Reflections After Pascha

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

The subject that holds the foremost place throughout the Christian world in these days is the Resurrection of Jesus.

The subject is still very fresh, we might say, and the wounds of Christ are fresher still. Yet for many people, the Resurrection—both the Resurrection of Jesus and the subject of resurrection more generally—

is, we might say, utterly absurd. I do not know why, but man

does not want the Resurrection, because he wants to submit everything to his own reason. Yet when it comes to the Resurrection itself, that is not the real issue. There is another reason that leads him astray and makes him reject the Resurrection. I remember reading something about a missionary effort. A missionary was speaking to a tribe of cannibals. He told them many things about religion, and among those subjects he introduced the most serious one of all: the Resurrection. He explained that a man’s story does not end at the grave, as some suppose. So he spoke about the Resurrection, saying that beyond the grave there is resurrection, and he offered as much supporting evidence as he could. But one of the natives, one of those cannibals, suddenly sprang to his feet and cried out in his own language, “Impossible!” The missionary was greatly astonished to hear the man insist, “Impossible! There will be no resurrection.”

[Unclear exclamation.]

“Do you have an argument for saying that it is impossible?” Again the man replied emphatically, “Impossible!” So the missionary pursued the matter, trying to discover why he was so insistent. What do you think the man finally answered? He reasoned as follows: “Because if there is a resurrection, as you say, then those whom I have eaten will also have to rise. And so, in the end...” The thought that he would be called to account for those he had eaten made him unwilling even to rise himself. If you ask someone, “Why do you doubt the Resurrection?” it is not merely because his reason cannot grasp it. It is his guilt that leads him to believe there is no Resurrection. “Let us eat and drink, for tomorrow we die.” There is nothing beyond. For if there is no life beyond the grave and no Resurrection, then why do we need moral teaching? Why do we need boundaries? Why do we need restraints? Everything is leveled and swept away. That is precisely what the devil wants. Christ, however, has established order and laws, and He requires us to keep them. According to how faithfully we keep them, there will be a corresponding reward and a corresponding degree of glory. He wants man to struggle; He wants him to contend like an athlete.

So the subject of the Resurrection is a thorn in Satan’s side, as we might say. For if death was defeated in the person of Jesus, then it will also be defeated in the persons of those who belong to Jesus. Death has no right to seize anything that is united to Jesus. It is therefore not in Satan’s interest to let this subject be discussed. You know, from the very first day a great deal of Jewish money was spent to silence the witnesses—the Roman soldiers who had guarded the tomb and had seen what happened—so that they would say Jesus had been stolen, rather than that Jesus had risen. That claim is repeated endlessly even to this day. But if a person considers how God dealt with the matter of Christ’s death, he will conclude from this that Christ truly rose, and then the matter becomes very serious indeed. To understand whether Christ truly rose, one must pay attention to what the providence of God brought about concerning Christ’s death and burial. For even the fact that Christ died is disputed. There are theories claiming that Christ did not die, but fell into a trance, and that afterward He was cared for and revived—came back to life, so to speak.

Many things have been said against the Resurrection of Jesus. One of the attacks on both His divinity and His Resurrection is the claim concerning where Christ was from the age of twelve until thirty. Because the Scriptures supposedly say nothing about this—although in fact they do—people send Christ outside Palestine during those eighteen years, perhaps to Egypt, India, and elsewhere. They claim that there He learned the skills of a fakir, enabling Him to be buried for a number of hours and then rise again.

But that claim also falls apart, as does the argument they put forward, because...

Fakirs are buried, it is true, perhaps even for more hours than Jesus was. Jesus remained in the tomb for thirty-three hours, whereas some fakirs remain buried for fifty, sixty, or sixty-five hours. Does that make them greater than Jesus? There is one crucial difference: a fakir is buried alive and, through training, makes use of the small amount of oxygen available. But what if Christ was buried dead? When the Roman soldier questioned whether Jesus was dead, he pierced Him with a spear, as you know—he pierced His side—and the eyewitnesses tell us that

blood and water flowed from His side. According to Simpson, the inventor of chloroform, the separation of serum from the blood is evidence of death. Pilate also questioned whether He was dead. “Could He have died so quickly?” he asked. Yes, He died so quickly because He died when He willed. They did not take His life from Him, as some suppose. People say, “The Jews crucified Him; He could not escape.” No! Christ came to His voluntary Passion, a Passion that brings redemption. Had He willed it, He could have come down from the Cross. Had He willed it, He could have escaped from the hands of the Jews. He surrendered Himself and died of His own will. And He died, as I told you on another occasion,

in the reverse order from the way a human being ordinarily dies. The Evangelists who witnessed these events tell us that Christ “bowed His head and gave up His spirit,” whereas we first give up the spirit and then bow the head. This proves that Christ died at the hour He willed and fulfilled what He had declared: “I have power to lay down My life, and I have power to take it again.” No one can take it from Me. Death has no authority over Life. Christ is Life; He is God, and death has no authority over Him. For this very reason, out of love for man, He willingly gave His life before they could break His legs. This proves that Christ died and was not buried alive like a fakir. It immediately overturns the entire theory that Christ learned some technique, applied it to Himself, and accomplished something similar.

Secondly, Christ was buried according to Jewish custom. That custom ensured that a body could not be stolen without leaving evidence of the theft. How did it do this? It lay in the way the Jews wrapped a dead body—a practice still followed today. Apart from modernized Jews, those who preserve their faith and tradition bury their dead as follows. They use myrrh and aloes, which form an adhesive substance. By nature, these two leave a residue like resin—like the pine resin familiar to us. The entire body of the deceased is coated with this adhesive mixture of myrrh and aloes and then wrapped in linen. As you can understand, this hardens like granite around the body. All the Evangelists report that the linen wrappings were found lying there—the very linens in which Christ had been buried. Think of Lazarus in Byzantine iconography: he comes out bound and wrapped from head to foot, and Christ says, “Unbind him; free him; loosen his hands,” and so forth. Christ was buried in the same way. Since He was buried with linen cloths fastened by this resinous substance made from myrrh and aloes, how could they have stolen Him? Did they not

take the linen with Him? Is it conceivable that men would go by night to steal the body and yet leave the linen behind? And how did they unfasten it? How did they remove it from the body of Jesus? Did they bring hot water and soak it? And for what purpose? Why would they remove it and leave it there? Go ahead, then—try to cover everything up and silence every mouth that would speak of Me.

“The stones will cry out.” The stones will speak; lifeless things will speak. And in this case, that lifeless evidence does speak. The face cloth was also found—the cloth tied around the head—“folded together in a place by itself,” carefully wrapped, as the historians report. This proves that Christ was not stolen, but rose and left these things there as testimony. Besides, what did the angels who were present there say? Did they say He had been stolen? What reason would the angels have had to say that He had risen? Whom would they be trying to deceive? Would God deceive His own creature? Why? Did He have any need to do so? Why would He? One need only think rationally.

The women went to anoint Christ with myrrh because they had been unable to go on Friday evening: the sun was setting, the Sabbath was beginning, and for them it was a day of rest. They had bought the spices, of course, but kept them and set out early on Sunday morning. On the Sabbath they neither traveled nor performed any work. So they went on Sunday, carrying the spices in their hands. As they walked, were they not asking one another, “Who will roll away the stone for us?” The stone placed at the tomb was very large. These women were not strong enough to move it. But an angel went before them, delivered them from this difficulty, sat upon the tomb, and said to them, “Do not be afraid. Whom do you seek? Jesus of Nazareth, who was crucified? He is not here; He is risen.”

“Here is the place where they laid the Lord.” They ran to tell John and Peter, who also ran to the tomb and saw for themselves. This is what Luke speaks of when he says that “certain women of our company, who arrived at the tomb early,” went to the sepulchre at the first light of dawn. “They astonished us,” the disciples said. They told us strange things: that they had not found Him and that “they had seen a vision of angels,” who spoke to them there. What reason would the angels have to stage a lie? What reason would God have to stage a lie? Another measure taken by the providence of God to establish the authenticity of the Resurrection was that Christ was not buried

in a common tomb—that is, in a family tomb belonging to Joseph of Arimathea or to some other close relative according to the flesh. Instead, He was buried in a new tomb. Indeed, the Evangelist adds in parentheses that no one had ever been buried there. It was a new tomb—in the sense of completely unused and newly made. Christ was the first to enter it. It belonged to Joseph, who had prepared it as his own tomb and had hewn out his own burial place. Because it was the Jews’ Day of Preparation and there was no time on Friday afternoon to dig another grave, they used this tomb.

This too was an act of divine providence. Christ was buried in a new and previously unused tomb. There is a parallel to the burial of Jesus in the story of Joseph the All-Comely, who is in every respect a type of Christ. For this reason, the Church sets him before us on Great and Holy Monday, the first day of the Passion: “We commemorate Joseph the All-Comely.” Joseph was sold for silver by his brother Judah, just as Christ was sold by Judas, and he too was placed in an empty pit—an empty pit from which he came out. Afterward, he was sold into Egypt. The same pattern was fulfilled here.

Someone might ask, “Would it have been objectionable for Him to be buried in a family tomb?” People could then have slandered Him by claiming that Christ did not rise by His own power, but—if He rose at all—was raised by the power of some relics that happened to be in the tomb. For there was a resurrection—the second resurrection; no, rather, the third resurrection in the Old Testament—connected with the relics of the Prophet Elisha. The Prophet Elisha had died and been buried, and his tomb remained there.

Once, some people went to bury a man in the cemetery, as we would say. The situation was evidently dangerous—there were raiders or something of that sort—so they became afraid. Instead of calmly taking him to their own tomb and burying him properly, they hastily cast him into a nearby tomb and fled in fear. By coincidence, that tomb belonged to the Prophet Elisha. When the dead man touched the relics of the Prophet Elisha, he rose and walked. Because of this incident, and so that no one could claim that, even if Christ rose, He did not raise Himself by His own power but was raised by the power of another—as the incident involving Elisha in the Old Testament shows was possible—divine providence arranged beforehand that Christ should be buried in a new tomb.

No one had ever been buried there before that day. All these things, then—all the precautions they took—combine to assure us of the truth and certainty that Christ rose from the dead. And then there is what happened when the Jews went to Pilate. I do not know whether you noticed it at that point in the Church service. They said to him, “Sir, we remember that, while He was still alive, that deceiver said”—they call Christ a deceiver—“After three days I will rise.” So, they said, to prevent His Apostles, His disciples, from going and taking Him away, so that “the last deception will be worse than the first,” give orders for the tomb to be sealed. Then they will not be able to steal Him and afterward tell us that He has risen.

Is He a deceiver, gentlemen? Then what are you afraid of from a deceiver? But if He is not a deceiver, where do you think you are going, setting yourselves against God? Yet human beings are always inconsistent in their actions—especially when they fight against God. When a person fights against God, he becomes utterly irrational: so much error, so much spiritual blindness, so much foolishness. He is like a dog: you throw a stone at him, and instead of coming to bite the hand that threw it, he runs after the stone and bites that. That is how people are. In any case, Pilate’s answer was: “You have a guard. Go and make it as secure as you know how.” Take whatever measures you think necessary; put chains and locks on it, and so forth. So they went and secured the tomb with the guard.

