The Benefit of Going to Church

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are inside the holy temple of God, which, as you know, is dedicated to Saint Panteleimon the Wonderworker. We might just as well have been in another church dedicated to the memory of the Most Holy Theotokos, to some other martyr, or even to the Lord Himself. Have we ever stopped to consider what this temple is—the place we enter to offer our prayers to God? Have we ever asked why all its furnishings are arranged in this unusual way, and whether there is a reason for all these things? Surely we would have to say no. Most of us know little beyond coming to Church, lighting a candle, and standing there for a while—sometimes even for a long while. I am speaking especially of those who leave under the illusion that all that matters is, “I lit my candle.” Most of us do not know what the Church is, what it offers, or how we ought to make use of it. Perhaps, in saying this, my words are falling into a void.

Perhaps you do know these things—and I pray that you do—but let me repeat them nonetheless. For a person to stand in the temple is a serious matter.

It is a serious matter for a person to enter the temple. He stands to be benefited, but by entering he also assumes a responsibility. Do you know what the divine John Chrysostom says about entering the temple? “Have you entered the temple?” he says. “Then acknowledge yourself worthy.” In other words, did you stop and think about where you are going at this moment, whom you are going to meet there, and whether you truly can stand before the One you are going to meet and within His house? Yet that thought usually never crosses our minds. We may take care to put on something good, clean, and formal; we may comb our hair and inspect ourselves from the front and from the side,

because we are going out among other people—and rightly so. But our preparation goes no further. This is precisely why our attendance at Church usually bears no good fruit. It does not accomplish the purpose for which the Church exists. The church building you see here, whatever its shape may be, has a type that prefigures it in the Old Testament. One must go back and find it. Do you know where? In the Ark. Noah’s Ark is the type that prefigures this Church. Those who entered the Ark and lived according to its rule survived. The flood had no power against them.

One day they emerged upon Ararat. They survived. But proud, self-willed people did not survive. Even the people who built the Ark did not survive. Have you ever wondered what became of the craftsmen who built it? They drowned. Why? Because they thought the Ark was something ridiculous. “That elder Noah is mad. He is wasting money and wearing himself out to build what? An ocean liner on dry land!” Not even the men who built the Ark entered it. Animals were saved; crocodiles, for example, were saved; reptiles were saved; all kinds of other creatures that one might think should not have been saved were saved.

Humanity was not saved. No one else entered except Noah’s family. Noah was five hundred years old when he received the command to build this ocean liner on dry land, and he was six hundred when it was finished. It took a full hundred years to build that Ark, in which wild beasts, birds, and eight human beings were to be saved, for eight people entered the Ark: Noah and his wife; Shem, Ham, and Japheth, their three sons; and their sons’ wives. Three sons and three wives make six, and with the two elders, eight.

The builders took the money, spent it, and enjoyed themselves, but they did not enter. Now someone who does enter may say, “I am not merely someone who contributes toward building the Ark or keeping it standing. I contribute toward the making of a polyeleos chandelier or an icon, but I also enter: I come and light my candle. So how do I compare with those people back then?” If you do what Noah says within the Ark—that is, what the priest tells you—and if you conduct yourself properly and are nourished by what the Ark provides, then, when the flood comes to an end at the Second Coming, or when death comes to a person—for death comes

and brings his work within the Church to an end, and he passes into another world—if, I say, you have lived rightly and have been nourished by what the Ark provides, then you have nothing to fear. You will survive. Otherwise, you will be dead inside the Ark. For if the people in the Ark, or some of the wild beasts, animals, birds, and so forth, had not eaten what was stored within it, what would have happened? They would have died—they would have perished inside the Ark. Then, when the Ark came to rest on Ararat, together with the living they would have had to throw out some dead people and the carcasses of animals and wild beasts. So entering the Ark alone was neither an absolute guarantee nor the only condition of salvation.

It is as we were saying today: “I come to Church. I go to my church—even if I arrive at the third bell, I still go to my church. I may not go every Sunday, but I do go.” That is not enough. You must go to Church, remain within her, do what the Church teaches, carry out what the Church commands, and participate in what the Church offers, so that you may be alive within the Church, within the Ark. Otherwise, you will be dead within the Ark, and simply being in the Church will not benefit you. Can a living person be dead? Certainly—and very much so.

Some houses ought to have flags hanging at half-mast, announcing, “Six of us live here, but not one of us is alive.” Yes, we eat, drink, make merry, hear, see, and sin—but there is no one alive here. There are two kinds of living people: the living who are truly alive, and the living dead.

The father says to the elder son concerning the younger: “This brother of yours was dead and is alive again.” It was a resurrection from the dead. Was he not still involved with his girlfriends? Precisely—but he was far from his father’s house. He had been cut off. He was alive to sin, but dead to salvation, dead to the Church, and dead to Heaven. In the Apocalypse, the Lord writes to a bishop: “You have a name that you are alive, but you are dead.” You should read these things. So there are living people who are dead when they have no relationship with the Church, with the Mysteries, or with Christ. They are the living dead. Christ gives us another example: a young man asked permission to go and bury his father, but Christ did not grant it. “Leave the dead,” He said, “to bury their own dead.” There are dead men wearing neckties in your village who can bury your dead father. “But you,” He tells him, “come and follow Me.” So there truly are living people who are dead.

It is not enough for me to attend Church, nor is it enough merely to believe. I must act, participate in the Church’s worship, and embrace the way Christ communicates Himself to my life. This Church, then, I repeat, had the Ark as its type in the Old Testament. All who entered the Ark and ate the food stored within it, according to God’s command, survived; the animals survived as well. Holy Scripture does not tell us that even one animal died, or that any one of the eight suffered harm, although the flood lasted approximately one hundred and fifty days. So I now ask myself: when we come here, when we come to Church, do we accomplish our purpose by coming,

and are we truly benefited? That is the question. Tonight I would like to ask myself this, and I want each of you to ask yourself as well. Generally speaking, most Christians attend Church only seasonally. The great feasts bring people to Church—many of them standing outside to receive the light of the Resurrection, or outside to receive the blessing of water at Theophany. They are not regular members of the Church within; they are not at home in the Church, as we might say. Yet they claim to be people of the Lord. “I have Christ within me,” someone says. Who told you that you have Christ within you? Where did you find Christ? From where did you receive Him? Is Christ being handed out somewhere, so that you simply went and took Him? The inn is here. Christ took the man who had fallen among robbers and brought him to the inn.

He entrusted him to the innkeeper and gave the innkeeper the denarii to see to his healing. You are still outside, being bitten by all kinds of things; the robbers of your soul are attacking you and inflicting wounds and sores upon you. How, then, can you heal those wounds outside the Church, outside the inn, outside the clergy, outside the Mysteries, and apart from the two denarii Christ left with the Church? How? Who is deceiving you? Where did you find this Christ whom you claim to have within you? Tell us: where did you come by this treasure, and why do you keep it hidden instead of telling us where it is? If you truly had Christ, you would not boast, “I have Christ within me.” You do not have Christ within you; you are deceived when you say such things. Unfortunately, many people say, “I am better than you.” I did not ask whether you are better than I am. I am asking whether you have any relationship with Christ. That is what I am asking.

You may be a million times better than I am—and I pray that you are. But do you have any relationship with Christ? For the most part, people do not want to hear these things. You see today, especially in our times, how fiercely the Church is attacked, both as an institution and in her administration more generally. Why is she attacked? Why are the Orthodox attacked as the Church?

Are the Roman Catholics attacked? No. Are the Protestants attacked? No. Are the Hindus attacked? They are not. Why, then, are the Orthodox attacked as the Church? Why? Have you ever thought about it? It means that this body of people is causing harm to someone’s designs. That is precisely why they want to eliminate her and remove her from their path. They want these things to disappear; they do not want the bell to ring and remind them of death or remind them of God. That is the reason.

Now we say that we attend Church. But where do we stand in relation to all these things? Thank you. People say these are merely details. Yet Christianity, you know, is not a bare concrete shell. You may find the columns and the rest of the structure and go inside, but you will freeze to death if you move into an unfinished apartment. It is the details of the apartment that make it useful and suitable for you to enter and live in. Otherwise, you will die there. You do not receive forgiveness merely because you hold a prayer rope in your hand and make some gesture resembling the Cross—or rather, stir the air a little—for we do not even make the sign of the Cross properly. Christians do not make it properly. Out of a thousand, perhaps ten will make the sign of the Cross correctly; the rest merely stir a little air. That is not the sign of the Cross. The devil does not fear such a thing, such a caricature of a gesture that we make in front of ourselves. He is not afraid of it, and so he always keeps us in his grasp. I ask, then, what

our position is regarding these things. Christ is long-suffering. We must make good use of God’s long-suffering. You say, “I did not know; I did not hear; no one told me.” Yet there were other things you did not know, and you still went, pursued them, and even paid for them. I see that you learn everything evil, but you do not want to learn anything good. Everything has its reason. Especially today, as educated people living fully in the twentieth century, we must come back down to earth. Since we have landed on the moon, we ought to make sure we also land on the earth, because we reached the moon without ever becoming grounded. We have learned about things that happen outside us, yet we do not know what exists within us. And we will certainly be called to account. God is not going to show partiality to anyone, because

Christ is long-suffering. And you know that the Greek word for long-suffering is a compound word. What does it mean? It means that wrath is held far off. The court has been convened; it has only been postponed. It has not been canceled or abolished—it has been postponed, and it will take place. If it does not take place today, it will take place tomorrow. Open the seventeenth chapter of the Acts of the Apostles and see what Paul says there about the very subject we are discussing. When he spoke to our forefathers in Athens and preached to them for the first time, he said, “Take heed: the times of ignorance God overlooked.” You did not know, did you? You had not heard; no one had told you. From this point onward, however, things change. What you did not know, he says, God “overlooked.” But “now He commands all people everywhere to practice metanoia—to repent.” Why?

“He has appointed a day,” he says—that is, He has fixed a day for each person—“on which He will judge the world in righteousness,” meaning all mankind. I repeat: read chapter seventeen of the Acts of the Apostles quietly at home, and see Paul’s sermon in Athens. It has eternal authority, especially for us. We need not wait for the Second Coming. If I die now, I am already judged, because death is like a photograph that preserves my condition forever. If I am holding my ear at this moment and you photograph me, in the photograph I will always appear holding my ear. So it is, he says, with a person’s death. Hell and Paradise are not simply somewhere else, as foolish people say. Hell begins here, and Paradise begins here.

The life to come is an extension of this life—either into Hell or into Paradise. If I die having repented, having made my confession, and having received Holy Communion, the extension is Paradise; the extension is rest and refreshment. A soul like a dove is entrusted for safekeeping to the treasury called the grave. If I die unrepentant, without confession, without attending Church, with my affairs unsettled, unreconciled with others and refusing to forgive them, the extension is Hell. I hand over a soul like a raven for the grave to keep. And tomorrow, at the word of command, at the voice of the Archangel and the trumpet of God, when mankind rises from the dead, the tombs will open. Whatever we gave them to keep, that is what they will return to us. If I gave them a dove, a dove will come forth. If I gave them a raven, a raven will come forth. Nothing is changed there. It therefore depends on me.

I must make good use of the goodness and patient forbearance of God. Paul speaks of this when he writes to the Romans: “Do you not know that the goodness and patient forbearance of God lead you to metanoia—to repentance?” They help us to repent. Yet we add one day after another and keep saying, “Tomorrow.” When tomorrow becomes today, we say, “Tomorrow.” When the next day becomes today, we again say, “Tomorrow.” What are we doing? We give the present to the devil and the future to Christ. We give Satan what we possess, and promise Christ what we do not possess. But how long will we mock Him? How long will we treat Him with contempt? “How long shall I bear with you?” There is justice. There is love. There is forgiveness. But there is also justice. Christ is like a rider with His feet in two different realms.

One foot is in this world, and upon it are written mercy, patient forbearance, and forgiveness. His other foot is beyond the grave, and upon it is written justice—but only for the person who, in this world, has failed to make good use of God’s patient forbearance and goodness. These days especially help us; they offer us an opportunity both to enter what is called metanoia—repentance—and to guide others toward it. The iconography here is interesting, as is the church itself. This church is not yet as it ought to be, like the new churches we see with their iconography and everything properly arranged. Nevertheless, we enter it, celebrate our services, and are sanctified. If one day Saint John the Forerunner over there is painted in the proper Byzantine manner, there should be an axe at his feet.

It is missing here; the iconographer considered it unnecessary. But Scripture says, “The axe is laid at the root of the tree.” And the One coming after me will take it up and cut away the branches. Do you know what that axe signifies? It is God’s justice, which is presently at rest. God’s justice is not acting today. Let us not be deceived because He does not punish us, does not cut off our noses and ears while we are sinning, and does not catch us in the very act of our sins—our murders, blasphemies, thefts, and frauds. This is because God’s justice is not operating today. But one day He must take up that axe to cut and to clear away. Thank you.

God still holds justice in His hand. Consequently, we have time to repent, to return, and to do what we have failed to do. For if death overtakes us before we have made use of God’s mercy and patient forbearance, we will inevitably fall into the hands of His justice, that other aspect which is also taught and continually recalled here within the Church. Look around at the holy icons. Glory to God, I see an oil lamp hanging and burning before every one of them—before our Most Holy Theotokos, before the Saints, and before Christ. Very well. But tell me: here at the place of the Master, where are the little lamps above, flickering with their light?

