The Cause of Unbelief

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

This talk of ours could be entitled “The Causes of Unbelief.” As you know, unbelief has always had its naïve victims, especially in our modern age. It appears as a kind of fashion, particularly among young people who have no firm foundation. But one might ask: Is unbelief truly deep, or is it superficial and frivolous? Do the great scientists believe? Where does unbelief lead, and what are its true causes? These are some of the questions around which the present talk will revolve. We should understand that this talk is an offering to the faltering person of our age and, in particular, a helping hand extended to every sincere young person today. I say sincere because only such a person can appreciate the content of this talk. Only the sincere can be enlightened, come to their senses, and find the true light of faith, if we assume for the moment that they have lost it. The insincere usually suffer from an incurable sickness. It is not the fault of the truth that it cannot enter into them. They themselves are to blame, because they contemptuously drive the truth away. For this reason they are unhappy and pitiable, and they have only themselves to blame. The thoughts presented in this talk are

simple, yet clear, honest, true, straightforward, well documented, and even, we might say, scientifically unshakable. This talk is given out of love for every unfortunate unbeliever—for such a person is unfortunate indeed—and it seeks to shed a little light on the diseased phenomenon of unbelief.

In recent times, not only abroad but also here in Greece, we have seen quite a number—and an increasing number—of people pretending to be atheists and unbelievers. I say “pretending,” because experience has shown that genuine and true unbelievers either do not exist at all or, if they do, are very few. After all, we have countless examples of unbelievers who, in moments of sincerity and true seriousness, or in times of need, confessed their error and sought God’s help. We shall hear many such confessions as we continue. In any event, it is a fact

that today there are people who play the atheist. Perhaps most such cases are found among the young, who, being inexperienced, are easily swept along by the various ideological currents of our age. Certainly, from the confessions of atheists that appear from time to time in the daily or periodical press,

and from an objective observation of the modern way of life, one naturally reaches the conclusion that atheism today is more a philosophy of life, we might say, than a worldview. In other words, it is more a way of living without restraint or concern,

in which many people of our time like to make themselves comfortable, than an ideological current. Some statements made by contemporary unbelievers in a newspaper survey confirm what we have said: that atheism today is chiefly a philosophy of life. An academic, when asked whether he believed and what he believed in, said, “I believe absolutely in man.” A university student, asked what he believed in, replied, “I believe in romantic love.” A footballer, asked the same question, said that he believed in himself. “He is,” he said, “my God and my religion.” And an elderly man was asked what he believed in.

“I believe,” he said, “most of all in money and in my own power.” Sadly, my beloved, material abundance, the desire for an easy life, surrender to the pleasures of the flesh, the devaluation of spiritual values, the rapid growth of technological civilization, liberal tendencies, the absolutizing of human reason, the exaggerated worth man has assigned to himself, his overgrown egoism, and many other factors have all contributed to the growth of this practical materialism.

Atheism today also appears chiefly as a fashionable way of life. People—and especially young people—are swept into it when they lack moral strength, the power of self-control, the clarity that comes from a true understanding of the extent of our spiritual capacities, and noble and lofty ideals. For this reason, it is a foolish, animal-like atheism—an atheism driven, we might say, by impulse and the flesh.

It is an atheism that takes hold of those who wish to live without any moral restraint and without the obligations imposed by the law of God. Young people, above all, like to pretend that they are atheists. They are victims not only of an unrestrained way of life but also of ridiculous and shallow imitation. Most act out of superficiality and frivolity.

They imitate fashionable people who play the atheist.

Thus they sink into an undignified condition and bring terrible disgrace upon their own personhood. A contemporary professor recently wrote that to be an atheist because Darwin has led you astray—through misunderstanding him, of course—is an error. But to be an atheist because Brigitte Bardot says so is degradation. And that is true. Sadly, entertainers presume to tell us what a human being ought to be. The phenomenon of atheism in our days is indeed superficial and frivolous, yet it still does harm, especially to souls that lack a firm foundation and have not been enlightened. For this reason, all those who

take these matters seriously—including both the schools and the Church—must undertake a kind of campaign and not remain with their arms folded. The people, and especially the young, need to be broadly enlightened about the true causes that lead our people into the wretched degradation of atheism. Everyone, and especially our young people, must be informed about the diseased state of soul found among the unbelievers of our age, so that they will not admire them but pity them, have compassion on them, and avoid them. They should pity them as we would all pity a deranged person whom we saw in the street. Sadly, these unfortunate people are also deranged, even though they do not realize it.

It often happens in life that appearances are one thing and reality another. Appearances frequently deceive us and create a false impression. Reality becomes evident through what follows, through the results, and through genuine experience; and it is most often very different from what it first appeared to be. So it is with the question of unbelief. The surface is one thing, while the depths are another. Unbelievers appear to exist, but in essence and reality they either do not exist at all or, if they do, are very few. And those very few who do exist are sick spiritually, but even more so morally.

This conclusion emerges from the confessions of atheists themselves, from actual events in their lives, and also from studies conducted from time to time. What a French atheist named Büchner once claimed—that in the previous century there were many atheists in the scientific world—was an utterly gross falsehood. It is a thoroughly malicious myth. Statistics and relevant studies have shown that the overwhelming majority of great scientists were believers. Indeed, many of them were conscious and committed members of the Church. Precisely the same is true today. In 1900, a professor conducted a very illuminating statistical study. From their written works, he examined the religious convictions of approximately three hundred distinguished scientists, from the time of Newton and Copernicus

to the end of the nineteenth century. For thirty-eight of them, he found insufficient evidence to form an opinion. Of the remaining 262, five proved to be atheists, fifteen were indifferent, and 242 believed in God. Indeed, he says that ninety of them were conscious and committed members of various Christian churches. Büchner’s assertion, therefore, in his book Force and Matter—that during the nineteenth century two out of every three natural scientists were atheists—is completely false. The statistics we have just seen tell us clearly that in the last century only two out of every hundred natural scientists were atheists. Today, we might say, genuine atheists are even fewer.

Both in the past and today, this tiny minority of people who present themselves as atheists has been regarded as a pathological condition. The late Gregory Papamichael, a professor at the University of Thessaloniki, described atheism as a deviation from the natural order. More specifically, he wrote: “Just as, in the animal kingdom, the existence of hornless oxen—that is, cattle without horns—wingless birds, and maneless lions, and, among rational beings, the existence of fools and deformities of every kind, only serve to demonstrate more clearly the universal norm of nature, so too the few genuine atheists are deviations from the religious inclination and turning of the human soul toward God, an inclination like the sunflower’s constant turning toward the sun and the magnetic needle’s turning toward the north.”

The majority of rational people turn spontaneously toward the Eternal One. Only diseased souls and egoistic spirits that deliberately blind themselves turn away from His light that knows no evening. As for the atheists of the last century, who had caused such an uproar, the eminent Joel

studied the history of atheism with impartiality and objectivity and concluded that they were not atheists in the absolute sense. “There have been,” he says, “no genuine philosophers of atheism, just as there have been no genuine materialists or deniers of the soul. Those who during past millennia were regarded as atheists were not so in reality. Nor did they deny God; rather, they denied a prevailing conception of God or a particular way of knowing God.” That is what he writes. But the most tragic thing for those regarded as supposed atheists is that a great many famous and renowned men, during difficult moments in their lives or in hours of sincerity and spiritual awakening, confessed their error and their darkness. A great example is Voltaire, who, as we know, spent his entire life trying to tear down the Christian faith and Christian morality.

This man’s slogan was, “Crush the Infamous Thing,” by which he meant the Catholic Church. Through his books, he spread a great deal of poison and caused many to lose their faith. For this reason, he was called the Patriarch of Unbelief. Yet in a moment of sincerity he said that atheists are fools. For even if human beings denied the existence of God, he said, the whole of nature would prove them wrong, since all nature proclaims His existence. When Voltaire once became seriously ill, he asked for a priest so that he could make his confession—this man who had been an unbeliever. Before receiving forgiveness, he publicly retracted in writing, in the presence of two witnesses, all his atheistic errors and his slanders against religion and the Church.

He also expressed the hope and prayer that God, whom he had fought in vain, would forgive him. But when Voltaire recovered from his illness, he once again forgot God. Sadly, made senseless like an ox by his empty earthly glory, he forgot his decisions to change his life and returned to his comfortable way of living. Later, it is said, he again became gravely ill. Once more he came to himself and again asked for a priest. His friends, however, who shared his convictions and were of the same kind—having also been hardened in soul by their teacher—refused his request. Voltaire then begged them to have pity on him and bring him a priest. But once again they refused.

Then something terrifying happened. Voltaire became delirious and began crying out in despair: “A hand has seized me and is dragging me before the judgment seat of God. There, there is the devil, trying to tear me away and carry me off. I see Hell. Hide me, hide me, hide me!” And he died without help, because he had mocked religion. It is said that the nurse who cared for him and witnessed this with her own eyes would afterward ask, whenever she was called to tend a patient, whether he was a believer or an unbeliever. “I was at Voltaire’s side during his death agony,” she said, “and ever since then...

I never want to see another unbeliever.” The death of that unbeliever, Voltaire, had filled her with such horror and revulsion. Equally stirring is the example of the German philosopher Schopenhauer, who became famous for his pessimistic philosophy. Schopenhauer deeply hated Christianity and fought against it furiously. But once, when he became gravely ill and was suffering intense pain, people heard him groaning and calling upon God. Astonished, the doctor asked him, “So, then, is there a God even for philosophers?” Schopenhauer replied, “Taken as a whole, my dear fellow, philosophy is worth nothing without God. If I recover, I shall change my views.”

But when he recovered, he too forgot his promise, just as Voltaire had. Later his illness returned, and his doctor reminded him of what he had promised. Yet Schopenhauer died in terrible pain on the very day when he was to be counted worthy once again to receive Holy Communion.

More sincere than all these deniers was the formerly atheistic poet Heinrich Heine. He hated religion and fought against it furiously. His poems glorified the body, claiming that the body alone could bring salvation. But a few years before his death, he came to his senses. His eyes were opened to the light of faith.

He wrote the following to his sister: “I had the audacity,” he said, “to raise my head in defiance against heaven.

For this reason I was cast down, and now I lie like a worm trampled underfoot. Honor and praise to God in the highest. Your poor brother, Heinrich, signs his name.” And in his will he wrote: “Four years ago, I renounced philosophical pride and returned to religious belief, to the one God. I die believing in the Creator of the world, whose grace I humbly invoke.” And these are not the only examples. There are countless examples, my dear friends, of famous atheists who confessed their error. In 1914, the French atheist writer Lavedan renounced his atheistic views and issued a declaration to his fellow countrymen, in which he wrote, among other things: “I mocked the faith and thought myself wise. But I was deceiving both myself and you who read my books and sing my poems. Everything I wrote was error, intoxication, and empty dreams. Whoever separates himself from God walks toward destruction. I do not know whether I shall be alive tomorrow. But I must declare to my friends that Lavedan does not have the courage to die denying God. Rejoice, my soul, for now I can fall to my knees and cry aloud: I believe in God. I believe, I believe.”

