We Shall Rise Again

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Throughout this season, and for a long while yet, we shall continue to hear the greeting, “Christ is risen.” It is the new and joyful greeting of Christians, because behind Christ’s Resurrection stands our own resurrection as well—whether we want it or not, whether we believe it or not. Sadly, many do not believe that they will rise, and that is why they live as they do here: dressed in black, sorrowful and mourning, and doing I do not know what else, and so on.

We shall rise. Indeed, a few days ago—as you will have learned, unless you saw and heard it yourselves—there was a discussion on television about the soul and life beyond the grave. Scientists who are distinguished by worldly standards maintained that there is nothing beyond the grave. They even went so far as to ask whether anyone had ever returned from there and what news he had brought. In any case, I did not watch this discussion. I do not have a television, so I do not know.

I know only one thing to say.

If there were no life beyond the grave, we might as well throw away our sanity and be done with it. Why remain here? What do you need this life for—to witness the wickedness of the world,

the wickedness of parents who kill you before you are born, or the wickedness of children who cast you into a nursing home? What is there to see in this world? To prepare for wars? To struggle against cancer? Tell me, what is there to see, and how are you to be benefited? How was the man born blind benefited when his eyes were opened? Even his own parents denied him, saying, “Yes, we know—but we do not know who healed him. You are getting us involved; you are...”

Why would you want this life if there were no other life? It is hope in the life to come that enables a person to endure this world and its wickedness. If that hope in the life to come is taken away, then nothing remains. And beyond this, Christ came into the world, died, was buried, and rose again. If there is no life beyond the grave, do we believe in Christ? If we believe in Christ, how can we not believe in the Resurrection? What did He preach? What did He say? It is grievous for a person to live, as Paul says, like those who have no hope—no hope of resurrection.

The Resurrection is what resolves everything. The Resurrection is what illumines everything. The Resurrection is what conquered Satan and his power. The grave can no longer threaten us, even though our lot is still to enter it, because our forefather Adam brought us into this plight. That is one thing; this is another. Today the grave no longer has the power to hold us. We shall visit it; we shall lodge there for a time. As we chanted on Great Friday, Christ Himself “lodges in a little tomb.” He lodges there tonight, as it were, but one day we shall rise. No other title and no other inscription is needed upon our graves.

“I look for the resurrection of the dead.” That is the heart of the matter. If we were followers of some other religion, even some respectable religion, then we might speak as the world speaks. But when we are disciples of Jesus, we cannot say such things, because our Leader has an empty tomb. Unlike the founders of all the so-called religions, whose tombs remain occupied, His tomb is empty. That is the difference. If a thoughtful person wishes to examine the matter and discover what he should follow, what teaching and which leader, then he should follow the teaching of Christ—of Jesus the Crucified, the Nazarene—

whom the grave was unable to hold. All the other founders remain confined in their graves. If you go to Mecca, you will find Muhammad there. If you travel farther, you will find the Buddha there. Closer to us, you will find Luther there, and the Pope there. But you will not find Christ in His tomb; you will find an empty tomb. Since death could not hold Him, I shall follow Him, so that death may not hold me either. Yet we do not reflect deeply on these things. For us, Pascha is a feast of the stomach, a sentimental Pascha, a carnal Pascha; it is not Pascha according to Christ. We have not escaped our old condition or risen spiritually at all. We celebrated the Passion and the Resurrection, but we lived neither the Passion nor the Resurrection.

Some people were sorrowful during those days because they had sick family members: “You do not know what we went through during Holy Week.” Why should you not go through suffering? Are you not a Christian? Christ bears the Cross, and you complain over your own little burden? Would it not have been better to say, “My Christ, I thank You that I too have a cross during these days, that I too may be crucified, that I too may understand pain and human need”? Christianity passes us by as though we had nothing to do with it. We did not live the life of Pascha. We celebrated Pascha, but we did not live it. We felt no stirrings of joy; these things did not take place within us, because we celebrated merely from habit, just as we had in previous years. This is something that should convict us, especially today, as we find ourselves in the afterfeast of Pascha,

here in the days that follow it. Each person should examine himself and say: “How did I live Pascha? How did Christ live it, and how did I live it? What does Pascha mean, and do I have any share in what flows from Pascha?” That is the reasonable thing to do. If a person examines himself after every feast, every event, and every teaching of Christ that the Church sets before him, he will be able to see himself as he truly is, to see where he is going, and gradually to make progress. Otherwise, it is merely a slack and crushing routine, like a steamroller passing over everything. If we pay no attention to anything deeper, we shall always remain the same, without receiving any benefit. God is long-suffering. He adds years to each person’s life, brings about circumstances and favorable conditions for him, and does countless other things.

For some reason born of love, God has need of that person and wants him to pay attention and act. Yet most of us do not do this. Even people who held the Paschal candle in their hands were neither risen themselves nor worthy of holding it, nor do they believe in the Resurrection. We easily hear them say, “Hell is here, and Paradise is here. Who has ever returned from beyond the grave to tell us that another world exists, that the soul exists, and that there is some hope of resurrection?” But I would like to ask them: did they come to Pascha and celebrate the very Pascha they deny—this Resurrection? Did they perhaps celebrate the raising of Lazarus?

Christian, was Lazarus not a person who died, went beyond the grave, remained there for four days, and returned? Is Lazarus not a historical person? Is this not a historical event? Are not the death, burial, and raising of Lazarus recorded in the Scriptures, in the Gospel? Here is one who went and returned. Here is one who came back and lived for another thirty years. Here is one who went to Hades, returned, and became a bishop in Cyprus. Here is one who went, returned, died again, and whose relics remain today in Constantinople, in the Church of Saint Lazarus. Did he not go beyond the grave? Can we still say that no one has ever gone? And Christ—who came from there to us, returned there, and awaits us, making that crossing as though He had crossed the Atlantic many times—

you believe in Him, do you not? Let us say that Christ was Christ. But do you not believe Lazarus? Is there no feast of Saint Lazarus? Why not make the short journey to Cyprus and see all that surrounds Lazarus there—the historical monuments, churches, tombs, and everything else? Does none of it exist? Is it not historical?

Are we to doubt that Paul came to Athens? The very stones would rise up and strike us on the head. “If I am silent, the stones will cry out.” Have these gentlemen, who so lightly tell us, “There is nothing,” ever opened the Scriptures? According to them, when a person dies, he perishes like a dog—as the Jehovah’s Witnesses say, those who believe that the soul is mortal. Has even one of them ever read or opened Holy Scripture to see what it says about Lazarus? Show me one. Here Lazarus is. Did he not live? Did he not become bishop of Kition? Did the Apostles not send him away so that the Jews there would not kill him, since he was causing people to believe in Christ?

Did not our Most Holy Theotokos weave his episcopal vestment for him? Is it not recorded in the Church that he lived and became a bishop, and that he never ate anything without first sweetening it? Are these things not sermons in themselves? Why, then, do some come and ask, “What did he say about the other world?” What did he say? He said that everything there was bitter, like poison, and that you must take heed. That is what he said, because a person does not preach only with words. Many times he also preaches through silence. Pilate questioned Christ, and Christ remained silent. Was He unable to answer him? Did He not know what to say? Did Pilate leave Christ speechless? I do not think there could be any greater blasphemy than that. Yet He remained silent. Thank you.

Someone may say to me, “Sir, what did Lazarus say?” What I have already told you: that everything there was bitter, like poison. How many years did he live afterward? Lazarus ate nothing without sweetening it first, and in all the thirty years that he lived as a bishop, he never laughed except once. That happened when he saw a man selling vestments who stole a clay flowerpot from a courtyard and placed it on his cart. When Lazarus’s sisters heard him laugh, they said, “Lazarus laughed!” and ran to see why Lazarus had laughed. When he returned home, he said, “I laughed

because I saw clay stealing clay; I saw a man made of earth stealing an earthen flowerpot.”

Many of us are great thieves. How many steal land along the borders? How many steal building plots? How many deceive others? There are many such people. But Satan does not allow us—and in our pride we ourselves are unwilling—to reflect deeply on these things. Lazarus lived; he went beyond the grave and returned. But I would like to ask: could he have told us what that world is like? How can spiritual realities be expressed in material language? What does Paul say—Paul, who was caught up to the third heaven and heard ineffable words that it is not lawful for a man to utter, words that human language cannot express? And what does John say? What has God prepared? Things which “ear has not heard and eye has not seen,”

“nor have entered into the heart of man, the things which God has prepared for those who love Him.” Take a fish from the sea, my beloved, bring it to Syntagma Square, and then return it to the sea. Let the other fish ask it what Syntagma Square is like. What could it possibly tell them about it? You see? So it is with a person who leaves this earthly realm, is spiritually transported there, and then returns to this earthen vessel called the body. How can he express in material language what he saw there and what that world is like? What, then, do people expect—descriptions and theories? Lazarus’s very life, his example and teaching, tells us that things there are bitter—that Hades is bitter. This is the central point. But if people die and pass into nonexistence, where did Lazarus go?

Where was Lazarus, then, when Christ spoke to him as though He were speaking into the next room: “Lazarus, come forth”? Even his sister, who surely longed to see her dear brother, tried to stop our Christ and warned Him: “No, Lord. He has been dead four days. He smells; his eyes and the rest of his body have already decayed. We know what death is. He is no longer alive—why are You calling to him?” And Christ says, in effect, “Be silent, stand aside, and believe what I have told you.”

Did these things not happen? Are they not written down? Are they not encouraging? Are they not true? If not, then let us tear out the page, rip it from the book, and throw away the Gospel. Let us say, “We are not Christians,” because the Gospel preaches lies to us. How can you call yourself a Christian and hold the light of the Resurrection, and then tell me, “Hell and Paradise are both here. Who has ever gone to the other world?” “I have lost my brother, my child, my husband, my wife.” But what was this husband whom you lost? Who was he? Was he a mere nail, a useless object? And what about your wife or your child? Were they worthless things? Was God crucified for nails and useless objects? Did God descend into Hades, remain there, and rise again for such things? How can we—? We are terribly inconsistent, terribly inconsistent. We believe neither according to Holy Scripture, nor according to the Fathers, nor according to the Church. Is there really nothing there but the marble of the grave? Then why do you place flowers upon it? Why do you light vigil lamps there? Why do you keep going there and tormenting yourself? You say that nothing exists. How, then, can all these expressions of grief and devotion be explained? There must be an assurance deep within you telling you that something does exist.

John Chrysostom presents death as sleep. The Church likewise receives it as sleep, and Christ Himself proclaimed it so. What did Christ say about Lazarus? “Our friend Lazarus has fallen asleep.” And the Apostles said, “If he has fallen asleep, he will wake up. Do we really need to go there and be stoned? We were there before and they tried to stone us; are we now going back to be stoned?” Then Christ said, “He has died.” Ah, he has died—then that changes everything. They had not understood. Even the disciples did not understand what Christ meant when He said that Lazarus had fallen asleep. And yet what do we call the places where we bury our departed? The First Cemetery.

