασίσει να τα μαλώσω και να τα διώξω. Κάθε όμως φορά αναβάλλω, λέγοντας στον εαυτό μου: “Αν τόσο μικρή ενόχληση δεν ανέχεσαι, πώς θα σηκώσεις έναν πιο μεγάλο πειρασμό;” Έτσι συνηθίζω να δέχομαι ευχαρίστως τις μικροδοκιμασίες που μου στέλνει ο Κύριός μου». Όχι τα παλιόπαιδα, τα τσοπανόπουλα που μου επιτρέπει ο Κύριός μου. Διότι επάνω στην κακία του άλλου, στη γλώσσα της άλλης, στη συμπεριφορά του άλλου, εσύ ακονίζεσαι. Ο εχθρός του ανθρώπου...

Το ακόνι επί του οποίου φτιάχνει την κόψη ο άνθρωπος. Χωρίς τους κακούς δεν υπάρχει καλός. Η καλοσύνη, η μακροθυμία, η χρηστότης, η ανεξικακία φαίνεται στον κακόν, με βάση τον κακόν. Εμείς δεν το έχουμε πάρει έτσι και δεν έχουμε φιλοσοφήσει έτσι τους πειρασμούς, γι’ αυτό αγριεύουμε και είμεθα έτοιμοι να εκδικηθούμε, και στάζει η μύτη μας κάτω το λεγόμενον δηλητήριο εναντίον των ανθρώπων οι οποίοι παρουσιάζονται πολλές φορές άσχημοι μαζί μας. Είναι πολλά τα αίτια που πολλές φορές μας αναγκάζουν και στο δικαστήριο να φτάσουμε, μα και να χειροδικήσουμε ακόμη, και ορισμένοι να φονεύσουν ακόμη, γιατί έτσι νομίζουν ότι τιμωρούν κάποιον άνθρωπο ο οποίος τους μπήκε εμπόδιο μπροστά τους.

Θα διαβάσω μια συμπεριφορά ενός σε μια απάτη, την οποία εμείς ποτέ δεν θα συγχωρούσαμε. Ακούστε τι λέει.

Που άκουγε στο όνομα Ζωσιμάς, έδωσε κάποτε μερικά βιβλία σε έναν καλλιγράφο να του τα αντιγράψει. Όταν εκείνος τα ετοίμασε, ειδοποίησε τον Όσιο να στείλει να τα πάρει. «Τα έχω έτοιμα». Κάποιος άλλος όμως, χρυσοχέρης, κατεργάρης, που ήξερε την παραγγελία που είχε δώσει ο γέροντας στον καλλιγράφο, πήγε δήθεν εκ μέρους του γέροντα και πήρε τα βιβλία, ότι «με έστειλε ο τάδε να μου δώσεις τα βιβλία», και αυτός τα έδωσε τα βιβλία. Τα βιβλία όμως δεν ήσαν δικά του. Ύστερα από λίγο έστειλε ο γέροντας το μαθητή του να τα πάρει. Κατάλαβε τότε ο καλλιγράφος...

Εξαπατήθηκε από τον άλλον και αγρίεψε· αγριεμένος τον απειλούσε να τον σκίσει, δηλαδή, αν ήταν δυνατόν. Όταν άκουσε ο Αββάς αυτός, ο Ζωσιμάς, παρήγγειλε στον καλλιγράφο: «Αποκτούμε βιβλία, αδελφέ, για να χωρίζουμε; Άλλωστε τα βιβλία τα αποκτούμε για να μας διδάξουν αγάπη και ανεξικακία. Αν πρόκειται για τη χάρη των βιβλίων να μαλώνουμε, χίλιες φορές καλύτερα να μας λείπουν. Δούλον Κυρίου ου δεί μάχεσθαι», του γράφει σε ένα σημείωμα.