Tell me, will you find such a thing in any Orthodox church? I once discussed this with someone, and he said, “It is so the bishop’s mitre will not strike against it. I would place it a little higher, so the bishop’s mitre does not hit it.” Is that why they place no lamp there? No. Here there is mercy; there there is judgment. If you do not set your life in order here, at what are called the Holy Doors; if you do not come here before the new Eve and the new Adam, who stand at their posts so that you may pass within; if you are not reconciled; if you do not come here to receive His Body and Blood “for the remission of sins and eternal life,” then justice will bring you here. And at the judgment there is no mercy—no mercy. That is why no lamp burns there. Everything speaks. There is nothing here that does not speak. Before me I have this piece of metal. What is it?

The Father, the Son, and the Holy Spirit. What happened? One of the Three came down: Jesus Christ. Yet when He came down here, He also remained above with the Father and the Holy Spirit. And what is this above? It is the stand where we place our candles. We are never abandoned; we remain close to Christ. This too teaches us. Everything teaches—whatever you imagine, whatever you touch, wherever you turn. The priest comes out and censes you. Some people make the sign of the Cross. Others do not even condescend to step down from their stalls when the priest passes to cense them. What is that censer? Tell me, what is the censer? Its three chains are the Father, the Son, and the Holy Spirit.

The bowl below is the womb of the Most Holy Theotokos. The burning coal within is Christ, the incense is the Holy Spirit, and the twelve bells are the twelve Apostles. Do you know this? I believe it; do you believe it? Everything speaks, everything reminds us, everything counsels us, and everything warns us. As for the person who is unwilling—not unable, but unwilling—to be reconciled with God here, it would have been better for him never to have been born. Perhaps that sounds harsh, but if a person is condemned to Hell, it would have been better for him never to have been born. The fact that he came here...

...ate a few calves or a few eggplants, or drank however much whisky—none of that amounts to anything if he has lost his immortal soul. A person’s purpose in this world is to gain the world to come. Man did not come into this world merely to live, as people falsely say. He came to die, and he dies in order to live. That life will have no end; this life will have an end. Death is not the final boundary, as some say, but the beginning of another life that will have no end. A person brings nothing when he enters this world, and takes nothing with him when he leaves it. Yet people wrongly seek—often by unlawful means—to make what belongs to others their own.

Everything! Even if I succeed in making what is yours mine, nothing is gained, because it belongs neither to you nor to me. It belongs to Him. We are merely stewards of His world. If a person sits down and reflects deeply on these matters, do you think his life will change? He will begin to see things differently. He will begin to fear, and his legs will go weak, as Belshazzar’s did—if you have read what happened when the hand appeared and wrote upon the plaster. He was drinking before a thousand concubines, and had even brought the sacred chalices from the Temple in Jerusalem and was drinking wine from them. You will have read these things.

People applaud us and flatter us, and we enjoy it and look for it. What do they think of us? What impression did we make? What did you think of our clothes, our apartment, our car, our television? Do not concern yourself with these things—with what the world says or how the world regards you. What does God say about you at this very moment? Unfortunately for us, God has His own measure. He measures in His own way—not as a boyfriend measures his girlfriend or a girlfriend her boyfriend, nor as a dear wife measures her husband or a husband his wife. God has a measure of His own and scales that weigh in His own way. As the king and his company drank, when their revelry had reached its height, the hand appeared above them and began to write. He lost all color in his face; he lost everything. Read about Belshazzar. It is very instructive, so that each person may ask, “My God, what are You saying about me at this moment?”

They were crying, “Long live the king!” Even the queen came and said to him, “Long live the king!” But what good was that now? Can you tell me what those words mean? He summoned the natural philosophers, the wise men, the Chaldeans, and the rest, but none of them could accomplish anything. At last he called Daniel, who was in prison, to interpret the writing for him. Daniel entered and read it: “Mene, Mene, Tekel, Upharsin.” Then he said, “Do you know what this means, O king? Tonight your kingdom was measured in Heaven and found wanting. Your kingdom was weighed in Heaven and found wanting. Tonight your kingdom will be divided in two and handed over to Darius the Persian.” Outside, Darius was laying siege to Babylon.

How secure the Babylonians felt! The king had enough provisions inside for two years, so he thought the enemy could exhaust himself trying. Meanwhile, he feasted with his women and concubines. But the Euphrates River flowed through Babylon. What did the man outside do? He diverted the river to the other side of the city. That night he entered through the riverbed and slaughtered the so-called king like a goat. So what does God say? There are five opinions about every person. Most of you—ninety-five percent—are seeing and hearing me for the first time. If someone sat at the door and asked you, “Tell us your opinion of Panagopoulos,” you would express an opinion.

But even if you expressed it, that opinion would count for nothing. It could send me neither to Hell nor to Paradise. Others who know me, who have heard me and followed my talks many times, would offer an opinion different from yours, since you are hearing me for the first time. But their opinion is also of no use. It sends me neither to Hell nor to Paradise. If my wife and children were asked—those who know me more closely and know my life at home as well as my life outside—they would form yet another opinion of me, different both from yours and from that of the others. Yet their opinion would never go beyond the paper on which it was written. And if I were to write my own certificate describing who I think I am—since I know other things about my life that not even my wife, my children, or my closest coworkers know...

...nor my listeners—then I too would give a fourth opinion, a fourth certificate about myself. But that also amounts to nothing. It is useful neither for Hell nor for Paradise. Whose opinion, then, will matter? His opinion will matter. It is not spoken by you, by others, by my family, or by me. It is spoken by Him about me at this very moment. That is what should concern a person. You may have covered something up, hidden it, escaped the consequences; the public prosecutor may not have caught you, nor your wife, your husband, or anyone else—but He has caught you. Better to be exposed by six hundred prosecutors in this world than to be exposed by Christ. Nothing is hidden; nothing is concealed from anyone. All things are naked and laid open.

No one will escape. Therefore, each of us should take care to do good work upon himself. In old churches, above the Holy Doors, among the other things depicted there, one also saw an eye, an ear, and a pen. The eye of God sees everything, the ear of God hears everything, and the hand of God records everything. Understand this: you will not escape, however much you may wish to. If you do something good, two witnesses record it. If you do something evil, three record it. When you do good, your conscience and your angel record it.

When you do evil, your conscience, your angel, and your devil record it. Even if your angel wished to say it did not happen, and your conscience tried to conceal it, Satan would appear. Could you lie then? You might say, “It did not happen that way,” but it did. And Christ, because He is just, will render justice even to the devil. Satan does not record the good, because of his malice. The good is recorded only by the conscience and the angel. That is why I told you that some things are recorded by three witnesses and others by two. I speak in this way and offer these examples so that we may turn our attention back upon ourselves. For the most part, we have become outward-looking. We look at others and, because they are worse than we are, we dare to place ourselves among the righteous, perhaps even alongside Zacchaeus. Yet we do not even do what he did.

I once spoke with a woman who had undergone her eleventh abortion. I said, “Have you no fear of God at all?” She replied, “You should see the others. Compared with them, I am a dove. One woman, Mr. Panagopoulos, has had twenty-three.” And so she felt at peace, thinking she still had room for twelve more.

Do you understand? Do you understand? We have learned to judge ourselves by comparing ourselves with those who are worse, not those who are better, and that is where we go wrong. If, then, we do not use the time of God’s goodness and patient forbearance for good, God will have done His part, but we will have proved unworthy. That is the essential point. A little earlier I spoke to you about the Holy Doors.

Have you ever wondered why it is called the Beautiful Gate—the Holy Doors? What is so beautiful about it? Do you know what this iconostasis before us is? Do you know what Christ is doing there, and what the Most Holy Theotokos is doing? I told you earlier: they are the new Eve and the new Adam, because behind them stand the old Eve and the old Adam. This doorway was not open; it was closed. Through their disobedience, that first couple had closed Paradise, and we no longer had communion with God. Then Christ was crucified outside the camp, outside the city of Jerusalem. And what was the first miracle that took place at the Cross? As you know, the veil of the Temple was torn from top to bottom.

What does that mean? What do You wish to teach us through it, my God? They crucify You outside, on Golgotha, and inside the Temple the veil is torn and the way opens. What are You teaching us? “I have restored your communion with God. I died so that you might enter again and have communion with God.” Thus, the Beautiful Gate symbolizes the opening that Christ made through His blood and His Crucifixion, so that man might once again have communion with God. The enmity between man and God was brought to an end—not any enmity of God toward man. As the divinely inspired John Chrysostom says, God is never hostile. We turned our backs on God and went away, while God runs after us.

“Your mercy shall follow me all the days of my life,” says the verse from the Prophet that we hear here in the evenings. Even today, mercy runs after every person and cries out: “Stop! Come, let Me speak to you; it is for your good. Do not run away or wander farther off, or the wolf will devour you.” But man pays no attention. You also know the image of Christ leaving the ninety-nine sheep and descending into the ravines to find the one that was lost. When He finds it, He places it on His shoulders and returns rejoicing because He has found it. This is also a parable in the fifteenth chapter, together with the parable of the Prodigal Son and the parable of the lost coin.

Have you ever reflected on this divine dispensation? Many people ask, “Why does Christ not find this person or that person?” It depends on the person’s will; he does not want to be found. For the shepherd to find the sheep, the sheep must also want to be found. If it does not, the shepherd cannot find it. A lamb gets lost, wanders off, eats its fill, curls up somewhere, and falls asleep. Will the shepherd ever find it? No. But if the lamb bleats, he will find it. We, however, do not bleat; that is, we do not want the sheepfold. We do not want to return. Its atmosphere feels suffocating to us. We do not like prohibitions; we do not like hearing, “You shall not.” “You shall not commit adultery; you shall not steal; you shall not dishonor”—not, not, not. We dislike that. We demand that Christ change His “no” into “yes” before we will follow Him.

But then the Gospel would no longer be Christ’s Gospel. Why do people today reject the Church? Why do they not want to hear sermons? Why do they not want to confess? Why do they not want to return? Because the Gospel reproves their lawless way of life. It reproves the belly that refuses to fast and the unlawful bed, which was given for the begetting of children, while they seek only the chamber of pleasure without accepting the labor of bringing children into the world. God said, “Be fruitful and multiply”; He did not say, “Pursue pleasure.” We do not want that from God. God, then, is never hostile. He wants everyone to come to Him, but each person must also want to come. My beloved, I will tell you something. Keep at least this, even if you can retain nothing else from what I have said or will say: God...

I do not know what smaller measure of time I could name: in a fraction of a second, God has the power to destroy everything that exists—material, spiritual, and composed of both—all the galaxies, the heavens, the seas, everything. In a fraction of a second, it could all disappear and be created again billions of times better than it is now. Such is the omnipotence of God. Yet this same almighty God cannot set a person right when that person does not want it. There His hands are bound. “He who created you without you cannot save you without you.” The One who made you without first asking you cannot save you without your consent. And so He bears patiently with you.

You remain far away. If you have no relationship with Him and have not tasted His supper, no one else is to blame. The priests are not to blame. The Church is not to blame. The Gospel is not to blame. We ourselves are to blame. Look closely at those who oppose everything Christ has established for the salvation of mankind—the Church, the Ark, and the rest. They are people who have, as the saying goes, fouled their own nest, and they do not want to come into the light. I will tell you two incidents. The first is this. Naturalists are people who study the characteristics of different birds, animals, and so forth. Do you know what they say about the elephant?

When an elephant, with its trunk and all its bulk, comes upon clear, sparkling water, it does not drink. What do you think it does? With its trunk it stubbornly stirs up the water and makes it muddy.

Why? Has anyone asked why? Because in the clear water it can see its trunk. It sees its own ugliness, and it does not want to look at that ugliness.

That is what the Church does: it shows me my ugliness. That is what the clergy do: they remind us of our sins and of death. That is what happens in Holy Confession. The filth becomes visible, and because of our pride, we have no desire to look at it.

What can I do? The Church is not to blame, nor are these things to blame. We and our sins are to blame. Think about it, and you will see. The second story is said to have taken place in ancient Corinth, when the city was at the height of its corruption. Among its many courtesans and corrupt women was one named Lais. During her lifetime, a certain kind of small mirror was invented. Today such mirrors are sold for next to nothing at kiosks, and nearly every man or woman carries one in a pocket. In those days, however, owning a mirror was a very great thing. Although she earned her money through sin, and earned it abundantly...

She paid an astronomical sum and became the first woman to own a mirror. She wanted the other women around her to admire her, and she was flattered that she, the great lady, possessed such a marvelous thing. The next day, however, she took the mirror and smashed it into a million pieces. She broke it in a rage. When the others saw this, they could hardly believe their eyes. Such an object, purchased for so much money—how could she do such a thing? One of the shrewder women who attended her managed to draw the reason out of her. Had she gone mad, or was there some other explanation? What do you think she learned? Lais had broken the mirror because it had dared to show her a wrinkle beginning to furrow her face. And you, dear listener...

Was the mirror to blame, Lais, or was the wrinkle to blame? What fault lies with the preacher? Is the preacher to blame, or are your sins? What fault lies with the spiritual father? “He will not let me receive Holy Communion.” Is it really the spiritual father who will not let you? Why does he not permit it? Does he have a personal grudge against you? It is because you kill these children and do not show metanoia, repentance. Why should he give you Holy Communion when you first reject Christ Himself? Why should he commune you? For what reason? You do not accept Christ. If you did accept Him, you would say, “Let whatever happens happen, even if I die.” Have you ever heard of anyone dying for this reason? Have you heard of a woman dying because the doctor said no, yet she refused to accept that answer and bore children? Have you ever heard of it? No, you have not. This is precisely where God reveals Himself—where medical science is powerless and man is powerless. A woman says, “I have had two Caesarean sections and cannot have a third.” Mrs. Kennedy had six—six, and thanks be to God.