How were the locks broken? How was the security put in place by the Jews, when they secured the tomb, breached so that Christ could be taken from within—stolen by His disciples? All these facts work against them. Through their malice, they did nothing but establish the authenticity of the Resurrection of Jesus. And yet, without examining the matter even a little, people readily ask, “And who saw Him rise?” So much is discussed and so much is said. Yes, but do the things being discussed and said even stand up to reason? For no such conclusion can be drawn from the texts. Do the texts not withstand scrutiny? And if we know that there was the fact of His death and burial,

The Resurrection, and so on—we know all this from the Scriptures. Holy Scripture tells us that they crucified Him; Holy Scripture tells us that they buried Him; and these same Scriptures tell us that He also rose. How, then, can you mutilate Holy Scripture, accepting whatever you wish to accept and rejecting whatever you do not? Either you must accept it in its entirety, or reject it entirely and say, “The whole account of Jesus is imaginary; it is a fraud, a delusion, and I do not accept it.” You cannot mutilate Holy Scripture without bearing the corresponding responsibility before it. And you know, the heretics did not succeed in altering it; they simply interpret it wrongly in their own way. Nor did its enemies succeed. If there is one book that has suffered abuse through the malice of Satan and his instruments down through the centuries, it is Holy Scripture.

It is the one book that continues not only to exist, but to multiply. Holy Scripture circulates in 1,500 languages and dialects. No work by any human being—not even all the wise men of the world together—has ever reached such a readership. Millions of copies circulate today, and even atheistic states distribute copies of Holy Scripture. If you read the statistics of the Bible societies that make these comparisons, you will be astonished that, in the midst of an utterly atheistic and materialistic twentieth century, so many millions of copies of Holy Scripture are in circulation. A person grows weary of everything and returns to his mother. He turns back again. This also reveals God’s great patient endurance: despite humanity’s great depravity, He still bears with it.

Many people return. The certainty of Christ’s burial, then, proves the truth of the Resurrection. For if Christ did not rise, everything is in vain. And if Christ is not God, there is nothing at all; life is not worth living. It is the Resurrection that gives a person courage to face life. Otherwise, all of us here would have lost our minds five hundred times over by now. You develop a slight fever of 37.1 degrees, and you lose heart; everything falls apart, and everything looks bleak. After two or three days at 37.1, you say, “Is this all there is? Is this all that…”

But that is not all there is. That belongs to this world. There is something else, which gives a person comfort deep within. Something speaks to him and tells him that things do not end here, that they do not end at the grave; there is something beyond it, and the grave is not the end, but the beginning of another life. This comfort given to man, then, is the hope of the Resurrection. And that is why you see people who have grasped this truth living differently and with greater peace, even though, in our eyes, their lives seem harder than ours, with all the comforts and conveniences we enjoy. And yet they experience life in a different way, because they have grasped its true meaning.

There is life beyond the grave, and man will rise again. This present life is not our true life. Paul, who reflected deeply on these matters, said, “For here we have no continuing city, but we seek the city that is to come.” We seek the one that is to come. Man was not made for this world; he was made for that world. Of course, he passes through this life and is tested here, but there he will finally come to rest. The Resurrection of Jesus is Satan’s Waterloo—his utter defeat—as is the divinity of Jesus. These are the two decisive truths. If Christ is not God, there is nothing to speak of. If Christ did not rise, there is no Resurrection for us either. But Christ is indeed God, and He has risen. He is God, and the Resurrection is real. This is the foundation of man’s consolation.

The Resurrection of Jesus was the eighth resurrection the world had ever witnessed. I do not know whether you have ever counted the resurrections. The first was the resurrection performed by the Prophet Elijah,

at Zarephath of Sidon, where he was staying. His hostess’s son died, and he raised him from the dead. The second resurrection was performed by the Prophet Elisha, who raised the son of his hostess, the woman known as the Shunammite.

He

In raising this son, he acted in a mysterious way: he laid the dead child down with his arms outstretched, then stretched out his own arms and lay upon the child, face to face, hands to hands, body to body. He imparted warmth to the child, and the child came back to life. This is a type of humanity lying dead, which the crucified Jesus will give life to tomorrow and restore to life. The third resurrection ever to take place was the one I mentioned to you earlier, through the relics of the Holy Prophet Elisha.

The first three are in the Old Testament. In the New Testament, the first is the raising of the widow’s son at Nain. Just outside Nain—which still exists as a small village in Israel today—the place where Christ performed this miracle is still marked. The funeral procession was coming out of Nain. This is the first such event in the New Testament and the fourth in order when counted together with those in the Old Testament. Then there is the daughter of Jairus, who was also raised by Jesus. This was the fifth in order and the second in the New Testament. And the sixth resurrection in order, and the third in the New Testament, is the resurrection of…

Lazarus, who had been dead four days, whom He raised after he had lain in the tomb for four days. This was a true burial and a true resurrection, for Lazarus was a real person whose existence is historically attested. These, then, are the six resurrections. The seventh resurrection is the one that took place at the Crucifixion of Christ. During the Crucifixion of Christ, when He said, “It is finished,” upon the Cross, the earth shook, the rocks were split, the sun was darkened, and so forth. As these signs took place, many bodies of those who had fallen asleep were raised and entered the Holy City. Notice one detail: this happened after His Resurrection.

They rose on Friday afternoon. The Jewish tombs were always outside the city, and even today they remain outside it. Anyone who had contact with a dead body, tended to one, or brought one out was considered unclean. He had to go to the Temple to be purified; this was prescribed by their ritual ordinance. So Lazarus remained in the tomb for four days and then rose. Indeed, his sister tried, in a way, to stop the Lord, saying, “Lord, he has been dead four days; his body is already decaying. Where are You going? Why do You command him to come out?” And Christ said to her, “Listen to Me. Wait there, as I told you, and you will see.” So, apart from Lazarus...

We see that they were raised and later appeared in the Holy City. For the Jews did not travel on the Sabbath; even after death, when they returned to life, they observed the Law. So it was after His Resurrection—that is, on what we call Sunday—that they entered the Holy City. The Holy City. This is the seventh resurrection. Scripture does not tell us how many people rose that day. It tells us that many tombs of those who had fallen asleep were opened, and that after His Resurrection they entered the Holy City. That is what Scripture says. This is the seventh resurrection, and the eighth is the Resurrection of Jesus. There is a difference between these resurrections. All the others were raised...

by the power of another. Christ, however, rose by His own power. Elijah prayed; Elisha prayed. In the other cases, the command was given: “Young man, I say to you, arise,” and, “Little girl, arise.” Everyone was commanded to rise—except Jesus. No one commanded Jesus, because He is God Himself. He gave up His life and took it up again; that is, He surrendered His soul and took it back again. These are the differences. And the matter of hope—of faith in the Resurrection—is so important that God has placed many signs even within the material realm, to help the person who seeks to understand the Lord’s spiritual workings, as well as bodily realities.

Take winter, for example. What is winter? Winter is death. What is spring? It is resurrection. If you observe the winter, you see everything dead. Take a knife and strike a tree: it says nothing to you; it neither weeps nor sheds tears nor feels pain—nothing. But go and pierce it now, in spring, and you will see it weep, flowing and giving forth sap. You who seemed to have no life in winter—how is it that you have life now? And why does this happen? To remind you, my king, that you too will pass through winter. Perhaps you will go beneath the marble tombstone, but one day there will be a resurrection for you as well. He who commands this so-called irrational nature to act rationally and to appear as though it were speaking,

a being endowed with reason. He has appointed me to do this and to remind you. What does a sleeping person do? He rehearses his death and his Resurrection. How many times have we already died? Someone may ask him, “How are you?” “What do you mean? I am alive.” Are you truly alive? Then why do you not hear when someone is robbing you? And why, then, do you say that sleep is death? You are indeed alive, yet you are both alive and dead, just as the dead person is both dead and alive. He does not hear or see, and so on. The soul still exists, but it is inactive. It is the same soul: here it is within the body, while there it is outside the body; here it is inactive, and there too it is inactive. The soul exists, and one day it will enter the body again.

A human being will become fully human again, whether he wants to or not. A few days ago, when the Epitaphios returned from the procession, did you notice the prophecy from Ezekiel that was read? Look in your service book at that prophecy from the thirty-seventh chapter of Ezekiel. Read it calmly and see what it says; see how we shall become human beings again.

Whom should we ask? Can you ask the scientists or the craftsmen? You can ask the One who made us. Did He need anyone’s guidance? Did anyone give Him the plans? Who gave Him the wisdom to create the world? He is the One who made it, yet we reject Him because we do not want to listen to Him—and that is not reasonable. How could it be? If a person is willing to bend down and look closely at everything happening around him, he will see that these things are mysteries.

Christ Himself tells us that sleep is death. Sleep is a mystery, and human death is just as much a mystery. Ask someone, “Is this person alive or dead?” He will tell you, “He is alive.” Then why does he not hear? He is dead. Then how does he breathe? It is a mystery. Sleep is a mystery; how much more is death a mystery! Yet He who explains the one mystery also established sleep, and the Church prays that God will grant sleep to man. And those of you who are scientists know what sleep means: it is the best medicine. It gives rest, brings relief, and renews a person. You lie down for ten minutes, holding your head in your hands, and rise with new strength. How did this cleansing take place? How did your mind and your nerves find rest

so that you rise a new person? What is this? What kind of mystery is it, and who can explain it? What is sleep? What happens during sleep, and how does the whole organism find rest, both spiritually and physically? How do the nerves relax and recover in only a few minutes?

Many times, when we have no time to spare, we say, “Let me get even five minutes of sleep.” It is a mystery. Death is likewise a mystery. Let us not doubt it, because then we would also have to doubt what we see and what our senses perceive. As I told you, there are many visible images that speak to us about spiritual realities. Take a grain of wheat. It is dry; you can grind it into flour and scatter it to the winds, and yet there is life within it. Though it appears dead, it is so hard that your teeth cannot break it.

It is alive. Put it under the right conditions, and you will see it sprout. Will you refuse to believe it? “Where were you?” one might ask it. “Where was your life?” It was where you too will be tomorrow, when people will say that you are lost. You tell me, “I have lost my loved one.” But what was your loved one? Was he a nail that you misplaced? Did God Himself die so that human beings might be lost? I ask you! And yet the person who claims to be so rational is often not rational at all. How can that be, when these simple things remind him and speak to him? How many times has the sun been buried? Suppose I had been born at ten o’clock at night, had never seen the sun, and had grown up instantly. If someone told me, “You know, in a few hours a great shining disk will rise out there and warm this place,” I would answer, “You are mad!”