Another illuminating example is that of the well-known French atheist Volney.

He had written books filled with the poison of unbelief, by which he sought to bring down souls that had no firm foundation. In one of his books, entitled The Catechism of the French Citizen, he ridiculed prayer and maintained that prayer was a waste of time. But once, during a voyage from Le Havre to New York, a terrible storm arose. Enormous waves threatened to send the ship and its passengers to the bottom of the sea. Terrified, as was only natural, everyone fell to their knees, and with tears in their eyes each one begged God for deliverance. Nor was this gentleman, the French atheist Volney, the last to do so.

In anguish and fear, he knelt in a corner of the ship and prayed. He begged the God in whom he claimed not to believe to save them. Eventually the storm subsided. Naturally, the travelers regained their calm and good spirits. Then some who knew Volney approached him and asked, with a touch of irony, how he could have prayed when he claimed not to believe. How could he explain this contradiction? And how had he forgotten his own theory and what he had written—that prayer was a waste of time? He replied: “Listen, my friends. A man can profess unbelief in calm weather, while sitting at home at his desk, but not when death appears...

relentlessly before him.” Indeed, this is what most atheists are like. Once again, from the mouth of a man regarded as a famous atheist, we learn that in essence and in the depths of the soul, atheists do not exist. A trustworthy person also relates a stirring event that took place before his own eyes. It was during the war of 1940. One day in December, the battle against the Italians, somewhere on the Albanian Front, was at its height. He was in the same trench with an Athenian lawyer he knew, who pretended to be an unbeliever, and three other soldiers.

Before the battle, during a quiet moment, the lawyer had been preaching unbelief to the others and showing off with cheap cleverness. Yet within a short while, he himself was to contradict everything he had said in the most tragic way. As the battle raged, a fragment from a mortar shell struck him in the side, and they all heard him cry out through his screams of pain: “Most Holy Theotokos, my All-Holy Lady, save me!” A short while later, he breathed his last. The others were shaken to the depths of their souls and wept. But they had learned a powerful lesson about the shallow, thoughtless unbelief of that unfortunate lawyer.

There is also another similar incident. A confessor was once called to a hospital in Athens to hear the confession of a gravely ill man, an intellectual with left-wing convictions and Marxist ideas.

The confessor was deeply moved and learned much when he heard the man himself say, with tears in his eyes, that his illness had led him to understand the error of materialist Marxist theories, and that the eyes of his soul had been opened to the light of faith. He told his spiritual father that he wished he could cry out to the whole world that materialism is sheer absurdity. There are countless similar examples, showing that deep down everyone believes, and that unbelief is superficial and thoughtless. This is because the human soul is so constituted that, by its very nature, it turns toward God...

and overcomes the blindness of an intellect darkened against God. In one of his works, Professor Rintanis mentions the amusing example of many atheists who, in order to convince others that they truly are atheists, often swear by saying, “By God, I am an atheist.” Sadly, we could offer many such examples, but time does not permit us, so allow us to continue with the next point. Today, beloved listeners in Christ, let us continue discussing the causes of unbelief, of which we spoke in our previous talk. In light of what we said then, the following question arises:

Are those who today say they are atheists, and who even make a great commotion to advertise their atheism, not unbelievers? Are they not atheists? To begin with, they say this today, but we do not know whether they will still say it tomorrow. As you know, a person’s thinking matures with the passage of time, and what he accepts today he may easily abandon tomorrow. Many factors contribute to the formation of our thinking, and certain particular factors contribute to an unsettled attitude toward faith. We shall, of course, mention some of them later. But these influences eventually recede and give way to others, or the mind matures and begins to think more soundly. Then the man who yesterday was an unbeliever may today be seen, as the Evangelist says, sitting clothed and in his right mind at the feet of Jesus.

There are countless examples of this, as we said in our previous talk. Moreover, my dear friends, life is a great school. Experience and wisdom do not come all at once. Certain events in our lives open our eyes, and then we see more clearly. The young people whom you see today displaying their cheap wit about unbelief and acting as though they know everything will surely mature tomorrow. They will be struck by the waves of life and face its harsh reality. They will realize how relative and limited human knowledge is, and they will understand the finite limits of the human nous, the spiritual intellect. You will see them change their minds and, if they possess sincerity, confess the error of their unbelief.

As we have said, the examples are not merely one or two. Every day we witness spiritual resurrections. People who yesterday wallowed in the mire repent today and become examples of morality and virtue. Others who yesterday were devoted to wretched spiritual darkness become models of good Christians today. Still others who yesterday had been carried away by materialist ideas now become defenders and apologists of the Christian faith. Life brings many surprises and many changes. Moreover, God is all-good and desires all people to be saved and to come to the knowledge of the truth. For this reason, He brings circumstances and opportunities into every person’s life, so that they may come to their senses and see the pure truth. Therefore, we must not despair. The Lord Himself has said...

that He stands at the door of every human heart and knocks, so that He may enter: “Behold, I stand at the door and knock. If anyone hears My voice and opens the door, I will come in to him and dine with him,” as we read in the Apocalypse, chapter three, verse twenty. Therefore, if someone who has been led astray by the falsehood of unbelief is sincere and of good will, the eyes of his soul will certainly be opened one day, and he will understand the error of atheism. This explains the daily spiritual rising from the dead of countless people who had gone astray, either in their beliefs or in their way of life. Only if the human soul has become hardened in evil, only if it is filled with arrogance and conceit, only if it possesses nothing but...

Luciferian pride—then, and only then, divine grace cannot act upon it. This is because selfish self-confidence, the conceit of the nous, and the hardening of the soul through a sinful life have completely distorted and paralyzed the human person’s good will. God never violates the freedom of our will. As the saying goes, “He who created you without you cannot save you without you.” God requires human freedom to give its assent; the person himself must desire his salvation. This explains why some remain in the blindness and darkness of atheism until the end.

Those who are utterly unbelieving remain hardened and rejected by the God of love. Nevertheless, there is one thing I wish to say and emphasize in particular: as long as the journey of life continues, we must never be certain that anyone living far from the faith will still be an unbeliever tomorrow. Tomorrow we may see him become a believer, and indeed a deeply committed one. It has also been observed that many who pretend to be unbelievers do so out of affectation and blind arrogance, or because it suits them, allowing them to live without restraint. Deep down, as we said earlier, they are not atheists. Often, they merely play the atheist out of obstinacy.

The famous French writer Flaubert once told a group of friends the following amusing tale, to show how foolish the obstinacy of atheists can be. One day, Flaubert said, a fisherman hauled up in his nets, together with the fish, a piece of marble from the sea. On that marble the following words had been engraved:

“I do not exist,” the marble said, and beneath it was the signature, “God.” In other words, God had written that He did not exist. The fisherman went and showed the piece of marble to an atheist, who said to him with a triumphant smile, “You see? God Himself admits that He does not exist.” Truly foolish, my dear friends, is the obstinacy of those who consider themselves atheists. They even try to convince themselves that things are as they imagine them to be, but they do not always manage to do so to the end. In any case, I believe the divinely inspired Psalmist was entirely right when he said, “The fool has said in his heart, ‘There is no God,’” as we read in Psalm 13, verse 1.

Atheism, my dear friends, is an abnormal and pathological condition. This description is, of course, very severe and insulting. Yet it is not our own; it belongs to the famous anthropologist Quatrefages, and for that reason it deserves careful attention. This great scientist and naturalist says: “Here is the conclusion of the modest investigations I undertook, not as a believer, but as a scientific naturalist. Observations from the past, together with the research of the present, demonstrate that religious devotion is a universal characteristic of the human race, whereas atheism

is an abnormal and pathological condition.” This very illuminating conclusion of the famous anthropologist Quatrefages reminds us of a similar characterization by Voltaire, the patriarch of atheism, whom we mentioned in an earlier talk. Voltaire says: “Pascal, that wise and apparently most devout man, used to say, ‘To be an atheist, one must have an immense faith in improbable things.’” But who believes in improbable things?

“Only fools,” says Voltaire, “and pathological types,” says Quatrefages. A person—especially an educated person—who thinks seriously and logically, who does not base his thoughts on improbable and imaginary notions, and who is not quick to draw arbitrary and subjective conclusions, can never, ever end up in the dark labyrinth of unbelief. The study of the laws of nature, contemplation of the majesty of creation, attention to the purpose and order governing the universe, as well as a deep psychological examination of the longings of the human soul and the history of the human race, convince every serious and well-disposed student of the existence of a supreme intelligence—that is, the almighty Creator and Governor of the world.

Only diseased spirits and arrogant minds deify the finite human intellect while ignoring the infinite intelligence of God, who created all things. Humanity as a whole, my dear friends, believes in God the Creator. Unbelief has always been a pathological exception. The eminent Byron Jevons said that humanity as a whole is religious. There has never been an age in history, he says, when people lived without religion, and even the most wretched human tribe possesses religious ideas. No anthropologist disagrees on this point. Indeed, as we read, this truth had been upheld centuries earlier by Plutarch, who said: “As you travel, you may find cities without walls,

without learning, without kings, without houses, without money, with no need of currency and no knowledge of theatres or gymnasiums. But no one has ever seen, nor will anyone ever see, a city without temples and without gods, which makes no use of prayers, oaths, oracles, or sacrifices for blessings and rites to avert evils. Indeed, it seems to me that a city could more easily be founded on bare ground than that a state could be established or endure after belief in the gods had been utterly removed.” Seneca maintained the same thing in ancient times: “The idea of God is innate in everyone. Nowhere is there a people so far removed from laws and customs that it does not believe in gods.” For this reason Cicero also said: “Among mankind there is no race

so uncivilized or so savage that, even if it does not know what God it ought to worship, it nevertheless fails to recognize that there must be a God.” Thus, both in ancient times and today, atheism is shown to be a pathological exception, my dear friends. The famous anthropologist Quatrefages, whom we mentioned earlier, also says that atheism is not found in any race, whether at a higher or lower stage of development, but only in isolated individuals. And these individual cases, as we understand, are the pathological exceptions we have mentioned. Ernest Naville, a professor of natural sciences

at the University of Geneva and a great scientist, likewise said, as we find recorded: “I do not accept that unbelievers exist; but if they do, it means that monsters exist in this world.” Harsh words, of course, but that is what he says. It is also said that a young scientist once appeared before the renowned and distinguished theologian Oupen and said to him, “Sir, I am a zoologist.” “I am very pleased,” Oupen replied. “Sir, I am also an atheist,” the young man continued. Oupen then answered, “Oh, then you must allow me to examine you, because specimens like you are admittedly not often encountered in zoological museums.”