Έτσι συμπεριφέρεται ο άνθρωπος ο καλλιεργημένος σε βάθος και έτσι συμπεριφέρεται ο άλλος, ο οποίος, ναι μεν, είναι ίσως τίμιος, αλλά δεν είχε καλλιεργηθεί στο βάθος της ανεξικακίας. «Δεν θα πέσει στα χέρια μου», έλεγε, «θα τον κανονίσω όπως του αξίζει, τον αυθάδη», έλεγε ο άλλος. Και όταν το έμαθε ο γέροντας ότι για λογαριασμό δικό του μιλάει αυτός έτσι, του λέει: «Τα βιβλία τα διαβάζουμε για να μην είμαστε τέτοιοι όπως λες εσύ, να συγχωρούμε εκείνους οι οποίοι μας έκαναν κάποιο κακό». Ούτε τέτοια πράγματα σήμερα δεν υπάρχουν στους περισσότερους από εμάς. Όμως, θα πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι η ανεξικακία νικά. Αφοπλίζει τον άνθρωπο. Αφοπλίζει.

Η ανεξικακία του ανθρώπου νικά και αυτόν τον άλλον, ο οποίος για τον Α ή Β λόγο ημάρτησε. Ακούστε μια περίπτωση που έχει σχέση με αυτό που σας λέγω. Μας λέγει η παράδοση ότι ο Απόστολος Ιάκωβος, ο αδελφός του Ευαγγελιστού Ιωάννου, την ώρα που οδηγείτο στο μαρτύριο συνήντησε στο δρόμο εκείνον που τον είχε καταδώσει. Τον σταμάτησε, τον εφίλησε και του είπε: «Ειρήνευε, αδελφέ, μην ταράσσεσαι». Βλέποντας εκείνος τόση ανεξικακία, εθαύμασε και εφώναξε με ενθουσιασμό: «Χριστιανός είμαι κι εγώ από σήμερα».

Μόνο ο Χριστιανισμός έχει τη δύναμη αυτή, να συγχωρεί εκείνον που τον στέλνει στο απόσπασμα. Δεν είναι μικρή δουλειά αυτή, αλλά δεν το μπορεί ο άνθρωπος, διότι ουδέποτε σκέφτηκε να καλλιεργηθεί σε βάθος. Ύστερα από αυτή την ομολογία, απεκεφαλίστηκε αυτός μαζί με τον Ιάκωβο και ασφαλώς πήγανε και οι δύο, όπως τα λέγαμε, στη Βασιλεία των Ουρανών. Ένας πατήρ λέγει τα εξής σοφά λόγια: «Εκείνος που αδικείται και συγχωρεί ομοιάζει με τον Χριστό. Εκείνος που δεν αδικεί, αλλά ούτε να αδικείται του αρέσει, είναι στη θέση του Αδάμου. Ο άδικος όμως...» «Κακεντρεχής, ο μη συγχωρών ή συκοφάντης, δεν διαφέρει από το διάβολο». Τρεις κατηγορίες ανθρώπων. Εμάς μας συμφέρει να είμαστε στην πρώτη κατηγορία: να δεχόμεθα να μας βλάψουν, να μην βλάπτουμε· μη μας συγχωρούν, εμείς να συγχωρούμε. Τότε ο άνθρωπος είναι ο νικητής. Η ανεξικακία πρέπει να κηρυχθεί σε όλους τους ανθρώπους, αρχής γενομένης από τον εαυτό μας. Ο εχθρός του ανθρώπου, αγαπητοί μου, είναι ο υπ’ αριθμόν ένα φίλος του και ευεργέτης του. Αν ξέραμε τι ωφέλεια έχουμε από την κακία των ανθρώπων, στα δίπτυχά μας θα ήσαν πρώτοι-πρώτοι επάνω οι άνθρωποι αυτοί. Στεφάνια καθημερινώς...