A woman connected with Father Poropoulos at Saint Spyridon in Pangrati had undergone two Caesarean sections. Her doctor, Fantzarakakis, had told her otherwise, yet afterward she gave birth naturally six times. She has now fallen asleep in the Lord. Have you put God to the test in faith? It cannot always be only scalpels and medical science. These things are good, but they must be joined with God. When we do not want God, we push Him aside. What are we doing? Why blame the priest who tells you that what you are doing to your child is wrong? God is powerful, and He will show you. “You know, Father; you know, Doctor—I will not abort it. Christ has seen it as my child.” And there he is now, a fine young man, tall and strong. These are personal and beautiful stories. “The doctor told me so, but did God tell me, ‘It is not your child’?” And there the child is now, growing tall. Think about it. Have we ever truly trusted God? God is not small. A Christian must know that he has an almighty God, a God who can do all things. Yet He cannot alter the human will. He cannot change what a person chooses to want.

Free will is sovereign. And this is the point: the almighty God—though the human example I gave cannot begin to express God’s omnipotence—will not violate it. That is why He shows patient endurance and waits. One thing happens, then another: wars, fears, cancer, hunger, illnesses, and every sort of trial. Yet man still refuses. As long as man refuses, even God cannot force him. Therefore, if man is not reconciled to God and does not come to know Him here, at the gate called Beautiful, it will be impossible afterward. Someone says, “But I am a good person. I do good deeds and help others. Will I be lost?” If you do not pass through here, you certainly will be lost. There is no other road. When this church is completed properly, the Archangel over there will be shown holding a sword.

The other Archangel on this side will not be holding carnations; he too will have a sword in his hand. Do you know whom he is warning as we remove the choir stalls? He is warning you: “You cannot enter from here.” “Then where are we supposed to go?” “Through there.” Not from this side, nor from the other. “I will make my own way to Christ,” someone says. Once a Freemason was speaking with me. I asked him, “How did you manage to escape Nasser?” This was at the time of the military revolution in Egypt. “How did you manage it?” He took out a Masonic certificate and showed it to me. “Because of this,” he said, “all doors are open to me”—meaning all the border posts. “Except the door of Heaven,” I told him. He gestured dismissively and said, “We will manage there too.” Twenty days later, he committed suicide. He threw himself from the third floor in Kolonaki. His name, if I remember correctly, was Androulakakis, and he had been a political candidate in Crete.

“We will manage there too.” But here we will not manage by our own devices, because there are Angels and Archangels, and this is what they remind us of. There is one great door in the center, and that door can receive everyone. Someone once asked, “This opening that was made, which reconciled man to God—was it a large opening? How large was it?” The elder answered, “It was made large enough for the greatest sinner to pass through.” Only sins that remain without metanoia, repentance, and without Holy Confession remain unforgiven. All the others are forgiven as soon as you say, “Bless me, Father; yes, I did it”—if only we admit it. Perhaps you are afraid, but I could take upon my back all the sins committed since the time of Cain, the murderer of his brother...

All the sins of criminals, unbelievers, and atheists, from then until the end of the age. If only I say, “Bless me, Father. My God, You came into the world for us sinners. Forgive me; I committed these things.” Only the sins we cunningly hold on to remain—the sins we imagine we will somehow pay off, erase, cause others to forget, or allow to decay and rust away. Many among us have confessed all the little things, but when they come to the great things, they leave them unconfessed: injustices they have committed, frauds they have carried out, property they have wrongfully taken, pensions they have deceitfully obtained from the state, and other forms of dishonesty. You must give them back. Do you think you will escape the sin? Satan will keep his hold on it.

“You stole from the tax office,” he will tell you. “This is how much you stole from the state.” “I did not steal it,” you will say. But you owed this much and paid only that much. Why did you commit the fraud? It will be brought before you. God did not say, “You shall not steal from individuals, but you may steal from the state.” That is absurd. He said, “You shall not steal.” Wherever you steal from, you are stealing. Do you know how many such things there are? How many people possess things that belong to others—books, objects, tools—and those very things cry out against them? If Christ entered some of our homes and commanded, “Let everything belonging to another, everything unjustly acquired, be taken away,” some homes would be emptied. They would be emptied of furniture and of one thing after another, because nothing there was acquired through honest labor, as God requires. Yet He waits for us, while we imagine that everything is in order. Some people think that certain sins...

They think the sins of which they are ashamed can be paid off by doing good works. They cannot be paid off; they are forgiven as a gift. Only metanoia, repentance, and Holy Confession can set matters right. If you want to understand this, read the opening chapters of the Apocalypse, the Book of Revelation. There Christ, using Saint John the Theologian as His secretary, writes to the bishops of Asia. To all but one of them, I believe, He writes: “Repent. You have these virtues, but you also have these faults. Repent. You have these things, but this is what you have become. Repent.” He did not say, “Pay the debt yourself.” When the Honorable Forerunner began his preaching, he said, “Repent.” He did not say, “Perform charitable works.” He said, “Repent.”

When Christ began preaching after the Honorable Forerunner, He said the same thing: “Repent, for the Kingdom of Heaven is at hand,” and He added a few more words: “And believe in the Gospel.” Put up the first chapter of Mark, if you can find it. In other words, believe in the Gospel. Do you know what the Gospel is? Is it the book the priest reads? No—the Gospel is Christ Himself. The book speaks of the good news. That is why it is called the Gospel: it proclaims the good news that the Son of God became the Son of the Virgin in order to save mankind. So a person must come here. And what will he say here? “Through the intercessions of the Theotokos, O Savior, save us.” And then he will say, “Save us, O Son of God.” For whom are these words said? For them? No, for us. Through the intercessions of the Theotokos, may the Savior save us. And again: “Save us, O Son of God.” Outside Christ there is no salvation. The Theotokos intercedes, and Christ saves. So when a person humbles himself...

When he comes here and puts his life in order through the Mystery of Holy Confession, he will come forward, and Christ will offer him His Body and Blood. And what does the priest say? “For the forgiveness of sins and eternal life.” When he gives you the antidoron, the blessed bread after the Divine Liturgy, what does he say? “May the blessing of the Lord and His mercy come upon you.” But if you take it by yourself from the candle stand, you do not hear that blessing. If you receive the Great Agiasmos, the great blessing of water, are you thereby saved? And without it, are you condemned to Hell?

If you receive the Great Agiasmos, are you saved, and without it condemned to Hell? No, because it is sanctification; it is not salvation. Here, however, the priest says: “For the forgiveness of sins and eternal life.” It is one thing to be sanctified and prepared to receive, so that I may be saved, and another thing to be saved. When, for example, ten or twenty people come forward and receive Holy Communion, and the priest goes back into the altar, places the commemorative particles into the chalice, and then turns and comes out again, what does he say when he emerges?

“Save, O God, Your people, and bless Your inheritance.” What is this inheritance, and who are the people? Is it the chanter who did not come down to receive Holy Communion? Is it the man dozing at the candle stand, supposedly helping Saint George, who does not come forward? Or is it the man who mocks and says, “What did they go up to receive Communion for? Look how solemn he has become—and he received Communion only the other day! Does he think he is a saint?” Which of them is meant? Those who received Holy Communion. They are Christ’s people, and they are His inheritance, because they have become one with Christ. The one who eats His flesh and drinks His Blood has become Christ’s brother. “He abides in Me, and I in him,” and, “I will raise him up at the last day.” So those five or ten people are the ones He calls His people and His inheritance. This is Your inheritance. For the Kingdom of Heaven is not wages earned for work; it is an inheritance. And who inherits? Friends, acquaintances, workers, hired servants? No. Brothers—the brothers inherit.

It is a Kingdom, and a kingdom is inherited by the children of the King. To become a child of the King, I must exchange this blood of Adam for the Blood of Christ. I must receive the Blood of the King within me, so that I may become a child of the King and have a rightful share in the Kingdom of Heaven. If, then, this reconciliation does not take place here—if I do not repent and make Holy Confession—I will not be able to sit at the table of the fatted calf here. I am the prodigal son. The prodigal son must repent, decide to return, openly confess his repentance, and say, “I have sinned against heaven and before you.” Then his garment—the filthy garment of his soul—must be changed. We change our underclothes because we want them to be clean, yet we never remove the filthy undergarments of the soul. Only then will he hear, “Come and partake of the fatted calf.” This is how communion and kinship with God are established. We are all prodigals, because we all sin. One sins a little and another a great deal, but we live far from God. Yet when we repent...

When we openly declare our metanoia—our repentance—through Holy Confession, then we will have the right to come forward and partake of the fatted calf. And what will the result be? The forgiveness of sins and eternal life. We become brothers of Christ and children of God. Those who do not receive Holy Communion should not even say the “Our Father,” you know, because they are not brothers of Christ. If I have a Father in heaven, then Christ must be my brother. If Christ is not my brother, where did I find this Father in heaven? People say that God is the Father of all mankind and that all human beings are children of God. That is wrong. “But as many as received Him, to them He gave the right to become children of God.” A human being is God’s creature, His creation; that alone does not make him His child.

Βρισκόμεθα μέσα στον Ιερό Ναό του Θεού, ο οποίος, όπως ξέρετε, τιμάται εις τον Άγιο Παντελεήμονα τον Θαυματουργόν. Λοιπόν, μπορούσαμε να βρισκόμαστε και σε έναν άλλο ναό που θα ετιμάτο εις μνήμην της Παναγίας μας, που θα ετιμάτο εις μνήμην κάποιου άλλου μάρτυρος ή και αυτού του Κυρίου ακόμη. Μας έχει απασχολήσει ποτέ τι είναι αυτός ο Ναός που εισερχόμεθα μέσα και προσφέρουμε τις προσευχές μας εις τον Θεό; Έχουμε αναζητήσει ποτέ μας γιατί όλος αυτός ο διάκοσμος τοποθετημένα τα πράγματα κατά έναν παράξενο τρόπο και αν υπάρχει λόγος για όλα αυτά τα πράγματα; Θα μπορούσαμε να πούμε ασφαλώς όχι. Οι περισσότεροι, πέρα από να έρθουμε στην Εκκλησία, να ανάψουμε ένα κερί και να σταθούμε και ορισμένη ώρα, μα και πολλή ώρα — άρα, ορισμένοι, λέγω, για αυτούς οι οποίοι φεύγουν με την αυταπάτη στον εαυτό τους ότι «εγώ άναψα το κερί μου» — οι περισσότεροί μας δεν γνωρίζουμε τι είναι αυτό, τι προσφέρει και πώς πρέπει εμείς να το χρησιμοποιήσουμε. Τώρα ίσως πέφτω στο κενό λέγοντας αυτά τα λόγια.

Να τα ξέρετε, και εύχομαι να τα ξέρετε, αλλά εγώ ας επαναλάβω. Είναι σοβαρό θέμα να βρεθεί ο άνθρωπος εις τον ναό.

Σοβαρό θέμα να εισέλθει ο άνθρωπος εις τον ναόν. Έχει να ωφεληθεί ο άνθρωπος, αλλά έχει και ευθύνη με την είσοδό του. Ο θείος Χρυσόστομος ξέρετε τι λέγει για να εισέλθει κανείς μέσα εις τον ναόν; «Εις τον ναόν», λέει, «εισήλθες; Εαυτόν άξιον ομολόγησον». Δηλαδή, κάθεσαι, το εσκέφθηκες πού πηγαίνεις αυτή την ώρα, ποιον θα συναντήσεις εκεί που πηγαίνεις, και έβγαλες πόρισμα και απόφαση ότι πράγματι μπορείς να σταθείς μπροστά σε αυτόν που πηγαίνεις και στον οίκο αυτού που είναι εκεί που πηγαίνεις. Αυτή όμως η σκέψη περισσότερο δεν περνάει. Μπορεί εμείς να κοιτάξουμε, να βάλουμε ό,τι καλό, ό,τι καθαρό, ό,τι επίσημο, να χτενιστούμε ανφάς και προφίλ και λοιπά και να κοιταχτούμε

θα βγούμε να κυκλοφορήσουμε, και καλώς κάνουμε, αλλά παρακάτω όμως δεν γίνεται καμιά συζήτηση. Γι’ αυτό ακριβώς ο εκκλησιασμός μας, ως επί το πλείστον, δεν έχει αγαθά αποτελέσματα. Δεν επιτελεί τον σκοπόν για τον οποίο η Εκκλησία υπάρχει. Αυτή η εκκλησία που βλέπετε, δεν παίζει ρόλο ποιο σχήμα έχει, έχει έναν τύπο στην Παλαιά Διαθήκη. Θα πρέπει να ανατρέξει κανείς να την βρει. Πού, ξέρετε; Στην Κιβωτό. Η Κιβωτός είναι τύπος αυτής της εκκλησίας. Όσοι ήρθαν στην Κιβωτό και πολιτεύτηκαν σύμφωνα με τον εσωτερικό κανονισμό της Κιβωτού επέζησαν. Ο κατακλυσμός δεν είχε εναντίον των αποτελέσματα.

Κάποια μέρα βγήκανε στο Αραράτ. Επέζησαν. Δεν επέζησαν άνθρωποι εγωιστές. Δεν επέζησαν οι άνθρωποι που την έφτιαξαν την Κιβωτό. Δεν ξέρω αν σε απασχόλησε ποτέ: πού είναι οι μαστόροι που φτιάξαν την Κιβωτό; Πνίγησαν. Καλά. Γιατί θεώρησαν ότι η Κιβωτός εκείνη είναι κάτι αστείο. Ο γέροντας, ο Νώε, είναι τρελός. Χαλάει χρήματα και υποφέρει να φτιάξει τι; Ένα υπερωκεάνιο στη στεριά. Και δεν εισήλθαν μέσα ούτε αυτοί που φτιάξανε την Κιβωτό. Εσώθησαν ζώα, εσώθησαν κροκοδείλια, παραδείγματι, έρπετα, εσώθησαν πάσης φύσεως άλλα πράγματα που δεν έπρεπε να σωθούν.