Atheism, then, my dear friends, is an isolated, pathological, and abnormal phenomenon. It is the thinking of foolishness, and once again the saying applies: “The fool has said in his heart, ‘There is no God.’” Atheism, my dear friends, creates chaos within the soul. Experience has shown that the human soul becomes peaceful and calm when it is safely harbored in the embrace of God. A soul that lives without God is miserable; it feels emptiness and inner chaos and always remains unsatisfied. This, moreover, is testified to by atheists themselves in moments of honesty. The atheist French writer Anatole France, perhaps the crudest mocker of religion among all those like him,

wrote dreadful books attacking religion and morality, yet by his own admission he was the most miserable of men. Although his books brought him great profits, enabling him to satisfy his every desire, he nevertheless remained perpetually dissatisfied and despondent. Brousson, his trusted secretary, relates that France once confided his secret anguish to a close friend: “If you could penetrate my heart with your gaze,” he told him, “you would recoil in horror. I do not believe that anyone more miserable than I has ever lived in this world. You envy me for my successes,

but I have never known happiness—not for a single day or a single moment of my life.” Yes, my dear friends, a person without God is a tragic figure. Some years ago, a magazine in France published the following tragic incident. A socialist was boasting in a café that, after many efforts, he had managed to uproot faith from the heart of his wife, who had previously been God-fearing. But that evening, when he returned home, he saw a large and agitated crowd gathered outside in his courtyard. He was immediately overcome with alarm and rushed into his house to see what had happened.

And what did he see? His wife was dead, together with their children. In the hand of this unfortunate woman, however, was a note that read: “Since I lost my faith in God, my children and I have been irreparably miserable, and for this reason we preferred death.” This was the fruit and outcome of the atheistic seed sown by her socialist husband. As the people say, whoever sows winds reaps storms. The prophet also confirms this concerning unbelievers, saying, “They sow the wind and reap the whirlwind”—Hosea, chapter 8, verse 7. Faith, my dear friends, is the one anchor,

the one firm support of our life. It is the power that makes frail human beings strong. It is the saving, wonderworking medicine that heals the wounds of the soul. It is the balm that comforts us in times of trial, and the heavenly breeze that cools the furnace within us. It is the one unsetting light that scatters our darkness and the sure compass that shows us the only true course through life. Therefore, those who are deprived of faith are deprived of their one source of strength, their one provision for the journey, and their one light. They are deprived of the greatest and most beneficial treasure and, as a result, become miserable—without strength, without weapons, without provisions, and without a rudder

amid the waves of life. They are birds without wings, boats without oars or sails, travelers in an unknown land without a map or guide, and ships upon the sea without a helmsman. The greatest misery in life, my dear friends, is to live without the light of faith. Such a person becomes a sorrowful existence without meaning, purpose, or light. His life is a journey through a freezing night, amid darkness and mud. This is life’s greatest misery. Unbelief is life’s worst companion and its most dangerous adviser; we might even call it a true calamity. We should also understand that

atheism opens the door to crime. A human being carries a beast within. The passions and weaknesses lurk inside him. His instincts rise up threateningly. Anger takes hold of him. Vengeance takes hold of him. Hatred often floods his soul. Envy and jealousy easily blind him. His wounded ego makes him savage, and self-interest readily makes him ruthless. His heart often grows hard, and his inclinations are not infrequently directed and governed by the laws of the jungle. He readily turns to crime, violence, theft, deceit, exploitation, profiteering, and every kind of wickedness. This is because he carries the old man within him. And then...

what power will restrain him from this downward path? What medicine will soften his soul? What means will give him self-mastery and self-restraint? Who will prevent him from satisfying base, or at times even criminal, instincts? Who will transform his hatred and vindictiveness into forbearance and forgiveness? Who will make his heart gentle? Who will teach him self-denial, sacrifice for his fellow human being, and respect for another person’s honor, property, and life? Who will inspire him with noble ideals—with love, for example, and goodness? Could it be education, a good upbringing, or civilization? Certainly, these too are largely good. Education makes a person more civilized. The upbringing he receives at home and at school helps form a good character.

A healthy civilization ennobles him, but not always and never absolutely. After all, in our civilized age we have abundant examples of criminals who came from good homes and attended good schools and universities. There is only one medicine, my dear friends: faith in Christ, the Christian faith. It alone tames, civilizes, ennobles, and transforms a person, making him incapable of evil and fit for what is good. Faith in Christ alone possesses the hidden power to strengthen the will toward good, inspire self-mastery, heal the wounds of the soul, and prevent criminal acts. But when faith is absent, the door to evil stands open, and a person can easily slide into the greatest evil, even into crime itself. Examples from everyday life abound. It is said that Voltaire once invited his atheist friends d’Alembert and Diderot to dinner. During the meal, their conversation was blasphemous and atheistic. But Voltaire, alarmed, interrupted them and said, “Do not speak this way in front of my servants.

Have them withdraw. If they hear what you are saying and decide to put it into practice, our lives will no longer be safe.” This, my dear friends, is the truth. Without faith and the fear of God, a person may become capable of great evil and serious crime. Only when he knows that the all-seeing eye of God is watching him does he restrain his unruly inner impulses. He may deceive the grasp of the law and the policeman, but he cannot deceive the eye of God, which searches the depths of the heart. Thus faith alone heals evil at its very root within the human heart. But when faith is absent, the heart

remains unchecked, and from it proceed all the transgressions of life. John Chrysostom, then, is entirely right, and I would like to set his words as the concluding exclamation and seal upon this brief talk: “Unbelief is an evil; it plunges the nous into the depths, while faith raises it up to Heaven. Unbelief blinds the soul, while faith illumines the logismoi.” We shall stop here for today and, God willing, perhaps continue by saying a little more, offering some guidance on how a person, if he so desires, might find his way, follow the straight path, stand upright,

to sail the right course both in this life and in the life to come, which we pray he may attain.

Η ομιλία μας αυτή θα μπορούσε να έχει τον τίτλο «Τα αίτια της απιστίας». Η απιστία, όπως ξέρετε, πάντοτε είχε τα αφελή θύματά της, ιδιαιτέρως δε στη μοντέρνα μας εποχή. Παρουσιάζεται σαν ένα είδος μόδας και μάλιστα μεταξύ των αστήρικτων νέων. Αλλά είναι όντως βαθιά η απιστία ή επιφανειακή και επιπόλαια, θα μπορούσε να ρωτήσει κανείς; Οι μεγάλοι επιστήμονες άραγε πιστεύουν; Πού οδηγεί η απιστία, ποια τα πραγματικά της αίτια; Να μερικές σκέψεις γύρω από τις οποίες θα στραφεί η παρούσα ομιλία. Είναι, πρέπει να ξέρουμε, αυτή η ομιλία μια προσφορά στον παραπαίοντα άνθρωπο της εποχής μας και ιδιαιτέρως μια χείρα βοηθείας προς κάθε ειλικρινή νέο των ημερών μας. Λέγω ειλικρινή, γιατί μόνο αυτός μπορεί να εκτιμήσει το περιεχόμενο της ομιλίας αυτής. Μόνο οι ειλικρινείς μπορούν να διαφωτιστούν, να ανανήψουν, να βρουν το αληθινό φως της πίστεως, εάν προς στιγμήν παραδεχτούμε ότι το έχουν χάσει. Οι ανειλικρινείς πάσχουν συνήθως από ασθένεια ανίατη. Δεν φταίει η αλήθεια που δεν μπορεί να εισχωρήσει μέσα τους. Φταίνε οι ίδιοι που τη διώχνουν περιφρονητικά, την αλήθεια. Και είναι γι’ αυτό δυστυχείς και αξιολύπητοι αυτοί, κι ας αιτιώνται τους εαυτούς των. Οι σκέψεις της ομιλίας αυτής

απλές, αλλά καθαρές, τίμιες, αληθινές, ευθείες, ντοκουμενταρισμένες και επιστημονικά ακόμη, θα μπορούσαμε να πούμε, αδιάσειστες. Και η ομιλία αυτή γίνεται από αγάπη για κάθε δυστυχή, δυστυχώς, άπιστο, με σκοπό να ρίξει λίγο φως στο αρρωστημένο φαινόμενο της απιστίας.

Τον τελευταίο καιρό παρουσιάζονται, όχι μόνο στο εξωτερικό αλλά και στον δικό μας εδώ τον ελληνικό χώρο, όχι λίγα και περισσότερα κρούσματα ανθρώπων που παριστάνουν τον δήθεν άθεο και άπιστο. Λέγω δήθεν, γιατί είναι εμπειρικά αποδειγμένο πως γνήσιοι και αληθινοί άπιστοι ή δεν υπάρχουν καθόλου ή, αν υπάρχουν, είναι ελάχιστοι. Αφού άλλωστε έχουμε άπειρα τα παραδείγματα απίστων που, σε στιγμές ειλικρίνειας και αληθινής σοβαρότητος ή σε στιγμές ανάγκης, ομολόγησαν την πλάνη τους και ζήτησαν τη βοήθεια του Θεού. Θα ακούσουμε στη συνέχεια πολλές τέτοιες ομολογίες. Πάντως, όπως και να ’χει το πράγμα, είναι γεγονός

ότι υπάρχουν άνθρωποι σήμερα που παριστάνουν τον άθεο. Ίσως δε τα περισσότερα κρούσματα είναι μεταξύ των νέων, που, άπειροι όπως είναι, παρασύρονται εύκολα από τα ποικίλα ιδεολογικά ρεύματα της εποχής μας. Βέβαια, από ομολογίες αθέων που από καιρού εις καιρό βλέπουν το φως της δημοσιότητος, είτε στον καθημερινό είτε στον περιοδικό τύπο,

και από αντικειμενική παρατήρηση του τρόπου της συγχρόνου ζωής, βγαίνει αβίαστα το συμπέρασμα πως η αθεΐα σήμερα είναι περισσότερο μια βιοθεωρία, θα μπορούσαμε να πούμε, παρά μια κοσμοθεωρία. Είναι δηλαδή περισσότερο ένας τρόπος ασύδοτης και ανέμελης ζωής,

στον οποίο αρέσκονται να βολεύονται οι πολλοί άνθρωποι του καιρού μας, παρά ένα ιδεολογικό ρεύμα. Μερικές ομολογίες συγχρόνων απίστων από μια έρευνα μιας εφημερίδος βεβαιώνουν αυτό που είπαμε, ότι δηλαδή σήμερα η αθεΐα είναι περισσότερο βιοθεωρία. Έλεγε ένας ακαδημαϊκός, ερωτηθείς αν πιστεύει και σε τι πιστεύει: «Πιστεύω», λέει, «απόλυτα στον άνθρωπο». Ένας φοιτητής, ερωτηθείς σε τι πιστεύει, είπε: «Πιστεύω στον έρωτα». Ένας ποδοσφαιριστής, ερωτηθείς σε τι πιστεύει, είπε ότι πιστεύει στον εαυτόν του. «Αυτόν έχω», λέει, «για Θεό μου, για θρησκεία μου». Και ένας γέρων ερωτήθη σε τι πιστεύει.