He might go on describing the sun to me, but I would reject it. Why would I reject it? Because my own wisdom cannot comprehend the sun. Does not the sun die every evening and rise again in the morning? Have we not seen this so many times? And as we said, have we ourselves not died so many times in sleep and risen again so many times? Yet despite all these rational and material signs that meet his senses and help him from another direction, something restrains man, and he refuses to accept them. The grave is inseparably joined to the Resurrection. Black is joined to red, the Cross to red. Go outside during these Paschal days and take an anemone in your hand. Take an anemone,

what in ordinary speech is called a poppy. Open it and look inside. What will you see? A Byzantine cross—always Byzantine and pitch-black—with red surrounding it. The Crucifixion and the Resurrection. First the Crucifixion and then the Resurrection. First the Passion, and afterward the Resurrection. Everything speaks; everything speaks. It is a miracle. Why, then, does man continue deliberately to close his eyes? Because he does not want to see. That is why Christ spoke so truly, as you heard on the evening of Great Tuesday, when He delivered His final lament over Jerusalem: “Jerusalem, Jerusalem, how often I wanted to gather your children together, as a hen gathers her chicks under her wings, but you were not willing.” Not “you were unable,” but “you were not willing.” Man deliberately rejects faith; he rejects Christ Himself

and everything that proceeds from Jesus, because Jesus is the source of the entire created order, both the spiritual and the material world. That is precisely why Peter, who had grasped this truth, said, as Luke records in Acts 4:12: “Nor is there salvation in any other, for there is no other name under heaven given among men by which we must be saved.” No one else can help us. There is only that name, that unique name, before which those in heaven, on earth, and under the earth tremble, and before which all bow the knee. Yet today we may be unable to take this truth into ourselves because of various factors

—indifference, ignorance, the flesh, the world, and other influences. But if we make it our purpose to learn about this Person… A man may learn everything else, but if he does not learn of this Person, he has failed from the outset. Even if he learns nothing else, if he comes to know this Person, he has succeeded. For you see, whatever a person achieves in this world is human and temporary; it passes away and is left behind. Imagine anything you like that he might securely accomplish here and from which he might gain the greatest satisfaction. The moment comes when even that withers away. Wise men have passed away, scientists have passed away, magnates have passed away, kings have passed away—names so great that the human nous reels before them. And yet…

What David said has come to pass: “I saw the man exalted like a flourishing laurel tree; then I turned my face away, and when I returned, not only did I fail to see him, but I could not even find the place where he had stood.” This is exactly the end of every human being, great or small, if he fails at this decisive point: coming to know Christ. Christ came here so that human beings might know Him. He also came to make His Father known. We have a Father who cares for us. We have One who desires man, who feels man’s pain, and who wanted to make Himself known to him. For those who received Him, this became a reality. For those who did not receive Him, it did not. That is why, as you see, He persists through various events. He speaks to us gently. At times He even shakes the earth.

“He looks upon the earth and makes it tremble.” At times there are illnesses and other such things. All these are means, ways of helping a person draw near—not out of compulsion. For often, because of some prejudice, we keep our distance from something beautiful. Take a certain food, for example. We may have a prejudice against it and refuse to eat it, though we have never even tasted it. Then some outside circumstance leads me to try it. My former opinion is overturned, and now I enjoy it; from time to time, one comes to delight in such a thing. The same happens in this case. A person sometimes needs to go even under pressure, as we say, because there is a short passage in the Gospel that says, “Compel them to come in.”

There is a popular saying: they offered a man one coin to join the dance, and he would not go in; then they offered him a thousand coins to leave, and he would not come out. Once he entered, he found it so delightful that even a thousand coins could not make him leave. This is what “compel them to come in” means. Many of us have not come to know the power one experiences—the blessedness, the unspeakable joy that cannot be put into words, written down, portrayed, or passed from one person to another. Christianity must be lived. That is why the Old Testament says in Psalm 33, “Taste

and see that the Lord is good.” No matter how often I tell you that honey is sweet, unless you put some on your own finger and taste it for yourself, my words are pointless. In the same way, no matter how much I tell you now that we need to believe in Christ with simplicity, He does not take away our money;

He gives us our husband, our wife, and our work. Who has forbidden us any of these things, provided they are lawful and moral?

So if I urge you, this is why: perhaps I may persuade someone to live this life and taste it. Then he will understand what it is. Then he will understand what it is. Once, some people were speaking about Christ to a woman

who did not believe. Later, she approached Christ for herself, and now she turns and says, “I have personal experience now. I no longer depend on you; I have my own understanding, and from now on I myself will bear responsibility before the One whom I have come to know.” So we must make the attempt, little by little, little by little. When the steering wheel of our life has turned far to the left, it takes corresponding turns to bring it straight again. We are not among those who have properly aligned their lives. Some have pulled the wheel far to the right, and others of us have pulled it far to the left. There are only a few poor souls who have created a religion of their own.

They must bring their steering wheel back and align it with Christ, with the Gospel, with this compass, with this North Star, so that their course may turn back toward Him. The farther people depart, the more they will destroy themselves. “Those who distance themselves from You shall perish,” it says. This is what Adam did. He distanced himself from God, rejected His counsel, and sided with another—the very one against whom God had warned him, even under penalty of death. Yet Adam did not heed the warning. And this tells each of us today what awaits us. The Gospel has its law; people have neither lived it nor will they live it. All the evils of the world, as I told you earlier, will remain

to convict us, and this shows that the Gospel is fashioned by God. The Gospel is not a human work. Human beings did not create it, nor did wise men compose it. That is why they have never succeeded in adding to it or taking away from it. In their malice, they simply misinterpret it. They take what was given for their benefit and use it for their own destruction. We were given a knife to cut bread, but we use it to tear out our own entrails or those of our neighbor. The knife is not at fault. It was given to serve us, not to destroy us. Among all the things we have discussed and all that concerns us today, this is the foremost matter, and it is a consolation to us. The first Christians regarded it as so serious that, until the Ascension, they replaced all their customary greetings.

There was no “good morning,” no “greetings,” no “good night,” and so forth. Instead, they said, “Christ is risen!” and the reply was, “Truly He is risen!” They always wanted everything to be connected with Christ. And to recognize one another, they used symbols of Christ. The lamb, for example: when you entered the catacombs, you would see a lamb painted there. Others carried an image of a lamb in their hand, made from whatever material they had; when they opened their hand, the other person understood that they were Christian. The fish was another symbol of Christ. Some made little fish. Others wrote the Greek word for fish, ICHTHYS, whose letters form initials referring to Christ.

“Jesus Christ, Son of God, Savior.” They took care that everything should speak of Him. When a man is in love with a woman, or a woman with a man, they always want to hear about the person they love, and they take delight in it. The same thing, of course, happens to an infinitely greater degree in souls that are in love with Christ as the Bridegroom. Throughout these days we repeatedly sang to Him, “I see Thy bridal chamber adorned, O my Savior,” and, “more beautiful than the bridal chamber,” and so on. But for most of us, these things are completely beyond us. We read them, of course, but they went right over our heads. Does a person ever understand them, or even care to learn what these things are that he chants and recites in church?

In any case, I say that if there is even the slightest interest, you know that He is the One who gives a thousand in return for one. He does not give merely one for one—do you understand? You put in one, and you will receive a thousand. So great is Christ, and so deeply does He care for man. Make a move; take one step. He showed us this in the prodigal son. What did the prodigal do? Yet the elder ran: “He ran and fell upon his neck.” This is Christ. So, if you who have just heard these words wish to learn a few things that will help you and give you rest both in this world and in the next, make it your concern to learn about Christ. Learn even a few things. Everything else will be useful only for earning a piece of bread and a roof over your head here. But this costs no pain and no money.

The most serious matter is for a person to learn even a few things about the risen Jesus. And so once again we shall say, “Christ is risen!”

Που κυριαρχεί κατ' εξοχήν αυτές τις ημέρες μέσα στον χριστιανικό κόσμο είναι το θέμα της Αναστάσεως του Ιησού.

Πολύ φρέσκο ακόμη, όπως θα λέγαμε, το θέμα αυτό και, να πω ακόμη, πολύ νωπές οι πληγές του Χριστού. Για πολλούς ανθρώπους όμως η Ανάσταση, τόσο του Ιησού όσο και γενικότερα το θέμα της Αναστάσεως.

Είναι λίαν, όπως θα λέγαμε, αστείο. Ο άνθρωπος, δεν ξέρω για ποιο λόγο,

δεν τη θέλει την Ανάσταση, διότι καθετί θέλει να το περνάει από τη λογική του. Τώρα, στο θέμα της Αναστάσεως αυτό καθεαυτό, δεν είναι αυτό· είναι άλλος λόγος που τον οδηγεί και τον παρασύρει στο να μη δέχεται την Ανάσταση. Ενθυμούμαι που διάβαζα κάτι που είχε σχέση με μία ιεραποστολή. Αναφέρεται ότι ένας ιεραπόστολος ομιλούσε σε ανθρωποφάγους. Τους είπε πολλά πράγματα γύρω από τη θρησκεία. Μέσα στα θέματα της θρησκείας όμως έφερε και το σοβαρότερο θέμα, το θέμα της Αναστάσεως. Δηλαδή ότι η υπόθεση του ανθρώπου δεν τελειώνει στον τάφο, όπως νομίζουν ορισμένοι. Εμίλησε λοιπόν και περί Αναστάσεως, ότι πέραν του τάφου υπάρχει Ανάσταση, και έφερε μάλιστα πολλά βοηθητικά, όσο μπορούσε να βοηθήσει. Ένας όμως εκεί από τους ιθαγενείς, εκεί τους δικούς του, μαύρος εκεί, τους ανθρωποφάγους, πετάχτηκε σαν σούστα επάνω και φώναξε στη γλώσσα του: «Αδύνατο». Πολύ εξεπλάγη ο άνθρωπος όταν άκουσε ότι αυτός ο άνθρωπος λέει «Αδύνατο, δεν πρόκειται να γίνει Ανάσταση».

πόντλης!

«Έχεις το επιχείρημά σου και λες αδύνατο;» Ξανά λοιπόν αυτός, με έμφαση: «Αδύνατο». Και λοιπόν ο ιεραπόστολος προχώρησε να λύσει αυτό το θέμα. Γιατί έχει αυτή την έμφαση; Τι λέτε ότι απήντησε, σε τελευταία ανάλυση, αυτός ο άνθρωπος; Έκαμε τον εξής συλλογισμό: «Διότι, εάν υπάρξει Ανάσταση, όπως λέτε, θα πρέπει κατ' επέκταση να αναστηθούν και εκείνοι τους οποίους έχω εγώ φάει. Γι' αυτό τελικά...» Με τη σκέψη λοιπόν αυτήν, ότι θα του ζητηθεί λόγος γι' αυτούς που έχει φάει, δεν ήθελε ούτε να αναστηθεί. Αν ερωτηθεί καθείς: «Γιατί αμφισβητείς την Ανάσταση;» Δεν είναι μόνο ότι η λογική του δεν το πιάνει, αλλά η ενοχή του είναι εκείνη η οποία τον οδηγεί να πιστεύει ότι δεν υπάρχει Ανάσταση. «Φάγωμεν, πίωμεν, αύριον γαρ αποθνήσκομεν»· δεν υπάρχει τίποτα. Διότι, όταν δεν υπάρχει ζωή πέραν του τάφου και δεν υπάρχει και Ανάσταση, κατά συνέπεια τι μας χρειάζονται οι ηθικολογίες, τι μας χρειάζονται τα σύνορα, τι μας χρειάζονται τα εμπόδια; Ισοπεδώνονται τα πάντα. Αυτό είναι. Αυτό θέλει ο διάβολος. Όμως ο Χριστός έχει βάλει τάξη, έχει βάλει νόμους και ζητάει την τήρηση και, κατά αναλογία της τηρήσεως, θα υπάρχει και ανάλογος αμοιβή, ο ανάλογος βαθμός. Τον θέλει τον άνθρωπο αγωνιζόμενο, τον θέλει αθλούμενο.