Και επισωρεύει ο άνθρωπος όταν προσεύχεται γι’ αυτόν που τον βλάπτει, γι’ αυτόν που τον κατηγορεί, γι’ αυτόν που δεν τον συγχωρεί. Κάθε φορά έρχεται ο σατανάς και μας βάζει οργή εναντίον αυτού, μας υπενθυμίζει το τι, το πώς κλπ. Όταν εμείς όμως δεν παρασυρώμεθα να εφαρμόσουμε εκείνο που μας υποδεικνύει ο σατανάς, παίρνουμε ταυτόχρονα και από ένα στεφάνι. Δεν είναι ανάγκη να πας στο μέτωπο για να έχεις κάποιο μισθό στη Βασιλεία των Ουρανών. Εκεί που βρίσκεσαι και στη δουλειά που έρχεται και σου τη φέρνει, στο σπίτι σου που είσαι, οπουδήποτε που είσαι, που σου φέρει τον εχθρόν μπροστά σου. «Τι μου είπε; Τι θα λέει τώρα;» Τούτο, το άλλο. Ε, αν θελήσεις να κάνεις ένα μικρό αγώνα, έχεις κι εσύ να αποταμιεύεις για τη Βασιλεία των Ουρανών. Ένα μεγάλο επίσης δίδαγμα ανεξικακίας είναι το εξής.

Αββάς ο οποίος ελέγετο Γελάσιος είχε ένα πολύ ωραίο βιβλίο που περιείχε καλλιγραφημένη την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη. Καταλαβαίνετε τώρα, χειρόγραφο Παλαιά και Καινή Διαθήκη· αμύθητα χρήματα έχουν αυτά τα έργα. Άξιζε, του είχαν πει, πάνω από δεκαπέντε νομίσματα τότε. Δεν ξέρετε; Η Οσία Μελάνη η Ρωμαία δεκατέσσερα ολόκληρα χρόνια κατανάλωσε να αντιγράψει το Ευαγγέλιο, το οποίο υπάρχει σήμερα στη Μονή της Μεγάλης Παναγίας στα Ιεροσόλυμα και είναι ένα από τα πολύ σπουδαία πράγματα.

Άφηνε όμως στην εκκλησία αυτό το βιβλίο να το χρησιμοποιούν... Οι άλλοι αδελφοί της σκήτεως, να διαβάζουν και οι άλλοι. Από εκεί πέρασε κάποιος πονηρός που ήξερε πόσο άξιζε και το έκλεψε το βιβλίο. Ο Αββάς, αν και το κατάλαβε αμέσως ποιος το έκλεψε, δεν θέλησε να κυνηγήσει τον κλέφτη. Παράξενα πράγματα αυτά. Εκείνος, μόλις κατέβηκε στην πόλη, που το έκλεψε το βιβλίο, βρήκε αγοραστή και άρχισε να διαπραγματεύεται να το πουλήσει το βιβλίο. Γύρευε δεκαέξι νομίσματα τότε. Ο αγοραστής έλεγε πως δεν αξίζει τόσο· έμπορος αυτός, Εβραίος. Τέλος συνεφώνησαν να το αφήσει ο καλόγερος το βιβλίο, να το δείξει σε κάποιον γνωστό του, ειδικό σ’ αυτά...

Να δει αν αξίζει, για να το πάρει. Έτσι το πήρε ο άνθρωπος το βιβλίο και πήγε και το έδειξε σε ποιον λέτε; Σε εκείνον που ήταν το βιβλίο, στον Αββά Γελάσιο, που ήταν και φίλος του. Και του λέει: «Να αγοράσω αυτό το βιβλίο, Αββά, για δεκαέξι νομίσματα; Αξίζει τόσο;» Ο Όσιος το γνώρισε αμέσως, αλλά δεν εφανέρωσε ότι αυτό είναι κλεμμένο και είναι δικό μου. Το πήρε στα χέρια του, το ψηλάφισε από εδώ, από εκεί, σαν να το έβλεπε πρώτη φορά. «Αξίζει», του λέει, «αγόρασέ το». Γυρίζοντας όμως εκείνος δεν είπε την αλήθεια. Πήγε σε εκείνον που το πουλούσε, τον κλεφταρά, και του λέει: «Έδειξα το βιβλίο στον Αββά Γελάσιο και μου είπε πως γυρεύεις πολλά, δεν αξίζει τόσο».