Η ανθρωπότης δεν εσώθη. Ούτε κανείς άλλος εισήλθε μέσα, ει μη μόνον από την οικογένεια του Νώε. Όταν ο Νώε επήρε την εντολή του για να φτιάξει αυτό το υπερωκεάνιο στη στεριά, ήταν πεντακοσίων ετών. Και όταν τελείωσε ήταν εξακοσίων ετών. Εκατό ολόκληρα χρόνια εχρειάστηκε για να γίνει εκείνη η Κιβωτός, που επρόκειτο να σωθούν θηρία, που επρόκειτο να σωθούν πτηνά και οκτώ άνθρωποι, διότι οκτώ ήσανε εκείνοι που μπήκανε μέσα στην Κιβωτό. Ο Νώε, η κυρία Νώε, Σημ, Χαμ και Ιάφεθ, τα τρία παιδιά αυτών, μετά των συζύγων των. Τρία τα παιδιά, τρία ζευγάρια έξι και δύο γέροντες οκτώ.

Πήραν τα χρήματα, τα φάγανε, τα γλέντησαν, όμως δεν εισήλθαν. Αυτοί που εισήλθαν τώρα πάλι, διότι θα πει κανείς: «Εγώ δεν είμαι ο άνθρωπος που προσφέρω απλώς να γίνει Κιβωτός, που προσφέρω απλώς να σταθεί η Κιβωτός, που προσφέρω να γίνει ο Πολυέλεος, προσφέρω να γίνει μια εικόνα, αλλά και εισέρχομαι, έρχομαι και ανάβω το κερί μου. Εγώ ποια θέση έχω έναντι εκείνων τότε;» Εάν κάνεις ό,τι λέει μέσα ο Νώε, ο ιερεύς δηλαδή, εάν συμπεριφέρεσαι και τρέφεσαι από αυτά τα οποία προσφέρει η Κιβωτός, όταν θα σταματήσει ο κατακλυσμός, κατά την Δευτέρα Παρουσία ή κατά τον θάνατο του ανθρώπου, γιατί ο θάνατος έρχεται

διακόπτει την εργασία του ανθρώπου στην Εκκλησία και περνάει σε έναν άλλο κόσμο. Εάν, λέγω, επολιτεύθης καλώς, ετρέφεσο από αυτά τα οποία προσέφερε η Κιβωτός, τότε δεν έχεις να φοβηθείς. Θα επιζήσεις. Διαφορετικά θα είσαι νεκρός μέσα στην Κιβωτό. Διότι εάν οι άνθρωποι που ήσαν μέσα στην Κιβωτό ή ορισμένα θηρία, ζώα, πτηνά κ.λπ. δεν ετρέφοντο από αυτά τα οποία υπήρχαν μέσα στην Κιβωτό, τι θα είχε γίνει; Θα είχαν πεθάνει ή, να πω μια άλλη λέξη, θα είχαν ψοφήσει μέσα στην Κιβωτό. Και όταν η Κιβωτός θα είχε σταθεί εις τον Αραράτ, μαζί με τους ζωντανούς θα πέταγαν και μερικούς πεθαμένους ή και μερικά ψόφια ζώα ή θηρία και λοιπά. Ώστε δεν ήταν η εξασφάλιση απόλυτη και η προϋπόθεση ότι εμπήκαν στην Κιβωτό.

Όπως τα λέγαμε σήμερα: ότι έρχομαι στην Εκκλησία εγώ, πηγαίνω στην εκκλησία μου, και ας πάω τρίτη καμπάνα, πηγαίνω στην εκκλησία μου, ή δεν πάω κάθε Κυριακή αλλά πηγαίνω στην εκκλησία. Δεν είναι αυτό. Αυτό είναι ότι θα πηγαίνεις στην Εκκλησία, θα βρίσκεσαι μέσα και θα κάνεις αυτό που λέει η Εκκλησία, θα επιτελείς εκείνο που λέει η Εκκλησία, θα συμμετάσχεις σε εκείνο που προσφέρει η Εκκλησία, για να είσαι ζωντανός μέσα στην Εκκλησία, μέσα στην Κιβωτό. Διαφορετικά θα είσαι νεκρός μέσα στην Κιβωτό και δεν ωφελεί η Εκκλησία. Μα μπορεί να είναι νεκρός ο άνθρωπος ζωντανός; Βεβαίως, πολύ.

Σπίτια έπρεπε να έχουν μεσίστιες σημαίες κρεμασμένες, ότι εδώ μέσα είμαστε έξι, δεν είναι κανένας ζωντανός. Ναι μεν τρώμε, πίνουμε, γλεντάμε, ακούμε, βλέπουμε, αμαρτάνουμε, ζωντανοί δεν είναι εδώ. Και ότι υπάρχουν δύο ειδών ζωντανοί: είναι οι ζωντανοί ζωντανοί και είναι οι ζωντανοί νεκροί.

Μεγάλου για τον μικρό: «Ο αδελφός σου ούτος νεκρός ήτο και ανέζησε». Έγινε νεκρανάσταση. Αυτός δεν έμπλεκε με τις φιλενάδες; Ακριβώς, γιατί ήταν μακριά από το πατρικό. Ήταν αποκεκομμένος. Και ήταν μεν ζωντανός για την αμαρτία, αλλά νεκρός για τη σωτηρία, νεκρός για την Εκκλησία, νεκρός για τον ουρανό. Μόνον σε έναν επίσκοπο που γράφει στην Αποκάλυψη, το όνομά του, λέει: «Έχεις ότι ζεις και νεκρός ει». Θα διαβάζετε αυτά. Άρα υπάρχουν και ζωντανοί νεκροί όταν δεν έχουν σχέση με την Εκκλησία, όταν δεν έχουν σχέση με τα μυστήρια, όταν δεν έχουν σχέση με τον Χριστό. Είναι ζωντανοί νεκροί αυτοί. Μας δίνει μια άλλη περίπτωση, που κάποιος νεαρός ζήτησε άδεια να πάει να θάψει τον πατέρα του και δεν του έδωσε ο Χριστός μας. «Άφησε», λέει, «τους νεκρούς να θάψουν τους εαυτών νεκρούς». Είναι νεκροί με γραβάτα στο χωριό σου, που θα τον θάψουν τον νεκρό πατέρα σου. «Και συ», του λέει, «έλα κοντά μου». Άρα υπάρχουν και ζωντανοί νεκροί.

Δεν είναι αρκετό να εκκλησιάζομαι, δεν είναι αρκετό να πιστεύω, αλλά να κάνω και να συμμετάσχω στον εκκλησιασμό και στον τρόπο που μεταδίδει ο Χριστός στην ζωή μου. Αυτή λοιπόν η Εκκλησία, επαναλαμβάνω, είχε τύπον την Κιβωτόν στην Παλαιά Διαθήκη. Και όσοι εισήλθον εκεί και χρησιμοποίησαν τα τρόφιμα που υπήρχαν μέσα στην Κιβωτόν, όπως είχε δώσει εντολή ο Θεός, όλοι αυτοί επέζησαν και τα ζώα επέζησαν. Δεν μας παρουσιάζει η Γραφή ένα ζώο να απέθανε, ούτε ένας από τους οκτώ να έπαθε τίποτα, παρότι είχαμε κατακλυσμό 150 περίπου ημέρες. Ερωτώ τώρα λοιπόν εγώ τον εαυτόν: εμείς ερχόμεθα εδώ, ερχόμεθα στην Εκκλησία, επιτελούμε τον σκοπόν μας μ’ αυτόν,

και να ερχόμεθα αλλά και να ωφελούμεθα; Αυτό είναι το θέμα. Θα ήθελα απόψε να ρωτήσω αυτό και εσείς να ρωτήσετε το δικό σας. Εν γενικές γραμμές, ο εκκλησιασμός των περισσότερων χριστιανών είναι εποχιακός. Οι μεγάλες εορτές βλέπουν τους ανθρώπους στην Εκκλησία. Πολλούς μάλιστα απ’ έξω για το φως της Αναστάσεως, απ’ έξω για να πάρουν τον αγιασμό των Φώτων. Μέσα δεν είναι τρόφιμοι της Εκκλησίας, δεν είναι θαμώνες, όπως λέγαμε, της Εκκλησίας. Είναι άνθρωποι του Κυρίου. «Εγώ έχω», λέει, «τον Χριστό μέσα μου». Ποιος σου το είπε ότι έχεις τον Χριστό μέσα σου και πού τον βρήκες τον Χριστό, πού τον πήρες τον Χριστό; Πού, λέτε, μοιράζεται πουθενά ο Χριστός και τον πήρες εσύ; Το πανδοχείον είναι εδώ. Τον περιπεσόντα εις τους ληστάς ο Χριστός τον πήρε και τον πήγε στο πανδοχείον.

Τον παρέδωσε στον πανδοχέα και σε αυτόν έδωσε τα δηνάρια να επιληφθεί της αποθεραπείας. Πώς εσύ, ο οποίος δάκνεσαι έξω τώρα από το διάφορο, δάκνεσαι από τους ληστές της ψυχής σου και σου κάνουνε τραύματα και πληγές, πώς εσύ τις θεραπεύεις έξω από την Εκκλησία, έξω από το πανδοχείο, έξω από τον κλήρο, έξω από τα μυστήρια, έξω από τα δηνάρια, τα δύο που έχει αφήσει στην Εκκλησία; Πώς; Ποιος είναι αυτός που σε πλανάει; Πού τον βρήκες αυτόν τον Χριστό και έχεις τον Χριστό μέσα σου και το λες; Πες μας γιατί αφιπερητός και πού έχεις την λύρα σου, κρύβεις την λύρα σου, δεν μας λες πού την έχεις; Αν είχες λοιπόν Χριστόν, δεν θα το έλεγες ότι «έχω τον Χριστό μέσα μου». Δεν έχεις Χριστόν μέσα και πλανάσαι που τα λες αυτά τα πράγματα. Και έχουμε δυστυχώς πολύ κόσμο: «Εγώ είμαι καλύτερος από σένα». Δεν σε ρώτησα αν είσαι καλύτερος από εμένα. Αν έχεις καμία σχέση με τον Χριστό σε ρωτώ. Αυτό σε ρωτώ.

Από εμένα μπορεί να είσαι, και εύχομαι να είσαι, ένα εκατομμύριο φορές. Με τον Χριστό έχεις καμία σχέση; Οι άνθρωποι, ως επί το πλείστον, δεν θέλουν να τα ακούνε αυτά τα πράγματα. Ακούτε σήμερα, κατ’ εξοχήν στις μέρες μας, πόσο βάλλεται η Εκκλησία, σαν θεσμός και γενικότερα σαν διοίκηση, πόσο βάλλεται. Γιατί βάλλεται; Και γιατί βάλλονται οι Ορθόδοξοι ως Εκκλησία;

Βάλλονται οι παπικοί; Δεν βάλλονται. Οι προτεσταντικοί; Δεν βάλλονται. Οι Ινδουιστές; Δεν βάλλονται αυτοί. Γιατί βάλλονται οι Ορθόδοξοι ως Εκκλησία; Γιατί; Σας έχει απασχολήσει ποτέ; Πάει να πει ότι κάποια ζημιά κάνει αυτό το σύνολο. Γι’ αυτό ακριβώς θέλουν να την απαλείψουν από τη μέση, να φύγει από τη μέση. Να χαθούν αυτά τα πράγματα, να μην χτυπάει καμπάνα, να μην τους υπενθυμίζει θάνατο, να μην τους υπενθυμίζει Θεό. Αυτός είναι ο λόγος.