Λοιπόν, το θέμα της Αναστάσεως είναι καρφί, όπως θα λέγαμε, διότι, εάν ενικήθη ο θάνατος εν τω προσώπω του Ιησού, θα νικηθεί κατ' επέκταση και εν τω προσώπω των υπηκόων του Ιησού. Διότι ό,τι ενωθεί με τον Ιησού δεν θα έχει δικαίωμα να το παίρνει. Και αυτό δεν τον συμφέρει τον σατανά να το αφήνει να συζητείται. Ξέρετε, από την πρώτη ημέρα έπεσε πολύ εβραϊκό χρήμα για να φιμωθούν τα στόματα των μαρτύρων που ήσαν αυτόπτες μάρτυρες, στρατιώτες οι οποίοι εφύλασσαν τον τάφο, να πούνε ότι εκλάπη ο Ιησούς και όχι ότι ανέστη ο Ιησούς. Αυτό πιπιλίζεται μέχρι σήμερα. Όμως, εάν θελήσει ο άνθρωπος να δει το πώς συμπεριεφέρθη έναντι του θανάτου ο Θεός, από εκεί θα βγάλει το συμπέρασμα ότι πράγματι ο Χριστός ανέστη και το θέμα είναι σοβαρό από εκεί και κάτω. Για να καταλάβει ο άνθρωπος αν πραγματικά ανέστη ο Χριστός, θα πρέπει να προσέξει τι η πρόνοια του Θεού είχε ενεργήσει για την ταφή του Χριστού, για τον θάνατο του Χριστού. Διότι εδώ αμφισβητείται αν ο Χριστός απέθανε. Φαίνεται ότι υπάρχουν θεωρίες ότι ο Χριστός δεν απέθανε, ότι ο Χριστός υπέστη λήθαργο και λοιπά και ότι έπειτα τον περιποιήθηκαν και ανέστη, ζωντάνεψε να πούμε.

Πολλά τα οποία έχουν λεχθεί κατά της Αναστάσεως του Ιησού. Αυτό είναι και ένα από τα πειράγματα πάλιν εναντίον της Θεότητας του Ιησού και της Αναστάσεως, εκείνο μάλιστα που ενυπάρχει: το πού ο Χριστός από 12 ετών έως 30, διότι αι Γραφαί δεν ομιλούν περί αυτού του πράγματος, παρότι αι Γραφαί ομιλούν, και στέλνουν τον Χριστό έξω της Παλαιστίνης, προφανώς ή στην Αίγυπτον, στις Ινδίες και λοιπά, τα 18 αυτά χρόνια, που εκεί μαθαίνει τέχνη να μπορεί να παίζει τον ρόλο του φακίρη και να θάπτεται ορισμένες ώρες και να ανίσταται.

Αλλά και αυτό πέφτει, και αυτό το επιχείρημα το οποίο φέρουν, διότι...

Φακίρηδες θάπτονται, είναι αλήθεια, ίσως και περισσότερες ώρες από ό,τι ο Ιησούς. Ο Ιησούς έμεινε 33 ώρες στον τάφο. Με αυτούς έχουμε και 50 και 60 και 65 ώρες. Κατά συνέπεια είναι ανώτεροι του Ιησού αυτοί; Αλλά υπάρχει μία διαφορά: ότι ο φακίρης που θα ταφεί θάπτεται ζωντανός και, εκπαιδευμένος, κάνει χρήση εκείνου του λίγου οξυγόνου που υπάρχει εκεί. Πώς, αν ο Χριστός ετάφη νεκρός; Όταν ο Ρωμαίος στρατιώτης αμφισβήτησε τον θάνατο του Ιησού, τον ελόγχευσε, όπως ξέρετε, ελόγχισε στην πλευρά, και οι αυτόπτες μάρτυρες λέγουν ότι

απέδωσε η πλευρά Του αίμα και ύδωρ. Ο διαχωρισμός του ορού εκ του αίματος είναι απόδειξη θανάτου, κατά τον Σίμψον, τον εφευρέτη του χλωροφορμίου. Ακόμη ο Πιλάτος αμφισβήτησε τον θάνατον. «Είναι δυνατόν», λέγει, «να πέθανε τόσο γρήγορα;» Ναι, πέθανε τόσο γρήγορα, γιατί πέθανε όταν ήθελε· δεν τον πεθάνανε, όπως νομίζουν ορισμένοι. «Τον εσταύρωσαν οι Εβραίοι», λέει, «δεν μπορούσε να γλιτώσει». Όχι! Ο Χριστός ήρθε στο εκούσιον πάθος, σε λυτρωτικό πάθος. Άμα ήθελε, έφευγε από τον Σταυρό· άμα ήθελε, έφευγε από τα χέρια των Εβραίων. Παρεδόθη μόνος Του και απέθανε μόνος Του, και απέθανε, όπως σας έλεγα μια άλλη φορά,

με τον ανάποδο τρόπο που αποθνήσκει ο άνθρωπος, διότι οι συγγραφείς, οι Ευαγγελιστές που παρηκολούθησαν τα πράγματα, λέγουν ότι ο Χριστός, «κλίνας την κεφαλήν, παρέδωκε το Πνεύμα», εν αντιθέσει με εμάς που αφήνουμε το πνεύμα και κλίνουμε την κεφαλή. Αυτό λοιπόν είναι απόδειξη ότι ο Χριστός απέθανε την ώρα που ήθελε και πραγματοποίησε εκείνο που είχε υποστηρίξει, ότι «δύναμαι να δώσω και να την πάρω την ψυχή μου». Δεν μπορεί να μου την πάρει· δεν έχει δικαίωμα ο θάνατος επί της ζωής. Ο Χριστός είναι η ζωή, είναι Θεός, και δεν έχει δικαίωμα. Γι' αυτό ακριβώς την έδωσε θεληματικά, από αγάπη προς τον άνθρωπο, τη ζωή Του, ώστε να μην κατεάξωσιν αυτού τα σκέλη. Αυτό λοιπόν αποδεικνύει ότι ο Χριστός απέθανε και δεν ετάφη ζωντανός σαν τον φακίρη. Αμέσως βγάζει όλη αυτή τη θεωρία, ότι ο Χριστός έμαθε τέχνη την οποία εφήρμοσε στον εαυτό Του και, κατά συνέπεια, κάτι παρόμοιο έκανε.

Δεύτερον, ο Χριστός ετάφη κατά το ιουδαϊκό έθιμο. Το ιουδαϊκό έθιμο εξασφάλιζε το να μην κλαπεί, να αποδειχτεί αν κλαπεί. Τι ήταν αυτό; Ήτο ο τρόπος που εσαβάνωνε έναν νεκρό, και μέχρι σήμερα, ο Εβραίος. Εκτός των εκσυγχρονισμένων Εβραίων, οι άλλοι που κρατούν το δόγμα τους, την παράδοσή τους, θάπτεται ως εξής: τη βοηθεία μιας κολλητικής ουσίας, η οποία είναι η σμύρνα και η αλόη. Εκ φύσεως αυτά τα δύο έχουν ένα υπόλοιπο όπως η ρητίνη, όπως το ρετσίνι που λέμε το δικό μας. Με αυτή την κόλλα, την κολλητική ουσία από τη σμύρνα και από την αλόη, αλείφεται το σώμα ολόκληρο του Εβραίου, Εβραιοπούλου και λοιπού. Και περιελίσσεται με ένα σεντόνι, που αυτό, όσο είναι φυσικό, γίνεται γρανίτης επάνω στο σώμα του ανθρώπου. Όλοι οι Ευαγγελιστές αναφέρουν ότι ευρέθησαν τα οθόνια κείμενα. Τα σεντόνια ευρέθηκαν που τον είχαν θάψει τον Χριστό. Έχετε υπόψη σας τον Λάζαρο σε βυζαντινή αγιογραφία, πώς έρχεται δεδεμένος, τυλιγμένος, και βγαίνει ολόκληρος, και λέει ο Χριστός: «Λύστε τον, ξεμπλέξτε τον, λύστε του τα χέρια» και τα τοιαύτα. Έτσι ο Χριστός ενεταφιάσθη. Εφόσον ενεταφιάσθη με τα σεντόνια κολλημένα διά αυτής της ρητινώδους ουσίας της σμύρνης και της αλόης, πώς το εκλέψανε; Δεν

πήραν και το σεντόνι; Είναι δυνατόν να πάνε άνθρωποι τη νύχτα να κλέψουνε, πώς και να μην πάρουνε και το σεντόνι μαζί; Πώς το ξεκόλλησαν άλλωστε; Πώς το αφαίρεσαν απάνω από το σώμα του Ιησού; Πήγανε ζεστά νερά και το βάλανε; Και προς τι; Για ποιο λόγο να το αφαιρέσουν και να το αφήσουν εκεί πέρα; Να τα καλύψετε, να κλείσετε τα στόματα που θα μιλήσουν για μένα.

«Οι λίθοι κεκράξονται»· θα μιλήσουν τα λιθάρια, θα μιλήσουν τα άψυχα πράγματα. Και προκειμένου ομιλεί το άψυχο αυτό. Επίσης βρέθηκε το σουδάριο, αυτό που δένουμε το κεφάλι, «τετυλιγμένον εἰς ἕνα τόπον», τετυλιγμένον, αναφέρουν οι ιστορικοί. Κατά συνέπεια αποδεικνύεται ότι δεν εκλάπη, αλλά ανέστη και τα άφησε εκεί εις μαρτυρία. Άλλωστε οι άγγελοι που παρευρέθηκαν εκεί τι είπαν; Ότι εκλάπη; Τι λόγους είχαν οι άγγελοι να πούνε ότι ανέστη; Ποιον να ξεγελάσει; Ο Θεός να ξεγελάσει το πλάσμα Του; Για ποιον λόγο; Το είχε ανάγκη; Γιατί να το κάνει; Λογικός δηλαδή αν σκεφτεί ο άνθρωπος.

Πήγανε οι γυναίκες να μυρώσουν τον Χριστό, διότι δεν μπόρεσαν να πάνε ούτε την Παρασκευή το βράδυ, γιατί έπεφτε ο ήλιος και άρχιζε το Σάββατο και είχε αργία γι' αυτούς. Εψώνισαν βέβαια τα μύρα, αλλά τα κράτησαν και έφυγαν να πάνε Κυριακή πρωί. Το Σάββατο δεν κινούνται αυτοί, ούτε εργάζονται τίποτα, και πήγανε, αλλά έμειναν με τα μύρα στο χέρι. Δεν συζητούσαν στον δρόμο «τις αποκυλίσει ημίν τον λίθον;», γιατί ήταν μεγάλο το λιθάρι που είχαν βάλει στον τάφο. Γυναίκες αυτές, αδύνατες, δεν θα το μπορούσαν, και άγγελος πήγε μπροστά και τις έβγαλε από τη δύσκολη αυτή θέση και εκάθετο επί του μνημείου και τους είπε: «Μη φοβείσθε. Τι ζητείτε; Ιησούν τον Εσταυρωμένον, τον Ναζαρηνόν; Οὐκ ἔστιν ὧδε, ἠγέρθη».