«Σου είπε», του λέει, «άλλο τίποτα;» ρώτησε ταραγμένος μόλις άκουσε αυτό. «Όχι», λέει, «δεν μου είπε τίποτα άλλο». «Μετενόησα», του λέει, «δεν το πουλάω. Δεν θα το πουλήσω», του λέει τώρα. Το πήρε πάλι αυτός το βιβλίο, ο κλέφτης. Μέσα του γινόταν τώρα μια πάλη, ότι αυτός το έμαθε και δεν είπε τίποτα. Τι γίνεται τώρα; Από τη μια μεριά εθαύμαζε την ανεξικακία του Οσίου και από την άλλη ελεγχόταν για την κακή πράξη που έκανε. Όπως ξέρετε, όταν ο άνθρωπος αμαρτάνει, αμαρτάνει προς τον συνάνθρωπο, αλλά αμαρτάνει και προς τον Θεό. Είναι δυο τα μέτωπα που έχει και πρέπει και τα δύο να τα επουλώσει. Πήρε λοιπόν το βιβλίο και ανέβηκε στη Σκήτη. Επήγε εκεί που το είχε κλέψει το βιβλίο. Όταν βρήκε τον Αββά Γελάσιο, έπεσε στα πόδια του.

Ζήτησε συγχώρηση, δίνοντας πίσω το κλοπημένο. Εκείνος πάλι όχι μόνο τον συγχώρησε με όλη την ψυχή, αλλά επέμενε να του χαρίσει το βιβλίο. «Πάρε το, εσένα θα σου χρειάζεται, πάρ' το». Ανεξικακία, αλλά πού να το δεχτεί; Ήταν κάρβουνο τώρα στα χέρια του. Πού να το δεχτεί αυτό το πράγμα ο καλόγερος; «Αν δεν το πάρεις πίσω, αββά, δεν θα βρεθεί ανάπαυση στην ψυχή μου, δεν θα ηρεμήσω ποτέ». «Αν είναι έτσι», του λέγει, «δεν πρόκειται να ηρεμήσεις. Πήγαινε στην εκκλησία και άφησέ το εκεί που το πήρες». Από τότε διορθώθηκε ο κακοσυνηθισμένος εκείνος και ποτέ δεν ξαναέπεσε σε σφάλμα. Η ανεξικακία ενός ανθρώπου έφερε εις μετάνοια και σωτηρία έναν άλλον άνθρωπο. Δεν είναι αυτά; Είναι αλληλένδετα μεταξύ τους.

Ο άνθρωπος πρέπει με τη ζωή του να αποδεικνύει στον άλλον ότι ο Χριστός και ο Χριστιανισμός είναι ένα άλλο πράγμα, όχι από τα συνηθισμένα. Επιτρέψτε μου ακόμη ένα άλλο πολύ διδακτικό να σας μεταφέρω.

Αγαθός ερημίτης, λέγει, γειτόνευε με κάποιον τεμπέλη άλλον στη γειτονιά του, που βαριόταν να δουλέψει για να ζήσει και πήγαινε κρυφά στην καλύβη του γειτονάτου του γέροντα και του έκλεβε τα πράγματα. Κι έτσι δούλευε ο γέροντας για να τρώει αυτός. Ο ερημίτης το είχε, λέει, καταλάβει, αλλά δεν έκανε ποτέ λόγο γι' αυτό στον ένοχο. «Για να κάνει τέτοια πράξη, θα έχει πολύ ανάγκη», απαντούσε στο λογισμό του.