Τώρα εμείς λέμε ότι εκκλησιαζόμεθα. Ποια σχέση έχουμε επάνω σε αυτά τα θέματα; Ευχαριστώ. Είναι λεπτομέρειες αυτές. Ξέρετε, ο χριστιανισμός δεν είναι μπετόν. Βρήκαμε τις κολώνες και λοιπά, θα μπούμε μέσα. Θα πεθάνεις από το κρύο για να μπεις μέσα σ’ ένα διαμέρισμα. Οι λεπτομέρειες του διαμερίσματος είναι εκείνες που θα το αξιοποιήσουν και θα το κάνουν κατάλληλο για να μπεις μέσα, για να ζεις. Διαφορετικά θα πεθάνεις. Δεν παίρνεις άφεση διότι πιάνεις ένα κομποσκοίνι στο χέρι σου και κάνεις ένα σταυρό ή ανακατεύεις λίγο αέρα, διότι ούτε τον σταυρό μας εμείς δεν κάνουμε. Σταυρό οι χριστιανοί δεν κάνουν. Στους χιλίους οι δέκα θα κάνουν σωστό σταυρό και οι άλλοι θα ανακατέψουν μερικόν αέρα. Αυτός δεν είναι σταυρός. Ο διάβολος δεν τον φοβάται αυτό το πράγμα, αυτό το σχήμα, κάποια καρικατούρα που κάνουμε εκεί, ανακατεύουμε μπροστά μας. Δεν φοβάται, και έτσι μας έχει πάντοτε στο χέρι. Βλέπω λοιπόν εμείς ποια

θέση έχουμε έναντι αυτών των πραγμάτων. Ο Χριστός μακροθυμεί. Τη μακροθυμία του Θεού πρέπει να την εκμεταλλευτούμε. «Δεν ήξερα, δεν άκουσα, δεν μου είπαν», και άλλα πράγματα δεν ήξερες και πήγες σε τάμα της και πλήρωσες μάλιστα, και βλέπω ότι μαθαίνεις ό,τι κακό και δεν θέλεις να μάθεις ό,τι καλό. Όλα έχουν τον λόγο. Σπουδασμένος σήμερα μάλιστα, εν πλήρει 20ώ αιώνι, να προσγειωθείς, εφόσον προσεληνώθης, να φροντίσεις και να προσγειωθείς, γιατί προσεληνωθήκαμε και δεν προσγειωθήκαμε. Μάθαμε πράγματα που γίνονται έξω από μας και δεν γνωρίζουμε πράγματα που υπάρχουν μέσα σε μας. Και λόγος θα δοθεί οπωσδήποτε. Δεν πρόκειται κανέναν να χαρίσει ο Θεός, διότι

ο Χριστός μακροθυμεί. Και ξέρετε, είναι σύνθετος η λέξη. Τι θα πει μακροθυμία; Μακριά τον θυμό. Έγινε το δικαστήριο, όχι ανεβλήθη, δεν ματαιώθηκε, δεν εξαλείφθηκε· ανεβλήθη, θα γίνει. Αν δεν έγινε σήμερα, θα γίνει αύριο. Ανοίξετε το 17ο κεφάλαιο των Πράξεων των Αποστόλων να δείτε τι λέγει ο Παύλος εκεί γι’ αυτό το θέμα που μιλάμε τώρα. Όταν μίλησε στους παππούληδές μας στην Αθήνα, είναι εκεί που τους είπε το πρώτο κήρυγμα, λέει: «Προσέξτε, τους χρόνους της αγνοίας υπεριδών ο Θεός». Δεν ξέρατε, έτσι; Δεν είχατε ακούσει, δεν σας είπε κανένας. Από εδώ και πέρα όμως τα πράγματα αλλάζουν. Ό,τι δεν ξέρατε, λέει, «υπεριδών». «Τανύν παραγγέλλει πάσι μετανοείν». Γιατί;

«Έστησε», λέει, «ημέρα», έχει προσδιορίσει δηλαδή ημέρα για τον καθένα, «εν η μέλλει κρίνειν την οικουμένην εν δικαιοσύνη», όλους τους ανθρώπους. Διαβάσετε, επαναλαμβάνω, ήσυχα στο σπίτι σας το ΙΖ κεφάλαιο των Πράξεων, να δείτε το κήρυγμα του Παύλου στην Αθήνα, που έχει αιώνιο κύρος και μάλιστα για μας. Μην περιμένουμε τη Δευτέρα Παρουσία. Πέθανα εγώ τώρα, ήδη κρίνομαι, διότι ο φωτογραφικός φακός του θανάτου ήδη είναι προέκταση. Αν εγώ κρατώ αυτή τη στιγμή το αυτί μου και με φωτογραφίσετε εσείς, θα φέρομαι στη φωτογραφία πάντοτε κρατώντας το αυτί μου εδώ. Έτσι, λέει. Έτσι είναι και ο θάνατος του ανθρώπου. Δεν είναι εδώ η κόλαση και ο παράδεισος, που λέει ο κόσμος ο άφρων. Από εδώ ξεκινάει η κόλαση και από εδώ ξεκινάει ο παράδεισος.

Προέκταση στη ζωή αυτή ή της κολάσεως ή του παραδείσου. Πέθανα μετανοημένος, πέθανα εξομολογημένος, πέθανα κοινωνημένος: προέκτασις παράδεισος, προέκτασις ανάψυξη. Ψυχή περιστερά δίδεται στο ταμείο όπου λέγεται τάφος να φυλαχθεί. Πέθανα αμετανόητος, πέθανα ανεξομολόγητος, πέθανα ανεκκλησίαστος, πέθανα ατακτοποίητος, ασυμβίβαστος, ασυγχώρητος με τους ανθρώπους: προέκτασις κόλαση. Παραδίδω έναν κόρακα, ψυχή, να τον φυλάξει ο τάφος. Και όταν αύριο, εν κελεύσματι και φωνή Αρχαγγέλου και εν σάλπιγγι Θεού, αναστηθούν οι άνθρωποι, θα ανοίξουν τα μνημεία. Ό,τι δώσαμε να φυλάξουν, αυτό θα μας δώσουν. Έδωσα περιστερά, θα βγει περιστερά. Έδωσα κόρακα να φυλάξει, θα βγει κόρακας. Δεν τροποποιούνται εκεί. Εξαρτάται λοιπόν από μένα.

Πρέπει να κάνω καλή χρήση της χρηστότητος και της μακροθυμίας του Θεού, για την οποία ο Παύλος, γράφοντας στους Ρωμαίους, λέει: «Ουκ αγνοείς, δεν γνωρίζεις, ότι η χρηστότητα και η μακροθυμία του Θεού εις μετάνοιάν σε άγει;» Μας βοηθάει, λέει, να μετανοήσουμε. Και εμείς προσθέτουμε τη μια μέρα και λέμε «αύριο». Και όταν η αύριο γίνει σήμερα, λέμε «αύριο». Όταν η άλλη γίνει σήμερα, λέμε «αύριο». Δηλαδή τι γίνεται; Δίδουμε το παρόν στον διάβολο και δίδουμε στον Χριστό το μέλλον. Εκείνο που έχουμε το δίδουμε στον σατανά και εκείνο που δεν έχουμε το υποσχόμεθα στον Χριστό. Μέχρι πότε όμως θα τον κοροϊδεύομεν, μέχρι πότε θα τον περιπαίζουμε; «Έως πότε ανέξομαι υμών;» Υπάρχει δικαιοσύνη. Υπάρχει αγάπη. Υπάρχει συγχωρητικότητα. Αλλά υπάρχει και δικαιοσύνη. Ο Χριστός έχει δυο ποδάρια και είναι καβαλάρης.

Το ένα του πόδι είναι στον κόσμο τούτον και γράφει έλεος, γράφει μακροθυμία, γράφει συγχωρητικότητα. Το άλλο του πόδι είναι πέραν του τάφου και γράφει δικαιοσύνη, αλλά μόνο για τον άνθρωπο ο οποίος δεν θα κάνει καλή χρήση στον κόσμο τούτον της μακροθυμίας και της χρηστότητος του Θεού. Οι μέρες αυτές κατ’ εξοχήν μας βοηθούν, προσφέρονται, όπως λέμε, και για εμάς αυτούς και άλλους να χειραγωγήσουμε σε αυτό που λέγεται μετάνοια. Η εικονογραφία εδώ είναι ενδιαφέρουσα, όπως και η εκκλησία. Δεν είναι αυτή η εκκλησία που θα πρέπει, όπως βλέπουμε στις καινούργιες εκκλησίες που γίνονται, με τις αγιογραφίες και με όλα τα τοποθετημένα. Με τούτοις όμως, εμείς μπαίνουμε μέσα και κάνουμε τις ακολουθίες μας και αγιαζόμεθα. Αν κάποτε εκεί ο Τίμιος Πρόδρομος γίνει βυζαντινός όπως πρέπει

και στα πόδια του εκεί κάτω να υπάρχει μια αξίνη, ένα τσεκούρι. Λείπει εδώ· ο αγιογράφος το θεώρησε περιττόν. Εδώ λέει: «Κείται εις τη ρίζα του δέντρου αξίνη». Και ο πίσω μου ερχόμενος θα την πάρει έτσι να καθαρίσει τα κλαδιά. Ξέρετε τι είναι αυτή η αξίνη, αυτό το τσεκούρι εκεί; Ξέρετε; Η δικαιοσύνη του Θεού, η οποία είναι σε ανάπαυση. Δεν ενεργεί η δικαιοσύνη του Θεού σήμερα. Και μη πλανώμεθα, διότι δεν μας τιμωρεί, δεν μας κόβει τις μύτες και τα αυτιά επάνω στην αμαρτία και δεν μας συλλαμβάνει επ’ αυτοφώρω επάνω στην αμαρτία, στους φόνους, στις βλασφημίες, στις κλοπές, στις απάτες που κάνουμε εμείς. Είναι διότι η δικαιοσύνη του Θεού δεν λειτουργεί σήμερα. Πρέπει αυτό κάποτε να το πάρει για να κόψει, να καθαρίσει. Ευχαριστώ.

Υπήρχε ακόμη στο χέρι του τη δικαιοσύνη ο Θεός. Κατά συνέπεια, έχουμε ένα περιθώριο εμείς να μετανοήσουμε, να επιστρέψουμε και να κάνουμε ό,τι δεν κάναμε. Διότι, εάν ο θάνατος μας προλάβει και δεν έχουμε χρησιμοποιήσει το έλεος ή τη μακροθυμία του Θεού, θα πέσουμε απαραιτήτως στα χέρια της δικαιοσύνης του Θεού, το άλλο σκέλος, το οποίο είναι εδώ στην Εκκλησία μέσα και αυτό διδάσκεται και υπενθυμίζεται. Για κοιτάξτε γύρω-γύρω τις Άγιες εικόνες. Βλέπω, δόξα τω Θεώ, μπροστά σε κάθε μία, μες στην Παναγία μας, μες στους Αγίους, μες στον Χριστό μας, να κρέμεται ένα καντήλι με λάδι και να καίει. Εντάξει. Εντάξει, πείτε μου εδώ στο Δεσποτικό, πού θα είναι τα καντηλάκια που πάνω να τρεμοφέγγουν.

Σε όλες τις Ορθόδοξες Εκκλησίες, να μου πείτε, θα βρείτε κάτι; Συζητούσα κάποτε μια μέρα και μου λέει: «Να μην χτυπήσει η Μίτρα του Δεσπότη. Θα τον βάλω εγώ παραπάνω λιγάκι, να μην χτυπήσει η Μίτρα του Δεσπότη». Γι' αυτό δεν βάζουν εκεί; Ούτε. Εδώ είναι έλεος, εκεί είναι κρίση. Εάν δεν τακτοποιηθείτε εδώ, στην Ωραία αυτή λεγομένη Πύλη, εάν δεν έρθετε εδώ ενώπιον της νέας Εύας και του νέου Αδάμ, που κρατάνε τα πόστα για να περάσετε μέσα, εάν δεν συμβιβαστείτε, εάν δεν έρθετε εδώ να πάρετε το σώμα και το αίμα του «προς άφεσιν αμαρτιών και ζωήν αιώνιον», θα σας φέρει η δικαιοσύνη εδώ. Και στην κρίση δεν υπάρχει έλεος, δεν υπάρχει έλεος. Γι' αυτό δεν καίει. Όλα ομιλούν, δεν υπάρχει τίποτα που δεν μιλάει εδώ. Έχω μπροστά μου αυτό το σίδερο. Τι είναι αυτό;

Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα. Τι έγινε; Ένας από τους τρεις κατέβηκε κάτω, ο Ιησούς Χριστός. Και εδώ που κατέβηκε και κάτω που ήταν και με τον Υιόν και με τον Πατέρα και αυτός. Και εδώ πάνω τι γίνεται; Εδώ είναι το πλατύσκαλο που βάζουμε εμείς τα κεριά. Δεν είμαστε ποτέ νεκροί, για το ράδιο του Χριστού είμαστε κοντινοί. Και αυτό διδάσκει. Πάντα διδάσκει. Ό,τι να φανταστείτε, ό,τι να πιάσετε, όπου να γυρίσετε. Βγαίνει ο ιερεύς και σας θυμιάζει. Και κάνουν ορισμένοι το σταυρό τους. Ορισμένοι δεν καταδέχονται να κατεβούν κάτω από το στασίδι τους, που περνάει ο ιερεύς να τους θυμιάσει. Τι είναι αυτό το θυμιατήρι; Πες μου, τι είναι το θυμιατήρι; Οι τρεις αλυσίδες είναι Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα.

Η κοιλία από κάτω είναι η κοιλία της Παναγίας. Ο άνθραξ μέσα, ο Χριστός, το θυμίαμα είναι το Πνεύμα το Άγιο, τα δώδεκα κουδούνια είναι οι δώδεκα Απόστολοι. Γνωρίζεις αυτό; Εγώ το πιστεύω, εσύ το πιστεύεις; Εγώ το πιστεύω, εσύ το πιστεύεις; Εγώ το πιστεύω, εσύ το πιστεύεις; Εγώ το πιστεύω, εγώ πιστεύω, το εγώ, το εγώ πιστεύω, το πιστεύω, εγώ, εγώ πιστεύω, το, το πιστεύω, εγώ το πιστεύω, εγώ το π... Ενδιαφέρον. Όλα ομιλούν, όλα υπενθυμίζουν, όλα συμβουλεύουν, όλα απειλούν. Ο άνθρωπος που δεν θα τα κατορθώσει — ποιο είναι η θέληση, όχι, δεν είναι η μπόρεση — να συμβιβαστεί με τον Θεό εδώ, καλύτερα να μην είχε γεννηθεί. Ίσως να λέγω σκληρή λέξη, αλλά όταν κολαστεί ο άνθρωπος, καλύτερα να μην είχε γεννηθεί. Το ήρθε εδώ,

έφαγε μερικά μοσχάρια ή έφαγε μερικές μελιτζάνες ή ήπιε δεν ξέρω πόσο ουίσκι, αυτό δεν είναι τίποτα, εφόσον έχασε την αθάνατο ψυχή του. Ο σκοπός του ανθρώπου στον κόσμο είναι να κερδίσει τον άλλον. Ο άνθρωπος στον κόσμο δεν ήρθε για να ζήσει, που λένε ψέματα· ήρθε να πεθάνει και αποθνήσκει για να ζήσει. Της ζωής εκείνης ούτε έσται τέλος, αυτής της ζωής έσται τέλος. Ο θάνατος δεν είναι τέρμα, λένε ορισμένοι, αλλά είναι αρχή μιας άλλης ζωής, της οποίας ούτε έσται τέλος. Ο άνθρωπος, ερχόμενος στον κόσμο, δεν φέρει τίποτα και απερχόμενος εκ του κόσμου δεν κρατά τίποτα. Και κακώς ο άνθρωπος κοιτάζει, ως επί το πλείστον και με παρανόμους νόμους, τα δικά σου να τα κάνει δικά του.