«Ο τόπος όπου έθηκαν τον Κύριον, ορίστε». Και τρέχουν και ειδοποιούν τον Ιωάννη και τον Πέτρο, και τρέχουν αυτοί και πηγαίνουν και βλέπουν και αυτοί. Εκείνο είναι εκείνο που λέγει ο Λουκάς, ότι «και μερικές», λέει, «γυναίκες ὄρθριαι γενόμεναι ἐπὶ τὸ μνημεῖον». Πήγανε πολύ πρωί, στον όρθρο βαθύ, στο μνήμα. «Εξέστησαν ημάς», μας είπαν παράξενα πράγματα, ότι δεν τον βρήκανε και «ὀπτασίαν ἀγγέλων ἑωρακέναι», και είδαν, λέει, και αγγέλους εκεί και τους απήντησαν. Ποιο λόγο έχουν να σκηνοθετήσουν ψέμα οι άγγελοι; Ποιο λόγο έχει να σκηνοθετήσει ψέμα ο Θεός; Ένα άλλο μέτρο ακόμη που επήρε η πρόνοια του Θεού, ώστε να αποδειχτεί η γνησιότητα της Αναστάσεως, είναι το ότι εφρόντισε να μην ταφεί ο Χριστός

σε κοινόν μνημείον, δηλαδή σε έναν οικογενειακό τάφο, όπως θα λέγαμε, του Ιωσήφ Αριμαθαίας ή κάποιου άλλου στενού συγγενούς, κατά το ανθρώπινο, αλλά ετάφη σε καινόν μνημείον και, μάλιστα, ο Ευαγγελιστής αναφέρει εντός παρενθέσεως ότι δεν είχε ταφεί κανείς μέχρι τότε. Σε καινόν με άλφα γιώτα, σε καινούργιο. Ο Χριστός πρώτον μπήκε σε αυτό. Και αυτό ήταν του Ιωσήφ, ο οποίος είχε φτιάξει τον τάφο του, είχε λαξεύσει τη σαρκοφάγο του. Ήταν του Ιωσήφ. Και διά την Παρασκευήν των Ιουδαίων, διότι δεν προλάβαιναν την Παρασκευή το απόγευμα να σκάψουν τάφο, χρησιμοποίησαν αυτόν τον τάφο.

Οικονομία κι αυτό. Είναι ο Χριστός ταφείς σε καινόν μνημείον, με άλφα γιώτα, σε καινούργιο μνημείο. Ένα περιστατικό τέτοιο, αναφορικώς με την ταφή του Ιησού, υπάρχει στα γεγονότα του Ιωσήφ του Παγκάλου, ο οποίος είναι κατά πάντα τύπος του Χριστού. Γι' αυτό και η Εκκλησία τον προβάλλει τη Μεγάλη Δευτέρα, την πρώτη μέρα των Παθών: «Μνήμην ποιούμεθα του Ιωσήφ του Παγκάλου», διότι και τον Ιωσήφ, τον οποίον ο αδελφός του ο Ιούδας τον πούλησε, όπως τον Χριστό ο Ιούδας τον πούλησε, έναντι αργυρίων, και αυτόν τον έβαλαν σε κενόν λάκκον, σε κενόν λάκκον, που από εκεί εξήλθε. Έπειτα και επωλήθη στην Αίγυπτο. Έτσι ακριβώς συνέβη και εδώ.

πει κανείς, ήτω. επιλήψιμο να ταφεί σε έναν οικογενειακό τάφο;» Ή θα μπορούσανε να διαβάλουν και να πούνε ότι ο Χριστός δεν ανέστη ιδία δυνάμει, αλλά, αν ανέστη, ανέστη τη δυνάμει λειψάνων τυχόν που υπήρχαν στον τάφο. Διότι υπήρχε μία Ανάσταση, η οποία είναι η δεύτερη Ανάσταση—όχι η δεύτερη, η τρίτη Ανάσταση είναι αυτή της Παλαιάς Διαθήκης—που έχει σχέση με τα λείψανα του προφήτου Ελισσαίου. Είχε αποθάνει ο προφήτης Ελισσαίος, τον είχαν ενταφιάσει και ο τάφος του υπήρχε εκεί.

Κάποτε πήγανε να θάψουν έναν, στο κοιμητήρι όπως θα λέγαμε, και τότε ήτο έκρυθμος προφανώς η κατάσταση, κάτι αντάρτες, κάτι τέτοιο ήταν, και αυτοί εφοβήθησαν και δεν πήγαν κανονικά, με ησυχία, να τον θάψουν στον τάφο τον δικό τους, και τον πέταξαν εκεί πρόχειρα σε έναν τάφο και φύγαν από τον φόβο τους. Ο τάφος αυτός, κατά σύμπτωση, ήταν του προφήτου Ελισσαίου, και ο νεκρός ήγγισε επί των λειψάνων του προφήτου Ελισσαίου και ανέστη και περπάτησε. Εξαιτίας λοιπόν αυτού του περιστατικού, για να μη βρεθούν άνθρωποι ούτε σε αυτό το σημείο να πούνε ότι ο Χριστός, αν ανέστη, δεν αυτανέστη, αλλά η δύναμη άλλου τον ανέστησε—απόδειξη είναι και στην Παλαιά Διαθήκη το περιστατικό του Ελισσαίου—πρόλαβε η πρόνοια του Θεού ώστε να ταφεί σε καινόν μνημείον.

Δεν είχε ταφεί μέχρι την ημέρα εκείνη ποτέ άνθρωπος. Όλα λοιπόν αυτά συνθέτουν την ασφάλεια, τη γνησιότητα ότι ο Χριστός ανέστη. Όλα τα μέτρα τα οποία πήραν. Εκείνο πάλι που έγινε, δεν ξέρω αν το είδατε στην εκκλησία εκείνη την ώρα, που επήγανε οι Εβραίοι στον Πιλάτο και του λένε: «Ἐμνήσθημεν, Κύριε, ὅτι ἐκεῖνος ὁ πλάνος εἶπεν ἔτι ζῶν»—τον λένε πλάνο τον Χριστό—είπε, λέει, όταν ζούσε, ότι «μετά τρεις ημέρας ἐγείρομαι». Λοιπόν, για να μην πάνε, λέει, οι Απόστολοι και τον πάρουν, οι μαθητές Του, και γίνει, λέει, «ἡ ἐσχάτη πλάνη χείρων τῆς πρώτης», δώστε εντολή να πάνε να σφραγίσουνε τον τάφο, ώστε να μην τον κλέψουνε και μας πουν έπειτα ότι ανέστησαν οι μαθητές Του.

Είναι πλάνος, κύριοι; Τι φοβείστε από έναν πλάνο; Αν δεν είναι πλάνος όμως, πού πάτε κόντρα σε έναν Θεό; Αλλά πάντοτε ο άνθρωπος είναι ανακόλουθος στην ενέργειά του. Και μάλιστα όταν θεομαχεί, θεομαχεί, είναι ανακόλουθος. Πολλή αστοχία, πολλή θεοσκότιση, πολλή κουταμάρα. Είναι σαν τον σκύλο που του πετάς το λιθάρι και, αντί να έρθει να δαγκώσει το χέρι που του πετάει το λιθάρι, τρέχει να δαγκώσει το λιθάρι. Έτσι είναι οι άνθρωποι. Εν πάση περιπτώσει, το αποτέλεσμα είναι ότι ο Πιλάτος απαντά: «Ἔχετε», λέει, «κουστωδίαν. Ὑπάγετε, ἀσφαλίσασθε ὡς οἴδατε». Πάρετε ό,τι μέτρα νομίζετε, βάλτε αλυσίδες, βάλτε κλειδαριές και λοιπά. Και πήγαν και ησφάλισαν, λέει, τον τάφο μετά της κουστωδίας.

Πώς έσπασαν τα κλείθρα; Πώς την ασφάλεια που πήραν οι Εβραίοι και ησφάλισαν τον τάφο, πώς αυτά διερρήχθησαν και τον πήραν τον Χριστό από μέσα, τον κλέψαν οι μαθητές; Όλα αυτά είναι εναντίον τους. Δεν κάναν τίποτα άλλο με την κακία τους, ειμή μόνο να εξασφαλίσουν τη γνησιότητα της Αναστάσεως του Ιησού. Και εντούτοις όμως, χωρίς να το βασανίζουμε λίγο το θέμα, εύκολα: «Και ποιος τον είδε που ανέστη;» Και τόσα συζητούνται και τόσα λέγονται. Ναι, αυτά που συζητούνται και λέγονται αντέχουν καν στη λογική; Γιατί από τα κείμενα δεν βγαίνει ένα τέτοιο πράγμα. Τα κείμενα δεν αντέχουν; Και αν ξέρουμε ότι υπάρχει ένα γεγονός θανάτου, ταφής,

Αναστάσεως και λοιπά. Αυτό το ξέρουμε από τας Γραφάς. Η Γραφή μας λέει ότι τον εσταύρωσαν, η Γραφή μας λέει ότι τον ενταφίασαν, αυτές οι ίδιες Γραφές μας λένε ότι και ανέστη. Πώς λοιπόν κολοβώνεις τη Γραφή και δέχεσαι όσα θέλεις να δεχτείς και απορρίπτεις όσα δεν θέλεις; Ή θα την πάρεις ολόκληρη ή θα την πετάξεις ολόκληρη και θα πεις: «Η υπόθεση του Ιησού είναι φανταστική, είναι απάτη, είναι πλάνη, εγώ δεν την παραδέχομαι». Δεν μπορείς να την κολοβώνεις τη Γραφή χωρίς να έχεις την ανάλογο ευθύνη έναντι αυτής της Γραφής. Και ξέρετε, οι αιρετικοί δεν κατόρθωσαν να την αλλοιώσουν, παρερμηνεύουν απλώς με τον τρόπο τους. Ούτε αυτοί οι εχθροί. Αν είναι ένα βιβλίο το οποίο έχει υποστεί κακοποίηση από την κακία του σατανά και των οργάνων του ανά μέσον των αιώνων, είναι η Αγία Γραφή.

Είναι το μόνο βιβλίο το οποίο εξακολουθεί να υπάρχει και μάλιστα να πολλαπλασιάζεται. Σε 1.500 γλώσσες και διαλέκτους κυκλοφορεί η Γραφή. Κανένα σύγγραμμα κανενός ανθρώπου, ούτε όλων των σοφών στην υφήλιο, δεν έχει αυτήν την κυκλοφορίαν. Κατά εκατομμύρια κυκλοφορούν σήμερα και μάλιστα τα κράτη τα αθεϊστικά σήμερα κυκλοφορούν Γραφές. Αν θα διαβάσετε τις στατιστικές των βιβλικών εταιρειών που κάνουν τις συγκρίσεις αυτές, θα εκπλαγείτε εν πλήρει 20ώ αθέω υλιστικώ αιώνι να κυκλοφορούνε τόσα εκατομμύρια Γραφές. Ο άνθρωπος κουράζεται από όλα και ξαναγυρίζει στη μητέρα του. Και ξαναγυρίζει πίσω ο άνθρωπος. Αυτή είναι και η μεγάλη υπομονή του Θεού, που ανέχεται, παρά τη μεγάλη φαυλότητα, ανέχεται ακόμη την ανθρωπότητα.