The First Cemetery, the Third Cemetery, the Third Cemetery of Nicaea, the Cemetery of Kallithea, the Cemetery of Dion. Are they really “places of the dead”? They are cemeteries—sleeping places—not places of the dead. Unbelief and the devil call them places of the dead. They are sleeping places. And the Church does not pray for the dead, but for those who have fallen asleep. It is a sleeping chamber. They are there, and one day they will rise, whether they want to or not, and whether we unbelievers who remain behind believe it or not. But we will understand these things when we ourselves die, go there, and see how matters truly are. Then, condemned below, we will tear our hair out, but it will be too late, because we ourselves did no works of faith that might spare us from needing the help of those left behind, nor did we leave behind people who had been properly instructed

and could help us where we would be waiting. Christ told us this in the parable of the Rich Man and Lazarus: one went above and the other below. Life continues there. One was in torment and the other enjoyed consolation, according to the way each had lived in this world. Hell and Paradise are not simply here, as unbelievers and those living in ignorance claim. Hell begins here, and Paradise begins here. All that is needed is the brief event called death, for a person to leave this cage, to leave this shell, and fly into eternity. Everything depends, however, on whether he is truly alive while still here. If he is not, then he is living only for himself,

living merely the natural life that cats, birds, and fish also live. That is not the life we mean—the life shared by all animals. What matters is whether he lives the spiritual life, whether he has been born again, whether he believes in Christ, whether he has been baptized in the name of the Holy Trinity, and whether he receives the Body and Blood of Christ in Holy Communion. That is the person who truly lives. He has life—not merely that he will have it someday; he has life now. Read John, chapter 6, from verse 52 onward. There you will see this whole teaching concerning those who receive the Body and Blood of Christ: they already possess life here and need nothing more, as I have said,

except simply to leave behind this shell called the flesh, over which we make such a commotion—the enemy of our soul. The body is an enemy of the soul: whatever the soul desires and whatever benefits the soul, the body does not desire.

The things the body demands—pleasures, embraces, feasting, and so forth—bring death to the soul. That is why the body is called the soul’s enemy. Yet a person does not want to go deeper, to pay attention, and to say: “Glory to You, O God. Thank You, my Christ, for dying so that we might live. Thank You, my Christ, for conquering death.” Did you go to Church on Great and Holy Saturday? Did you listen carefully when Hades was personified, and hear how Hades reacted after being deceived into receiving Christ below? Did you remain for the Resurrection service and hear the beautiful catechetical homily of John Chrysostom, so full of illumination and doctrine?

“Hades took what it saw and fell through what it did not see. It took a body and encountered God. It took earth and met Heaven.” Did you hear these words? Did you pay attention to them? Did you see how Satan reacted—what he said and what he felt—when Christ came? Christ descended into Hades for thirty-three hours, from three o’clock on Friday afternoon until midnight on Saturday. Our Christ remained in Hades and preached there for thirty-three hours. Did He preach to stones? Did He preach to souls who did not exist? Did He preach to the demons? To whom did He preach? Did He descend below or not? He descended into the innermost chambers of Hades.

Did He not descend? What did we chant in the three stases on Great and Holy Friday? We chanted of Christ’s descent into Hades. Does a person believe these things or not? What does Peter say in his epistle? Did Christ descend and preach to the spirits in prison, or did He not? Who are these spirits in prison? The demons? No, they are the souls of all those who died before Christ. Does a person believe this? Does Holy Scripture not tell him so? How can he reject it so easily and painlessly? Listen to the personification of Hades: “Today Hades groans and cries aloud.” Today, it says, Hades groans and cries out: “It would have been better for me had I not received the One born of Mary.”

“It would have been better for me,” Hades says, “not to have received below the One whom Mary bore. For when He came upon me, He destroyed my power; He shattered the gates of brass; and, being God, He raised the souls I had formerly held.” Have you paid attention, O man, to what this says? What does Hades say? What did it suffer in its encounter with Christ? “Today Hades groans and cries aloud: My authority has been destroyed. I received a mortal man as one among the dead, but I am utterly unable to hold Him.” “I cannot hold Him,” Hades says. “I received Him as one among the many whom I have swallowed and held here until now, but I cannot hold this One.”

“I cannot do it. I am utterly unable to hold Him.” And not only that: “Together with Him, I lose those over whom I ruled.” It is not only that He escapes me and I cannot hold Him; He also takes with Him those whom I held before. “I have held the dead from the beginning of the age, but behold, He raises them all.”

He takes them away. Has a person paid attention to these words? Has he heard them? “Today Hades groans and cries aloud: My dominion has been swallowed up. The Shepherd was crucified and raised Adam. I have been deprived of those over whom I ruled.” He took away those whom I possessed—my treasures. “All those whom I had swallowed in my strength, I have now vomited forth.”

Those whom I had swallowed, I have now vomited out; I am bringing them up again. “The Crucified One emptied the tombs; the dominion of death has no strength.” Do these words mean nothing? Is this not teaching? Is it not a reminder? Is it not a living proclamation that enables a person to understand what this is all about? Why, then, did Christ descend into Hades? To whom did He preach, if there is no life beyond the grave and no souls exist there? To whom did He preach, and whom did He bring to life? How dare you say, “Christ is risen”? “You wicked servant, I will judge you by your own words.” I judge you by your own words. “And upon those in the tombs bestowing life.” Whom, then, did He bring to life in Hades, if there is no life in Hades? Whom? And how can you say, “Christ is risen”? How can you offer Paschal greetings? How can you say, “Truly the Lord is risen”? How can you say such things?

And yet all these words leave us cold!

Alas for us, my beloved! Amid all the abundant light that exists in Orthodoxy, there are still people who say, “Has anyone come from there to tell me? Did anything happen?” and other such things. We must therefore take this matter seriously. To confirm what we have heard thus far, I would now like to present something further—something the Church has said. Most people failed to notice it, including the clergy and even the chanters who read it to us. We crucified our Christ on Great and Holy

Friday evening. After returning from the burial procession of Jesus—that is, from the procession with the Epitaphios—

we return and enter the Church. The chanter on the right reads a prophecy. Of course, it is read quickly and so forth, and almost no one understands it. Even those holding a Holy Week service book in their hands have no idea what they are following. They do not look more deeply into what it is, what it says, or why it is included at this particular point. For the Church included it in the service for a reason and with a purpose. Let me give you a parallel example, so that you may see this more clearly. Open your service books and pay attention; I will give you the thread to follow.

Go to the place where the Taking Down from the Cross occurs. You will see that within the Vespers service, during which the Taking Down takes place, there are several prophecies: a prophecy of Isaiah, a prophecy of Jonah, and a prophecy of Daniel. But there is also a reading from Job. What does Job have to do with this moment? God is dying; here we are burying God. What is Job doing in the midst of all this? Has this ever made you curious? You open to that chapter, and the reading begins:

“God blessed Job’s latter days more than his former days.” It says that He gave him four thousand donkeys, three thousand cattle, so many sheep, and also children. He gave him seven children—so many boys and so many girls. None more beautiful or better than they could be found. And after his suffering, Job lived for another hundred and some years, and then departed. Very well—but why are You telling us these things? What is the meaning of all this, and why place it here? Tell us: what does this reading have to do with this moment, and why are You telling us that Job had so many thousands of cattle and so many thousands of animals? I do not know whether you have ever paid attention to this.

A person must go back and look at what happened to Job. In Job’s ordeal, he will find that God gave Satan leave to destroy everything Job had. And indeed, Satan destroyed it all. But God had not commanded him to kill Mrs. Job. The devil did not kill her; he kept her alive so that he could use her against Job. So do not imagine that when someone has suffered no harm, it is necessarily God who is preserving him. Sometimes the devil preserves him from harm for his own purposes.

What does the passage say exactly? “The Lord blessed the latter days of Job more than his former days. And his livestock numbered fourteen thousand sheep”—fourteen thousand. At first he had seven thousand; if you look, you will see that he had seven thousand. Now God gives him fourteen thousand. “Six thousand camels.” He had three thousand camels; now God gives him six thousand. “A thousand yoke of oxen.” At first he had five hundred; now God gives him a thousand. “A thousand female donkeys grazing.” Before, he had five hundred; now he has a thousand. “And there were born to him seven sons and three daughters.” Ten children: seven boys and three girls. That was how many he had before as well. He had ten. God doubles all his animals, but He does not double his children.

Why do You not double the children too, Lord? “But I have doubled them as well. Where are they? I am giving him ten here, but I still have the other ten; they have not been lost. I have those ten safely in My keeping, and with the ten I am giving him now, that makes twenty. I have doubled them too.” This teaches foolish man that God holds human beings within His dominion. The Church takes this passage and places it here to remind us that people continue to exist beyond the grave. The animals passed into oblivion; the souls of the camels and the other beasts were gone. That is why God gives him twice as many. But the children still exist; those human beings were not lost. This is what the passage means to remind us of. We held the service book in our hands, while the chanter read it quickly—because, you see, this dead man is not paying him, there is no envelope coming from him—so let us hurry up and leave.

God has placed so much light within His Church. He brings together all the appropriate texts and passages, and He illumines His God-bearing people, the hymnographers, so that they may write for us and set before us details that the human nous, the spiritual intellect, would not easily conceive. And so, when the procession returns from outside and enters the Church, we hear several things, and then this prophecy that I am about to read to you is read aloud.

We have all heard it. I do not know how old each of you is, how many times you have heard it, or how many times you have followed it in your Holy Week service book. And yet most of us accuse God, saying that when we die, we are lost.

Listen, then, to what it says.

It says, “The reading is from the prophecy of Ezekiel.” It is from chapter thirty-seven, beginning with verse one. The Prophet Ezekiel says: “The hand of the Lord came upon me.” The hand of God came upon me, he says, and took hold of me. “And He brought me out in the Spirit of the Lord.” He did not take my flesh; He took my spirit. And where did He take you, Ezekiel? “And He set me down in the midst of the plain.” He took me, he says, into the middle of a great plain. And what happened there? What was in that place? “And it was full of human bones.” That whole plain was full of them.

That great expanse was filled with human bones. Very well. And what else did He do? “And He led me all around them.” Holding me, He led me in a circle, and I saw those dry bones. “And behold, there were exceedingly many upon the face of the plain, and behold, they were exceedingly dry.” Utterly dried-up bones, scattered everywhere. “And He said to me, ‘Son of man, can these bones live?’” What do you say, He asks him? Can these bones come to life? We might have tried to offer some clever answer. But Ezekiel recognized his own humility.

He answered in this way: “And I said, ‘O Lord, Lord, You know these things.’” You know; what do I know? What clever answer can I give about whether dry bones can live? Can dry bones live by nature? I do not know. But what is impossible for You? This, evidently, is where Ezekiel placed the matter. “And He said to me”—listen, He tells him—“Prophesy over these bones.” Speak to them; preach to these dry bones. “And you shall say to them.” What shall I say? “O dry bones, hear the word of the Lord.” What I am about to tell you is not my own word; it is the word of the Lord.

The Lord says this: “Thus says the Lord to these bones.” This is what you shall tell them: “Behold, I will bring into you the spirit of life.” I Myself will make you live. “And I will put sinews upon you.” He will put sinews upon the bones. Pay attention to the intricate unity of the human organism. A human being is not only bones, not only flesh, not only skin, and not only sinews. He is an entire living unity. The bones are needed, and the sinews are needed to bind them together. Without sinews—if the sinews in my hand are damaged—my hand cannot hold even a pen or a match. It cannot, because the sinews have become paralyzed.

They are what give the human body its strength. So, immediately after the bones, He says, “I will put sinews upon you.” After the sinews: “I will bring flesh upon you.” I will fill you out with flesh, He says. “And I will stretch skin over you.” And all around you, He says, I will put skin. What is happening here? “And I will put My Spirit into you, and you shall live; and you shall know that I am the Lord.” This, He says, is what you must tell them. Tell it to the bones? Yes, tell it to the bones. So Ezekiel stands there and begins to preach. “And I prophesied as the Lord commanded me”—just as He told me; I neither added nor took anything away. And what happened then, Ezekiel? What happened? “And there came a sound.”

“As I was prophesying,” while I was saying these things, there came a great noise, “and behold, an earthquake.” That whole basin filled with bones began to shake. And what happened? “And the bones came together, each one to its proper place.” They saw the bones go, each to its own place. A bone from my wife’s hand, for example, did not go into my hand or yours. Each one went to its own proper place. At this point many people say all sorts of foolish things: How can this or that possibly happen? Some people were eaten by wild beasts over there, others by sharks elsewhere—so where are their bones? Can this really happen? Are these things lies? Seriously? You might have spoken that way until...