Όλους! Το ότι κατόρθωσες, κατόρθωσα εγώ, τα δικά σου να τα κάνω δικά μου, δεν βγαίνει τίποτα. Διότι ούτε σου είναι, ούτε μου είναι· του είναι, Αυτουνού είναι. Εμείς είμαστε απλώς διαχειριστές του κόσμου του. Αν λοιπόν καθίσει ο άνθρωπος και φιλοσοφήσει αυτά τα θέματα, νομίζεις ότι θα αλλάξει η ζωή; Θα αρχίσει να βλέπει διαφορετικά τα πράγματα, θα αρχίσει να φοβάται, τα πόδια του θα πηγαίνουν σαν τα πουράς, όπως πήγαιναν του Βαλτάσαρ εκείνου, αν έχετε διαβάσει τα γεγονότα, όταν του βγήκε το χέρι και έγραφε εκεί επάνω στο κονίαμα, όταν έπινε αυτός ενώπιον χιλίων παλλακών και είχε φέρει και τα Άγια Δισκοπότηρα του Ιερού Ναού των Ιεροσολύμων και έπινε από πάνω το κρασί. Θα έχετε διαβάσει αυτά.

Οι άνθρωποι μας χειροκροτούν, οι άνθρωποι μας κολακεύουν και μας αρέσουν και το περιμένουμε. Τι γνώμη έχουν αυτοί για μας; Τι γνώμη εσχημάτισαν; Πώς τους φανήκαμε; Πώς σου φάνηκε η τουαλέτα μας; Πώς σου φάνηκε το διαμέρισμά μας, το αυτοκίνητό μας, η TV μας; Μην απασχολείσαι γι' αυτά. Το τι λέγει ο κόσμος και για ποιον σε έχει ο κόσμος. Τι λέγει ο Θεός αυτή την ώρα; Διότι, δυστυχώς, ο Θεός έχει μια μεζούρα. Μετράει με το δικό του τρόπο, όχι όπως μετράει ο φίλος τη φιλενάδα ή η φιλενάδα το φίλο, όχι όπως μετράει η γυναικούλα τον ανδρούλη και ο ανδρούλης τη γυναικούλα. Έχει μια μεζούρα που μετράει με δικό του τρόπο και έχει μια ζυγαριά που ζυγίζει με δικό του τρόπο. Όταν αυτοί έπιναν, ο βασιλεύς, και είχε φτάσει στο κολοφώνα το γλέντι, βγήκε το χέρι εκεί επάνω και έγραφε. Έχασε την όψη του, έχασε τα πάντα. Διαβάστε τον Βαλτάσαρ. Είναι πολύ διδακτικό αυτό, για να λέει ο καθένας: «Θεέ μου,

τι λες για μένα αυτή την ώρα;» Αυτοί λένε «Ζήθι, βασιλεύ», όπως ήρθε και η βασίλισσα και του είπε «Ζήθι, βασιλεύ». Τι να ζει ο βασιλιάς εδώ; Μπορεί να μου πεις τι λένε αυτά; Κάλεσε φυσικούς, κάλεσε σοφούς, κάλεσε Χαλδαίους και λοιπά· τίποτα δεν κατόρθωσε να κάνει με όλο αυτόν τον κόσμο. Το αποτέλεσμα είναι να καλέσει έπειτα τον Δανιήλ, που ήταν στη φυλακή, να του ερμηνεύσει αυτό το πράγμα. Όταν εισήλθε μέσα ο Δανιήλ και το διάβασε: «Μενέ, μενέ, θεκέλ, ου φαρσίν», του λέει: «Ξέρεις τι πάει να πει, βασιλιά, αυτό; Εμετρήθη, λέει, η βασιλεία σου απόψε στον Ουρανό και ευρέθη ελλιπής. Εζυγίσθη η βασιλεία σου στον Ουρανό και ευρέθη ελλιπής. Η βασιλεία σου απόψε το βράδυ κόβεται στη μέση και παραδίδεται στον Δαρείο τον Πέρση». Απ' έξω τη Βαβυλώνα την πολιορκούσε ο Δαρείος.

Τι ήταν ήσυχοι οι Βαβυλώνιοι! Αυτός είχε τρόφιμα μέσα για δύο χρόνια· ας πούμε κι ας χτυπιέται. Γλεντούσε με τις φιλενάδες του αυτός, με τις παλλακές. Μέσα όμως στη Βαβυλώνα περνούσε ο Ευφράτης ποταμός. Και τι έκανε ο έξω ευρισκόμενος; Διοχέτευσε τον ποταμό, το ένα μέρος, στο άλλο της πόλεως. Και μέσα από την κοίτη του ποταμού εισήλθε το βράδυ εκείνος και τον έσφαξε κάτω, τον λεγόμενο, σαν κατσίκι. Τι λέει λοιπόν ο Θεός; Για κάθε άνθρωπο υπάρχουν πέντε γνώμες. Σεις, οι περισσότεροι, το 95%, με βλέπετε και με ακούτε για πρώτη φορά. Αν καθίσει ένας στην πόρτα και σας πει «Πείτε μας τη γνώμη σας για τον Παναγόπουλο», θα εκφράσετε μια γνώμη.

Αν την εκφράσετε, και αν την εκφράσετε, δεν περνάει πουθενά. Ούτε στην κόλαση μπορεί να με στείλει, ούτε στον παράδεισο. Άλλοι που με ξέρουνε και με έχουν ακούσει και με έχουν παρακολουθήσει πολλές φορές, αν κληθούνε κι αυτοί να μας δώσουν μια γνώμη, θα είναι διάφορος της δικής σας, που με ακούσατε για πρώτη φορά. Δεν χρησιμεύει πουθενά. Ούτε στην κόλαση με πάει, αφού είναι γνώμη, ούτε στον παράδεισο. Εάν κληθεί η γυναίκα μου, τα παιδιά μου, που με ξέρουν πιο κοντά και στο σπίτι, ξέρουν τι ζωή είναι έξω, ξέρουν και τι μέσα, και αυτοί θα μου κάνουν μια γνώμη άλλη, διάφορο και από τη δική σας και από των άλλων. Ούτε αυτή η γνώμη πρόκειται να περάσει ποτέ από το χαρτί αυτό. Αυτό. Εάν εγώ αυτοπείθω, να φτιάξω μια βεβαίωση διά τον εαυτόν μου ποιος περίπου είμαι, γιατί ξέρω και άλλα πράγματα, άλλη μου ζωή που δεν την ξέρει ούτε η γυναίκα μου, ούτε τα παιδιά μου, ούτε οι στενοί μου συνεργάτες,

ακροαταί μου. Θα πω κι εγώ μια τετάρτη γνώμη, μια τετάρτη βεβαίωση για τον εαυτό μου. Τίποτα. Δεν χρειάζεται ούτε για την κόλαση και για τον παράδεισο. Τότε ποια γνώμη θα χρειαστεί; Αυτήνου η γνώμη θα χρειαστεί. Ούτε τη λέτε εσείς, ούτε τη λένε οι άλλοι, ούτε τη λένε οι δικοί μου, ούτε τη λέω εγώ. Τη λέει Αυτός αυτή την ώρα για μένα. Αυτό πρέπει να απασχολεί τον άνθρωπο. Το ότι εκαλύφθης, το ότι το έκρυψες, το ότι το γλίτωσες, το ότι δεν σε έπιασε η Εισαγγελία, δεν σε έπιασε η γυναίκα σου, ο άνδρας σου και λοιπά, σε έχει πιάσει Αυτός. Καλύτερα να σε ξεσκεπάσουν εξακόσιοι εισαγγελείς στον κόσμο παρά να σε ξεσκεπάσει ο Χριστός. Δεν είναι τίποτα κρυφό, δεν είναι τίποτα καλυμμένο από κανένα. Είναι γυμνά και τετραχηλισμένα.

Δεν πρόκειται να γλιτώσει κανένας. Γι' αυτό ας φροντίσει να κάνει καλή δουλειά επάνω στον εαυτόν του. Στις παλιές εκκλησίες, επάνω από την Ωραία Πύλη, μέσα στα άλλα που εζωγραφίζοντο, εζωγραφίζετο και ένα μάτι, ένα αυτί και μια πένα. Είναι το μάτι του Θεού που τα βλέπει τα πάντα, είναι το αυτί του Θεού που ακούει τα πάντα και είναι και το χέρι του Θεού που τα γράφει όλα. Δεν πρόκειται να γλιτώσεις και να θέλεις· γνώριζέ το. Αν κάνεις κάτι το καλό, γράφουν δύο· αν κάνεις κάτι το κακό, γράφουν τρία. Αν κάνεις το καλό, γράφει η συνείδησή σου και ο άγγελος.

Αν κάνεις το κακό, γράφει η συνείδησή σου, ο άγγελός σου και ο διάβολός σου. Και να θελήσει ο άγγελος να πει ότι δεν είναι έτσι και η συνείδηση να το κρύψει, ο σατανάς θα παρουσιαστεί. Μπορείς να πεις ψέματα; Θα λέτε «Δεν είναι έτσι»· είναι έτσι. Και ο Χριστός, σαν δίκαιος που είναι, θα αποδώσει δικαιοσύνη στον διάβολο. Το καλό δεν το γράφει ο σατανάς. Από την κακία. Γι' αυτό το γράφει μόνο η συνείδηση και ο άγγελος. Γι' αυτό σας είπα, είναι πράγματα που τα γράφουν τρεις και είναι πράγματα που τα γράφουν δύο. Ομιλώ κατά αυτή την έννοια και φέρω αυτά τα επιχειρήματα για να γυρίσω τον εαυτό μας στον εαυτό μας. Διότι εμείς, ως επί το πλείστον, έχουμε γίνει εξωστρεφείς. Βλέπουμε τους άλλους και, με βάση ότι άλλοι είναι χειρότεροι, τολμώ να πω,

τοποθετούμε τον εαυτό μας, μακάρι μέσα σαν Ζακχαίο. Εμείς δεν κάνουμε και αυτό. Μιλούσα με μία κυρία, η οποία είχε κάνει την ενδεκάτην έκτρωση. Λέγω: «Τόσο αθεόφοβη;» «Πού να δεις», μου λέει, «άλλες. Εγώ είμαι», μου λέει, «περιστέρι. Είκοσι τρεις», μου λέει, «κύριε Παναγόπουλε, έχει κάνει μία». Και εκείνη ήταν ήσυχη ότι αυτή έχει περιθώριο να κάνει άλλες δώδεκα.

Καταλάβατε; Καταλάβατε; Εμάθαμε να κρίνουμε τον εαυτό μας με τους χειρότερούς μας, όχι με τους καλύτερους, και εκεί την παθαίνουμε. Εάν λοιπόν τον χρόνον της χρηστότητος και της μακροθυμίας του Θεού δεν τον χρησιμοποιήσουμε επ' αγαθώ, ο μεν Θεός έκαμε τη δουλειά Του, εμείς ευρεθήκαμε ανάξιοι. Αυτό είναι το σημείο. Σας μιλούσα προηγουμένως και σας παρουσίασα την Ωραία Πύλη.

Απασχόλησε ποτέ γιατί λέγεται Ωραία Πύλη; Τι το όμορφο έχει αυτή που λέγεται Ωραία Πύλη; Ξέρετε τι είναι αυτό το τέμπλο εδώ μπροστά; Ξέρετε τι δουλειά κάνει ο Χριστός μας εκεί και τι δουλειά κάνει η Παναγία μας; Σας είπα γρηγορότερα: η νέα Εύα και ο νέος Αδάμ, γιατί πίσω από αυτούς είναι η παλιά Εύα και ο παλιός Αδάμ. Και η πόρτα αυτή δεν ήτανε· ήταν κλεισμένη αυτή η πόρτα. Διότι οι δύο αυτοί, το ζευγάρι το παλιό, εν τη παρακοή των, είχανε κλείσει τον Παράδεισο και δεν είχαμε επαφή. Όταν ο Χριστός μας, έξω της παρεμβολής, έξω της πόλεως των Ιεροσολύμων, εσταυρώθηκε, λοιπόν τότε, στο σταυρό, το πρώτο θαύμα που έγινε τι ήταν; Βλέπετε, το καταπέτασμα του ναού εσχίσθη από άνωθεν έως κάτω.

Τι δουλειά έχει αυτό; Τι θέλεις να διδάξεις, Θεέ μου, με αυτό; Σε σταυρώνουν έξω στο Γολγοθά και μέσα στο Ναό σπάει αυτό και ανοίγει. Τι έχεις να διδάξεις; «Σας έφερα σε επαφή. Πέθανα εγώ για να ξαναπεράσετε εσείς μέσα, να έχετε επικοινωνία με τον Θεό». Αυτή λοιπόν η Ωραία Πύλη συμβολίζει το ρήγμα που έκανε με το αίμα του και με τη σταύρωσή του ο Χριστός, ώστε να ξαναεπικοινωνήσει ο άνθρωπος με τον Θεό. Να σταματήσει αυτή η έχθρα που υπήρχε μεταξύ ανθρώπου και Θεού, όχι μεταξύ Θεού και ανθρώπου. Ο Θεός, λέγει ο θείος Χρυσόστομος, ουδέποτε εχθραίνει. Εμείς γυρίσαμε τα οπίσθια στον Θεό και φύγαμε. Ο Θεός τρέχει.