Πολλοί άνθρωποι επιστρέφουν. Η εξασφάλιση λοιπόν της ταφής αποδεικνύει τη γνησιότητα της Αναστάσεως. Διότι εάν ο Χριστός δεν ανέστη, μάταια τα πάντα. Όπως και αν ο Χριστός δεν είναι Θεός, δεν υπάρχει τίποτα. Δεν χρειάζεται η ζωή. Με βάση την Ανάσταση παίρνει ο άνθρωπος κουράγιο για τη ζωή. Διαφορετικά εμείς τώρα εδώ έπρεπε να έχουμε πετάξει τα μυαλά μας πεντακόσιες φορές. Ένα 37 και ένα πυρετός σε πιάνει και χάνεις το κέφι σου, χάνεις τα πάντα. Τα βλέπεις όλα μαύρα. Με 37 και ένα να είσαι δύο-τρεις ημέρες, λες: «Αυτό είναι όλο; Αυτό είναι ό,τι...»

Δεν είναι αυτό όμως. Αυτό είναι για τον κόσμο. Είναι κάτι άλλο το οποίο πίσω δίδει μια παρηγοριά στον άνθρωπο. Κάτι του λέει, κάτι του μιλάει, ότι δεν τελειώνουν εδώ τα πράγματα, δεν τελειώνουν στον τάφο τα πράγματα, υπάρχει και κάτι άλλο, και ότι ο τάφος δεν είναι τέρμα, αλλά μια αρχή μιας άλλης ζωής. Αυτή λοιπόν η παρηγοριά η οποία δίδεται στον άνθρωπο είναι η ελπίς Αναστάσεως. Και γι’ αυτό βλέπετε ανθρώπους οι οποίοι το έχουν πιάσει το θέμα, ζούνε διαφορετικά, πιο άνετα, παρότι στα μάτια μας φαίνεται πιο δύσκολη η ζωή τους σε σχέση με τις ανέσεις και τις ευκολίες που έχουμε εμείς. Εντούτοις όμως αυτοί το περνούν κάπως πιο διαφορετικά το θέμα, διότι έχουν πιάσει το νόημα αυτό.

Ζωή πέραν του τάφου και της αναστάσεως του ανθρώπου. Δεν είναι αυτή η ζωή. Ο Παύλος, ο οποίος φιλοσόφησε πάνω στα θέματα αυτά, είπε: «Ουκ έχομεν ώδε μένουσαν πόλιν». Δεν είναι αυτή η ζωή, «αλλά την μέλλουσαν επιζητούμεν». Την μέλλουσαν επιζητούμεν. Ο άνθρωπος δεν έγινε γι’ αυτόν τον κόσμο. Ο άνθρωπος έγινε για εκείνον τον κόσμο. Βέβαια περνάει από εδώ, δίδει εξετάσεις, όμως εκεί θα κατασταλάξει. Η Ανάσταση του Ιησού είναι το Βατερλώ του σατανά, όπως και η Θεότης του Ιησού. Τα δύο αυτά. Εάν ο Χριστός δεν είναι Θεός, δεν υπάρχει ιστορία. Αν ο Χριστός δεν ανέστη, δεν υπάρχει Ανάσταση και για μας. Όμως και Θεότης και Ανάσταση είναι. Είναι και υπάρχει Ανάσταση. Με βάση αυτή παρηγορείται ο άνθρωπος.

Η Ανάσταση του Ιησού είναι η ογδόη κατά σειράν που είδε ποτέ ο κόσμος. Δεν ξέρω αν έχετε απαριθμήσει ποτέ σας τις Αναστάσεις. Η πρώτη Ανάσταση είναι η Ανάσταση που έκανε ο προφήτης Ηλίας,

εις τα Σαρεπτά Σιδώνος, εκεί που εφιλοξενείτο, που πέθανε ο γιος της και τον ανέστησε. Η δευτέρα Ανάσταση είναι η Ανάσταση που έκανε ο προφήτης Ελισσαίος στον υιόν της οικοκυράς του, της Σουναμίτιδος της λεγομένης.

Αυτός

την ανάσταση αυτού του υιού, κατά έναν μυστήριον τρόπο, ξάπλωσε το νεκρό παιδί κάτω με ανοιχτά τα χέρια και άνοιξε αυτός τα δικά του χέρια και έπεσε επάνω στο παιδί, το πρόσωπο στο πρόσωπο, τα χέρια στα χέρια, το σώμα στο σώμα, και μετέδωσε θερμότητα στο παιδί και ανέζησε το παιδί. Είναι τύπος της νεκράς ανθρωπότητας, που ο Εσταυρωμένος Ιησούς αύριο θα τη ζωογονήσει, θα τη ζωοποιήσει. Η τρίτη δε Ανάσταση που έγινε ποτέ είναι αυτή που σας είπα γρηγορότερα, διά των λειψάνων του Αγίου Προφήτου Ελισσαίου.

Οι τρεις είναι στην Παλαιά Διαθήκη. Στην Καινή Διαθήκη έχουμε την πρώτη που έχει σχέση με τον υιόν της χήρας της Ναΐν. Έξω από τη Ναΐν, το οποίο υπάρχει το χωριουδάκι αυτό μέχρι σήμερα στο Ισραήλ. Υπάρχει και το μέρος σημειωμένο όπου ο Χριστός έκανε το θαύμα αυτό, βγαίνοντας η κηδεία από τη Ναΐν. Αυτό είναι το πρώτο της Καινής Διαθήκης γεγονός και το τέταρτο κατά σειράν εν σχέσει με την Παλαιά. Έπειτα υπάρχει η θυγατέρα του Ιαΐρου, η οποία και αυτή ανέστη από τον Ιησού. Πέμπτον κατά σειράν και δεύτερο στην Καινή Διαθήκη. Και το έκτο κατά σειράν γεγονός Αναστάσεως και το τρίτον στην Καινή είναι η Ανάσταση του

τετραημέρου Λαζάρου, που ανέστησε έπειτα από τέσσερες μέρες που έμεινε στον τάφο. Γεγονός ταφής και Αναστάσεως, διότι είναι υπαρκτόν πρόσωπον, ιστορικώς αποδεδειγμένον, ο Λάζαρος. Αυτές είναι οι έξι Αναστάσεις. Εβδόμη Ανάσταση είναι η Ανάσταση που έγινε κατά τη Σταύρωση του Χριστού. Κατά τη Σταύρωση του Χριστού, όταν είπε το «τετέλεσται» στο Σταυρό και εσείσθη η γη και διερράγησαν αι πέτραι και εξέλιπε ο ήλιος κλπ., από γενόμενα αυτά τα σημεία, και πολλά σώματα των κεκοιμημένων ηγέρθησαν και εισήλθον εις την Αγία Πόλη. Προσέξτε μια λεπτομέρεια: μετά την Ανάσταση Αυτού.

Ανέστησαν την Παρασκευή το απόγευμα. Τα μνημεία πάντοτε των Εβραίων ήσαν έξω και σήμερον είναι έξω της πόλεως. Εθεωρείτο μολυσμένος ένας που είχε σχέση με νεκρόν ή που περιποιήθη νεκρόν ή που ξεπρόβαλε ένα νεκρόν. Εθεωρείτο μολυσμένος, θα έπρεπε να πάει να καθαριστεί στο ναό, είχαν τυπική διάταξη. Λοιπόν, ο Λάζαρος έμεινε τέσσερις μέρες και ανέστη. Μάλιστα η αδελφή του εμπόδισε κατά κάποιον τρόπο τον Κύριο και είπε: «Κύριε, τεταρταίος εστί, σαροημερώνει, πού πας; Τι διατάσσεις να βγει έξω;» Και της είπε ο Χριστός: «Εσύ να ακούσεις, λέει, περίμενε εκεί πέρα αυτά που σου είπα και θα δεις». Λοιπόν, εκτός του Λαζάρου...

βλέπουμε ότι ανέστησαν και παρουσιάστηκαν έπειτα στην Αγία Πόλη, διότι το Σάββατο δεν περιπατούσαν οι Εβραίοι και μετά θάνατον ήρθαν στη ζωή και τηρούσαν τον νόμο. Και πήγανε μετά την Ανάσταση Αυτού, δηλαδή την Κυριακή κατά τη δική μας, εισήλθον στην Αγία Πόλη. Αγία Πόλη. Αυτή είναι η εβδόμη Ανάσταση. Πόσος αριθμός ανέστη την ημέραν εκείνην, το γεγονός αυτό δεν αναφέρεται στην Γραφή. Αναφέρεται ότι πολλά μνημεία των κεκοιμημένων ηνοίχθησαν και εισήλθαν στην Αγία Πόλη μετά την Ανάσταση Αυτού. Αυτό αναφέρεται. Αυτή είναι η εβδόμη και η ογδόη Ανάσταση είναι του Ιησού. Μεταξύ των Αναστάσεων αυτών υπάρχει μία διαφορά. Όλοι ανέστησαν

δυνάμει άλλου. Ο Χριστός ανέστη και δυνάμει δική του. Ο Ηλίας προσευχήθηκε, ο Ελισσαίος προσευχήθηκε. Στις άλλες περιπτώσεις: «Εγώ σοι λέγω, νεανίσκε, εγέρθητι», «κόρη, εγείρου». Όλοι διατάσσονται πλην του Ιησού. Ο Ιησούς δεν διετάχθη από κανένα, γιατί είναι αυτός ο ίδιος. Είναι Θεός και έδωσε τον εαυτόν του και επήρε ξανά τον εαυτόν του. Δηλαδή έδωσε την ψυχή του και επήρε την ψυχή του. Αυτές είναι οι διαφορές. Είναι δε τόσο σοβαρό το θέμα της ελπίδος, της πίστεως προς την Ανάσταση, που ο Θεός έχει πολλά πράγματα και από το υλικό ακόμη βασίλειο να βοηθήσει τον ζητούντα άνθρωπον εις πνευματικάς διαδικασίας του Κυρίου, αλλά και υλικώς.

Παραδείγματι, ο χειμών. Τι είναι ο χειμών; Είναι θάνατος ο χειμών. Τι είναι η άνοιξη; Είναι ανάσταση. Εάν παρακολουθήσεις το χειμώνα, τα βλέπεις τα πάντα νεκρά. Πάρε ένα μαχαίρι και κτύπησε ένα δέντρο, δεν σου λέει τίποτε, ούτε κλαίει, ούτε δακρύζει, ούτε πονάει, τίποτε. Για πήγαινε όμως να το κεντήσεις τώρα, το βλέπεις και κλαίει, χύζει και βγάζει χυμούς. Εσύ που δεν είχες ζωή, όπως δείχνεις το χειμώνα, πώς τώρα έχεις; Και γιατί αυτό; Για να υπενθυμίσω σε σένα, το βασιλιά μου, ότι και εσύ θα περάσεις από χειμώνα, ίσως θα πας κάτω από τα μάρμαρα, όμως μια μέρα θα υπάρξει ανάσταση και για σένα. Αυτός που διατάσσει την άλογον αυτήν λεγομένη φύση να λογικεύεται και να παρουσιάζεται σαν να ομιλεί,

πρόσωπο λογικευμένο, ε, αυτός με έβαλε για να κάνω αυτό το πράγμα και να υπενθυμίζω εσένα. Άνθρωπος που κοιμάται, τι κάνει; Προπονείται για την Ανάστασή του, για το θάνατό του και για την Ανάστασή του. Πόσες φορές δεν έχουμε πεθάνει; Θα του πει κανείς: «Πώς είσαι;» «Πώς; Είμαι ζωντανός». Σοβαρά είσαι ζωντανός; Και τότε πώς δεν ακούς που σε κλέβουνε; Και τότε πώς λες ότι ο ύπνος είναι θάνατος; Ναι μεν είσαι ζωντανός, αλλά είσαι ζωντανός-νεκρός, όπως και ο νεκρός είναι ζωντανός-νεκρός. Δεν ακούει, δεν βλέπει κλπ. Η ψυχή υπάρχει, είναι εν αδρανεία όμως. Η ίδια ψυχή υπάρχει μέσα στο σώμα, εκεί είναι έξω από το σώμα, και εδώ αδρανεί και εκεί αδρανεί. Η ψυχή υπάρχει και θα ξαναμπεί μια μέρα μέσα στο σώμα.