Until the atom was split. But now that this science—even this unbelieving science—says that matter is not lost but merely changes form, be quiet; you are no longer entitled to speak such foolishness. Besides, you can turn to another aspect of the matter: Christ showed this very scene to John the Evangelist. I do not know whether you have paid attention to this either. The Apocalypse, in its twentieth chapter, says the following.

In the eleventh verse: “I saw a great white throne and Him who sat upon it, from whose face the earth and heaven fled away”—this is the day of judgment—“and no place was found for them. And I saw the great and the small standing before the throne, and books were opened.”

“And another book was opened, which is the Book of Life. And the sea gave up the dead who were in it; and death and Hades gave up the dead who were in them; and each one was judged according to his faith and according to his works.” The sea gave them up. What do you hold within you, O sea? How many have you swallowed? They are still there.

Wild creatures ate parts of their bodies and discharged them into the water. They are still there. All these parts will be brought together, because God wills it. Perhaps a wild beast devoured us in the mountains or in a ravine; perhaps the body perished in a fire or in some other disaster. However the human body may have disappeared, its particles still exist. And therefore, on that day, the command will be given, and every particle will return to the person to whom it belongs. That is why it says here, “And I saw the bones, each one in its proper place.” They came together and became skeletons, human skeletons. They had no sinews, no flesh, no skin; he saw skeletons. As I was saying these things, an earthquake occurred.

Behold, the earthquake brought the bones together, each one to its proper place. Through that shaking, every bone came into its place. Then, did you see anything else? Yes, I did. What did you see? “And behold, sinews and flesh grew upon them.” Sinews and flesh grew within those skeletons, and skin came up over them; “but there was no spirit in them.” What do we have up to this point? Adam before God breathed into him and he became a living soul: bones, sinews, flesh, and skin. The bodily remains are not yet the whole human person.

They are the remains of the human being. The human spirit is absent. The spirit must come and enter those remains for the person to become whole again. For when a person is separated from the soul, there is the person’s spirit, the person’s soul, and there are the bodily remains. Why are they called “remains”? Because that is what the word means: what is left over. So let us understand this. Are these remains Panagopoulos himself? No, they are not Panagopoulos. What remains is the body of Panagopoulos; it is what is left of him. If his soul enters it, what will it become? It will be Panagopoulos. There is the spirit of Panagopoulos, and here are the bodily remains of Panagopoulos. If the two are united, if his soul reenters his body and Panagopoulos rises, then he will be Panagopoulos. Do we understand? This is the point, just as it is set forth here, written clearly...

And this is how it will happen.

So, “there was no spirit in them.” What lay below, then, were remains—corpses, as the world calls them. Even the newspapers write “his corpse,” not “his remains.” Corpses, then. “And He said to me”—God is now speaking and tells him—“Prophesy to the spirit, son of man; prophesy and say to the spirit, ‘Thus says the Lord: Come, O spirit, from the four winds.’” From throughout the whole world, He says, from wherever the souls are, let them come here. “Come and breathe into these dead, and let them live.” They are to rise, He says. “And I prophesied as He commanded me. And the spirit of life entered into them.” The spirit that had departed, leaving them dead, now returned—the spirit of life—and gave them life.

The spirit of life entered them, and they lived. They rose and stood upon their feet, an exceedingly great multitude. Who could count them? He was simply shown one part of the judgment of all humanity and how it will take place. And the Lord spoke to me, saying, “Son of man, these bones are the whole house of Israel.” Not merely the Jews—the whole house, the whole world, is Israel. These people say, “Our bones have become dry, our hope has perished, we are utterly lost.” My father’s remains are in an ammunition box at the cemetery, up in the burial ground. And now you are telling me that people will come out of those boxes, or that those whose bones the gravediggers took and sold to make fertilizer—turning them into phosphorus for money—will live again?

Will they live? Yes, they will live. They will live! God says it; Christ says it: they will live. This is why He died, and why at that moment He cries out, “I die and am buried so that one day I may raise you up.” He came into the world to accomplish what He had foretold. But who believes it? Who pays attention to it? Who lives it and passes it on? Who waits in such complete trust in God that tomorrow he may be vindicated and see the face of God, as we say? Because people speak so harshly, indifferently, and without faith, therefore prophesy and say to them: Thus says the Lord.

“Behold, I will open your graves and bring you up from your graves, and I will lead you into the Kingdom of Heaven. And you shall know that I am the Lord, when I open your tombs and bring My people up from their tombs. And I will put My Spirit within you, and you shall live; and I will place you upon your own land, and you shall know that I am the Lord. I have spoken, and I will do it,” says the Lord. Go and see for yourself. These words do not pass away. But there is something else we must notice here: “Behold, I will open your graves.” When Christ came into the world, He opened our graves. What did He prove by this? That He is the Lord, that He is God, that He is Yahweh.

No one had the right to open graves, just as no one had the right to forgive sins. “So that you may know that the Son of Man has the right, the authority, to forgive sins on earth,” He says to the paralytic, “Child, take up your bed and walk.” All these acts, all these works of Christ performed here on earth, prove His divinity. So I ask: after these explicit assurances—which are only a part, a mere fragment, compared with all the other testimonies that speak, remind us, and proclaim that we shall rise and that there is life beyond the grave—are they nothing? I say this because the full scope of so great a matter cannot be exhausted in the hour, or even the half hour, during which we are speaking. And so I ask...

What position are we going to take toward all this? Will we take off our mourning clothes? Will we cease our mourning? Will we return to the Church of Christ, or will we wait for three years to pass—and if another death comes, mourn for another three, and if another comes, another three—so that we never return at all? This is what Satan does to us. My beloved, what we have said is nothing compared with all that could be said. What gives us courage is Christ: “He became the firstfruits of those who have fallen asleep.” Saint Paul explains this beautifully in First Corinthians. If Christ is only for this world and not also for the other world beyond the grave, then, he says, we are the most pitiable of all people. Have you ever read chapter fifteen of First Corinthians? What does it say?

A person believes in a little Christ meant only for this life, in mere moral instruction intended to make us good people—to respect our father and mother, and so forth. If Christ came only for such things, Saint Paul says, then we are the most pitiable of all people. We stumble over the claim that there is no life beyond the grave, that there is no Resurrection beyond the grave, and in our unbelief we keep asking, “Who has gone there and returned to tell us?” Pascal once said—although I do not like to appeal to people who are not Orthodox, even if they have said many Christian things—“For those who are willing, there is abundant light; for those who are unwilling, there is abundant darkness.” It depends upon the human will whether one will

accept or reject the teaching of Jesus. Two people may be in exactly the same situation: they hear the same words and read the same things. One is willing and sees them one way; the other is unwilling and sees the very same things differently. It does not depend on Christ. Christ did everything that had to be done for humanity. It now depends on each person whether he will accept or reject what Christ has done for him. Our one true joy, then, is that Christ is risen. At the same time, this is our guarantee: since the grave could not hold Him, the man Jesus, neither shall the grave hold us, through His power.

Of course, we must pay the debt we owe to the earth: “To the elements from which you were formed, you shall return again.” What are you made of? Some water, some phosphorus, some iron, some calcium. Is that not so? Did you not receive them from the earth? Is that not where your nourishment comes from? It is. This debt must be paid. From the elements of which you were formed, you must repay what you received. You will pay it: “To them you shall return again.” Yet beyond this there is the Resurrection—but there is also judgment. That is the truth. What holds each person back is the fear of judgment. That is precisely why he does not believe in the Resurrection. A cannibal once said to a preacher, “Impossible! There is no Resurrection.” “Why? Do you not like the idea?” “I am telling you, there is no Resurrection.” “But why? I want to hear your reason.” “I will tell you why,” he answered. “Because if

there is going to be a Resurrection, then the people I have eaten will also rise. And what will happen then? Where shall I stand?” That was why he refused to accept the Resurrection. It is also why our own nest is stained, and we do not want the Resurrection.

Ακόμη μέσα στην περίοδο αυτή και για πολύ καιρό ακόμη θα ακούγεται το «Χριστός Ανέστη». Είναι ο καινούργιος χαρμόσυνος χαιρετισμός των χριστιανών, διότι πίσω από την Ανάσταση του Χριστού υπάρχει και η Ανάσταση η δική μας, είτε το θέλουμε είτε όχι, είτε το πιστεύουμε είτε όχι. Μόνο, δυστυχώς, πολλοί δεν το πιστεύουν ότι θα αναστηθούν και γι' αυτό πολιτεύονται όπως πολιτεύονται εδώ, με μαύρα, θλιμμένοι, πενθοφορούντες και δεν ξέρω τι άλλο κάνουν, και ούτω καθεξής.

Αναστηθούμε. Προ ημερών, μάλιστα, θα μάθετε, αν δεν είδατε και δεν ακούσατε μόνοι σας, ότι έγινε και συζήτηση στην τηλεόραση αναφορικώς με το θέμα της ψυχής πέραν του τάφου και της ζωής πέραν του τάφου και επιστήμονες κατά κόσμον διακεκριμένοι υπεστήριξαν ότι δεν υπάρχει τίποτα πέραν του τάφου. Και έφτασαν σε ένα σημείο να ρωτήσουν αν ήρθε κανείς από εκεί και τι νέα έφερε. Εν πάση περιπτώσει, εγώ δεν παρηκολούθησα αυτή τη σκηνή, δεν έχω τηλεόραση, δεν ξέρω.

Ένα ξέρω να πω.

Αν δεν υπήρχε ζωή πέρα από τον τάφο, θα πάμε να πετάξουμε τα μυαλά μας μια ώρα γρηγορότερα. Τι κάθεσαι εδώ πέρα; Τι σου χρειάζεται η ζωή αυτή, για να ιδείς την κακία του κόσμου,

την κακία των γονέων σου που σε σκοτώνουνε πριν έρθεις, την κακία των παιδιών σου που σε πετάνε στο γηροκομείο; Τι να ιδείς εδώ στον κόσμο τούτον; Να ετοιμαστείς για τους πολέμους, να παλεύεις με τον καρκίνο; Πες μου, τι να ιδείς, τι έχεις να ωφεληθείς; Πώς ωφελήθηκε ο πρώην τυφλός όταν άνοιξαν τα μάτια του; Και τον αρνήθηκαν και αυτοί οι γονείς του και λέει: «Ξέρουμε, ναι, αλλά ποιος τον έκανε καλά δεν ξέρουμε. Μας μπλέκετε, μας...»

Τι θέλεις αυτή τη ζωή, εάν δεν υπάρχει άλλη ζωή; Εκείνη η ελπίς προς την άλλη ζωή είναι εκείνο που κρατάει τον άνθρωπο να αντέξει στον κόσμο τούτον, την κακία του κόσμου τούτου. Εάν φύγει αυτή η ελπίς προς την άλλη ζωή, δεν υπάρχει, λοιπόν. Αλλά και παραπέρα: βέβαια, ο Χριστός ήρθε εις τον κόσμο και απέθανε και ετάφη και ανέστη. Εφόσον δεν υπάρχει ζωή, πιστεύουμε εις Χριστόν; Αν πιστεύουμε εις Χριστόν, πώς δεν πιστεύουμε εις Ανάσταση; Τι κήρυξε αυτός, τι είπε αυτός; Είναι λυπηρό ο άνθρωπος να πολιτεύεται, όπως λέγει ο Παύλος, σαν αυτούς που δεν έχουν ελπίδα, αναστάσεως ελπίδα.