«Πιστεύω», λέει, «περισσότερο στο χρήμα και στη δύναμή μου». Η αφθονία, δυστυχώς, των αγαθών, αγαπητοί μου, οι τάσεις του ευκόλου βίου, η προσχώρηση στις ηδονές της σαρκός, η υποβάθμιση των πνευματικών αξιών, η αλματώδης ανάπτυξη του τεχνικού πολιτισμού, οι τάσεις του φιλελευθερισμού, η απολυτοποίηση του ανθρωπίνου νου, η υπεραξία που έδωσε ο άνθρωπος στον εαυτό του, ο υπερτροφικός εγωισμός του και πλείστοι άλλοι παράγοντες έχουν συντελέσει στην ανάπτυξη αυτού του πρακτικού υλισμού.

Η αθεΐα ακόμη σήμερα παρουσιάζεται μάλλον σαν ένας μοντέρνος τρόπος ζωής, στον οποίο παρασύρονται άνθρωποι και μάλιστα νέοι, χωρίς σθένος ηθικό, χωρίς δύναμη αυτοκυριαρχίας, χωρίς τη διαύγεια που παρέχει η αληθινή γνώση της εκτάσεως των πνευματικών δυνατοτήτων μας, χωρίς ιδανικά ευγενή και υψηλά. Γι’ αυτό είναι μια αθεΐα ανόητος, ζωώδης, όπως θα μπορούσαμε να πούμε, θυμική και σαρκική.

Αθεΐα που κυριεύει αυτούς που θέλουν να ζουν χωρίς κανένα ηθικό περιορισμό και χωρίς τις δεσμεύσεις που επιβάλλει ο νόμος του Θεού. Είναι οι νέοι κατεξοχήν που αρέσκονται να παριστάνουν τον δήθεν άθεο. Είναι θύματα όχι μόνο μιας ζωής ασύδοτης, αλλά και ενός γελοίου και φθηνού μιμητισμού. Από επιπολαιότητα οι περισσότεροι και ελαφρότητα.

Μιμούνται ανθρώπους μοντέρνους που παριστάνουν τον άθεο.

Έτσι φτάνουν σε ένα κατάντημα αναξιοπρεπές και σε ένα ρεζίλεμα της προσωπικότητάς των φοβερό. Ένας σύγχρονος καθηγητής έγραφε τελευταίως ότι το να είσαι άθεος διότι σε παρέσυρε ο Δαρβίνος, παρεξηγημένα βέβαια, είναι μια πλάνη. Το να είσαι όμως άθεος διότι το λέει η Μπριζίτ Μπαρντό, αυτό είναι κατάντημα. Και είναι αλήθεια αυτό. Έχουν γνώμη οι καλλιτέχνες, δυστυχώς, τι πρέπει να είναι ο άνθρωπος. Είναι βέβαια επιφανειακό και επιπόλαιο το φαινόμενο της αθεΐας στις ημέρες μας, κάνει όμως τη ζημιά του και μάλιστα στις αστήρικτες και αδιαφώτιστες ψυχές. Γι’ αυτό θα πρέπει όλοι οι άνθρωποι οι οποίοι

αντιλαμβάνονται τα πράγματα σοβαρώς, και το σχολείο και η Εκκλησία, να αναλάβουν κάποια σταυροφορία, να μην μείνουν με σταυρωμένα τα χέρια. Χρειάζεται ευρεία διαφώτιση του λαού και κυρίως των νέων γύρω από τα ουσιαστικά αίτια, ένεκα των οποίων φτάνουν οι άνθρωποί μας στα άθλια αυτά καταντήματα των αθέων. Χρειάζεται να πληροφορηθούν οι πάντες και μάλιστα οι νέοι μας την αρρωστημένη αυτή ψυχοσύνθεση των απίστων της εποχής μας, για να μην τους θαυμάζουν, αλλά να τους λυπούνται και να τους οικτίρουν και να τους αποφεύγουν. Να τους λυπούνται όπως λυπούμεθα όλοι σαν να δούμε στον δρόμο κάποιον παρανοϊκόν. Παρανοϊκοί, δυστυχώς, είναι και αυτοί οι δυστυχείς, και ας μην το καταλαβαίνουν.

Πολλές φορές συμβαίνει στη ζωή άλλα να είναι τα φαινόμενα και διαφορετική η πραγματικότητα. Τα φαινόμενα πολλάκις εξαπατούν, δίνουν εντύπωση λανθασμένη. Η πραγματικότητα φαίνεται από τη συνέχεια, από τα αποτελέσματα και από την αληθινή εμπειρία και είναι τις περισσότερες φορές πολύ διαφορετική από ό,τι αρχικά εφαίνετο. Έτσι και με το ζήτημα της απιστίας. Διαφορετική είναι η επιφάνεια και διαφορετικό το βάθος. Φαινομενικά υπάρχουν άπιστοι, μα στην ουσία και στην πραγματικότητα ή δεν υπάρχουν καθόλου ή, αν υπάρχουν, ελάχιστοι. Και αυτοί οι υπάρχοντες ελάχιστοι νοσούν και πνευματικά, μα περισσότερο ηθικά.

Αυτό άλλωστε εξάγεται από ομολογίες των ίδιων των αθέων και από τα αληθινά περιστατικά της ζωής των, και ακόμη από έρευνες που έγιναν ενίοτε. Ήταν χοντροειδέστατο ψεύδος αυτό που παλαιότερα είχε πει ένας Γάλλος άθεος, Μπίχνερ ονόματι, ότι δήθεν στον επιστημονικό κόσμο υπήρχαν τον περασμένο αιώνα πολλοί άθεοι. Αυτό είναι μύθος κακοηθέστατος. Στατιστικές και σχετικές έρευνες απέδειξαν ότι οι μεγάλοι επιστήμονες, στη συντριπτική πλειοψηφία των, ήσαν πιστοί. Πολλοί δε εξ αυτών ήσαν μάλιστα και συνειδητά μέλη της Εκκλησίας. Τούτο δε ακριβώς συμβαίνει και σήμερα. Ένας καθηγητής έκαμε το 1900 μια στατιστική πολύ διαφωτιστική. Εξήτασε από γραπτά κείμενα τις θρησκευτικές πεποιθήσεις 300 περίπου διακεκριμένων επιστημόνων από τις εποχές του Νεύτωνος και του Κοπέρνικου

μέχρι τέλους του 19ου αιώνα. Για 38 εξ αυτών δεν βρήκε επαρκή στοιχεία για να εξαγάγει γνώμη. Από τους υπολοίπους 262, οι 5 απεδείχθησαν άθεοι, οι 15 αδιάφοροι και οι 242 πιστεύοντες στον Θεό. 90 μάλιστα εξ αυτών, λέγει, ήσαν ενσυνείδητα μέλη διαφόρων χριστιανικών εκκλησιών. Ο ισχυρισμός λοιπόν αυτός του Μπίχνερ, που αναφέρει στο βιβλίο του «Δύναμις και Ύλη» ότι τον 19ο αιώνα μεταξύ τριών φυσικών οι δύο ήσαν άθεοι, είναι πέρα για πέρα ψεύδος. Η στατιστική που είδαμε μας λέγει σαφώς ότι μεταξύ 100 φυσικών μόνον οι δύο ήσαν άθεοι τον περασμένο αιώνα. Σήμερα οι πραγματικοί άθεοι είναι πιο λίγοι, θα μπορούσαμε να πούμε.

Και παλαιότερα και σήμερα αυτή η ελαχίστη μειονότης των εμφανιζομένων ως αθέων εθεωρήθη και θεωρείται σαν παθολογική κατάσταση. Ο καθηγητής Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Γρηγόριος Παπαμιχαήλ, μακαρίτης, έγραφε το εξής και παρουσίαζε σαν εκτροπή από τη φυσική τάξη την αθεΐα. Συγκεκριμένως έλεγε: «Ως δε εν τω βασιλείω των αλόγων ύπαρξις ακεράτων βοών, δηλαδή βοδιών χωρίς κέρατα, απτέρων ορνίθων και αχαίτων λεόντων, εν δε τω λογικώ ύπαρξις ηλιθίων και εκτρωμάτων παντοίων, αναδεικνύουσι μάλλον την καθολικήν φυσιολογικήν δεοντολογίαν, ούτω και οι ευάριθμοι πραγματικοί άθεοι αποτελούν εκτροπάς της θρησκευτικής τάσεως και στροφής της ανθρωπίνης ψυχής προς τον Θεόν, αναλόγου προς την του ηλιάνθου σταθεράν στροφήν προς τον ήλιον και της μαγνητικής βελόνης προς τον βορράν».

Η πλειονότης των λογικών ανθρώπων αυθόρμητα στρέφεται προς τον Αιώνα, αρρωστημένες μόνο ψυχές και εθελοτυφλούντα εγωιστικά πνεύματα απομακρύνονται από το ανέσπερο φως του. Για τους αθέους του περασμένου αιώνος, που τόσο θόρυβο είχαν κάνει, ο Πολύς Τζόελ

με αμεροληψία και αντικειμενικότητα εμελέτησε την ιστορία της αθεΐας, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι δεν ήσαν απόλυτα άθεοι. «Δεν υπήρξαν», λέγει, «γνήσιοι φιλόσοφοι της αθεΐας, ως δεν υπήρξαν γνήσιοι υλιστές και αρνητές ψυχής. Όσοι κατά τας παρελθούσας χιλιετηρίδας εθεωρήθησαν ως άθεοι, δεν υπήρξαν εις την πραγματικότητα τοιούτοι. Ούτε δε υπήρξαν αρνητές του Θεού, αλλά αρνητές ενός ισχύοντος Θεού ή ενός ορισμένου τρόπου γνώσεως του Θεού». Έτσι γράφει. Μα το τραγικότερο για τους θεωρουμένους ως δήθεν αθέους είναι ότι πάρα πολλοί διάσημοι και εξ ακουστοί, σε δύσκολες στιγμές της ζωής των ή σε ώρες ειλικρίνειας και πνευματικής ανανήψεως, ομολόγησαν την πλάνη τους και τον σκοταδισμόν των. Μεγάλο παράδειγμα είναι ο Βολταίρος, που προσπάθησε, όπως ξέρουμε, σε όλη του τη ζωή να κρημνίσει τη χριστιανική πίστη και την ηθική.