Δούλευε όμως σκληρά για να καταφέρει να ζήσει και τον άλλον. Υστερείτο αυτός, γιατί ο κλέπτης, παίρνοντας για κουταμάρα τη σιωπή του, είχε αποθρασυνθεί και άρχισε να μην αφήνει τίποτα. Τα έπαιρνε όλα. Γρηγορότερα τα άφηνε μισά-μισά, αλλά τώρα «άσ' τον», σου λέει, «αυτόν». Έφτασε η ώρα να πεθάνει ο γέροντας, αυτός ο οποίος αδικείτο. Οι αδελφοί της Σκήτης εκεί μαζεύτηκαν γύρω του να πάρουν την ευχή του. Να σου έρχεται και ο φίλος αυτός που τον ξάφριζε όλα τα χρόνια. Ανάμεσά τους, λοιπόν, ο ετοιμοθάνατος είδε και εκείνον που τόσα χρόνια τον είχε κάνει να υποφέρει απ' τις κλεψιές. Του έγνεψε λοιπόν να πάει κοντά του και, όταν εκείνος πλησίασε κοντά του, έδιωξε τους άλλους. Πήρε τα χέρια αυτού του κλέφτη

μέσα στα δικά του και άρχισε να τα φιλεί. Και του λέγει το εξής: «Ευχαριστώ τα χέρια αυτά που έγιναν αφορμή να βρω σήμερα τον Παράδεισο». «Αν μάθεις πως κάποιος σε μισεί και σε κακολογεί», λέγει ένας πατέρας, «μην του κρατάς κακία. Αν μπορείς, μάλιστα, στείλε του και ένα δώρο. Έτσι θα έχεις το θάρρος να πεις στο Χριστό εκείνη την ημέρα: “Άφες, Δέσποτα, τα οφειλήματά μου, καθώς άφησα κι εγώ του πλησίον μου”». Αυτή είναι ζωή του Ευαγγελίου, δηλαδή η θεωρία στην πράξη. Δεν ξέρω εάν, όπως σας είπα στην αρχή, πέφτω στο κενό. Οι άνθρωποι που μας μισούν, που μας αδικούν, είναι ευεργέτες και θα πρέπει να το φιλοσοφούμε κατά αυτή την έννοια.

Ένα ακόμη. «Κάθε φορά», λέει ένας γέροντας, «που η σκέψη μου τρέχει στο πρόσωπο που με έθλιψε, που με προσέβαλε, με οποιοδήποτε τρόπο με ζημίωσε, λέγω στον εαυτό μου: “Να θεωρείς σαν ευεργέτη, σαν ιατρό σταλμένον από τον Ιησού να θεραπεύσει τις αμέτρητες πληγές σου”». Και είναι αλήθεια αυτό το πράγμα. Θλίβεσαι όταν θυμάσαι εκείνον που σου έκανε κακό; Αυτό είναι σημάδι ψυχικής αρρώστιας σου ακόμη. Ακούτε λόγια; Αν η ψυχή σου δεν ασθενούσε, συ δεν θα έπασχες. Ευχαρίστησε, λοιπόν, εκείνον που σε έθλιψε και προσεύχου γι' αυτόν. Σκέψου:

γίνεται αιτία να αντιληφθείς την ασθένεια. Και ένα άλλο πολύ γλαφυρό και πολύ ωφέλιμο είναι το εξής. Κοντά, λέει, σε ένα κοινόβιο είχε στήσει την καλύβη του ένας γέροντας, που όλοι γύρω οι αδελφοί τον υπεραγαπούσαν. Εκεί κοντά έμενε και κάποιος άλλος ερημίτης. Κάποτε ο γέροντας έλειψε για λίγες μέρες από το κελί του και ο γείτονάς του, που βρήκε ευκαιρία, μπήκε στην καλύβη του και του πήρε όλα τα βιβλία και ό,τι μικροπράγματα είχε. Όταν γύρισε εκείνος και βρήκε την καλύβη του ανοιχτή και άδεια, πήγε να πει σχετικώς το τι συνέβαινε στο γείτονά του.