Η Ανάσταση είναι εκείνη που λύνει τα πάντα, η Ανάσταση είναι εκείνη η οποία φωτίζει τα πάντα, η Ανάσταση είναι εκείνη η οποία ενίκησε τον σατανά και τη δύναμή του και ο τάφος πλέον δεν μπορεί να μας απειλεί, αδιαφόρως εάν η μοίρα μας είναι να φτάσουμε εκεί, διότι ο προπάτωρ ημών Αδάμ τα έμπλεξε. Άλλο το ένα, άλλο το άλλο. Αλλά δεν έχει τη δύναμη ο τάφος να μας κρατήσει σήμερα. Θα ξεναγηθούμε εκεί, θα ξενοδοχηθούμε εκεί. Όπως κι αυτός ο Χριστός, «εν τάφω μικρώ ξενοδοχείται», ψάλαμε τη Μεγάλη Παρασκευή. Απόψε δήθεν το βράδυ, αλλά θα αναστηθούμε μια μέρα. Δεν χρειάζεται κανένας άλλος τίτλος και κανένα άλλο επίγραμμα επί των τάφων μας.

«Προσδοκώ Ανάσταση νεκρών». Αυτό είναι το πράγμα. Εάν ήμεθα οπαδοί κάποιας άλλης θρησκείας, κάποιου καλού θρησκεύματος, τότε μπορούσαμε να λέμε αυτά που λέει ο κόσμος. Όταν είμεθα μαθηταί του Ιησού, δεν μπορούμε να τα λέμε αυτά τα πράγματα, διότι ο αρχηγός μας έχει κενόν μνημείον. Εν αντιθέσει με όλους τους αρχηγούς των λεγομένων θρησκειών, οι οποίοι έχουν γεμάτο μνημείο, αυτή είναι η διαφορά. Θέλει ο άνθρωπος να εξετάσει και να βρει τι πρέπει να ακολουθήσει, ποια διδασκαλία, τίνος αρχηγού θα πρέπει, αν είναι μυαλωμένος, να ακολουθήσει: του Χριστού τη διδασκαλία, του Ιησού του Εσταυρωμένου, του Ναζαρινού, τον

οποίον δεν κατόρθωσε να κρατήσει ο τάφος, εν αντιθέσει με όλους τους άλλους αρχηγούς, οι οποίοι είναι καθηλωμένοι στον τάφο. Αν πάτε στη Μέκκα, θα το βρείτε εκεί το Μωάμεθ, αν πάτε πιο κάτω, θα το βρείτε εκεί το Βούδα, αλλά από εδώ θα το βρείτε εκεί το Λούθηρο, εκεί τον Πάπα. Το Χριστό δεν θα τον βρείτε εκεί, θα βρείτε άδειο μνημείο. Εφόσον, λοιπόν, δεν κατόρθωσε αυτόν να τον κρατήσει ο θάνατος, αυτόν θα ακολουθήσω εν τη αυτή περιπτώσει, για να μη με κρατήσει και εμένα ο θάνατος. Δεν τα φιλοσοφούμε αυτά τα πράγματα. Πάσχα για μας είναι το κοιλιακό Πάσχα, συναισθηματολογικό Πάσχα, σαρκικό Πάσχα· δεν είναι το κατά Χριστόν Πάσχα. Δεν ξεφύγαμε, δεν σηκωθήκαμε καθόλου πνευματικά. Εορτάσαμε τα Πάθη και την Ανάσταση, δεν ζήσαμε ούτε τα Πάθη ούτε την Ανάσταση.

Ανθρώπους θλιμμένους κατά αυτά, γιατί είχαν ασθενείς: «Δεν ξέρεις τι τραβήξαμε τη Μεγάλη Εβδομάδα». Γιατί να μην τραβήξεις; Δεν είσαι χριστιανός; Πώς ο Χριστός τραβάει σταυρό και εσύ για τον πενταξοδικό σου; Δεν σου άρεσε καλύτερα: «Χριστέ μου, σε ευχαριστώ που έχω κι εγώ σταυρό αυτές τις ημέρες, να είμαι και εγώ σταυρωμένος, να καταλάβω και εγώ τον πόνο, να καταλάβω και εγώ την ανάγκη»; Πέρα βρέχει για μας ο χριστιανισμός. Δεν ζήσαμε εμείς τη ζωή του Πάσχα, εορτάσαμε το Πάσχα, δεν το ζήσαμε το Πάσχα. Δεν νιώσαμε σκιρτήματα χαράς, δεν έγιναν αυτά τα πράγματα μέσα μας, διότι εορτάσαμε απλώς από συνήθεια, όπως περνούσαμε και τα άλλα χρόνια. Αυτό είναι κάτι που πρέπει να μας ελέγχει, να μας ελέγχει σήμερα που βρισκόμαστε στα μεθεόρτια του Πάσχα,

εδώ μετά... Πρέπει ο καθένας να εξετάζει και να λέει: «Πώς εγώ έζησα το Πάσχα, πώς το έζησε ο Χριστός και πώς το έζησα εγώ και τι θα πει Πάσχα και εγώ έχω σχέση με εκείνα τα οποία απορρέουν από το Πάσχα;». Αυτό είναι το λογικό. Εάν, λοιπόν, εξετάζει ο άνθρωπος έπειτα από κάθε εορτή, έπειτα από κάθε συμβάν, έπειτα από κάθε δίδαγμα που η Εκκλησία παρουσιάζει του Χριστού, θα μπορεί να βρει τον εαυτόν του, πού πάει, και σιγά σιγά να προχωρήσει και αυτός. Μια συνήθεια πλαδαρά, μια συνήθεια ενός οδοστρωτήρος. Δεν προσέχουμε τίποτα παραπέρα, θα είμεθα πάντοτε ίδιοι, χωρίς κανένα όφελος. Ο Θεός μακροθυμεί, προσθέτει χρόνια στον καθένα, του δημιουργεί περιστάσεις, δημιουργεί προϋποθέσεις, χίλια δυο πράγματα.

Για κάποιον λόγο τον έχει ανάγκη, από αγάπη, να προσέξει αυτός και να πράξει. Όμως εμείς οι περισσότεροι δεν το κάνουμε αυτό το πράγμα. Και άνθρωποι που κράτησαν το κερί της Αναστάσεως στο χέρι, ούτε αυτοί είναι αναστημένοι και επαξίως το εκράτησαν, ούτε πιστεύουν στην Ανάσταση. Και ευκόλως ακούμε να λέγεται έξω από αυτούς: «Εδώ είναι η κόλαση, εδώ είναι και ο παράδεισος. Ποιος πήγε από εκεί να μας πει ότι υπάρχει κόσμος πέραν του τάφου, υπάρχει ψυχή και υπάρχει κάποια ελπίς Αναστάσεως;». Θα ήθελα όμως να ρωτήσω αυτούς: μήπως φτάσαν στο Πάσχα να εορτάσουν το Πάσχα το οποίο αμφισβητούν, την Ανάσταση αυτή; Μήπως θα εόρτασαν την Ανάσταση του Λαζάρου;

Χριστιανός, ο Λάζαρος δεν είναι ένα πρόσωπο που πέθανε, δεν επήγε από εκεί, δεν έμεινε τέσσερις ημέρες και ξαναγύρισε; Δεν είναι ιστορικόν πρόσωπον ο Λάζαρος, δεν είναι ιστορικό γεγονός; Δεν αναφέρεται εις τας Γραφάς, εις το Ευαγγέλιο, ο θάνατος, η ταφή και η Ανάσταση του Λαζάρου; Να ένας που πήγε και γύρισε. Να ένας που ήρθε και έζησε και τριάντα χρόνια ακόμη εδώ. Να ένας που πήγε στον Άδη και γύρισε και έγινε Επίσκοπος στην Κύπρο. Να ένας που πήγε, γύρισε και ξαναπέθανε και υπάρχει το λείψανό του σήμερα στην Κωνσταντινούπολη, στο ναό του Αγίου Λαζάρου. Δεν πήγε αυτός; Κανένας, λοιπόν, δεν πήγε; Καλά, το Χριστό, που ήταν από εκεί και ήρθε εδώ και ξαναπήγε και μας περιμένει, που το κάμε αυτό το πέταμα του Ατλαντικού πολλές φορές,

τον πιστεύεις, έτσι; Ας πούμε ο Χριστός ήταν Χριστός, έτσι. Τον Λάζαρο δεν τον πιστεύεις; Δεν υπάρχει εορτή Αγίου Λαζάρου; Δεν πετάγεσαι μέχρι την Κύπρο να ιδείς τι είναι γύρω από τον Λάζαρο εκεί; Τι ιστορικά μνημεία, τι ναοί, τι τάφοι, τι, τι, τι. Δεν υπάρχει, δεν είναι ιστορικό πράγμα;

Να αμφισβητήσουμε εμείς τον Παύλο, ότι δεν ήρθε στην Αθήνα; Θα σηκωθούν τα λιθάρια και θα μας πάρουν το κεφάλι. «Εάν σιωπήσω, οἱ λίθοι κεκράξονται». Άνοιξαν ποτέ αυτοί οι κύριοι που τόσο ελαφρώς μας λένε «δεν υπάρχει τίποτα»; Πέθανε ο άνθρωπος, πάει σαν το σκύλο, όπως λένε οι Ιεχωβίτες, οι θνητόψυχοι αυτοί. Διάβασε ποτέ του, άνοιξε τη Γραφή να δει τι λέει περί Λαζάρου; Πες μου έναν. Ορίστε αυτός. Δεν έζησε; Δεν έγινε επίσκοπος Κιτίου; Δεν τον έδιωξαν οι Απόστολοι για να μην τον σκοτώσουν εκεί πέρα οι Εβραίοι, διότι γινόταν αιτία να πιστέψουν στο Χριστό;

Του έραψε η Παναγία μας, δεν του ύφανε το ωμοφόριό του; Δεν γράφει η Γραφή μέσα ότι της Εκκλησίας, ότι έζησε και έγινε επίσκοπος και ότι δεν έφαγε ποτέ του τίποτα χωρίς να το γλυκάνει; Αυτά δεν είναι κηρύγματα; Γιατί θα έρθουν ορισμένοι να πουν: «Και τι είπε από εκεί;». Τι είπε; Ότι είναι δηλητήριο από εκεί, είπε, και να προσέχεις. Αυτό είπε, διότι ο άνθρωπος δεν κηρύττει μόνο με τα λόγια. Κηρύττει και με τη σιωπή πολλές φορές. Ο Πιλάτος ρωτούσε τον Χριστό και ο Χριστός εσιώπα. Δεν ήξερε να του απαντήσει; Δεν ήξερε; Τον καθήλωσε ο Πιλάτος τον Χριστό; Δεν νομίζω να είναι μεγαλύτερη βλασφημία από αυτή. Και αυτός εσιώπα. Ευχαριστώ.

«Ο Λάζαρος, κύριε», θα μου πει κάποιος, «τι είπε;». Αυτό που είπα, ότι από εκεί είναι δηλητήριο. Πόσα χρόνια έζησε; Δεν έφαγε τίποτα ο Λάζαρος χωρίς να το γλυκάνει και δεν γέλασε ποτέ στη ζωή του, τα τριάντα χρόνια που έζησε επίσκοπος, παρά μόνο μια φορά. Α, όταν είδε έναν που πουλούσε άμφια και έκλεψε μια γλάστρα από μια αυλή και την έβαλε απάνω στο καρότσι του. Και όταν τον άκουσαν οι αδερφές του που γέλασε, είπανε: «Γέλασε ο Λάζαρος», και τρέχουν να δούνε γιατί γέλασε ο Λάζαρος. Και όταν επήγε σπίτι, είπε: «Γέλασα», λέει,

«διότι είδα τον πηλόν να κλέβει τον πηλόν, είδα τον χωματένιο άνθρωπο να κλέβει τη χωματένια γλάστρα».

