Catecheses of St Cyril 089 | 13-10-1986

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My beloved, we are still studying the book of Saint Cyril of Jerusalem, in his fourteenth catechetical lecture, which concerns Christ’s Resurrection.

As I told you in our previous talks, Saint Cyril seeks to demonstrate Christ’s Resurrection not only from the events themselves, but also from the prophetic word. And, as I was saying, it is the prophetic word together with the event that forms that unanswerable proof of the truth. So neither prophecy alone nor the event alone is enough.

For prophecy by itself, if it is not fulfilled, remains suspended and unconfirmed. Nor is the event alone enough, because someone may doubt or dispute it, saying that it was not properly understood, or that the eyewitnesses of the event may not have understood it correctly.

In other words, a great deal of subjectivity enters in; and once subjectivity enters in, we cannot have very great certainty. But when the event fulfills a prophecy, then the truth is firmly established. We spoke about this both last time and the time before, and it is fitting that I should mention this principle again.

I mention it to show you how a truth is established, and why Saint Cyril uses the prophetic element alongside the events. He gives a prophecy and then says, “Let us see: is this written in the Gospel?” Ah, it is written in the Gospel. That is precisely what he wanted: the agreement of the prophecy with the event—with what is recorded in the Gospels as historical fact. We are at the fourth paragraph, line 34, for those who happen to have the book. “Come also to the twenty-ninth Psalm: ‘I will exalt You, O Lord, for You have upheld me, and have not made my enemies rejoice over me.’” What, then, had happened?

Were you delivered from your enemies, so that you no longer had any need to fear their threats? He himself says most plainly: “O Lord, You brought my soul up from Hades.” In the other passage he says prophetically, “You will not abandon”; but here he speaks of the future as though it had already happened: “For You brought me up; You saved me from among those who go down into the pit.” Pay attention here. Once again I shall remind you of what I said last time about typology and prophecy. There is prophecy that is prophecy in the direct sense. The Prophet Isaiah speaks about a person who is to come.

That person is the Messiah. And what does Isaiah say? “We saw Him,” he says, “and He had no beauty, no comeliness or outward form. He bears our sins and suffers pain for us.” This is direct prophecy. With typology, however, a historical event itself becomes a prophecy. I gave you a characteristic example: Jonah in the belly of the sea creature. And the Lord used Jonah in the belly of the sea creature as evidence for His Resurrection. Here, then, when Saint Cyril uses—

—the Psalter—and indeed he uses the Psalter very extensively, for it is profoundly prophetic—we should remember that half the Psalms are not by David, but by other authors. Yet the whole Psalter is divinely inspired, whether or not it came from David’s pen. The whole of it is inspired. Sometimes a verse is a direct prophecy, and sometimes it is typology—typology that first refers to the author of the Psalm. For example, when David suffers at the hands of his enemies, such as Saul, and later at the hands of those who rebelled against him—Absalom his son and all those with him, who rose in rebellion against the king—David laments, entreats God, beats his breast, as it were, and pours out his soul before God in a psalm, in a prayer. What David says certainly applies to his own person. Therefore, the first dimension of a verse from the Psalms, or of an entire Psalm, is historical: it refers to a historical event in the life of its author, David. At the same time, however—and Holy Scripture itself taught us to interpret it in this way, while the Fathers follow the same path—the sacred writers—

—of the New Testament interpret the Psalms, and other passages of the Old Testament, in precisely this way. At the same time, what David or any other author says goes beyond the author himself and reaches the person of the Messiah who was to come—that is, Jesus Christ. Thus we find certain expressions—and these help us greatly—which could never refer to the author, because those things never happened to him. As I told you last time, Psalm 21 says: “They dug into my hands and my feet.” That is, they pierced them, tearing rough holes through them. This is why it uses the verb “dug,” as in digging a pit: they dug into—

—my hands and my feet. Nothing of the kind ever happened to David’s hands and feet. Therefore, what David says goes beyond David himself and clearly refers to another person. So we have two persons at once: the author, to whom whatever properly concerns his own person applies, though some things do not apply to him; and beyond him, Jesus Christ, the Messiah, the One anointed by God, who possesses the unique anointing. David also had an anointing—a royal anointing, for he was a king. This is why David is often identified typologically with Christ and serves as a type; or David, as the author—

—serves as a type of Jesus Christ. This is called typology, and it is typological prophecy. The same is true of other events, such as the passage through the Red Sea, which I mentioned last time. But since I always seem to see some new faces, please allow me these brief repetitions. So I pause here at one point in Saint Cyril. David says in Psalm 29, verse 4: “O Lord, You brought my soul up from Hades.” Where does he say the other thing? Earlier, in the passage we discussed last time, he says prophetically, “You will not abandon.” But here he speaks of the future as though it had already happened: “You brought me up.”