Προβάλλοντας στην πόρτα, όπως άνοιξε την πόρτα, είδε τα πράγματά του στη μέση του κελιού του γείτονα. Είδε τα πράγματά του, τα είχε κλεμμένα αυτός. Αυτός δεν είχε προλάβει να τα διοχετεύσει, δεν είχε προφτάσει ακόμη, λένε, να τα συμμαζέψει. Ο αγαθός γέροντας, μη θέλοντας να ντροπιάσει τον κλέφτη, ούτε λόγος. Απομακρύνθηκε με κάποια πρόφαση για να δώσει καιρό σ' αυτόν να τα κρύψει. Σαν γύρισε, άρχισε να κουβεντιάζει μαζί του για πράγματα εντελώς άσχετα με την κλοπή. Δεν του είπε τίποτα. Άλλα πράγματα του είπε, αυτό δεν του είπε. Μα οι γνωστοί του οι άλλοι, που έμαθαν το πάθημά του, φρόντισαν και βρήκαν τον κλέφτη και τον έβαλαν φυλακή, χωρίς εκείνος να πάρει είδηση το τι έγινε, ότι άλλοι τον βάλαν μέσα.

Όταν έμαθε ο ερημίτης πως ο γείτονάς του βρισκόταν στη φυλακή για άγνωστη προς αυτόν αιτία, πήγε στον ηγούμενο του κοινοβίου και τον παρακάλεσε να του δώσει δυο ψωμιά και λίγα αυγά. Εκείνος του τα έδωσε πρόθυμα, νομίζοντας πως έχει κάποιον να φιλοξενήσει. Ο καλός γέροντας έβαλε τα τρόφιμα σε ένα καλάθι, κατέβηκε στην πόλη και πήγε να ιδεί το γείτονά του στη φυλακή. Βλέποντάς τον εκείνος, ελεγχόμενος από τη συνείδησή του, έπεσε στα πόδια του μετανοημένος και του έλεγε με δάκρυα: «Συγχώρησέ με, Πάτερ. Για σένα βρίσκομαι, από την πράξη μου αυτή, όπως μου αξίζει, εδώ στη φυλακή. Εγώ έκλεψα τα πράγματά σου. Να και ένα από τα βιβλία σου. Συγχώρεσέ με». Ο γέροντας τα 'χασε.

Συνήλθε από την πρώτη έκπληξη και του είπε με καλοσύνη: «Ο Θεός εύχομαι να σε πληροφορήσει, αδελφέ μου, πως δεν ήρθα γι' αυτό το πράγμα εδώ σήμερα. Εγώ δεν ξέρω τίποτα, για ποιο λόγο είσαι φυλακή. Ούτε καν είχα υποπτευθεί πως εξαιτίας μου σε έβαλαν στη φυλακή». Δεν του είπε τίποτα, παρότι τα βρήκε τα πράγματα μέσα στο σπίτι. «Τώρα όμως που μου το λέγεις, θα κάνω ό,τι μπορώ για να σε βγάλω. Εν τω μεταξύ όμως φάγε λίγο από τα τρόφιμα που σου έφερα σε τούτο το καλάθι». Του έδωσε τα αυγά και το ψωμί και έφυγε αμέσως για να φροντίσει να βγάλει τον αδελφό του από τη φυλακή, με τη βοήθεια του Θεού, πράγμα το οποίο και επέτυχε. Πού είναι η ανεξικακία αυτή; Αυτή είναι η ανεξικακία στην πράξη. Αυτό λείπει από εμάς, από τους περισσότερους από εμάς, και θα πρέπει ο άνθρωπος να το προσέξει.

Φέρνουμε στο νου μας τα κακά που τυχόν μας προξένησαν, «γιατί αυτός είπε αυτό και τούτο και τα άλλα», και μας δουλεύει. Όσο το φέρνουμε στο νου μας αυτό το πράγμα, έλεγε ο Όσιος Μακάριος, το λέγει αυτό, τόσο απομακρύνουμε το Θεό από εαυτόν. Όταν τα λησμονούμε, παρευθύς δεν τολμούν οι δαίμονες να μας πειράξουν. Όσο φέρνουμε στο νου μας το τι κακό μας έκαναν, τι λόγο είπανε, πώς συμπεριφέρθηκαν, πόσο μας αδίκησαν, το συζητούμε, απομακρύνουμε το Θεό από τον εαυτό μας. Όταν τη διώξουμε αυτή τη σκέψη, «δεν θέλω να το σκέπτομαι πλέον», τότε διώχνουμε τους διαβόλους από κοντά μας. Εν πάση περιπτώσει, να μην τα πολυλογούμε και να μην τα συζητούμε. Ένας αγώνας, αλλά είναι ο αγώνας αυτός που...