Κλεφταράδες πολλοί από εμάς. Πόσοι δεν κλέβουν σύνορα, πόσοι δεν κλέβουν οικόπεδα, πόσοι δεν εξαπατούν; Πολλοί τέτοιοι. Αλλά δεν αφήνει ο σατανάς και δεν θέλουμε κι εμείς, με τον εγωισμό μας, να φιλοσοφήσουμε αυτά. Έζησε ο Λάζαρος, που πήγε από εκεί και επέστρεψε. Αλλά θα ήθελα να τον ρωτήσω: θα μπορούσε να μας πει τι είναι από εκεί; Πώς είναι δυνατόν τα πνευματικά πράγματα να διατυπωθούν με υλική γλώσσα; Τι λέγει ο Παύλος, ο οποίος ηρπάγη μέχρι τρίτου ουρανού και άκουσε άρρητα ρήματα, α ουκ εξόν ανθρώπω λαλήσαι, που δεν μπορεί να τα πει ανθρώπινη γλώσσα; Τι λέγει ο Ιωάννης; Τι έχει φτιάξει ο Θεός, λέει; Πράγματα τα οποία «ους ουκ ήκουσεν, οφθαλμός ουκ είδεν»,

«και επί καρδίαν ανθρώπου ουκ ανέβη, α ητοίμασεν ο Θεός τοις αγαπώσιν αυτόν». Πάρετε ένα ψάρι, αγαπητοί μου, από τη θάλασσα και φέρετέ το στο Σύνταγμα και ξαναπηγαίνετέ το στη θάλασσα, να το ρωτήσουν τα ψάρια τα άλλα τι είναι στο Σύνταγμα. Τι ξέρει να πει ότι είναι στο Σύνταγμα; Βλέπετε; Έτσι είναι ο άνθρωπος όταν φύγει από το βασίλειό του αυτό και πνευματικώς μεταφερθεί εκεί και ξαναέρχεται στη χωματένια γλάστρα αυτή που λέγεται σώμα. Τι μπορεί να διατυπώσει με υλική γλώσσα, τι είδε εκεί και τι είναι; Τι περιμένει, λοιπόν; Θεωρίες; Αυτή μόνο είναι η ζωή του καθεαυτή ή το δίδαγμα ή τη διδασκαλία, ότι τα πράγματα είναι πικρά εκεί, ο Άδης είναι πικρός. Αυτό είναι το βασικότερο θέμα. Αλλά εφόσον οι άνθρωποι πεθαίνουν και πάνε στην αφάνεια, πού μετέβη;

Πού ευρέθη, που του μίλησε ο Χριστός σαν να του μίλησε στο διπλανό δωμάτιο: «Λάζαρε, δεύρο έξω»; Που κι αυτή η αδερφή του, η οποία ασφαλώς ποθούσε να ιδεί το αδερφάκι της, τον εσταμάτησε, του υπέδειξε, του Χριστού μας: «Μη», του λέει, «Κύριε, τεταρταίος εστί, τεσσάρων ημερών, βρωμάει, έχουν σπάσει τα μάτια του, έχουν σπάσει τα αυτά, εμείς ξέρουμε από θανάτους, δεν υπάρχει νέος, τι του φωνάζεις;» «Σώπα», λέει, «να κάτσεις στην άκρη και να πιστεύεις σε αυτά που σου είπα».

Αυτά δεν υπάρχουνε; Δεν είναι γραμμένα αυτά; Δεν είναι ενθαρρυντικά αυτά; Δεν είναι αλήθεια αυτά; Τότε να το σκίσουμε το φύλλο, να το ξηλώσουμε το φύλλο, να το πετάξουμε το Ευαγγέλιο. Να πούμε: «Δεν είμαστε χριστιανοί», διότι μας κηρύττει το Ευαγγέλιο ψέματα. Πώς μπορείς να λες ότι είσαι χριστιανός και να κρατάς το φως της Αναστάσεως και μετά μου λες: «Εδώ είναι η κόλαση, εδώ και ο παράδεισος. Ποιος πήγε από εκεί;». Έχασα εγώ τον αδελφό μου, εγώ το παιδί μου, έχασα εγώ τον άντρα μου και τη γυναίκα μου. Μα τι ήταν αυτός ο άντρας σου, ποιος ήτανε που τον έχασες; Πρόκα ήταν ο άντρας που τον έχασες; Η γυναίκα σου, το παιδί σου, τι είναι αυτό, τι ήτανε; Για πρόκες, για πράγματα άχρηστα, ο Θεός σταυρώθη; Ο Θεός πήγε στον Άδη και εκεί έμεινε και ανέστη; Πώς δεν... Δηλαδή είμαστε πολύ έτσι, ανακόλουθοι, πολύ ανακόλουθοι. Ούτε γραφικώς πιστεύουμε, ούτε πατερικώς πιστεύουμε, ούτε εκκλησιαστικώς πιστεύουμε. Δηλαδή δεν υπάρχει τίποτα; Υπάρχουν μάρμαρα μόνο μέχρι εκεί; Τότε τι πας να βάλεις εκεί επάνω γλάστρες; Τι πας να ανάβεις καντήλια; Τι πας να βάλεις να τραβιέσαι επάνω εκεί; Λες ότι δεν υπάρχει τίποτα. Πώς δικαιολογούνται, σε διάφορες περιπτώσεις, όλες αυτές οι εκδηλώσεις; Άρα υπάρχει μια πληροφορία από μέσα η οποία σου λέει ότι κάτι υπάρχει.

Ο Θείος Χρυσόστομος τον θάνατον τον παρουσιάζει ως ύπνον και, κατ' επέκτασιν, η Εκκλησία έτσι τον παραδέχεται και ο Χριστός έτσι τον εκήρυξε. Τι είπε ο Χριστός για τον Λάζαρο; «Ο φίλος ημών Λάζαρος κεκοίμηται». Και λένε οι Απόστολοι: «Εφόσον κοιμήθηκε, θα ξυπνήσει. Είναι ανάγκη να πάμε εμείς εκεί να μας λιθοβολήσουνε; Πήγαμε από εκεί πέρα, λέει, και πρώτα μας λιθοβολήσανε, τώρα θα πάμε εκεί να μας λιθοβολήσουνε;». Λέει: «Απέθανε». Α, απέθανε· τότε αλλάζουν τα πράγματα. Δεν το κατάλαβαν. Βέβαια, ούτε αυτοί οι μαθητές κατάλαβαν ότι ο Λάζαρος έκοιμήθη. Πώς λέγονται αυτά τα οποία λέμε εμείς; Πρώτο Νεκροταφείο.

Νεκροταφείο, Γ' Νεκροταφείο, Τρίτο Νεκροταφείο της Νικαίας, Νεκροταφείο της Καλλιθέας, Νεκροταφείο του Δίου. Νεκροταφεία είναι; Είναι κοιμητήρια, δεν είναι νεκροταφεία. «Νεκροταφεία» τα βάζει η απιστία και ο διάβολος. Είναι κοιμητήρια. Και η Εκκλησία δεν δέεται υπέρ νεκρών, αλλά υπέρ κεκοιμημένων. Υπνοδωμάτιο είναι. Είναι και θα σηκωθούν μια μέρα, είτε το θέλουν είτε όχι, είτε εμείς οι άπιστοι που μείναμε πίσω το πιστεύουμε είτε όχι. Αλλά αυτά θα τα καταλάβουμε όταν αποθάνουμε εμείς και πάμε από εκεί και δούμε τα πράγματα πώς είναι. Τότε θα μαλλιοτραβλιόμαστε, κάτω, καταδικασμένοι, αλλά θα είναι αργά, διότι ούτε εμείς αυτοί κάναμε τίποτα διά πίστεως έργων, ώστε να μην έχουμε ανάγκη τους πίσω, ούτε αφήσαμε ανθρώπους πίσω πληροφορημένους

σωστά και λοιπά, δεν αφήσαμε πίσω ώστε να μας βοηθήσουν εκεί που θα ήμεθα, που θα περιμένουμε. Μας το είπε στην παραβολή του Πλουσίου και του Λαζάρου: ο μεν πήγε πάνω, ο άλλος πήγε κάτω. Υπάρχει ζωή, που ο ένας εβασανίζετο, ο άλλος απελάμβανε, κατά την πορεία που επολιτεύθη στον κόσμο τούτον. Δεν είναι εδώ η κόλαση και ο παράδεισος, που λένε οι άπιστοι και οι εν αγνοία διατελούντες. Από εδώ αρχίζει η κόλασις και από εδώ αρχίζει ο παράδεισος. Χρειάζεται δε ένα μικρό επεισόδιο που λέγεται θάνατος, να αφήσει ο άνθρωπος το κλουβί αυτό, να αφήσει το τσόφλι αυτό και να πετάξει για την αιωνιότητα. Εξαρτάται όμως αν ζει από εδώ. Εάν δεν ζει, τότε για τον εαυτό του,

τη φυσική ζωή, την οποία ζουν και οι γάτες. Και τα πουλιά, ζούνε και τα ψάρια. Όχι αυτή τη ζωή που ζούνε και τα ζώα όλα· την πνευματική ζωήν εάν ζει, αν είναι αναγεγεννημένος, αν πιστεύει στον Χριστό, αν έχει βαπτιστεί στο όνομα της Αγίας Τριάδος, αν κοινωνεί από το σώμα και το αίμα του Χριστού, αυτός είναι που ζει. Αυτός έχει ζωή· έχει, όχι θα έχει, έχει ζωή. Διαβάστε στον Ιωάννη, στο έκτο, 52 και κατωτέρω, να δείτε όλη τη σκέψη αυτή για τους ανθρώπους οι οποίοι μεταλαμβάνουν το σώμα και το αίμα του Χριστού, ότι έχουν από εδώ τη ζωή και δεν χρειάζεται τίποτα, όπως είπα.

Απλώς να αφήσουν αυτό το τσούφλιο που λέγεται σαρξ κάτω, που τόσο κοπτώμεθα γι' αυτό, τον εχθρό της ψυχής μας. Και το σώμα είναι εχθρός της ψυχής· ό,τι θέλει η ψυχή και συμφέρει την ψυχή, δεν τα θέλει το σώμα.

Αυτά που ζητάει το σώμα, ηδονές, αγκαλιές, φαγοπότια κ.λπ., θανατούν την ψυχή· γι' αυτό το λέγουν εχθρό της ψυχής. Δεν θέλει, λοιπόν, ο άνθρωπος να εμβαθύνει, να προσέξει και να πει: «Δόξα σοι ο Θεός. Σε ευχαριστούμε, Χριστέ μου, που πέθανες Εσύ για να ζήσουμε εμείς. Σε ευχαριστούμε, Χριστέ μου, που ενίκησες τον θάνατο». Πήγατε το Μεγάλο Σάββατο στην εκκλησία; Ακούσατε, προσέξατε τι είπε εκεί που προσωποποίησε τον Άδη, πώς ο Άδης εξεδηλώνετο που ξεγελάστηκε και πήρε τον Χριστό κάτω; Μείνατε την ώρα στην Ανάσταση και ακούσατε τον ωραίο κατηχητικό, διαφωτιστικό, δογματικό λόγο του Θείου Χρυσοστόμου;

«Έλαβεν όπερ έβλεπε και πέπτωκεν όθεν ουκ έβλεπε. Έλαβε σώμα και Θεώ περιέτυχεν. Έλαβε γην και συνήντησεν ουρανώ». Αυτά τα ακούσατε; Αυτά τα προσέξατε; Είδατε πώς ο σατανάς εξεδηλώθηκε, τι είπε, πώς αισθάνθηκε όταν ο Χριστός... Ο Χριστός εκατέβηκε τις 33 ώρες στον Άδη, από την Παρασκευή το απόγευμα στις 3 μέχρι τις 12 τη νύχτα. Διότι ο Χριστός μας έμεινε στον Άδη και εκήρυξε στον Άδη 33 ώρες. Στα λιθάρια εκήρυξε; Σε μη υπάρχοντας ανθρώπους, ψυχές εκήρυξε; Σε τι εκήρυξε; Στους σατανάδες εκήρυξε; Πού εκήρυξε; Ε, κατέβηκε ή δεν κατέβηκε κάτω; Κατήλθε μέχρις Άδου ταμείων.