Σύνθημα αυτού του ανθρώπου ήταν: «Συντρίψατε την Άτιμον», δηλαδή την Καθολική Εκκλησία. Με τα βιβλία του σκόρπισε πολύ δηλητήριο και έκαμε πολλούς να χάσουν την πίστη των. Γι’ αυτό και ονομάστηκε Πατριάρχης της Απιστίας. Σε στιγμή όμως ειλικρινείας είπε ότι άθεοι είναι οι ηλίθιοι. Διότι, κι αν ακόμη οι άνθρωποι ηρνούντο την ύπαρξη του Θεού, ολόκληρος η φύσις, λέγει, θα τους διέψευδε, αφού σύμπασα η φύσις διακηρύττει την ύπαρξή του. Όταν δε κάποτε έπεσε σοβαρά άρρωστος ο Βολταίρος, εζήτησε ιερέα για να εξομολογηθεί. Αυτός ο άπιστος. Πριν λάβει δε τη συγχώρηση, ανεκάλεσε δημοσία και εγγράφως, με δύο μάρτυρες, όλες τις αθεϊστικές του πλάνες και τις συκοφαντίες του κατά της θρησκείας και της Εκκλησίας.

Μάλιστα εξέφρασε την ελπίδα και την ευχή ότι ο Θεός, τον οποίον μάταια είχε πολεμήσει, θα τον συγχωρούσε. Όταν όμως ο Βολταίρος ανέρρωσε από την ασθένειά του, πάλι λησμόνησε τον Θεό. Σαν βόδι, δυστυχώς, από τη ματαία επίγεια δόξα, λησμόνησε τις αποφάσεις του περί της αλλαγής της ζωής του και συνέχιζε να ζει έναν βολεμένο πάλι βίο. Αργότερα λέγεται ότι αρρώστησε ξανά σοβαρά, πάλι δε ήρθε στον εαυτό του και ζήτησε ξανά ιερέα. Οι φίλοι του όμως, οι οποίοι ήταν των ίδιων πεποιθήσεων, του ίδιου φυράματος, σκληρυμένοι κι αυτοί ψυχικά από τον δάσκαλό τους, του το αρνήθηκαν. Τότε ο Βολταίρος τους ικέτευε να τον λυπηθούν και να του φέρουν ιερέα. Μα εκείνοι και πάλι αρνήθηκαν.

Τότε συνέβη το εξής τρομακτικό. Ο Βολταίρος έπεσε σε παραλήρημα και άρχισε να φωνάζει απελπιστικά: «Κάποιο χέρι με έπιασε και με σέρνει μπρος στο βήμα του Θεού. Να, να ο διάβολος που θέλει να με αποσπάσει και να με απαγάγει. Βλέπω την κόλαση. Κρύψατέ με, κρύψατέ με, κρύψατέ με». Και απέθανε αβοήθητος, γιατί είχε περιπαίξει τη θρησκεία. Η νοσοκόμος του μάλιστα, λέγεται, που τον περιποιείτο, μετά από το περιστατικό αυτό, στο οποίο παρέστη αυτόπτης μάρτυς, όταν την προσκαλούσαν να περιποιηθεί ασθενή, εξήταζε εάν είναι πιστός ή άπιστος. «Ήμουν», λέγει, «στο πλευρό του Βολταίρου στον καιρό της επιθανατίου αγωνίας και από τότε

δεν θέλω να ιδώ πάλι άπιστο άνθρωπο». Αποτροπιασμό τέτοιο και φρίκη τής είχε εντυπώσει ο θάνατος αυτού του απίστου, του Βολταίρου. Συνταρακτικό είναι και το παράδειγμα του Γερμανού φιλοσόφου, του Σοπενχάουερ, που έχει μείνει ονομαστός για την απαισιόδοξη φιλοσοφία του. Ο Σοπενχάουερ μισούσε πολύ τον χριστιανισμό και τον πολεμούσε με λύσσα. Όταν όμως κάποτε αρρώστησε βαριά και πονούσε δυνατά, τον άκουσαν να στενάζει και να επικαλείται τον Θεό. Ο ιατρός, κατάπληκτος, τον ερώτησε: «Υπάρχει λοιπόν Θεός και διά τους φιλοσόφους;» Και ο Σοπενχάουερ τού απήντησε: «Το όλον, αγαπητέ μου, η φιλοσοφία δεν αξίζει τίποτα χωρίς τον Θεό. Εάν θεραπευτώ, θα αλλάξω γνώμη».

Όμως κι αυτός, όταν εθεραπεύθη, ελησμόνησε την υπόσχεσή του, σαν τον Βολταίρο. Αργότερα η ασθένειά του υποτροπίασε, ο ιατρός του τού υπενθύμισε τις υποσχέσεις του. Μα ο Σοπενχάουερ πέθανε μέσα σε φρικτούς πόνους, την ίδια ημέρα που επρόκειτο να αξιωθεί πάλι μεταλήψεως.

Ειλικρινέστερος μεταξύ όλων αυτών των αρνητών εφάνη ο πρώην άθεος ποιητής Χάινε. Μισούσε τη θρησκεία και την πολεμούσε με λύσσα. Τα ποιήματά του εξυμνούσαν το σώμα, που δίδει μονάχα αυτό τη σωτηρία δήθεν. Μα λίγα χρόνια πριν πεθάνει ανάνηψε. Άνοιξε τα μάτια του στο φως της πίστεως.

Έγραφε στην αδελφή του τα εξής: «Είχα», λέγει, «το θράσος να υψώσω το μέτωπό μου κατέναντι στον ουρανό».

Διά τούτο κρημνίσθηκα και κείμαι σαν ένα σκουλήκι ποδοπατημένο. Τιμή και αίνος στον εν υψίστοις Θεόν. Ο πτωχός αδελφός σου, Ερρίκος, υπογράφει. Στη διαθήκη του δε έγραψε: «Πριν τέσσερα τώρα χρόνια απαρνήθηκα τη φιλοσοφική αλαζονία και ξαναγύρισα στις θρησκευτικές ιδέες, στο μοναδικό Θεό. Αποθνήσκω πιστεύοντας εις τον Δημιουργόν του κόσμου, του οποίου με ταπείνωση επικαλούμαι τη χάρη». Και δεν είναι μόνο αυτά. Είναι πάμπολλα, αγαπητοί μου, τα παραδείγματα αθέων ονομαστών που ομολόγησαν την πλάνη τους. Ο Γάλλος άθεος λογοτέχνης Λαβεντάν το 1914 απεκήρυξε την αθεϊστική θεωρία του και απηύθυνε προς τους ομοεθνείς του διακήρυξη, στην οποία μεταξύ άλλων έγραφε και τα εξής: «Εχλεύαζα, λέγει, την πίστην και νόμιζα ότι ήμουν σοφός. Εξαπατούσα όμως και τον εαυτό μου και σας, οι οποίοι διαβάζετε τα βιβλία μου και τραγουδάτε τα ποιήματά μου. Ό,τι έγραψα ήταν πλάνη, μέθη, κούφια όνειρα. Όποιος χωρίζεται από τον Θεό βαδίζει στον όλεθρο. Δεν γνωρίζω αύριο αν θα βρίσκομαι στη ζωή. Οφείλω όμως να διακηρύξω προς τους φίλους μου ότι ο Λαβεντάν δεν έχει το θάρρος να αποθάνει με την άρνηση του Θεού. Ευφράνθητι, ψυχή μου, διότι μπορώ τώρα να αναφωνήσω γονυκλινής: Πιστεύω στον Θεό. Πιστεύω, πιστεύω».

Διαφωτιστικό επίσης είναι πάλι ένα άλλο παράδειγμα του γνωστού Γάλλου αθέου Βόλνεϊ.

Αυτός είχε γράψει βιβλία γεμάτα από δηλητήριο της απιστίας, με τα οποία προσπαθούσε να γκρεμίσει τις αστήρικτες ψυχές. Σε ένα βιβλίο του υπό τον τίτλο «Η κατήχησις του Γάλλου πολίτου» διακωμωδούσε την προσευχή και υποστήριζε ότι η προσευχή είναι χαμένος χρόνος. Όμως συνέβη κάποτε, σε ένα ταξίδι από τη Χάβρη στη Νέα Υόρκη, κάποια λοιπόν μέρα του ταξιδιού του, να σηκωθεί τρομερή τρικυμία. Κύματα πελώρια απειλούσαν να στείλουν στο βυθό της θαλάσσης το πλοίο και τους επιβάτες. Κατατρομαγμένοι, όπως ήταν φυσικό, όλοι έπεσαν στα γόνατα και με δάκρυα στα μάτια ζητούσε ο καθένας από το Θεό τη σωτηρία. Αλλά δεν υστέρησε και ο κύριος αυτός, ο άθεος Γάλλος Βόλνεϊ.

Από αγωνία και φόβο, γονάτισε σε μια άκρη του πλοίου και προσηύχετο. Παρακαλούσε τον Θεό, που έλεγε ότι δεν πιστεύει, για να τους σώσει. Η τρικυμία κάποτε κόπασε. Οι ταξιδιώτες βρήκαν πάλι την ηρεμία τους, όπως ήταν φυσικό, και το κέφι τους. Τότε μερικοί που γνώριζαν τον Βόλνεϊ τον επλησίασαν και τον ερώτησαν, με κάποια μάλιστα δόση ειρωνείας, πώς το έκανε αυτό και προσηύχετο, ενώ έλεγε ότι δεν πιστεύει. Πώς δικαιολογούσε την αντίφαση αυτή με τον εαυτόν του; Και πώς λησμόνησε τη θεωρία του, αυτά που είχε γράψει, ότι δηλαδή η προσευχή είναι απώλεια χρόνου; Και τότε αυτός απήντησε: «Ακούστε, λέει, φίλοι μου. Ημπορεί κανείς να επαγγέλλεται τον άπιστον εν καιρώ γαλήνης, όταν κάθεται στο σπίτι του, στο γραφείο του, όχι όμως όταν ο θάνατος παρουσιάζεται

αδυσώπητος ενώπιόν του». Μάλιστα, αυτοί είναι οι άθεοι οι περισσότεροι. Για να διαπιστωθεί για μια ακόμη φορά, διά του στόματος θεωρουμένου διασήμου αθέου, ότι στην ουσία και στο βάθος άθεοι δεν υπάρχουν. Ένα αξιόπιστο πρόσωπο αφηγείται και κάτι το συνταρακτικό που συνέβη μπροστά του. Ήταν ο πόλεμος του 1940. Η μάχη με τους Ιταλούς, κάπου εκεί στο Αλβανικό Μέτωπο, βρισκόταν μια μέρα του Δεκεμβρίου στο αποκορύφωμά της. Στο ίδιο χαράκωμα ήσαν μαζί με ένα γνωστό του Αθηναίο δικηγόρο, ο οποίος παρίστανε τον άπιστο, και άλλοι τρεις στρατιώτες.