«Το έλεός σου», λέει, «καταδιώξεταί με πάσας τας ημέρας της ζωής μου», που ακούμε και τα βράδια εδώ, παρμένο από τον προφήτη. Τρέχει το έλεος κοντά και σήμερα στον καθένα, του φωνάζει: «Στάσου, έλα να σου μιλήσω, σε συμφέρει. Μην φεύγεις, μην απομακρύνεσαι, θα σε φάει ο λύκος». Ο άνθρωπος, τίποτα ο άνθρωπος. Και ξέρετε μια άλλη εικόνα που υπάρχει, που παρουσιάζει τον Χριστό μας να αφήνει τα ενενήντα εννέα πρόβατα και να κατεβαίνει κάτω, μέσα στα φαράγγια, να βρει το απολωλός, και όταν το βρει το απολωλός το βάζει στον ώμο και γυρίζει χαίροντας ότι το βρήκε. Είναι μάλιστα και παραβολή αυτό, στο 15ο κεφάλαιο, μαζί με την παραβολή του Ασώτου και την παραβολή της απολεσθείσης δραχμής.

Σας έχει απασχολήσει ποτέ αυτή η οικονομία; Γιατί λένε πολλοί: «Γιατί δεν βρίσκεται με έναν Χριστό, με ρολιπτή; Έχει να κάνει με ορισμένη, δεν θέλει θέση». Για να βρει ο τσοπάνος το πρόβατο, πρέπει να θέλει και το πρόβατο. Άμα δεν θέλει το πρόβατο, δεν το βρίσκει ο τσοπάνος το πρόβατο. Χάθηκε ένα αρνί, πήγε, έφαγε και σμούλαξε κάπου εκεί και κοιμάται. Θα το βρει ποτέ; Όχι. Αν το αρνί βελάζει, θα το βρει. Αλλά εμείς δεν βελάζουμε, δηλαδή δεν θέλουμε τη μάντρα. Δεν θέλουμε να γυρίσουμε πίσω. Μας φαίνεται αποπνικτική η ατμόσφαιρα. Δεν μας αρέσουν τα όχι, δεν μας αρέσουν τα «ου». Το «ου μοιχεύσεις, ου κλέψεις, ουκ ατιμάσεις», ου, ου, ου. Δεν μας αρέσει αυτό. Επιβάλλουμε στον Χριστό να τροποποιήσει τα «ου», να τα κάμει «ναι», για να Τον ακολουθήσουμε.

Το Ευαγγέλιο δεν θα είναι Χριστός. Γιατί οι άνθρωποι σήμερα δεν θέλουν την Εκκλησία; Γιατί δεν θέλουν να ακούσουν κηρύγματα; Γιατί δεν θέλουν να εξομολογηθούν; Γιατί δεν θέλουν να επιστρέψουν πίσω; Γιατί το Ευαγγέλιο τους ελέγχει τον παράνομο βίο, τους ελέγχει την παράνομο μήτρα του που δεν νηστεύει, το παράνομο κρεβάτι του, που στο ευρώ είσαι να κάνεις παιδιά, και αυτοί παίρνουν μόνο το μπουρδουάρ της ηδονής, χωρίς να εργάζονται να φέρουνε παιδιά. Παρότι ο Θεός είπε «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε», δεν είπε «ηδονίζεσθε». Αυτό δεν το θέλουμε από τον Θεό. Ο Θεός λοιπόν ουδέποτε εχθραίνει. Θέλει όλους να έρθουν, αλλά πρέπει να το θέλει κι αυτός. Αγαπητοί μου, θα σας πω κάτι και κρατήστε αυτό τουλάχιστον, αν δεν μπορείτε να κρατήσετε τίποτα από αυτά που είπα ή θα πω. Ο Θεός...

Δεν ξέρω ποια άλλη υποδιαίρεση να σας πω, σε κλάσμα δευτερολέπτου έχει τη δύναμη ό,τι υπάρχει, υλικό και νοητό και μεικτό, όλους τους γαλαξίες, τους ουρανούς, τις θάλασσες, τα, τα, τα, τα, να τα καταστρέψει. Σε κλάσμα δευτερολέπτου. Να φύγουν. Και να γίνουν δισεκατομμύρια φορές καλύτερα από ό,τι ήδη. Παντοδυναμία του Θεού. Και τούτος αυτός ο παντοδύναμος Θεός δεν μπορεί να φτιάξει έναν άνθρωπο όταν δεν θέλει. Δεμένα τα χέρια του εκεί. «Ο άνευ σου πλάσας σε, ου δύναται άνευ σου σώσαι σε». Αυτός που σε έφτιαξε χωρίς να σε ρωτήσει, δεν μπορεί να σε σώσει χωρίς να σε ρωτήσει. Αν υπομένει σε ποιο, αν ποιο. Σε υπομένει.

Μένεις μακριά. Αν δεν έχεις σχέση μαζί του και δεν εγεύθης το δείπνο του, αυτό είναι διότι δεν φταίνε. Δεν φταίει κανείς. Δεν φταίνε οι παπάδες. Δεν φταίει η Εκκλησία. Δεν φταίει το Ευαγγέλιο. Φταίμε εμείς οι ίδιοι. Και παρακολουθήστε τους ανθρώπους οι οποίοι είναι εναντίον όλων αυτών που έχει ο Χριστός για τη σωτηρία των ανθρώπων, την Εκκλησία, την Κιβωτό κλπ. Είναι άνθρωποι οι οποίοι έχουν λερωμένο, κατά το δη λεγόμενον, τη φωλιά τους και δεν θέλουν να έρχονται στο φως. Θα σας πω δύο περιστατικά. Το ένα είναι το εξής. Οι φυσιοδίφαι, φυσιοδίφαι λέγονται αυτοί που καταπιάνονται με τις ιδιότητες διαφόρων πουλιών, διαφόρων ζώων κλπ., κλπ. Ξέρετε τι λέγουν για τον ελέφαντα;

Με την προβοσκίδα του και λοιπά, όταν βρεθεί σε γάργαρο νερό, σε ξάστερο νερό, δεν πίνει. Τι κάνει, λέτε; Με την προβοσκίδα του αυτή, με πείσμα, το ανακατεύει το νερό αυτό, το θολώνει το νερό.

Γιατί; Τα πήγε κανείς γιατί; Διότι μέσα στο ξάστερο νερό βλέπει την προβοσκίδα του. Βλέπει την ασχημιά του. Και δεν θέλει να τη βλέπει την ασχημιά του.

Αυτό είναι η Εκκλησία. Δείχνει την ασχημιά μου. Αυτό είναι ο κλήρος. Υπενθυμίζει τις αμαρτίες μας και τον θάνατό μου. Αυτό γίνεται στην εξομολόγηση. Φαίνεται η βρωμιά και δεν έχουμε καμιά διάθεση να τη δούμε από εγωισμό.

Τι να κάνω; Δεν φταίει η Εκκλησία. Δεν φταίνε αυτά. Φταίμε εμείς και οι αμαρτίες μας. Σκεφτείτε το και θα το δείτε. Ακόμη λέγεται, το δεύτερο που σας λέγω, ότι στην Κόρινθο, την παλιά Κόρινθο, όταν ήταν στην ακμή της διαφθοράς της, μες στις πολλές εταίρες που είχε εκεί, τις πολλές διεφθαρμένες, ήταν και μία από αυτές, που το όνομα Λαΐς. Στις ημέρες της ευρέθη, ή βρέθηκε μάλλον, ένας τύπος κατόπτρου, καθρεφτάκι μικρό, κοιτάξτε σήμερα που πωλούνται δύο δεκάρες στα περίπτερα και καθένας ή καθεμιά έχουμε από ένα στην τσέπη· τότε ήταν μεγάλο πράγμα να έχεις καθρέφτη. Εν τούτοις αυτή, ενώ τα χρήματα τα έβγαζε με τον τρόπο των αμαρτωλών και αφειδώς.

Επλήρωσε έναν αστρονομικό αριθμό και ήτανε η πρώτη που απέκτησε καθρέφτη. Ήθελε να επαινέσουν οι άλλες που είχε μαζί, κολακευότανε που η κυρία πήρε αυτό το πράγμα· μεγάλο πράγμα. Την άλλη μέρα πιάνει τον καθρέφτη και τον έκαμε ένα εκατομμύριο κομμάτια. Τον έσπασε με κακία. Όταν είδανε αυτές, ούτε κιόλας τον έβλεπε πάλι. Τέτοιο πράγμα και τόσα λεφτά, πώς γίνεται αυτό; Μια από αυτές τις παρακαθήμενες, πονηρή κλπ., την έφερε βόλτα να εκμαιεύσει, να δει γιατί το έκανε. Τρελάθηκε ή κάποιους άλλους λόγους; Γιατί λέτε ότι έμαθε; Ότι τον έσπασε διότι ο καθρέφτης ετόλμησε να της δείξει κάποια ρυτίδα που είχε αρχίσει να αυλακώνει το πρόσωπό της. Και εσύ, φίλε ακροατές.

Ο καθρέφτης φταίει ή η ρυτίς φταίει, Λαΐς; Τι φταίει ο ομιλητής; Ο ομιλητής φταίει ή οι αμαρτίες σου; Τι φταίει ο πνευματικός; «Δεν με αφήνει να κοινωνήσω». Δεν σε αφήνει ο πνευματικός; Γιατί δεν σε αφήνει; Έχει προηγούμενα με σένα; Διότι σκοτώνεις τα παιδιά αυτά και δεν κάνεις μετάνοια. Γιατί θα σε κοινωνήσει, εφόσον προηγουμένως ο Χριστός δεν τον παραδέχεσαι; Γιατί θα σε κοινωνήσει; Για ποιο λόγο θα σε κοινωνήσει; Πως τον Χριστό δεν τον παραδέχεσαι. Αν τον παραδεχόσουν: «Ας γίνει ό,τι γίνει, κι αν πεθάνω». Ακούσατε κανέναν να πεθάνει; Ακούσατε καμιά γυναίκα να πεθάνει, διότι ο γιατρός έλεγε όχι και αυτή έλεγε όχι και αυτή έκανε παιδιά; Ακούσατε ποτέ; Όχι, δεν ακούσατε. Δηλαδή, να, τόσο και φαίνεται ο Θεός εκεί που δεν μπορεί η επιστήμη, που δεν μπορεί ο άνθρωπος. «Έχω κάνει», λέει, «δύο καισαρικές και δεν μπορώ να κάνω τρίτη». Μια κυρία Κένεντι έχει κάνει έξι. Έξι, και ευτυχώς.

Κυρία που έχει ο Ποροπολίος, τον Άγιο Σπυρίδωνα του Παγκρατίου, είχε κάνει δύο και ο γιατρός της, Φαντζαρακάκη, και έχει κάνει έξι φυσιολογικά. Αυτή κοιμήθηκε. Το δοκίμασες το Θεό; Να δεις, πάντα νυστέρια και η επιστήμη. Καλά είναι αυτά, αλλά με το Θεό μαζί όμως. Εμείς, όσο δεν θέλουμε, να τον βγάζουμε στην άκρη. Τι είμαστε; Ο μηνυτής; Τι σου φταίει ο παπάς που σου λέει ότι το παιδί μου δεν είναι σωστό; Ο Θεός είναι δυνατός και θα σου δείξει. «Ξέρεις, πάτερ μου, γιατρέ μου, δεν θα το ρίξω. Ο Χριστός το είδε παιδί μου». Να, ένας λεβέντης τέσσερα μέτρα τώρα εκεί πέρα. Προσωπικά πράγματα, γλυκά. «Ο γιατρός μού είπε, ο Θεός το είπε, παιδί μου; Όχι». Να, αναρριχώνεται τρία μέτρα εκεί πέρα. Το συλλογιστείτε. Θεό, το δοκιμάσαμε στον Θεό; Δεν είναι μικρός ο Θεός. Ο χριστιανός πρέπει να ξέρει ότι έχει ένα Θεό παντοδύναμο, ένα Θεό που τα πάντα δύναται. Όμως δεν μπορεί να τροποποιήσει το θέλω του ανθρώπου. Το θέλω του ανθρώπου δεν μπορεί να τροποποιεί.

Αφεντικό το αυτεξούσιο. Και είναι και αυτό: ο παντοδύναμος Θεός, που σας έφερα παράδειγμα ανθρώπινο — τέτοια ανθρώπινα παραδείγματα δεν πηγαίνουνε για να πιάσουν την παντοδυναμία του Θεού — δεν μπορεί. Γι’ αυτό μακροθυμεί, περιμένει. Να το ένα, να το άλλο, να πόλεμοι, να φόβοι, να καρκίνοι, να πείνα, να αρρώστιες, να πείνα, να πείνα, μυαλό, περιπάτους, πρόσθεση, ευχαριστή, γέννηση και ούτω καθεξής. Και ο άνθρωπος δεν θέλει. Όσο δεν θέλει, ούτε ο Θεός μπορεί. Εάν λοιπόν ο συμβιβασμός και η γνωριμία του ανθρώπου δεν γίνει εδώ, στην Ωραία λεγόμενη Πύλη, αδύνατο. «Ξέρεις, εγώ είμαι καλός άνθρωπος και κάνω καλά και φτιάχνω και λοιπά. Θα χαθώ;» Αν δεν περάσεις από εδώ, ασφαλώς θα χαθείς. Άλλος δρόμος δεν πηγαίνει. Όταν η Εκκλησία αυτή γίνει σωστή, ο Αρχάγγελος εκεί πέρα θα έχει μια σπάθα στο χέρι.