Δεν κατήλθε; Τι εψάλαμε τη Μεγάλη Παρασκευή στις τρεις στάσεις; Την κάθοδο του Χριστού στον Άδη, αυτά εψάλαμε. Τα πιστεύει ο άνθρωπος αυτά ή δεν τα πιστεύει; Τι λέγει ο Πέτρος στην επιστολή του; Εκατέβηκε και κήρυξε στα εν φυλακή πνεύματα ή όχι; Ποια είναι τα εν φυλακή πνεύματα; Οι σατανάδες; Ψυχές των ανθρώπων όλων, των προ Χριστού αποθανόντων. Τα πιστεύει αυτά ο άνθρωπος; Δεν τα λέγει η Γραφή του; Πώς τα απορρίπτει τόσο εύκολα και ανώδυνα; Άκουσε εκεί την προσωποποίηση του Άδου που λέγει: «Σήμερον ο Άδης στένων βοά». Στενάζει και βοά, λέει, σήμερα ο Άδης. «Συνέφερεν μοι, ει τον εκ Μαρίας γεννηθέντα μη υπεδεξάμην».

Ήταν συμφέρον, λέει, αυτόν που γέννησε η Μαρία να μην τον πάρω, λέει, αυτόν κάτω. «Ελθών γαρ επ' εμέ, το κράτος μου έλυσε· πύλας χαλκάς συνέτριψε· ψυχάς, ας κατείχον το πριν, Θεός ων, ανέστησε». Τα πρόσεξες, άνθρωπε, τι λέει; Τι λέγει ο Άδης; Τι υπέστη στη συνάντησή του με τον Χριστό; «Σήμερον ο Άδης στένων βοά· κατελύθη μου η εξουσία· εδεξάμην θνητόν ως ένα των θανόντων· τούτον δε κατέχειν όλως ουκ ισχύω». Αλλά δεν μπορώ να τον κρατήσω, λέει, αυτόν. Πήρα έναν στους πολλούς που μέχρι σήμερα έχω καταπιεί εδώ και τους κρατάω, αλλά αυτόν δεν μπορώ να τον κρατήσω.

Δεν μπορώ να το κάνω. «Τούτον δε κατέχειν όλως ουκ ισχύω», δεν μπορώ. Αλλά όχι μόνο αυτό: «Απολώ μετά τούτου ων εβασίλευον». Όχι μόνο αυτός μου φεύγει, δεν μπορώ να τον κρατήσω, αλλά μου παίρνει μαζί του και εκείνους τους οποίους είχα εγώ γρηγορότερα. «Εγώ είχον τους νεκρούς απ' αιώνος, αλλ' ούτος ιδού πάντας εγείρει».

Τους παίρνει. Αυτά τα πρόσεξε ο άνθρωπος; Τα άκουσε; «Σήμερον ο Άδης στένων βοά· κατεπόθη μου το κράτος· ο Ποιμήν εσταυρώθη και τον Αδάμ ανέστησεν· ων περ εβασίλευον εστέρημαι». Αυτούς τους οποίους είχα, τους θησαυρούς μου, τους πήρε. «Και ους κατέπιον ισχύσας, πάντας εξέμεσα».

Που είχα εγώ καταπιεί, τους εξέρασα τώρα, τους έβγαλα, τους βγάζω επάνω. «Εκένωσε τους τάφους ο Σταυρωθείς· ουκ ισχύει του θανάτου το κράτος». Δεν είναι τίποτα αυτά; Δεν είναι διδασκαλία αυτή; Δεν είναι υπενθύμησις; Δεν είναι ζωντανό κήρυγμα που δίνει στον άνθρωπο να καταλάβει περί ποίου πρόκειται; Τότε γιατί πήγε ο Χριστός στον Άδη; Σε ποιον εκήρυξε, αν δεν υπάρχει ζωή πέραν του τάφου, αν δεν υπάρχουν οι ψυχές; Σε ποιον εκήρυξε και ποιους εζωοποίησε; Πώς τολμάς να λες το «Χριστός Ανέστη»; «Δούλε πονηρέ, εκ των λόγων σου κρινώ σε». Απ' τα λόγια σου σε κρίνω. «Και τοις εν τοις μνήμασι ζωήν χαρισάμενος». Ποιους, λοιπόν, εζωοποίησε στον Άδη, εφόσον δεν υπάρχει ζωή στον Άδη; Ποιους; Και πώς λες «Χριστός Ανέστη» και πώς λες «Χρόνια πολλά» και πώς λες «Αληθώς ο Κύριος»; Πώς τα λες αυτά τα πράγματα;

Επιλόγω που κρυώσει!

Αλίμονό μας, αγαπητοί μου, επειδή από αυτό το πολύ φως που υπάρχει στην Ορθοδοξία να βρίσκονται άνθρωποι που λένε: «Υπάρχει κάποιος από εκεί να μου πει εμένα; Έγινε τίποτα;» και τα τοιαύτα. Θα πρέπει, λοιπόν, να το λάβουμε σοβαρώς υπόψη. Εις επίρρωσιν αυτών των οποίων ακούσαμε μέχρι εδώ, θα ήθελα να σας παρουσιάσω στη συνέχεια και σαν συνέχεια κάτι που είπε η Εκκλησία. Από τους περισσότερους επέρασε απαρατήρητο και από αυτούς τους κληρικούς ακόμη και από αυτούς τους ψάλτες που μας το διάβαζαν. Σταυρώσαμε τον Χριστό μας τη Μεγάλη...

Παρασκευή το βράδυ. Μετά την επιστροφή από την κηδεία του Ιησού, από την περιφορά δηλαδή του Επιταφίου...

Γυρίζουμε και εισερχόμεθα μέσα. Ο δεξιός ψάλτης διαβάζει μια προφητεία, η οποία βέβαια διαβάζεται γρήγορα και λοιπά, σχεδόν κανείς δεν την καταλαβαίνει. Ακόμα και αυτοί οι οποίοι κρατούν κάποιο εγκόλπιο της Μεγάλης Εβδομάδας στο χέρι, και αυτοί μεσάνυχτα περί του τι είναι αυτό που ακολουθούν, χωρίς να εμβαθύνουν τι είναι αυτό, τι λέει αυτό και τι δουλειά έχει αυτό εν τη αυτή περιπτώσει. Γιατί, για να το έχει συμπεριλάβει μέσα στην ακολουθία της η Εκκλησία, έχει κάποιο λόγο, έχει κάποιο σκοπό. Εγώ, για να σας πω ένα παράλληλο, για να σας δώσω μια όψη... Ανοίξτε για να τα προσέχετε, αλλά θα σας δώσω εγώ τον μίτο.

το εγκόλπιο και πηγαίνετε στο μέρος εκείνο που πρόκειται να γίνει η αποκαθήλωση Θα δείτε ότι μες στον Εσπερινό που διαβάζεται και γίνεται η αποκαθήλωση υπάρχουν διάφορες προφητείες Προφητεία του Ισαΐα, προφητεία του Ιωνά, προφητεία του Δανιήλ Υπάρχει όμως και μια προφητεία του Ιώβου. Τι δουλειά έχει ο Ιώβου τώρα, ο Θεός πεθαίνει. Εδώ θαύτουμε το Θεό. Τι δουλειά έχει ο Ιώβου στη μέση. Σας έκανε ποτέ περιέργεια. Και ανοίγεις το κεφάλαιο εκείνου και αρχίζει όχι το αναγνωσμά. Και έδωσε λέει η βλόγη σε ο Θεός τα έσχατα του Υιώ παρά

τα πρώτα. Του έκαμε όνους 4 .000, του έκανε αγελάδες 3 .000, του έκανε πρόβοτα τόσα, Του έδωσε λέει και παιδιά. Παιδιά όμως, του έδωσε 7 παιδιά, τόσα γόρια και τόσα κορίτσια. Δεν ευρεθήκαν ομορφότερα και καλύτερα από αυτά. και έζησε μετά το πάθος του εκατόν τόσα χρόνια όιο και άφευγε. Καλά, γιατί μας τα λες αυτά? Τι είναι αυτά που μας λες, γιατί τα βάζεις στη μέση θέλω να μας πεις. Τι δουλειά έχει το ανάγνωσμα στη μέση και γιατί μας λες ότι έχει τόσες χιλιάδες βόβια και τόσες χιλιάδες ζώα. Αυτό δεν ξέρω αν το έχετε προσέξει.

Πρέπει ο άνθρωπος να ανατρέξει και να πάει να βρει το πάθημα του Ιώβ. Στο πάθημα του Ιώβ θα βρει ότι έδωσε εντολή ο Θεός, στον σατανά του έδωσε το ελεύθερο, να του τα καταστρέψει όλα. Και πράγματι του τα κατέστρεψε όλα. Και για την κυρία Ιώβ δεν είχε δώσει εντολή να τη σκοτώσει. Δεν τη σκότωσε ο διάβολος, όμως την κράτησε για να τη χρησιμοποιήσει στο κεφάλι του Ιώβ. Γι' αυτό μην νομίζετε ότι, αν κάποιος δεν έπαθε κακό, τον φυλάει ο Θεός· τον φυλάει ο διάβολος, δεν έπαθε κακό.

Τι λέγει συγκεκριμένα; «Ευλόγησε Κύριος τα έσχατα του Ιώβ μάλλον ή τα έμπροσθεν. Ην δε τα κτήνη αυτού πρόβατα μύρια τετρακισχίλια», δεκατέσσερις χιλιάδες. Είχε εφτά πρώτα· αν πάτε να δείτε, είχε εφτά. Τώρα του δίνει δεκατέσσερις. «Κάμηλοι εξακισχίλιαι». Είχε τρεις χιλιάδες καμήλες, τώρα του δίνει έξι χιλιάδες. «Ζεύγη βοών χίλια». Είχε πεντακόσια πρώτα, τώρα του δίνει χίλια. «Όνοι θήλειαι νομάδες χίλιαι». Είχε πεντακόσια πρωτύτερα, τώρα έχει χίλια. «Γεννώνται δε αυτώ υιοί επτά και θυγατέρες τρεις». Δέκα παιδιά, εφτά αγόρια και τρία κορίτσια. Τόσα είχε και πρώτα, τόσα είχε και πρώτα· δέκα είχε. Όλα τα ζώα του τα διπλασιάζει, τα παιδιά δεν τα διπλασιάζει.

Γιατί δεν τα διπλασιάζεις τα παιδιά, Κύριε; Μα διπλά τού τα έχω κι αυτά. Πού είναι; Τα εδώ δέκα τού δίδεις. Μα και τα άλλα τα έχω· δεν χαθήκανε. Τα έχω στην αποθήκη, τα δέκα, και δέκα που του δίδω, είκοσι. Διπλά τού τα δίδω κι αυτά. Για να διδάξει, λοιπόν, τον πονηρό άνθρωπο ότι ο Θεός τους ανθρώπους τούς έχει στην κυριότητά Του. Το παίρνει η Εκκλησία και το βάζει εδώ να υπενθυμίσει ότι υπάρχουν οι άνθρωποι πέρα από τον τάφο. Τα ζώα πήγαν στην αφάνεια, οι ψυχές των καμηλών και των λοιπών κτηνών χαθήκανε. Γι' αυτό του δίνει διπλά. Τα παιδιά όμως υπάρχουν, οι άνθρωποι δεν χάθηκαν. Αυτό θέλει να υπενθυμίσει. Κρατάγαμε το χαρτί στο χέρι, το είπε ο ψάλτης γρήγορα, γιατί βλέπεις δεν πληρώνει αυτός ο νεκρός, δεν έχει φάκελο, δεν έρχεται· γρήγορα να φύγουμε.