Προ της μάχης, βέβαια σε ώρα ηρεμίας, ο δικηγόρος έκανε κατήχηση απιστίας στους άλλους και τους πουλούσε φθηνή εξυπνάδα. Και επρόκειτο σε λίγη ώρα να διαψεύσει ο ίδιος κατά τρόπον τραγικόν τον εαυτόν του. Ενώ η μάχη εμαίνετο, ένα θραύσμα από βλήμα όλμου χτύπησε το δικηγόρο στο πλευρό και τον άκουσαν τότε όλοι να φωνάζει μέσα στα ουρλιαχτά του πόνου του: «Παναγία μου, Παναγία μου, σώσε με». Σε λίγο ξεψύχισε. Οι άλλοι συγκλονίστηκαν κατάβαθα και δάκρυσαν. Πήραν όμως ένα γερό μάθημα για τη ρηχή, για την επιπόλαια απιστία του δυστυχούς αυτού δικηγόρου.

Επίσης, ένα παρεμφερές είναι το εξής. Κάλεσαν κάποτε έναν εξομολόγο σε ένα νοσοκομείο των Αθηνών να εξομολογήσει ένα βαριά άρρωστο άνθρωπο, διανοούμενο με αριστερά φρονήματα και μαρξιστικές ιδέες.

Ο εξομολόγος πραγματικά συγκινήθηκε και διδάχθηκε πολλά, σαν άκουσε από τον ίδιο να του λέγει με δάκρυα στα μάτια ότι η αρρώστια του τού έγινε αιτία να καταλάβει την πλάνη των υλιστικών μαρξιστικών θεωριών και να ανοίξουν τα μάτια της ψυχής του στο φως της πίστεως. Ήθελε δε, έλεγε στον πνευματικό, να μπορούσε να φωνάξει σ' όλο τον κόσμο ότι ο υλισμός είναι σωστός παραλογισμός. Και είναι άπειρα τα παρόμοια παραδείγματα, ώστε να διαπιστούται ότι στο βάθος όλοι πιστεύουν και ότι η απιστία είναι επιφανειακή και επιπόλαια, και τούτο διότι η φύση της ψυχής του ανθρώπου είναι φτιαγμένη έτσι ώστε μόνη της να στρέφεται προς τον Θεό

να νικά την τύφλωση της θεοσκοτισμένης διανοίας τους. Ο καθηγητής κ. Ριντάνης αναφέρει σε ένα έργον του το κωμικό παράδειγμα πολλών αθέων που, για να πείσουν τους άλλους ότι όντως είναι άθεοι, ορκίζονται πολλές φορές λέγοντας: «Μα το Θεό, είμαι άθεος». Δυστυχώς, πολλά τέτοια θα μπορούσαμε να παραθέσουμε, όμως η ώρα δεν μας παίρνει και να μας επιτρέψετε να συνεχίσουμε στο επόμενο. Να συνεχίσουμε και σήμερα, αγαπητοί εν Χριστώ ακροαταί, τα περί των αιτίων της απιστίας που μιλήσαμε στο προηγούμενό μας. Κατόπιν των όσων αναφέραμε στο προηγούμενο γεννάται το ερώτημα:

Αυτοί που σήμερα λένε ότι είναι άθεοι και κάνουν μάλιστα θόρυβο για να διαφημίσουν την αθεΐα των δεν είναι άπιστοι; Δεν είναι άθεοι; Καταρχήν το λένε σήμερα, δεν γνωρίζουμε όμως εάν θα το λέγουν και αύριο. Ο άνθρωπος, όπως ξέρετε, ωριμάζει στη σκέψη και με την πάροδο του χρόνου, και αυτό που σήμερα παραδέχεται αύριο εύκολα το εγκαταλείπει. Πολλοί παράγοντες συντελούν στη διαμόρφωση της σκέψεώς μας και στη διαμόρφωση σκέψεως κλονισμένης περί την πίστη συντελούν ειδικοί παράγοντες, που μερικούς θα αναφέρουμε βέβαια στη συνέχεια. Αλλά οι παράγοντες αυτοί κάποτε υποχωρούν και παραχωρούν τη θέση τους σε άλλους ή η σκέψη, ωριμάζουσα, σκέπτεται ορθότερα, οπότε τον χθεσινόν άπιστον τον βλέπει κανείς σήμερα να παρακάθεται, όπως λέει ο Ευαγγελιστής, ιματισμένον και σωφρονούντα παρά τους πόδας του Ιησού.

Άπειρα δε τα παραδείγματα αυτά, όπως είπαμε και προηγουμένως στην προηγουμένη μας ομιλία. Έπειτα η ζωή, αγαπητοί μου, είναι ένα μεγάλο σχολείο. Η πείρα και η φρόνηση δεν έρχονται αμέσως. Μερικά γεγονότα του βίου μας ανοίγουν κάποτε τα μάτια και βλέπουμε καθαρότερα. Και τους νεαρούς που βλέπει κανείς σήμερα να πουλούν φτηνό πνεύμα απιστίας και να κάνουν τον παντογνώστη, ασφαλώς αύριο θα ωριμάσουν περισσότερο, που θα χτυπηθούν από τα κύματα της ζωής και θα αντιμετωπίσουν την ωμή πραγματικότητα, που θα αντιληφθούν το πολύ σχετικό και περιορισμένο των ανθρωπίνων γνώσεων, που θα καταλάβουν το πεπερασμένο του ανθρωπίνου νου. Θα τους δείτε να αλλάζουν γνώμη και, αν έχουν μέσα τους ειλικρίνεια, να ομολογούν την πλάνη της απιστίας των.

Δεν είναι, όπως είπαμε, ένα και δυο τα σχετικά παραδείγματα. Καθημερινώς γινόμεθα μάρτυρες πνευματικών αναστάσεων. Άνθρωποι που χθες εκυλίοντο στο βόρβορο, σήμερα μετανοούν και μεταβάλλονται σε υποδείγματα ηθικότητος και αρετής. Και άλλοι που χθες ήσαν θιασώται του αθλίου σκοταδισμού, σήμερα γίνονται πρότυπα καλών χριστιανών. Και άλλοι που χθες είχαν παρασυρθεί από υλιστικές αντιλήψεις, σήμερα βλέπουμε να γίνονται υπέρμαχοι και απολογητές της χριστιανικής πίστεως. Η ζωή παρουσιάζει πολλές εκπλήξεις και πολλές αλλαγές. Έπειτα ο Θεός είναι πανάγαθος και θέλει πάντας ανθρώπους σωθήναι και εις επίγνωσιν αληθείας ελθείν. Και γι' αυτό φέρνει σ' όλους τους ανθρώπους περιστάσεις και ευκαιρίες να ανανήψουν και να ιδούν την καθαρά αλήθεια. Γι' αυτό δεν πρέπει να απελπιζόμεθα. Ο ίδιος άλλωστε ο Κύριος είπε

ότι στέκεται πλησίον της θύρας κάθε ανθρωπίνης καρδίας και κτυπά για να έβγει μέσα: «Ιδού, έστηκα επί την θύραν και κρούω· εάν τις ακούσει της φωνής μου και ανοίξει την θύραν, και εισελεύσομαι προς αυτόν και δειπνήσω μετ' αυτού», όπως διαβάζουμε στην Αποκάλυψη, στο Γάμμα, είκοσι. Γι' αυτό, εάν ο παρασυρμένος από το ψεύδος της απιστίας είναι καλοπροαίρετος και ειλικρινής, οπωσδήποτε κάποτε θα ανοίξουν τα μάτια της ψυχής του και θα καταλάβει την πλάνη της αθεΐας. Έτσι εξηγούνται οι καθημερινές πνευματικές νεκραναστάσεις μυριάδων ανθρώπων που ήσαν πλανεμένοι είτε στα φρονήματα είτε στον τρόπο της ζωής. Και μόνον εάν η ανθρωπίνη ψυχή έχει σκληρυνθεί στο κακό, αν έχει αλαζονία και έπαρση, μόνον εάν έχει μόνο...

οίηση εωσφορική, τότε και μόνο η Θεία Χάρις δεν μπορεί να επιδράσει. Και τούτο γιατί η εγωιστική αυτοπεποίθηση και η οίηση του νοός και η σκλήρυνση η ψυχική από τον αμαρτωλό βίο έχουν διαστρεβλώσει και παραλύσει πλήρως την αγαθή θέληση του ανθρώπου. Ο δε Θεός δεν παραβιάζει ποτέ την ελευθερία της βουλήσεώς μας. «Ο άνευ σου πλάσας σε», λέγει, «ου δύναται άνευ σου σώσαί σε». Θέλει την ελευθερία του ανθρώπου να συνηγορήσει, ο άνθρωπος να θελήσει τη σωτηρία του. Από αυτά εξηγείται πως μερικοί παραμένουν στην τύφλωση και στο σκοτάδι της αθεΐας μέχρι τέλους.

η τελείως απίστευτη απεσκληρυμένοι και αποδοκιμασμένοι από το Θεό της αγάπης. Πάντως, ένα έχω να πω και να τονίσω ιδιαιτέρως: Όσο διαρκεί το ταξίδι της ζωής, για κανέναν άνθρωπο που ζει μακράν της πίστεως δεν πρέπει να είμεθα βέβαιοι ότι και αύριο θα είναι άπιστος. Αύριο μπορούμε να τον δούμε πιστό και μάλιστα σοβαρά πιστό. Έπειτα είναι παρατηρημένο ότι πολλοί από αυτούς που παριστάνουν τον δήθεν άπιστο το κάνουν από σνομπισμό και από τυφλή αλαζονία ή τους συμφέρει έτσι για να είναι ελεύθεροι στην ασύδοτη ζωή τους. Στο βάθος τους, όπως μιλήσαμε προηγουμένως, δεν είναι άθεοι. Από πείσμα πολλές φορές κάνουν τον άθεο.