Ο άλλος από εδώ δεν θα έχει γαρύφαλα, θα έχει μια σπάθα στο χέρι και αυτός. Ξέρετε ποιον φοβερίζει, που μας βγάνουν τα στασίδια; Εσάς φοβερίζει. Από εδώ δεν μπορείτε να πάτε μέσα. «Πού θα πάμε, μωρέ;» «Από εκεί». Ούτε από εκεί, ούτε από εκεί. «Για τον Χριστό», λέει, «θα πάω εγώ». Μου έλεγε ένας μασόνος μια φορά, όταν του είπα: «Πώς τα κατάφερες και έφυγες τον Νάσερ;» Ήταν τότε που είχε γίνει αυτή η επανάσταση κάτω, η στρατιωτική, στην Αίγυπτο. «Πώς τα κατάφερες;» Και μου βγάζει ένα μασονικό δίπλωμα και μου δείχνει. «Γι’ αυτό», μου λέει, «είναι όλες οι πόρτες, δηλαδή όλα τα τελωνεία, ανοιχτά, πλην του ουρανού», του λέω. Και μου λέει, κάνει έτσι: «Και εκεί θα τα καταφέρουμε», μου λέει. Και έπειτα από είκοσι ημέρες αυτοκτόνησε. Στο Κολωνάκι, από τον τρίτον όροφο έπεσε κάτω. Ανδρουλακάκης, αν καλώς ενθυμούμαι, πολιτευτής στην Κρήτη.

«Εκεί θα τα καταφέρουμε». Εδώ δεν θα τα καταφέρουμε, γιατί έχει αγγέλους και αρχαγγέλους, και αυτό υπενθυμίζουν. Η μεγάλη πόρτα στο μέσο, και αυτή η πόρτα μπορεί να τους δεχτεί όλους. Ρώτησε κάποτε ένας και έλεγε: «Καλά», λέει, «αυτό το ρήγμα που έγινε εκεί, που συμφιλίωσε τον άνθρωπο με τον Θεό, έγινε μεγάλο; Πόσο έγινε;» Του απαντά λοιπόν ο γέροντας, έτσι του λέει: «Έγινε τόσο μεγάλο, που να χωράει να περάσει ο μεγαλύτερος αμαρτωλός». Μόνον αμετανόητα και ανεξομολόγητα αμαρτήματα παραμένουν. Όλα τα άλλα, μόλις θα πεις «ευλόγησον, ναι, το έκανα»... Αν παραδεχτούμε. Δεν ξέρω, εσείς μπορεί να φοβόσαστε. Να πάρω εγώ όλες τις αμαρτίες στην πλάτη μου, από του αδελφοκτόνου Κάιν τότε.

Των κακούργων και των απίστων και των αθέων και μέχρι της συντελείας των αιώνων στην πλάτη μου. Ένα «ευλόγησον» να πω: «Θεέ μου, για μας τους αμαρτωλούς ήρθες στον κόσμο. Συγχώρεσέ με, τα έκανα εγώ αυτά τα πράγματα». Μόνο όσα κρατούμε με την πονηρία μας εμείς, που νομίζουμε ότι θα τα πληρώσουμε, ότι θα σβήσουνε, ότι θα τα ξεχάσουνε, ότι θα σαπίσουνε, ότι θα σκουριάσουνε. Υπάρχουν και υπάρχουν πολλοί από εμάς που έχουν εξομολογηθεί τα μικρά-μικρά και, όταν τους έρχονται τα μεγάλα, δεν τα έχουν εξομολογηθεί. Αδικίες που έχουν κάνει, κομπίνες που έχουν κάνει, οικόπεδα που έχουν πάρει, πονηρές συντάξεις που έχουν πάρει από το Δημόσιο κλπ. Άλλες κατεργαριές. Θα τα γυρίσεις πίσω. Θα ξεφύγεις από την αμαρτία; Θα κρατάει ο σατανάς.

«Έκλεψες από την εφορία», θα σου πει. «Τόσα έκλεψες από την εφορία». «Δεν τα έκλεψα». Δεν ήταν τόσο να πληρώσεις, πλήρωσες τόσο. Γιατί έκαμες την κομπίνα σου; Θα το βρεις. Δεν είπε ο Θεός «ου κλέψεις τους ανθρώπους και να κλέβεις το Δημόσιο». Αυτά είναι αστεία. «Ου κλέψεις» είπε. Όπου και να κλέψεις, κλέβεις. Και ξέρετε πόσα τέτοια υπάρχουν; Πόσα πράγματα ξένα δεν έχουν, πόσα βιβλία, πόσα αντικείμενα, πόσα εργαλεία δεν τα έχουν και φωνάζουνε αυτά. Αν μπει μέσα στο σπίτι ορισμένων ανθρώπων από εμάς ο Χριστός και πει «ό,τι ξένο, ό,τι άδικο, ό,τι να φύγει», θα αδειάζαν τα σπίτια ορισμένων. Θα αδειάζαν και από έπιπλα και από... και από... και από... και από... θα αδειάζαν. Διότι δεν έχουν τίποτα με τον ιδρώτα τον τίμιον, όπως το θέλει. Και αυτός μας περιμένει, και μας... Και εμείς νομίζουμε ότι είμαστε εντάξει. Οι ορισμένοι νομίζουν ορισμένα αμαρτήματα.

Που ντρέπονται και λοιπά, θα τα πληρώσουν, θα κάνουν έργα αγαθά και θα τα πληρώσουν. Δεν πληρώνονται. Χαρίζονται. Μόνο η μετάνοια και η εξομολόγηση είναι εκείνη που τακτοποιεί τα πράγματα. Εάν θέλετε δε να το καταλάβετε αυτό το πράγμα, θα διαβάσετε τα πρώτα κεφάλαια της Αποκαλύψεως, εκεί που ο Χριστός μας, χρησιμοποιώντας ως γραμματέα τον Άγιο Ιωάννη τον Θεολόγο, γράφει προς τους επισκόπους της Ασίας και... και... και... Σε όλους, πλην ενός νομίζω, γράφει: «Μετανόησε». «Έχεις αυτά, αλλά έχεις κι αυτά. Μετανόησε. Έχεις αυτά, αλλά είσαι αυτά. Μετανόησε». Δεν του είπε «πλήρωσε». Όταν ο Τίμιος Πρόδρομος βγήκε στο κήρυγμα, είπε: «Μετανοείτε, κύριοι». Δεν είπε «αγαθοεργείτε». «Μετανοείτε» είπε.

Όταν ο Χριστός μας βγήκε μετά τον Τίμιο Πρόδρομο, είπε τα ίδια: «Μετανοείτε, ήγγικε γαρ η Βασιλεία των Ουρανών», και προσέθεσε και δύο λέξεις: «Και πιστεύετε εν τω Ευαγγελίω». Για βάλτε το, Μάρκος, το πρώτο, αν το βρείτε. Δηλαδή πιστεύεις στο Ευαγγέλιο. Ποιο είναι το Ευαγγέλιο, ξέρετε; Εκείνο που διαβάζει ο παπάς; Όχι, ο Χριστός. Είναι ένα βιβλίο που μιλάει για την καλή αγγελία. Αν λέγατε «Ευαγγέλιο», λέει για την καλή αγγελία: ότι ο Υιός του Θεού έγινε Υιός της Παρθένου για να σώσει τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος λοιπόν πρέπει να έρθει εδώ. Και τι θα πει εδώ; «Ταις πρεσβείαις της Θεοτόκου, Σώτερ, σώσον ημάς». Και θα πει στη συνέχεια: «Σώσον ημάς, Υιέ Θεού». Αυτά για ποιους λέγονται; Για αυτούς; Για εμάς. Με τις πρεσβείες της Θεοτόκου ο Σωτήρ να μας σώσει. Και «Σώσον ημάς, Υιέ Θεού». Έξω του Χριστού δεν υπάρχει σωτηρία. Η Θεοτόκος πρεσβεύει και ο Χριστός σώζει. Όταν ο άνθρωπος λοιπόν ταπεινωθεί.

Έρθει εδώ, τακτοποιηθεί με το μυστήριο της εξομολογήσεως, θα έρθει εδώ και ο Χριστός τότε του προσφέρει το σώμα του και το αίμα του. Και τι λέει ο ιερεύς; «Εις άφεσιν αμαρτιών και ζωήν αιώνιον». Όταν σου δίνει το αντίδωρο, τι λέει; «Ευλογία Κυρίου και έλεος έλθοι εφ’ υμάς». Και αν το πάρεις από το παγκάρι μοναχός σου, δεν ακούς τότε την ευλογία. Αν πάρεις μεγάλο αγιασμό, σώζεσαι; Δίχως αυτό κολάζεσαι;

πάρεις μεγάλο αγιασμό σώζεσαι, δώσε ώστε κολλάζει. Γιατί είναι αγιασμός, δεν είναι σωτηρία. Εδώ λέει: «Εις άφεσιν αμαρτιών και ζωήν αιώνιον». Άλλο αγιάζω, προετοιμάζω για να λάβω, για να σωθώ, και άλλο σώζω. Όταν προσέλθουνε, επί παραδείγματι, δέκα-είκοσι και κοινωνήσουν, και γυρίζει ο πάτερ μέσα και βάζει μέσα τις μερίδες και τα λοιπά, και ξαναγυρίζει, τι λέει έξω όταν βγει;

«Σώσον, ο Θεός, τον λαόν σου και ευλόγησον την κληρονομίαν σου». Τι είναι η κληρονομία και ποιος είναι ο λαός; Ο ψάλτης που δεν κατέβηκε να κοινωνήσει; Ο άλλος που νυστάζει στο παγκάρι και βοηθάει τον Άγιο Γεώργιο και λοιπά και δεν γίνεται εδώ πέρα; Ή ο άλλος που κοροϊδεύει και λέει: «Τι κάνανε για κοινωνία; Σουφρωθήκαν και προχτές κοινώνησε αυτός. Άγιος είναι;» Ποιος από όλους, λέτε; Αυτοί που εκοινώνησαν. Αυτός είναι ο λαός του Χριστού και αυτή είναι η κληρονομία του, γιατί έγινε ένα με τον Χριστό. Έγινε αδελφός του Χριστού, που τρώει από τη σάρκα και πίνει το αίμα. «Εν εμοί μένει καγώ εν αυτώ» και «καγώ αναστήσω αυτόν εν τη εσχάτη ημέρα». Οι πέντε λοιπόν, οι δέκα αυτοί, αυτοί είναι που λέγει ο λαός του και η κληρονομία του. Αυτή είναι η κληρονομία σου. Γιατί η Βασιλεία των Ουρανών δεν είναι αξιομισθία, είναι κληρονομία. Ποιοι κληρονομούν; Οι φίλοι, οι γνωστοί, οι εργάτες, οι μισθωτοί; Όχι, οι αδελφοί, οι αδελφοί.

Βασιλεία, και τη Βασιλεία την κληρονομούν τα βασιλόπουλα. Και για να γίνω βασιλόπουλο πρέπει το αίμα αυτό να το αλλάξω, το αδαμιαίο, να πάρω αίμα Χριστού από τον Βασιλιά, να βάλω εδώ μέσα, για να είμαι βασιλόπουλο, να δικαιούμαι τη Βασιλεία των Ουρανών. Αν λοιπόν δεν γίνει εδώ η συνθηκολόγηση, αν δεν μετανοήσω, αν δεν εξομολογηθώ, δεν θα μπορώ να παρακαθήσω στον μόσχο τον σιτευτό εδώ. Είμαι άσωτος υιός. Ο άσωτος υιός πρέπει να μετανοήσει, να πάρει την απόφαση να πάει, να την κοινοποιήσει, να πει το «Ήμαρτον εις τον ουρανόν και ενώπιόν σου», να του αλλάξει τη στολή, τη βρόμικη, της ψυχής τη στολή. Γιατί τα εσώρουχα τα αλλάζουμε εμείς, θέλουμε να είμαστε καθαρά. Της ψυχής τα εσώρουχα δεν βγάζουμε. Και από εκεί τότε θα πει: «Πέρασε στον μόσχο τον σιτευτό». Κατά αυτήν την έννοια γίνεται η επαφή και η συγγένεια με τον Θεό. Εμείς είμαστε όλοι άσωτοι, γιατί αμαρτάνουμε. Άλλος λίγο κι άλλος πολύ, ζούμε μακριά από τον Θεό. Όταν όμως μετανοήσουμε...

Τη μετάνοιά μας την κοινοποιήσουμε διά της εξομολογήσεως, τότε θα έχουμε δικαίωμα να περάσουμε, να φάμε στον μόσχο τον σιτευτό. Το αποτέλεσμα ποιο θα είναι; Η άφεσις αμαρτιών και η ζωή η αιώνιος. Αδελφός του Χριστού, παιδί του Θεού. Ούτε το «Πάτερ ημών» δεν πρέπει να λέγουν οι άνθρωποι που δεν κοινωνούν, το ξέρετε, διότι δεν είναι αδελφοί του Χριστού. Αν έχω Πατέρα στον ουρανό, πρέπει να έχω αδελφό τον Χριστό. Δεν έχω αδελφό τον Χριστό, πού τον βρήκα τον Πατέρα στον ουρανό; Λέγουν οι άνθρωποι ότι ο Θεός είναι, λέγει, ο Πατέρας των ανθρώπων και οι άνθρωποι τα παιδιά του Θεού. Λάθος. «Όσοι έλαβον αυτόν, έδωκεν αυτοίς εξουσίαν τέκνα Θεού γενέσθαι». Γιατί είναι πλάσμα, δημιούργημά μας.