Λοιπόν, ο Θεός, ο οποίος έχει τόσο φως στην Εκκλησία Του και επιστρατεύει όλα τα κατάλληλα κείμενα και χωρία και φωτίζει τους ανθρώπους Του, τους θεοφόρους, τους υμνογράφους, να μας γράψουν και να μας παρουσιάσουν λεπτομέρειες που δεν πάει εύκολα ο νους του ανθρώπου, Αυτός λοιπόν... Όταν επιστρέψει, λέγω, η περιφορά απ' έξω, μόλις μπει μέσα, θα ακούσουμε μερικά πράγματα και θα διαβαστεί η προφητεία αυτή που θα σας διαβάσω.

Την οποία ακούσαμε, δεν ξέρω πόσων χρονών είναι ο καθένας και πόσες φορές την έχει ακούσει και πόσες φορές την έχει παρακολουθήσει από το εγκόλπιό του, και εντούτοις όμως οι περισσότεροι κατηγορούμε τον Θεό ότι πεθάναμε, πάμε χαμένοι.

Ακούστε, λοιπόν, τι λέει.

«Προφητείας», λέγει, «Ιεζεκιήλ το ανάγνωσμα». Είναι από το κεφάλαιο ΛΖ, το 37ο, στίχος 1 και κατωτέρω. Λέγει ο Ιεζεκιήλ ο προφήτης: «Εγένετο επ' εμέ χειρ Κυρίου». Ήρθε, λέει, το χέρι του Θεού σε μένα και με έπιασε. «Και εξήγαγέ με εν Πνεύματι Κυρίου». Δεν επήρε τη σάρκα μου, το πνεύμα, το πνεύμα μου πήρε. Και πού σε πήγε, Ιεζεκιήλ; «Και έθηκέ με εν μέσω του πεδίου». Με πήγε, λέει, στο μέσον ενός μεγάλου πεδίου. Και τι έγινε εκεί; Τι ήταν εκεί πέρα; «Και τούτο ην μεστόν οστέων ανθρωπίνων». Γεμάτη αυτή η πεδιάς.

Το γήπεδο το μεγάλο, από κόκκαλα ανθρώπινα. Πάρα καλά. Και τι άλλο σου έκανε; «Και περιήγαγέ με επ' αυτά κυκλόθεν κύκλω». Και όπως με κρατούσε, με γύρισε γύρω, και είδα αυτά τα κόκκαλα, τα ξερά. «Και ιδού πολλά σφόδρα επί προσώπου του πεδίου, και ιδού ξηρά σφόδρα». Κατάξερα πράγματα, κόκαλα πεταμένα. «Και είπε προς με· Υιέ ανθρώπου, ει ζήσεται τα οστέα ταύτα;» Τι λες, του λέει; Μπορούν να ζήσουν τα κόκαλα αυτά; Εμείς μπορούσαμε να τραβάγαμε καμιά σοφία. Αυτός είδε την ταπείνωσή του.

Απήντησε ως εξής: «Και είπα· Κύριε, Κύριε, συ επίστη ταύτα». Συ ξέρεις, τι ξέρω εγώ; Τι εξυπνάδα να πω εγώ τώρα, αν τα κόκκαλα τα ξερά μπορούν να ζήσουν; Ζουν τα κόκκαλα τα ξερά φυσιολογικά; Δεν ξέρω. Αλλά σε Σένα τι είναι αδύνατο; Εκεί το πήγε προφανώς ο Ιεζεκιήλ. «Και είπε προς με», άκουσε, του λέει, «προφήτευσον επί τα οστέα ταύτα». Πες τους, κάνε τους κήρυγμα αυτών των κοκάλων, των ξηρών. «Και ερείς αυτοίς». Τι να τους πω; «Τα οστά τα ξηρά, ακούσατε λόγον Κυρίου». Αυτά που θα σας πω δεν είναι δικά μου λόγια, είναι λόγια του Κυρίου.

Λέει αυτός ο Κύριος: «Τάδε λέγει Κύριος τοις οστέοις τούτοις». Αυτό θα τους πεις. «Ιδού εγώ φέρω εις υμάς πνεύμα ζωής». Εσάς εγώ θα σας ζωντανέψω. «Και δώσω εφ' υμάς νεύρα». Στα κόκκαλα θα δώσει νεύρα. Προσέξτε το σύμπλεγμα του οργανισμού του ανθρώπου. Ο άνθρωπος δεν είναι μόνο κόκκαλα, ο άνθρωπος δεν είναι μόνο σαρξ, ο άνθρωπος δεν είναι μόνο δέρμα, ο άνθρωπος δεν είναι μόνο νεύρα. Είναι σύμπλεγμα ολόκληρο. Χρειάζονται και τα οστά, επειδή χρειάζονται να συναρμοστούν μεταξύ τους, τα νεύρα. Γιατί χωρίς νεύρα, σπάσανε τα νεύρα μου, δεν κρατάει ούτε έναν κονδυλοφόρο το χέρι μου, ούτε ένα σπίρτο δεν κρατάει. Γιατί τα νεύρα παραλύσανε, τα νεύρα.

Είναι αυτά που τον άνθρωπο τον γιγαντώνουν. Αμέσως, λοιπόν, μετά τα κόκκαλα, μετά τα οστά, βλέπει: «Θα βάλω», λέει, «νεύρα». Μετά τα νεύρα, «ανάξω εφ' υμάς σάρκα». Θα το γεμίσω μέσα, λέει, με κρέας. «Και εκτενώ εφ' υμάς δέρμα». Και θα βάλω, λέει, γύρω γύρω δέρμα. Τι γίνεται εδώ; «Και δώσω πνεύμα μου εις υμάς και ζήσεσθε και γνώσεσθε ότι εγώ ειμί Κύριος». Αυτά, λέει, να τους πεις. Να το πεις στα κόκαλα; Θα το πεις στα κόκαλα. Στέκεται, λοιπόν, και ο Ιεζεκιήλ και κάνει κήρυγμα τώρα. «Και προεφήτευσα καθώς ενετείλατό μοι Κύριος», όπως μου είπε· ούτε πρόσθεσα ούτε αφαίρεσα. Και τι έγινε, Ιεζεκιήλ, τότε; Τι έγινε; «Και εγένετο φωνή».

«Εν τω εμέ προφητεύειν». Όταν εγώ τα έλεγα αυτά, έγινε μια βοή, «και ιδού σεισμός». Κουνήθηκε το λεκανόπεδο αυτό με τα κόκαλα, το οστέινο αυτό. Και τι έγινε; «Και προσήγαγε τα οστά, εκάτερον προς την αρμονίαν αυτού». Και είδανε και πήγανε τα κόκαλα το καθένα στη θέση του. Δεν πήγε, παραδείγματι, από το χέρι της γυναικός μου στο δικό μου ή στο δικό σας. Επήγε το καθένα στη θέση του. Πολλοί στο σημείο αυτό έχουν να πουν πολλές ανοησίες. Και πώς είναι δυνατό και τούτο και τ' άλλο; Και εδώ τους άλλους τούς φάγαν τα θηρία επάνω εκεί και τους άλλους τούς φάγαν καρχαρίες εκεί, και πού είναι τα κόκαλα; Είναι δυνατόν; Ψέματα είναι αυτά; Σοβαρά; Αυτά έπρεπε να τα λες μέχρι...

Τότε που έγινε η διάσπαση του ατόμου. Από τότε που αυτή η επιστήμη, αυτή η άπιστη, λέει ότι η ύλη δεν χάνεται αλλά αλλάζει όψιν, κλείσ' το και δεν σου επιτρέπεται να λες αυτές τις ανοησίες. Άλλωστε θα ανατρέξεις και θα πας σε μια άλλη πλευρά του πράγματος, που ο Χριστός έδειξε στον Ιωάννη τον Ευαγγελιστή αυτή τη σκηνή. Δεν ξέρω αν τα έχετε προσέξει κι εσείς αυτά. Στην Αποκάλυψη αναφέρει, στο 20ό κεφάλαιό της, τα εξής.

Στο ενδέκατο εδάφιο. Είδον θρόνον μέγαν λευκόν και τον καθήμενον επ' αυτόν, ου από προσώπου έφυγεν η γη και ο ουρανός, η μέρα της κρίσεως, και τόπος ουχ ευρέθη αυτοίς. Και είδον τους μεγάλους και τους μικρούς εστώτας ενώπιον του θρόνου, και βιβλία ηνοίχθησαν.

Και βιβλίον ηνοίχθη, ο εστί της ζωής, και έδωκεν η θάλασσα τους νεκρούς τους εν αυτή, και ο θάνατος και ο Άδης έδωκαν τους νεκρούς τους εν αυτοίς, και εκρίθησαν έκαστος κατά την πίστην αυτών και κατά τα έργα αυτών. Έδωκεν η θάλασσα. Τι έχεις, θάλασσα, μέσα; Πόσους έχεις φάει; Εκεί είναι.

Μόριά τους τα φάγανε τα θηρία, τα απέβαλαν μέσα στο νερό. Εκεί υπάρχουν. Όλος αυτός ο συνδυασμός θα γίνει, διότι το θέλει ο Θεός. Θηρίο μας έφαγε, μες στα βουνά, μες στα φαράγγια, μες σε πυρκαγιά, μες σε οποιοδήποτε δυστύχημα, και αν έφυγε το σώμα του ανθρώπου, τα μόριά του υπάρχουν. Και, κατά συνέπεια, θα δοθεί εντολή εκείνη την ημέρα, το κάθε μόριο θα πάει στο δικό του. Γι' αυτό λέγει εδώ πέρα ότι «και είδα», λέγει, «τα οστά, εκάτερον προς την αρμονία αυτού», και ήρθαν και γίνανε σκελετοί, οι σκελετοί των ανθρώπων. Δεν έχουν νεύρα, δεν έχουν κρέας, δεν έχουν δέρμα· σκελετούς είδαν. Όταν τα έλεγα αυτά, έγινε σεισμός.

Ιδού ο σεισμός προσήγαγε τα οστά, εκάτερον προς την αρμονία αυτού. Αυτό το κούνημα που έκανε, ήρθε το καθένα στη θέση του. Κατόπιν, είδες τίποτα άλλο; Ναι, είδα. Τι είδες; Και ιδού επ' αυτά νεύρα και σάρκες ενεφύοντο. Νεύρα και σάρκες μέσα σ' αυτούς τους σκελετούς ανεφύοντο και ανέβαινεν επ' αυτά δέρμα επάνω, και πνεύμα ουκ ην εν αυτοίς. Τι είναι μέχρι εδώ; Ο Αδάμ πριν τον εμφυσήσει να γίνει ψυχή ζώσα: κόκαλα, νεύρα, σάρκα, δέρμα. Το λείψανο δεν είναι ο άνθρωπος ακόμη.

Το λείψανο του ανθρώπου. Λείπει το πνεύμα του ανθρώπου. Πρέπει να έρθει και το πνεύμα, να μπει στο λείψανο για να γίνει ο άνθρωπος. Διότι, όταν χωριστεί ο άνθρωπος από την ψυχή, έχουμε το πνεύμα, την ψυχή του ανθρώπου, το πνεύμα του ανθρώπου και το λείψανο. Λείψανον, γιατί λέγεται λείψανον; Λείψανον πάει να πει υπόλοιπο. Λοιπόν, να το καταλάβουμε εμείς: ώστε δεν είναι αυτός ο Παναγόπουλος; Όχι, δεν είναι ο Παναγόπουλος. Θα μείνει το λείψανο του Παναγοπούλου· αυτό, το υπόλοιπο του Παναγοπούλου είναι αυτό. Αν μπει η ψυχή του μέσα, τι θα γίνει; Θα είναι ο Παναγόπουλος. Εκείνο είναι το πνεύμα του Παναγόπουλου, αυτό το λείψανο του Παναγόπουλου. Αν αυτά ενωθούν και ξαναμπεί μέσα και σηκωθεί ο Παναγόπουλος, θα είναι ο Παναγόπουλος. Το πιάνουμε; Αυτό είναι το θέμα, όπως τα λέει εδώ, που είναι διορθωμένα

γραμμένα και θα γίνουν έτσι.