Θα ξαναγίνει ο άνθρωπος άνθρωπος, είτε το θέλει είτε όχι. Προσέξατε προ ημερών, όταν επέστρεψε ο Επιτάφιος από την περιφοράν, μίαν προφητεία που διάβασε του Ιεζεκιήλ; Προσέξατε το εγκώλπιό σας εκεί στην προφητεία αυτή από το 37ο κεφάλαιο του Ιεζεκιήλ. Για διαβάστε την εν ψυχρώ να δείτε τι λέγει, να δείτε με τι τρόπο θα ξαναγίνουμε άνθρωποι.

Να μας ρωτήσετε; Μπορείτε να ρωτήσετε τους επιστήμονας, να ρωτήσετε τους τεχνίτες; Μπορείτε να ρωτήσετε Εκείνον που μας έφτιαξε. Πήρε κανενός τα φώτα; Του έδωσε κανένας τα σχέδια; Ποιος του έδωσε τη σοφία του για να φτιάξει τον κόσμο; Αυτός που τον έφτιαξε, τον οποίο απορρίπτουμε εμείς γιατί δεν θέλουμε να τον ακούμε, που δεν είναι λογικό. Πώς; Αν λοιπόν ο άνθρωπος θελήσει να σκύψει σε αυτά όλα που γίνονται γύρω του, θα δει ότι είναι μυστήρια πράγματα.

Ο ίδιος ο Χριστός μάς λέει ότι ο ύπνος είναι θάνατος. Ο ύπνος είναι ένα μυστήριο και όπως είναι ο ύπνος, είναι και ο θάνατος του ανθρώπου και ίσα-ίσα. Ρώτησε, λέει, αυτόν: «Είναι ζωντανός ή νεκρός;» Θα σου πει: «Είναι ζωντανός». Πώς δεν ακούει; Είναι νεκρός. Πώς αναπνέει; Μυστήριο λοιπόν. Ο ύπνος είναι μυστήριο, πόσο μάλλον ο θάνατος είναι μυστήριο. Και εντούτοις αυτός ο οποίος ερμηνεύει και το άλφα μυστήριο και καθιέρωσε τον ύπνο, και εύχεται η Εκκλησία να δίδει ο Θεός τον ύπνο στον άνθρωπο. Και εσείς που είσαστε επιστήμονες ξέρετε τι θα πει ύπνος: το καλύτερο φάρμακο. Είναι αυτό που ξεκουράζει, είναι αυτό που απαλύνει, είναι αυτό που κάνει τον άνθρωπο καινούργιο. Ξαπλώνεις δέκα λεπτά με το κεφάλι να το κρατάς με τα χέρια σου και σηκώνεσαι με καινούργιες δυνάμεις. Πώς έγινε αυτή η αποτοξίνωση, πώς ξεκουράστηκε

το πνεύμα σου, τα νεύρα σου, και σηκώνεσαι καινούργιος άνθρωπος; Τι είναι αυτό το πράγμα, τι μυστήριο, ποιος το ερμηνεύει; Τι είναι ο ύπνος και τι γίνεται κατά τον ύπνο και με τι τρόπο ξεκουράζεται ο οργανισμός και πνευματικώς και σωματικώς; Πώς χαλαρώνουν τα νεύρα, ξεκουράζονται τα νεύρα μέσα σε λίγα λεπτά και μόνο;

Πολλές φορές, όταν δεν έχουμε περιθώριο, «έστω, λέει, και πέντε λεπτά να τον πάρω». Είναι μυστήριο. Έτσι είναι μυστήριο και ο θάνατος. Μην αμφισβητούμε, γιατί θα πρέπει να αμφισβητήσουμε και αυτό που βλέπουμε και αυτό που υποπίπτει στις αισθήσεις μας. Γιατί σας είπα ότι έχει πολλά εικονικά πράγματα τα οποία μας ομιλούν για πνευματικά πράγματα. Πάρετε έναν κόκκον σίτου. Ξερό πράγμα, το αλέθετε αλεύρι, φεύγει στους πέντε ανέμους, και εντούτοις σε αυτό μέσα είναι ζωντανό. Παρότι φαίνεται νεκρό, δεν μπορεί να το κόψει το δόντι.

Αυτό είναι ζωντανό. Όταν το βάλεις σε ειδική περίπτωση θα το δεις αυτό να φυτρώσει. Δεν θα το πιστέψεις; Πού ήσουν, ας πει, πού ήταν η ζωή σου; Εκεί που θα είσαι και εσύ αύριο, που θα λες ότι χάθηκε. «Έχασα εγώ τον άνθρωπό μου», μου λες εμένα. Μα τι ήτανε; Ποιο πράγμα ήταν ο άνθρωπός σου; Πρόκα ήταν ο άνθρωπός σου που τον έχασες; Ώστε ένας Θεός πέθανε για να χάνονται οι άνθρωποι; Τώρα σας λέω. Και εντούτοις ο άνθρωπος που θέλει να λέγεται τόσο λογικός δεν είναι λογικός πολλές φορές. Πώς, όταν αυτά τα απλά πράγματα του υπενθυμίζουν και του ομιλούν; Πόσες φορές δεν ετάφη ο ήλιος; Αν παραδεχτούμε ότι γεννήθηκα στις 10 το βράδυ, που δεν είδα ήλιο, και να μεγαλώσω αυτομάτως και να μου πούνε: «Ξέρεις, έπειτα από λίγες ώρες θα βγει ένα μεγάλο τηγάνι εκεί έξω να λάμπει, να ζεσταίνει εδώ». «Τρελός είσαι!»

«Που σου λέω, έτσι και έτσι είναι ο ήλιος» και λοιπά και λοιπά. Και τον απορρίπτει. Γιατί τον απορρίπτει; Η σοφία η δικιά μου δεν είναι ο ήλιος. Δεν πεθαίνει κάθε βράδυ ο ήλιος και ανίσταται το πρωί; Δεν τον βλέπουμε τόσες φορές; Όπως είπαμε, εμείς δεν έχουμε πεθάνει τόσες φορές και έχουμε αναστηθεί τόσες φορές; Και διότι στον άνθρωπο ζεύγεται, παρά τα λογικά αυτά και τα υλικά που υποπίπτουν στις αισθήσεις του και τον βοηθάει από μια άλλη πλευρά, δεν θέλει να τα παραδεχτεί. Είναι συνυφασμένος ο τάφος με την Ανάσταση. Είναι συνυφασμένο το μαύρο με το κόκκινο, ο Σταυρός με το κόκκινο. Βγείτε έξω, πάρτε μια ανεμώνη τώρα, κατά αυτές τις ημέρες του Πάσχα, στο χέρι σας. Πάρτε μια ανεμώνη

λεγόμενη παπαρούνα σε απλή γλώσσα. Ανοίχτε την μέσα. Τι θα δείτε; Ένα σταυρό βυζαντινό. Πάντα βυζαντινό, κατάμαυρο, και απέξω το κόκκινο. Η Σταύρωση και η Ανάσταση. Πρώτα η Σταύρωση και έπειτα η Ανάσταση. Πρώτα από τα πάθη και έπειτα από την Ανάσταση. Όλα ομιλούν, όλα ομιλούν. Είναι θαύμα. Διατί όμως ο άνθρωπος εξακολουθεί να εθελοτυφλεί; Δεν θέλει. Γι’ αυτό πολύ σωστά είπε ο Χριστός μας, αν προσέξατε τη Μεγάλη Τρίτη το βράδυ, που είπε τον επίλογο της Ιερουσαλήμ: «Ιερουσαλήμ, λέει, Ιερουσαλήμ, ποσάκις ηθέλησα, ως όρνις επισυνάγει τα νοσσία αυτής υπό τας πτέρυγας της, και ουκ ηθελήσατε». Όχι δεν μπορέσατε, ουκ ηθελήσατε. Θεληματικά ο άνθρωπος απορρίπτει την πίστη, απορρίπτει τον ίδιο

και όλα αυτά τα οποία απορρέουν από τον Ιησού, διότι η αφετηρία όλης της υπάρξεως του νοητού και του υλικού κόσμου είναι ο Ιησούς. Γι’ αυτό και ακριβώς ο Πέτρος, που το είχε πιάσει το θέμα, όπως μας το γράφει ο Λουκάς στις Πράξεις, έχει πει στο Δ΄ 12: «Ουκ έστιν εν άλλω ουδενί η σωτηρία· ουδέ γαρ όνομα εστιν έτερον υπό τον ουρανόν το δεδομένον εν ανθρώποις, εν ω δει σωθήναι ημάς». Κανένας δεν μπορεί να μας βοηθήσει. Είναι μόνο εκείνο το όνομα, το μοναδικό όνομα, το οποίο τρέμουν και τα επουράνια και τα επίγεια και τα καταχθόνια, τρέμουν και κλίνουν γόνυ όλα μπροστά σε αυτό το όνομα. Ώστε να μην μπορούμε σήμερα να το αφομοιώσουμε κάτω από ορισμένους παράγοντες

αδιαφορίας, από άγνοια, λόγω σαρκός, λόγω κόσμου, λόγω άλλων παραγόντων. Όμως, εάν το βάλουμε σαν σκοπό να μάθουμε γι’ αυτό το πρόσωπο... Διότι όλα αν τα μάθει ο άνθρωπος, αυτό δεν μάθει, απέτυχε εκ προοιμίου. Εφόσον τίποτα να μη μάθει, αυτό το πρόσωπο εάν μάθει, επέτυχε ο άνθρωπος. Διότι βλέπετε, ό,τι και αν επιτύχει στον κόσμο τούτο είναι ανθρώπινο, είναι παροδικό, φεύγει, μένει πίσω. Τι θέλεις, μπορεί να φανταστείς, αν επιτύχει ασάλευτα εδώ στον κόσμο και να νιώσει τη μεγαλύτερη ανακούφιση. Όμως έρχεται στιγμή που μαραίνεται κι αυτό, γιατί επέρασαν σοφοί, επέρασαν επιστήμονες, επέρασαν μεγιστάνες, επέρασαν βασιλείς, επέρασαν ονόματα που ζαλίζεται ο νους του ανθρώπου. Και εν τούτοις...