αποδεικνύει τον άνθρωπο υπεράνθρωπο, που αποδεικνύει τον άνθρωπο και χριστιανό. Οι άνθρωποι οι οποίοι δεν έχουμε αυτά που έχει ο Θεός, τα ιδιώματα του Θεού, δεν είμεθα καν άνθρωποι, είμεθα υπάνθρωποι. Ο άνθρωπος πρέπει να φέρει την εικόνα του Χριστού και στη θεωρία και στην πράξη. Να μην κοιτάμε μόνο για τον εαυτό μας, αλλά και για τον άλλον, διότι όταν εγώ προσευχηθώ για τον εχθρό μου, τον φρουρώ και αυτόν, δεν τον εκθέτω στη δικαιοσύνη του Θεού. Και τον περιμένει ο Θεός. Του βάζω μια ομπρέλα και αυτού και του λέω: «Περίμενέ τον και αυτόν να μετανοήσει». Και εγώ έχω μισθό πολύ, που δεν μπορεί να μου φτιάξει τέτοιο στεφάνι κανένας, όσο θα φτιάξω εγώ με τη συγχωρητικότητα προς τον άλλον.

Ταυτόχρονα του δίδω και αυτουνού την ευκαιρία να επιστρέψει. Είναι, επαναλαμβάνω, μια εργασία που χρειάζεται κατάθεση του εγώ. Ας πάψουμε να βλέπουμε τα ελαττώματα των άλλων και ας βλέπουμε τα δικά μας. Ας πάψουμε να ζητάμε εκδίκηση. Ας διώξουμε το μίσος προς τους άλλους. Μίση υπάρχουν δύο: ένα δικαιολογημένο και ένα αδικαιολόγητο. Το δικαιολογημένο μίσος στον άνθρωπο είναι να μισεί το μίσος. «Τι μισώ αυτή την κατάσταση, δεν τη θέλω». Αυτό το μίσος δικαιολογείται. Το να διατηρώ όμως το μίσος του άλλου και να μου αρέσει και να εξακολουθώ και να ζητώ εκδίκηση στον κόσμο αυτό, αυτό δεν είναι ευλογημένο. Υπάρχει μίσος κατά του μίσους.

Το πρώτο μίσος είναι ευλογημένο από τον Θεό και χρειάζεται, όπως υπάρχει θυμός και θυμός. Θυμός κατά του εαυτού μου και της αμαρτίας μου και όχι κατά του άλλου θυμός. Είναι πολλές όψεις του καλλιεργημένου ανθρώπου εις βάθος. Νόμιζα ότι μπορούσα, με βάση αυτό που λέγει ότι «συγγνώμη εκ του τάφου ανέτειλε» και από όλα αυτά που είπε ο Χριστός μας στο Σταυρό και αυτά που είπε μετά και αυτά που είπε και ο Πρωτομάρτυς, λέει, ο Στέφανος, να στεριώσω αυτό. Ίσως κανένας από εμάς που ακούμε αυτή την ώρα να μην έχει αυτό το πρόβλημα. Αλλά ίσως μας παρουσιαστεί αύριο, γιατί στο δρόμο αυτό που πηγαίνουμε δεν υπάρχουν άγγελοι, υπάρχουν και διάβολοι και, κατά συνέπεια, πρέπει να ξέρουμε ακριβώς πώς πρέπει να πολιτευτούμε. Αυτά για πρώτη δόση απόψε το βράδυ. Και πάλι, Χριστός Ανέστη.