Ο διάσημος Γάλλος συγγραφεύς Φλωμπέρ διηγήθη κάποτε σε μια παρέα τον εξής χαριτωμένο μύθο, για να δείξει πόσο είναι ανόητο το πείσμα των αθέων. Μια ημέρα, είπε ο Φλωμπέρ, ένας ψαράς τράβηξε μέσα στα δίχτυα του μαζί με τα ψάρια και ένα κομμάτι μάρμαρο από τη θάλασσα, που επάνω σ' αυτό το μάρμαρο είχε χαραγμένα τα εξής γράμματα:

«Δεν υπάρχω», έγραφε επάνω το μάρμαρο, και από κάτω για υπογραφή είχε τη λέξη «Θεός». Δηλαδή ο Θεός έγραφε ότι δεν υπάρχει. Ο ψαράς πήγε τότε και έδειξε το κομμάτι του μαρμάρου σε έναν άθεο και αυτός, με θριαμβευτικό χαμόγελο, είπε στον ψαρά: «Βλέπεις; Ο ίδιος ο Θεός το ομολογεί ότι δεν υπάρχει». Είναι όντως ανόητο το πείσμα, αγαπητοί μου, των νομιζομένων ως αθέων. Κάνουν προσπάθεια και οι ίδιοι να πείσουν τον εαυτό τους ότι έτσι είναι όπως το νομίζουν, μα δεν τα καταφέρνουν πάντοτε ως το τέλος. Πάντως, νομίζω ότι είχε πολύ δίκιο ο θείος ψαλμωδός όταν έλεγε: «Είπεν άφρων εν τη καρδία αυτού· ουκ έστι Θεός», που διαβάζουμε στον 13ο ψαλμό, στίχος 1.

Η αθεΐα, αγαπητοί μου, είναι μια ανώμαλος και παθολογική κατάσταση. Ο χαρακτηρισμός αυτός είναι βέβαια πολύ βαρύς και υβριστικός. Δεν το λέμε όμως εμείς. Ανήκει στο διάσημο ανθρωπολόγο Κατρεφάζ. Γι' αυτό και είναι πολύ αξιοπρόσεκτος. Λέγει λοιπόν ο μεγάλος επιστήμων αυτός, φυσιοδίφης, τα εξής: «Ιδού το εξαγόμενον των μικρών εξετάσεών μου, εις τας οποίας επεδόθην όχι ως πιστός, αλλά ως επιστήμων φυσιοδίφης. Αι εκ του παρελθόντος παρατηρήσεις, ενωμέναι με τας ερεύνας του παρόντος, αποδεικνύουν ότι η ευσέβεια είναι ο γενικός χαρακτήρ του ανθρωπίνου γένους, ενώ η αθεΐα

είναι ανώμαλος και παθολογική κατάστασις». Το συμπέρασμα αυτό, το τόσο διαφωτιστικό, του διασήμου αυτού ανθρωπολόγου Κατρεφάζ, μας υπενθυμίζει ένα συγγενή προς τον αυτό χαρακτηρισμό του Πατριάρχου της Αθεΐας, Βολτέρου, που τον αναφέραμε σε προηγούμενή μας ομιλία. Λέγει λοιπόν εκεί ο Βολτέρος: «Ο σοφός επίσης και ευσεβέστατος, όπως φαίνεται, Πασκάλ έλεγε: “Δια να είναι κανείς άθεος χρειάζεται πάρα πολλή πίστη εις απίθανα πράγματα”. Αλλά ποιοι πιστεύουν σε απίθανα πράγματα;

Μόνον, λέγει, οι ηλίθιοι, ο Βολτέρος, και οι παθολογικοί τύποι, ο Κατρεφάζ. Ένας άνθρωπος και μάλιστα μορφωμένος, που σκέφτεται σοβαρά και λογικά, που δεν στηρίζει τις σκέψεις του σε απίθανες και φανταστικές έννοιες και που δεν είναι πρόχειρος να βγάζει αυθαίρετα και υποκειμενικά συμπεράσματα, δεν μπορεί ποτέ, μα ποτέ, να καταντήσει στο σκοτεινό λαβύρινθο της απιστίας. Η μελέτη των νόμων της φύσεως, η ανατένιση στο μεγαλείο της δημιουργίας, η προσοχή στη σκοπιμότητα που διέπει το σύμπαν, αλλά και η ψυχολογική διείσδυση στις αναζητήσεις της ανθρωπίνης ψυχής και στην ιστορία του ανθρωπίνου γένους, πείθουν κάθε καλοπροαίρετο μελετητή και σοβαρό άνθρωπο περί της υπάρξεως ενός υπερτάτου νου, του Παντοδυνάμου δηλαδή Δημιουργού, του Κυβερνήτου του κόσμου.

Μόνον αρρωστημένα πνεύματα και υπερφίαλα μυαλά θεοποιούν τον πεπερασμένο ανθρώπινο νου και αγνοούν την άπειρο διάνοια που τα πάντα δημιούργησε, του Θεού. Η ανθρωπότης στο σύνολό της, αγαπητοί, πιστεύει σε Θεό Δημιουργό. Η απιστία ήταν πάντοτε παθολογική εξαίρεση. Ο πολύς Βύρων Ζεβεύς έλεγεν ότι η ανθρωπότης στο σύνολό της θρησκεύει. Στην ιστορία δεν υπάρχει, λέγει, εποχή που να ζουν οι άνθρωποι χωρίς θρησκεία, και η πιο αθλία ανθρωπίνη φυλή έχει ιδέες θρησκευτικές. Κανείς ανθρωπολόγος δεν διαφωνεί στο σημείο αυτό. Την αλήθεια αυτή άλλωστε την είχε υποστηρίξει, όπως διαβάζουμε, αιώνες πριν ο Πλούταρχος, όταν έλεγε: «Εύροις δ' αν επιών και πόλεις ατειχίστους,

αγράμματους, αβασίλευτους, αοίκους, αχρήματους, νομίσματος μη δεομένας, απείρους θεάτρων και γυμνασίων· ανιέρου δε πόλεως και αθέου, μη χρωμένης ευχαίς, μηδέ όρκοις, μηδέ μαντείαις, μηδέ θυσίαις επ' αγαθοίς, μηδ' αποτροπαίς κακών, ουδείς εστίν, ουδ' έσται θεατής. Αλλά πόλις αν μοι δοκεί μάλλον εδάφους, χωρίς ή πολιτεία της περί θεών δόξης, αναιρεθείσα παντάπασι, σύστασιν λαβείν ή λαβούσα τηρήσαι». Το ίδιο υπεστήριξε παλαιά και ο Σενέκας. «Εις πάντας», λέγει, «η περί Θεού ιδέα είναι έμφυτος. Ουδαμού δε υπάρχει γένος τις ούτως έξω των νόμων και των ηθών κείμενον, ώστε να μην πιστεύει Θεούς». Γι' αυτό άλλωστε και ο Κικέρων έλεγε: «Παρά τοις ανθρώποις ουδέν γένος εστί

τόσον απολίτιστον, ούτε τόσον άγριον, όπερ, καν ακόμη αγνοεί ποίον Θεόν οφείλει να έχει, όμως να μην γνωρίζει ότι πρέπει να έχει Θεόν». Και παλαιά λοιπόν και σήμερα, όπως αποδεικνύεται, η αθεΐα, αγαπητοί μου, είναι μια εξαίρεση παθολογική. Ο περίφημος αυτός που προείπαμε ανθρωπολόγος Κατρεφάζ για τον οποίο προηγουμένως μιλήσαμε, λέγει ακόμη ότι ο αθεϊσμός δεν συναντάται σε καμιά φυλή ανωτέρας ή κατωτέρας αναπτύξεως, παρά μονάχα σε περιπτώσεις ατομικές. Και οι ατομικές αυτές περιπτώσεις, όπως αντιλαμβανόμεθα, είναι οι παθολογικές εξαιρέσεις που μνημονεύσαμε. Επίσης ο Ερνέστος Ναβίλ, καθηγητής φυσικών

στο Πανεπιστήμιο της Γενεύης και μέγας επιστήμων, έλεγε, όπως βρίσκουμε: «Εγώ δεν παραδέχομαι ότι υπάρχουν άπιστοι, αλλά, αν υπάρχουν, αυτό σημαίνει ότι στον κόσμο τούτο υπάρχουν τέρατα». Σκληρό βέβαια, αλλά έτσι λέγει. Επίσης λέγουν ότι κάποτε ενεφανίστηκε ενώπιον του ονομαστού, του διαπρεπούς θεολόγου Ουπέν, κάποιος νεαρός επιστήμων και του είπε: «Κύριε, είμαι ζωολόγος». «Χαίρω πολύ», του απήντησε ο Ουπέν. «Κύριε, είμαι κι άθεος», είπε στη συνέχεια ο νεαρός. Και τότε ο Ουπέν του απήντησε: «Ω, τότε θα μου επιτρέψετε να σας περιεργαστώ, διότι ομολογουμένως τύπους όπως κι εσείς δεν τους συναντά κανείς συχνά εις τα ζωολογικά μουσεία».

Μεμονωμένη, λοιπόν, παθολογική και ανώμαλη κατάσταση είναι το φαινόμενο, αγαπητοί μου, της αθεΐας. Είναι σκέψεις αφροσύνης και εφαρμόζεται πάλι το «Είπεν άφρων εν καρδία αυτού· ουκ έστι Θεός». Η αθεΐα, αγαπητοί μου, δημιουργεί χάος ψυχικό. Είναι εμπειρικά αποδεδειγμένο ότι η ανθρωπίνη ψυχή γαληνεύει και ηρεμεί όταν είναι ελλιμενισμένη στους κόλπους του Θεού. Η ψυχή που ζει χωρίς Θεό είναι δυστυχής, νιώθει κενό, εσωτερικό χάος και μένει πάντοτε ανικανοποίητη. Τούτο άλλωστε μαρτυρείται από τους ίδιους τους αθέους σε στιγμές ειλικρινείας. Ο άθεος Γάλλος λογοτέχνης Ανατόλ Φρανς, που ήταν ίσως ο χονδροειδέστερος χλευαστής της θρησκείας μεταξύ όλων των ομοίων του,

έγραφε φοβερά βιβλία που έθιγαν τη θρησκεία και την ηθική, ήταν ο δυστυχέστερος των ανθρώπων, όπως ο ίδιος ομολόγησε. Αν και τα βιβλία του εξασφάλιζαν μεγάλα κέρδη, με τα οποία μπορούσε να ικανοποιήσει κάθε του επιθυμία, παρά ταύτα ήταν πάντοτε ανικανοποίητος και άθυμος. Ο Μπουσόν, ο έμπιστος γραμματεύς του, αναφέρει ότι κάποτε ο Φρανς εμπιστεύτηκε σε κάποιο στενό φίλο του τον μυστικό καημό του. «Αν σου ήταν δυνατόν να εισχωρήσεις», του έλεγε, «με το βλέμμα σου στην καρδιά μου, θα οπισθοχωρούσες από φρίκη. Δεν πιστεύω να έζησε στον κόσμο άνθρωπος δυστυχέστερος από μένα. Με ζηλεύεις για τις επιτυχίες μου,

όμως δεν εγνώρισα την ευτυχία ποτέ, ούτε μια μέρα, ούτε μια στιγμή στη ζωή μου». Ναι, ο άνθρωπος, αγαπητοί, χωρίς Θεό είναι τραγική προσωπικότητα. Προ χρόνων ένα περιοδικό στη Γαλλία δημοσίευε το εξής τραγικό γεγονός: κάποιος σοσιαλιστής εκαυχάτο στο καφενείο ότι κατόρθωσε, μετά από πολλές προσπάθειες, να ξεριζώσει την πίστη από την καρδιά της γυναίκας του, που πρώτα ήταν θεοφοβουμένη. Το βράδυ όμως, καθώς γύρισε στο σπίτι του, βλέπει έξω στην αυλή του μαζεμένο πολύ κόσμο, που ήταν αναστατωμένος. Τον κυρίευσε αμέσως μια ταραχή και όρμησε μέσα στο σπίτι του να δει τι συνέβαινε.