Επραγματοποιήθη εκείνο που είπε ο Δαβίδ, ότι εθεώρουν, λέγει, τον άνθρωπο ως την υψηλή δάφνη και έστρεψα, λέει, το πρόσωπό μου και ξαναγυρίζω και όχι μόνον αυτόν δεν είδα, αλλά ούτε το μέρος που στεκότανε δεν είδα. Έτσι ακριβώς είναι το τέλος κάθε ανθρώπου, είτε μεγάλου είτε μικρού, και αν ο άνθρωπος αποτύχει σε αυτό το καίριο σημείο, το να γνωρίσει τον Χριστό. Και ο σκοπός που ήρθε εδώ ο Χριστός ήταν να γνωριστεί στους ανθρώπους. Ήρθε να γνωρίσει και τον Πατέρα του. Έχουμε έναν Πατέρα που ενδιαφέρεται. Έχουμε έναν ο οποίος τον θέλει τον άνθρωπο, τον πονά τον άνθρωπο και ήθελε να του γνωριστεί. Όσοι βέβαια το εδέχτησαν, έγινε. Όσοι δεν το εδέχτησαν, δεν έγινε. Γι' αυτό βλέπετε επιμένει με διάφορα περιστατικά. Μας το μιλεί με το καλό. Πολλές φορές συγκλονίζει τη γη καμιά φορά.

Ὁ ἐπιβλέπων ἐπὶ τὴν γῆν καὶ ποιῶν αὐτὴν τρέμειν. Πολλές φορές και ασθένειες και λοιπά. Όλα αυτά είναι μέσα, τρόποι που βοηθούν τον άνθρωπο να πλησιάσει έτσι, όχι από ανάγκη. Διότι πολλές φορές, κάτω από μια πρόληψη, μένουμε μακριά από κάτι το οποίο είναι ωραίο. Ένα φαγητό, παραδείγματι, μέχρι τινός έχοντας κάποια πρόληψη, χωρίς να το έχουμε δοκιμάσει ποτέ μας, δεν το τρώμε, και όταν κάποιος άλλος εξωτερικός παράγων γίνει αιτία να το δοκιμάσω, και είχα αντίθετη γνώμη, και τώρα το απολαμβάνω αυτό το πράγμα, και πού και πού κάτι το απολαμβάνει. Έτσι ακριβώς συμβαίνει και σε αυτή την περίπτωση και είναι ανάγκη ο άνθρωπος, έστω και με το ζόρι που λέμε, να πάει, γιατί υπάρχει ένα μικρό χωρίδιο μέσα στο Ευαγγέλιο που λέγει «ἀνάγκασον αὐτοὺς εἰσελθεῖν».

Υπάρχει στο λαό το εξής: Του δίνανε ένα γρόσι να μπει στο χορό και δεν έμπαινε. Του δίδουνε χίλια να βγει και δεν βγαίνει. Όταν μπήκε, δηλαδή, γλυκάθηκε τόσο. Του δίνουν χίλια και δεν βγαίνει τώρα. Έτσι είναι το «ἀνάγκασον αὐτοὺς εἰσελθεῖν». Πολλοί εξ ημών δεν έχουν γνωρίσει τη δύναμη που αισθάνονται, την ευτυχία, τη χαρά την ανεκλάλητο, που δεν διατυπώνεται, δεν γράφεται, δεν αποτυπώνεται, δεν μεταδίδεται. Ο Χριστιανισμός πρέπει να τον ζήσει. Γι' αυτό και έλεγε και στην Παλαιά Διαθήκη, στον 33ο ψαλμό, «γεύσασθε».

Ἴδετε ὅτι χρηστὸς ὁ Κύριος. Όσο να σας λέγω εγώ το μέλι είναι γλυκό, αν μόνοι σας δεν βάλετε στο δάχτυλό σας να έχετε ατομικόν πειραματισμόν, είναι αστεία. Όσο να σας ομιλώ εγώ τώρα ότι είναι ανάγκη να πιστέψουμε στον Χριστό με απλότητα, δεν μας παίρνει το πορτοφόλι,

μας φέρνει τον άντρα μας, τη γυναίκα μας, τη δουλειά μας. Ποιος μας άδεσε όλα αυτά, αρκεί να είναι νόμιμα και ηθικά.

Αν λοιπόν προτρέπω, αυτό το προτρέπω, μήπως κάποιον τον αναγκάσω να τον ζήσει, να τον γευθεί. Γιατί τότε θα καταλάβει τι είναι αυτό. Τότε θα καταλάβει τι είναι αυτό. Ομιλούσανε κάποτε για τον Χριστό σε μία

επίστευε. Επλησίασε αυτή τον Χριστό μόνη της εκ των υστέρων και τώρα γυρίζει και λέει: «Πλέον έχω ατομικό πειραματισμό, δεν περιμένω από εσάς πλέον, έχω δικιά μου αντίληψη και εγώ πλέον θα φέρω την ευθύνη έναντι αυτού του οποίου γνώρισα». Εάν λοιπόν δεν επιχειρήσουμε εμείς, λίγο-λίγο, λίγο-λίγο, διότι όταν ένα τιμόνι έχει φύγει πολύ αριστερά στη ζωή μας, θέλει ανάλογες στροφές για να έρθει ίσα στη ζωή μας. Και εμείς δεν είμαστε μεταξύ των ανθρώπων που έχουμε ευθυγραμμίσει τη ζωή μας σωστά. Άλλοι το έχουν τραβήξει το τιμόνι μας δεξιά και άλλοι το έχουμε πολύ αριστερά. Είναι λίγοι εκεί, καημένοι, που έχουν δημιουργήσει δικιά τους θρησκεία.

Να φέρουν το τιμόνι τους, να το ευθυγραμμίσουν με τον Χριστό, με το Ευαγγέλιο, με αυτή την πυξίδα, με αυτόν τον Βόρειο Πόλο, και να γυρίσει το δικό τους πάλι προς τα εδώ. Οι άνθρωποι όσο απομακρύνονται τόσο θα καταστρέφονται. «Οἱ μακρύνοντες ἑαυτοὺς ἀπὸ σοῦ ἀπολοῦνται», λέει αυτό. Ο Αδάμ αυτό έκανε, απεμάκρυνε τον εαυτό του από τον Θεό, δεν ήθελε τη συμβουλή του, συνετάχθη με άλλον, τέλος πάντων, από τον οποίο του είπε να προσέχει και μάλιστα επί ποινή θανάτου να προσέχει, και δεν πρόσεξε. Και μας λέει σήμερα τι μας περιμένει του καθενός. Έχει νόμο, δεν τον έζησαν ούτε θα τον ζήσουν. Όλες οι κακίες του κόσμου, όπως σας είπα γρηγορότερα, θα υπάρχει

να μας ελέγχει, και αυτό δείχνει ότι είναι θεϊκό κατασκεύασμα. Δεν είναι ανθρώπινο πράγμα το Ευαγγέλιο. Δεν το φτιάξαν άνθρωποι, δεν το φτιάξαν σοφοί. Γι' αυτό δεν κατόρθωσαν ούτε να προσθέσουν ούτε να αφαιρέσουν. Απλώς, εν τη κακία τους, παρερμηνεύουν και παίρνουν πράγματα που τους εδόθησαν για την ωφέλειά τους και τα χρησιμοποιούν για καταστροφή τους. Μας εδόθη το μαχαίρι να κόβουμε ψωμί και εμείς βγάζουμε τα έντερά μας ή βγάζουμε του διπλανού μας. Δεν φταίει το μαχαίρι. Το μαχαίρι εδόθη να μας εξυπηρετήσει, δεν εδόθη να μας καταστρέψει. Μέσα λοιπόν σε αυτά τα οποία συνεζητήθησαν και σε αυτά που υπάρχουν σήμερα, το πρωτεύον θέμα είναι αυτό και για μας είναι κολακευτικό, και οι πρώτοι Χριστιανοί μάλιστα το θεωρούσαν τόσο σοβαρό, που είχαν αντικαταστήσει όλους τους χαιρετισμούς των μέχρι της Αναλήψεως.

Δεν υπήρχε καλημέρα, δεν υπήρχε χαίρετε, δεν υπήρχε καλή νύχτα και τα λοιπά. Ήτανε «Χριστός Ανέστη», «Αληθώς Ανέστη», αυτή ήταν η απάντηση. Και πάντοτε θέλανε να έχουν σχέση με τον Χριστό. Γι' αυτό και για να διακρίνονται μεταξύ των χρησιμοποιούσανε αυτά τα οποία συμβόλιζαν τον Χριστό. Αμνός, παραδείγματι. Πήγαινες στις κατακόμβες, έβλεπες το αρνί εκεί πέρα να το έχουν ζωγραφίσει. Άλλοι το είχαν στο χέρι τους, με ό,τι μπορούσαν, το αρνί, και ανοίγοντας, να πούμε, το χέρι τους, καταλάβαινε ο άλλος ότι αυτός είναι Χριστιανός. Ψάρι, σύμβολο του Χριστού. Άλλοι φτιάχνανε ψαράκια. Άλλοι γράφανε το όνομα του ψαριού, ΙΧΘΥΣ. ΙΧΘΥΣ είναι και αυτό τα αρχικά γύρω από τον Χριστό.

Ιησούς Χριστός, Θεού Υιός, Σωτήρ. Όλα φρόντιζαν να μιλάνε για Αυτόν. Πώς όταν κάποιος είναι ερωτευμένος με κάποια ή κάποια με κάποιον, θα θέλει πάντοτε να ακούει γύρω από την υπόθεση του προσώπου αυτού και αισθάνεται μια ηδονή, αυτό ακριβώς βέβαια, σε υπερθετικό βαθμό, συμβαίνει και στις ερωτευμένες ψυχές με τον Χριστόν ως Νυμφίον, που κατά κόρον τις ημέρες αυτές του λέγαμε: «Τὸν νυμφῶνά σου βλέπω, Σωτήρ μου, κεκοσμημένον» και λοιπά, και «ὡραιότερον παστάδος» και τα λοιπά και τα λοιπά. Αλλά για μας τους περισσότερους αυτά είναι μεσάνυχτα. Βέβαια, τα διαβάζαμε, πέρα βρέχει. Καταλαβαίνει και τι ενδιαφέρει ποτέ να μάθει ο άνθρωπος τι είναι αυτά τα πράγματα τα οποία ψάλλει εκεί και τα οποία λέει.

Πάση περιπτώσει, λέω, εάν θα υπάρξει ένα πολύ μικρό ενδιαφέρον, ξέρετε, είναι Αυτός που δίδει στο ένα χίλια, δεν είναι που δίδει ένα-ένα, καταλάβατε; Βάζεις ένα, θα πάρεις χίλια. Τόσο πολύ είναι ο Χριστός, τόσο ενδιαφέρεται για τον άνθρωπο. Κινήσου, κάνε ένα βήμα. Το έδειξε άλλωστε στον άσωτο υιό. Τι έκαμε ο άσωτος; Ο γέρων έτρεξε όμως, δραμὼν ἐπέπεσεν ἐπὶ τὸν τράχηλον αὐτοῦ. Αυτός είναι ο Χριστός. Εάν θέλετε λοιπόν, για τον άρτι ακούσαντα λόγους, να γνωρίσετε μερικά πράγματα τα οποία θα σας χρησιμεύσουν, θα σας ξεκουράσουν και σε αυτόν τον κόσμο και εις τον άλλον, φροντίσετε να μάθετε περί του Χριστού. Λίγα πράγματα, και όλα τα άλλα θα σας χρειαστούν για ένα κομμάτι ψωμί εδώ και για ένα κεραμίδι. Αυτό είναι ανώδυνο και ανάργυρο.

Το σοβαρότερο θέμα, το να μάθει ο άνθρωπος δύο πράγματα γύρω από τον αναστάντα Ιησού. Και πάλι λοιπόν, «Χριστός Ανέστη» θα λέμε.