Λοιπόν, ουκ ην εν αυτοίς. Κάτω, λοιπόν, λείψανα, πτώματα, όπως λέει ο κόσμος, πτώματα. «Το πτώμα του», το γράφουν και οι εφημερίδες, όχι «το λείψανό του», «το πτώμα του». Πτώματα, λοιπόν, έτσι. Και είπε προς με —κηρύττει τώρα ο Θεός και του λέγει— «Προφήτευσον επί το πνεύμα, υιέ ανθρώπου, προφήτευσον και ειπέ τω πνεύματι· τάδε λέγει Κύριος· ελθέ το πνεύμα εκ των τεσσάρων πνευμάτων». Από όλο τον κόσμο, λέει, όπου οι ψυχές και λοιπά, να έρθουν εδώ πέρα. «Ελθέ και εμφύσησον εις τους νεκρούς τούτους και ζησάτωσαν». Σηκωθούνε, λέει, αυτοί απάνω. Και προεφήτευσα καθώς ενετείλατό μοι. Και εισήλθεν εις αυτούς το πνεύμα ζωής. Αυτό το πνεύμα που έφυγε και έμειναν νεκροί, αυτό το πνεύμα ξαναγύρισε τώρα, της ζωής, και ζωοποιεί.

Πνεύμα ζωής, και έζησαν. Έφτασαν, σηκωθήκανε στα πόδια τους και έστησαν επί των ποδών αυτών, συναγωγή πολλή σφόδρα σφόδρα. Πού να τους μετρήσεις; Απλώς του δείξαν ένα κομμάτι τώρα από την όλη κρίση των ανθρώπων, το πώς θα γίνει. Και ελάλησε Κύριος προς με λέγων: «Υιέ ανθρώπου, τα οστά ταύτα πας οίκος Ισραήλ εστιν». Όχι Εβραίοι, όλος ο οίκος, όλος ο κόσμος, Ισραήλ εστιν. Αυτοί λέγουσιν οι άνθρωποι: «Ξηρά γέγονε τα οστά ημών, απόλωλεν η ελπίς ημών, διαπεφωνήκαμεν». Σε ένα κουτί από φυσίγγια είναι του πατέρα μου τα λείψανα στο νεκροταφείο, πάνω στο κοιμητήριο. Μου λες εμένα τώρα ότι θα βγουν από εκεί πέρα οι άνθρωποι μέσα από τα κουτιά ή θα ξαναζήσουν εκείνοι

οι οποίοι τους πήγαν και τους πούλησαν οι νεκροθάφτες τα κόκαλα, τα οστά τους, κάτω στα λιπάσματα και πήραν λεφτά και έγιναν λίπασμα, έγιναν φώσφορο; Θα ζήσουνε; Ναι, θα ζήσουνε, θα ζήσουνε. Το λέγει ο Θεός, το λέγει ο Χριστός, θα ζήσουνε. Και γι' αυτό πέθανε και γι' αυτό φωνάζει εκείνη τη στιγμή: «Εγώ πεθαίνω και με θάπτετε για να σας αναστήσω εσάς μια μέρα». Αυτό που έχω πει ήρθε να πράξει στον κόσμο. Ποιος το πιστεύει, ποιος το προσέχει, ποιος το ζει, ποιος το μεταδίδει και περιμένει ο άνθρωπος, ώστε να πειστεί τόσο στον Θεό, να βρει δικαίωση αύριο και να δει Θεού πρόσωπο, όπως λέμε; Διά τούτο, που μιλάνε έτσι σκληρά και αδιάφορα και άπιστα οι άνθρωποι, διά τούτο προφήτευσον και ειπέ προς τούτους· τάδε λέγει Κύριος.

«Ιδού εγώ ανοίγω τα μνήματα υμών και ανάξω υμάς εκ των μνημάτων υμών και εισάξω υμάς εις την βασιλείαν των ουρανών. Και γνώσεσθε ότι εγώ ειμί Κύριος, εν τω ανοίξαί με τους τάφους υμών και αναγαγείν με εκ των τάφων τον λαόν μου. Και δώσω το πνεύμα μου εις υμάς και ζήσεσθε, και θήσομαι υμάς επί την γην υμών, και γνώσεσθε ότι εγώ ειμί Κύριος. Λελάληκα», είπα, «και ποιήσω», λέει ο Κύριος. Τράβα να τα δεις. Δεν σβήνουν αυτά τα πράγματα. Το άλλο που πρέπει να προσέξουμε εμείς είναι αυτό που λέει εδώ: «Ιδού εγώ ανοίγω τα μνήματα υμών». Χριστός, ερχόμενος στον κόσμο, άνοιξε μνήματα ημών. Τι απέδειξε δι' αυτού; Ότι είναι ο Κύριος, ότι είναι ο Θεός, είναι ο Γιαχβέ.

Κανένας δεν είχε δικαίωμα να ανοίξει τάφους, όπως κανένας δεν είχε δικαίωμα να συγχωρήσει αμαρτίες. «Για να δείτε ότι ο Υιός του ανθρώπου έχει το δικαίωμα του αφιέναι τις αμαρτίες, την εξουσία του αφιέναι τις αμαρτίες επί της γης», λέγει στον παράλυτον, «τέκνον, άρον τον κράβατόν σου και περιπάτει». Όλες αυτές οι χειρονομίες, οι εργασίες του Χριστού που έγιναν εδώ στη γη, αποδεικνύουν τη θεότητά του. Ερωτώ, λοιπόν, έπειτα από αυτές τις ρητές διαβεβαιώσεις, που είναι ένα μέρος, που είναι ένα μόριο εν σχέσει με εκείνα που υπάρχουν, που ομιλούν, που υπενθυμίζουν, που κηρύττουν ότι θα αναστηθούμε, ότι υπάρχει ζωή πέρα του τάφου: τίποτα δεν είναι αυτά; Λέγω, λοιπόν, γιατί δεν εξαντλώνται τα όρια μιας τέτοιας μεγάλης υποθέσεως μέσα σε μια ώρα που μιλάμε εμείς, σε μισή. Λέγω, λοιπόν...

Τι θέση πρόκειται να πάρουμε εμείς έναντι αυτού; Θα τα βγάλουμε τα μαύρα; Θα σταματήσουμε τα πένθη; Θα ξαναγυρίσουμε στην Εκκλησία του Χριστού ή θα περιμένουμε να περάσουν τρία χρόνια και, αν έρθει άλλος θάνατος, θα κάνουμε άλλα τρία, και αν έρθει άλλος, άλλα τρία, και δεν θα πάμε ποτέ; Γιατί αυτά μας κάνει ο σατανάς. Αγαπητοί μου, αυτά δεν είναι τίποτα εν σχέσει με εκείνα που μπορούσε να πει κανείς. Εκείνο που μας κάνει κουράγιο είναι ο Χριστός: «Απαρχή των κεκοιμημένων εγένετο». Ωραία, όταν τα παρουσιάζει ο Παύλος προς Κορινθίους. Εάν ο Χριστός είναι μόνο γι' αυτόν τον κόσμο και δεν είναι και για τον άλλον κόσμο, πέραν του τάφου, τότε, λέει, είμεθα οι ελεεινότεροι των ανθρώπων. Διαβάσατε ποτέ στο 15ο της Πρώτης προς Κορινθίους; Τι λέγει;

Ο άνθρωπος πιστεύει σε ένα Χριστούλη για εδώ, σε μια ηθικολογία, να κάνει καλούς ανθρώπους, να σεβόμεθα τον μπαμπά και τη μαμά κ.λπ. Αν για τέτοια πράγματα μόνο, λέει, ήρθε ο Χριστός, είμεθα ελεεινότεροι των ανθρώπων. Όταν σκοντάφτουμε ότι δεν υπάρχει δήθεν ζωή πέρα του τάφου, ότι δεν υπάρχει Ανάσταση πέρα του τάφου, και όταν συνεχίζουμε να λέμε εμείς, στην απιστία μας, «ποιος πήγε από εκεί για να έρθει να μας πει;». Ο Πασκάλ έλεγε, παρότι δεν μου αρέσει να χρησιμοποιώ ανθρώπους μη Ορθοδόξους, παρότι έχουν πει πολλά χριστιανικά, λέγει όμως αυτός σε ένα του μέρος: «Διά τους θέλοντας υπάρχει πολύ φως, διά τους μη θέλοντας υπάρχει πολύ σκότος». Από το θέλω του ανθρώπου εξαρτάται να

δεχτεί ή να μη δεχτεί τη διδασκαλία του Ιησού. Εάν στην ίδια περίπτωση είναι δύο άνθρωποι, ακούνε τα ίδια λόγια, διαβάζουν τα ίδια πράγματα, ο ένας θέλει, βλέπει διαφορετικά, και ο άλλος, που δεν θέλει, μπροστά στα ίδια πράγματα βλέπει διαφορετικά. Δεν εξαρτάται από τον Χριστό. Ο Χριστός έκανε αυτό που έπρεπε για τον άνθρωπο. Εξαρτάται πλέον από τον άνθρωπο να δεχθεί ή να μη δεχθεί αυτό που έκανε ο Χριστός γι' αυτόν. Η μοναδική, λοιπόν, χαρά μας στην περίπτωση αυτή είναι το ότι ο Χριστός ανέστη και, ταυτόχρονα, είναι μια εγγύηση για μας πως, αφού αυτόν, τον άνθρωπο Ιησού, δεν τον κράτησε ο τάφος, και εμείς, με τη δύναμη τη δικιά Του, δεν θα κρατηθούμε από τον τάφο.

Θα πληρώσουμε, βέβαια, το γραμμάτιο, γιατί οφείλουμε στη γη. «Εξ ων συνετέθης, εις ταύτα και πάλιν απελεύσει». Στα εξ ων συνετέθης. Ποια είναι η σύνθεσή σου; Είναι μερικό νερό, είναι μερικό φώσφορο, μερικό σίδηρο, μερικό ασβέστιο. Αυτά δεν είναι; Από τη γη δεν τα έχεις; Από εκεί δεν τρέφεσαι; Από εκεί. Αυτό πρέπει να το πληρώσεις, είναι ένα γραμμάτιο. «Εξ ων συνετέθης»· από αυτά τα οποία έχεις συντεθεί, αυτά πρέπει να τα πληρώσεις. Θα πληρώσεις. «Εις ταύτα και πάλιν απελεύσει». Όμως πίσω από αυτό υπάρχει Ανάσταση, αλλά υπάρχει και κρίση. Αυτό είναι. Εκείνο που κάθε άνθρωπο τον κρατάει είναι ο φόβος της κρίσεως. Γι' αυτό και ακριβώς δεν πιστεύει στην Ανάσταση. Έλεγε κάποιος ανθρωποφάγος κάποτε στον ιεροκήρυκα: «Αδύνατο», λέει, «δεν υπάρχει Ανάσταση». «Μα γιατί; Δεν σου αρέσει;» «Δεν υπάρχει, που σου λέω». «Μα γιατί; Θέλω να τ' ακούσω». «Γιατί, άκου να σου το πω», του λέει, «διότι, εάν πρόκειται

να γίνει Ανάσταση, θα αναστηθούν και εκείνοι που έχω φάει εγώ. Και τι θα γίνει τότε; Πού θα σταθώ εγώ;». Αυτός ήταν ο λόγος που δεν δεχόταν την Ανάσταση. Αυτός είναι και ο λόγος που έχουμε λερωμένη τη φωλιά μας και δεν τη θέλουμε την Ανάσταση.