Τι να δει όμως; Η γυναίκα του ήταν νεκρή μαζί με τα παιδιά του. Στο χέρι όμως της δυστυχούς αυτής γυναικός ήταν ένα σημείωμα που έγραφε τα εξής: «Από τότε που έχασα την πίστη μου στον Θεό, είμαι ανεπανόρθωτα δυστυχισμένη, εγώ και τα παιδιά μου, και γι' αυτό προτιμήσαμε τον θάνατο». Ήταν ο καρπός και το αποτέλεσμα της αθεϊστικής σποράς του σοσιαλιστού αυτού συζύγου. Όποιος σπέρνει, λέει ο λαός, ανέμους, θερίζει θύελλες. Και ο προφήτης το βεβαιώνει αυτό για τους απίστους και λέει: «Άνεμον σπείρουν και καταιγίδα θερίζουν». Ωσηέ, στο 8ο κεφάλαιο, στίχος 7. Η πίστη, αγαπητοί μου, είναι η μοναδική άγκυρα,

το μοναδικό στήριγμα του βίου μας. Είναι η δύναμη που γιγαντώνει τον ασθενή άνθρωπο. Είναι το σωστικό, θαυματουργό φάρμακο που επουλώνει τα τραύματα της ψυχής. Είναι το βάλσαμο που μας παρηγορεί στις στιγμές δοκιμασίας μας και η ουρανία αύρα που δροσίζει την εσωτερική μας κάμινο. Είναι το μοναδικό ανέσπερο φως που διαλύει τα σκότη μας και η ασφαλής πυξίδα που μας δείχνει τη μόνη σωστή πορεία της ζωής. Γι' αυτό αυτοί που στερούνται της πίστεως στερούνται της μοναδικής δυνάμεως, του μοναδικού εφοδίου, του μοναδικού φωτός, στερούνται του μεγαλυτέρου και ωφελιμοτέρου θησαυρού και, ένεκα τούτου, καταντούν δυστυχείς, χωρίς δύναμη, χωρίς όπλα, χωρίς εφόδια, χωρίς πηδάλιο.

Των κυμάτων του βίου, είναι πουλιά χωρίς πτερά, βάρκες χωρίς κουπιά και πανιά, οδοιπόροι σε άγνωστο μέρος χωρίς χάρτη και οδηγό, πλοία μέσα στο πέλαγος χωρίς κυβερνήτη. Η μεγαλύτερη δυστυχία της ζωής, αγαπητοί, είναι να ζει κανείς χωρίς το φως της πίστεως. Καταντά μια θλιβερή ύπαρξη χωρίς νόημα, χωρίς σκοπό, χωρίς φως. Η ζωή του είναι πορεία σε παγερή νύχτα, μέσα στο σκοτάδι και στη λάσπη. Είναι η μεγαλύτερη δυστυχία του βίου. Η απιστία είναι ο χειρότερος σύντροφος της ζωής, ο επικινδυνότερος σύμβουλος, είναι σωστή συμφορά, θα μπορούσαμε να πούμε. Ακόμη θα πρέπει να γνωρίζουμε ότι

η αθεΐα ανοίγει την πόρτα για το έγκλημα. Ο άνθρωπος φέρει εντός του θηρίο. Μέσα του φωλιάζουν πάθη και αδυναμίες. Τα ένστικτά του ορθώνονται απειλητικά. Η οργή τον κυριεύει. Η εκδίκηση τον κυριεύει. Το μίσος πολλές φορές τον πλημμυρίζει. Ο φθόνος και η ζηλοτυπία εύκολα τον τυφλώνουν. Ο προσβεβλημένος εγωισμός του τον εξαγριώνει, το ατομικό συμφέρον εύκολα τον κάνει αδίστακτον. Η καρδιά του συχνά σκληρύνεται και οι διαθέσεις του, όχι σπάνια, κατευθύνονται και ρυθμίζονται από νόμους της ζούγκλας. Είναι εύκολος στο έγκλημα, στη βιαιοπραγία, στην κλοπή, στην απάτη, στην εκμετάλλευση, στην αισχροκέρδεια, στην παντοειδή κακία. Και τούτο γιατί φέρει εντός του τον παλαιόν άνθρωπο. Και τότε...

ποια δύναμη θα τον αναχαιτίσει από τον κατήφορο; Ποιο φάρμακο θα του μαλακώσει την ψυχή; Ποιο μέσο θα του δώσει αυτοκυριαρχία και αυτοσυγκράτηση; Ποιος θα τον εμποδίσει από την ικανοποίηση χαμηλών ή και κακούργων ενίοτε ενστίκτων; Ποιος θα μεταβάλει το μίσος και την εκδικητικότητά του σε ανεξικακία; Ποιος θα του ημερώσει την καρδιά; Ποιος θα τον διδάξει την αυταπάρνηση, τη θυσία για τον συνάνθρωπο, τον σεβασμό της τιμής, της περιουσίας και της ζωής του άλλου; Ποιος θα του εμπνεύσει ιδανικά ευγενή, την αγάπη, φερ' ειπείν, την καλοσύνη; Μήπως τα γράμματα, η καλή ανατροφή, ο πολιτισμός; Βεβαίως και αυτά εν πολλοίς είναι καλά. Εξημερώνουν τον άνθρωπο τα γράμματα. Τον βοηθεί στη διαμόρφωση καλού χαρακτήρος η αγωγή του σπιτιού και του σχολείου.

Τον εξευγενίζει ο υγιής πολιτισμός, αλλά όχι πάντοτε ούτε σε βαθμό απόλυτο. Έχουμε άφθονα άλλωστε παραδείγματα εγκληματικών περιπτώσεων στην πεπολιτισμένη μας εποχή, που και από καλά σπίτια βγήκαν και σε σχολεία και πανεπιστήμια καλά εφοίτησαν. Ένα είναι, αγαπητοί, το μοναδικό φάρμακο: η πίστη στον Χριστό, η πίστη η χριστιανική. Μόνον αυτή εξημερώνει, εκπολιτίζει, εξευγενίζει, μεταμορφώνει τον άνθρωπο, τον κάνει ανίκανον για το κακό και κατάλληλον για το αγαθό. Μόνον η πίστη στον Χριστό έχει τη μυστική δύναμη να γιγαντώνει τη θέληση στο καλό, να εμπνέει αυτοκυριαρχία στο άτομο, να του θεραπεύει τα τραύματα της ψυχής και να προλαμβάνει τις κακούργες εκδηλώσεις. Ενώ όταν η πίστη απουσιάζει, τότε η πόρτα του κακού είναι ανοιχτή και εύκολα μπορεί ο άνθρωπος να γλιστρήσει στο μεγαλύτερο κακό και σε αυτό ακόμη το έγκλημα. Τα παραδείγματα άλλωστε από την καθημερινή πραγματικότητα αφθονούν. Κάποτε ο Βολτέρος προσεκάλεσε, λέγεται, σε δείπνο τους αθέους φίλους του Νταλεμπέρ και Ντιντερό. Κατά τη διάρκεια του δείπνου οι συζητήσεις τους ήσαν βλάσφημες και αθεϊστικές. Ο Βολτέρος όμως τους διέκοψε έντρομος, λέγοντάς τους: «Μη ομιλείτε κατά αυτόν τον τρόπο ενώπιον των υπηρετών μου.

να αποσυρθούν. Αν ακούσουν τα όσα λέγετε και βάλουν στον νου τους να τα εφαρμόσουν, τότε η ζωή μας δεν θα έχει πλέον καμία ασφάλεια». Αυτή, αγαπητοί μου, είναι η αλήθεια. Ο άνθρωπος που δεν έχει πίστη και φόβο Θεού είναι ικανός για το μεγαλύτερο κακό, για το μεγαλύτερο έγκλημα, καταντά το μεγαλύτερο θηρίο του κόσμου. Μόνον όταν γνωρίζει ότι το παντεπόπτη μάτι του Θεού τον παρακολουθεί, τότε τιθασεύει τις άτακτες εσωτερικές του διαθέσεις. Την αρπάγη του νόμου και του χωροφύλακα την ξεγελά, αλλά το μάτι του Θεού, που ερευνά το βάθος της καρδιάς, δεν μπορεί να το ξεγελάσει. Γι' αυτό μόνον η πίστη θεραπεύει ριζικά το κακό μέσα στην καρδιά του ανθρώπου, ενώ όταν λείπει η πίστη, η καρδιά

μένει ανεξέλεγκτη και από εκεί ξεκινούν έπειτα όλα τα παραστρατήματα της ζωής. Έχει λοιπόν δίκιο απόλυτα και θα ήθελα και σε αυτή τη μικρή ομιλία να το έβαζα ως επιφώνημα και ως επισφράγισμα, το του θείου Χρυσοστόμου, ο οποίος έλεγε: «Κακόν η απιστία, βυθίζει τον νουν· η πίστις μετεωρίζει τούτον εις ουρανόν. Η απιστία τυφλοί την ψυχήν, η πίστις φωτίζει τους λογισμούς». Θα μείνουμε έως εδώ και σήμερα και, Θεού θέλοντος, ίσως μιλήσουμε στη συνέχεια κάτι ακόμη, να δώσουμε μια όψη, που θα μπορούσε ένας άνθρωπος, αν ήθελε, να βρει τον δρόμο του, να ορθοτομήσει, να ορθοποδήσει,

ορθώς να πλεύσει και σ' αυτή τη ζωή και στην άλλη, την οποία του ευχόμεθα. Αμήν.