“You saved me from among those who go down into the pit.” It is the same meaning expressed in different words. Let me make just one brief observation about this, one that applies to the entire Psalter.

Um...

David often uses the aorist, the Greek past tense, while meaning something that will happen in the future. The original—that is, the Hebrew text—uses the future tense. But there is a grammatical principle involved in rendering the Hebrew into Greek.

The Septuagint translators render the future with the aorist. Trembelas notes—I do not know Hebrew, and of course I do not know Hebrew grammar—that the Septuagint translators were entirely correct in rendering the future with the aorist. I was struck by the fact that Saint Cyril points this out here: “And here he speaks of the future as though it had already happened.” What, then, does the Psalm say? “You brought me up; You saved me from among those who go down into the pit.” So you should know that aorist forms in the Psalter often have the force of the future. In other words, we would translate and interpret them as: “You will bring me up; You will save me.”

Nevertheless, let us remain with the meaning of the verse itself. These are a few technical details, but I do not omit them when they can, as far as possible, edify and enlighten us. The Psalm says, of course, “You brought me up; You brought me out and saved me from among those who go down into the pit.” This is Psalm 29, verse 4, as I told you. What does “You brought me up; You brought me out of the pit” mean? It certainly presents a first level of the event before us. That first level is the tomb.

The second level is Hades. But it begins with the first level—that is, the tomb—which it calls a pit. “You brought me out of the pit” means nothing else; there is no need to understand it in any more complicated way. It is the Resurrection. It means: You brought me out of the tomb; that is, You raised me from the dead. Yet it is well known that David was not raised from the dead. The Apostle Peter makes this point beautifully in one of his early addresses to the Jews after Pentecost, when he says: “Nor will You permit Your Holy One to see corruption.” We discussed this last time. The same passage also says, “You will not abandon my soul in Hades, nor will You permit Your Holy One to see corruption.” These words are in Psalm 15, verse 10. The Apostle Peter says this to the Jews: “My beloved, David died, and his tomb is here among us”—that is, here in our city. Yet David was acknowledged to be a prophet, and this was an accepted fact, not something under dispute. This makes the argument unanswerable: since David was not raised from the dead, the Apostle Peter says, someone else was raised, and David was a type of that other person.

For our forefather David, he says, both died and was buried and saw corruption; his body decayed in the tomb. Of whom, then, is he speaking? Clearly, the Apostle Peter says, he is speaking of the Messiah. Do you see how the Apostle Peter interprets the passage? Now, if you bear in mind that every Psalm and every text of the Old Testament was recorded by divine inspiration, and if you also bear in mind that the sacred writers of the New Testament—the Apostles—interpret the Old Testament by divine inspiration, then every reservation disappears. This is how we are to understand a prophecy.

The Apostle Peter himself says that no one can unravel or explain a prophecy—that is, resolve it and understand it—apart from the Holy Spirit. You must have the Spirit of God in order to understand and interpret a passage of Holy Scripture. But the Apostle Peter is himself the result of Pentecost, the fruit of Pentecost. Could we possibly question whether the Apostle Peter possessed the Spirit of God? By no means! So you see the method by which we interpret. My beloved, we use the same method that the divinely inspired writers of the New Testament used in interpreting the Old Testament. And thus we understand as they themselves understood and saw—

and the events as well; they had those events before their very eyes in the person of Jesus Christ. And they were the ones who shed their blood for the person of Christ, because they had no doubt whatsoever about what they believed. No doubt at all. And throughout all ages there have been martyrs who shed their blood. Perhaps some of us too may one day become martyrs. No one can rule that out. Or we may be called to remain steadfast in the spiritual life, because we have faith, and this faith of ours is firmly established. You see how much effort I make, and how hard I try, to help these truths become firmly established within us. Do you also wish to know the time? Let us continue: “Weeping shall lodge in the evening.”

“And in the morning there shall be rejoicing,” says Psalm 29:6. Saint Cyril asks: At what time did this happen? When did the Resurrection take place? He takes this verse from Psalm 29. What does the psalmic verse say? “Weeping shall lodge in the evening.” From the evening onward, sorrow—that is, mourning and grief—will lodge there; it will settle in for the night. That is what “shall lodge” means, in the future tense. But in the morning there will be rejoicing and joy, says the Psalmist.

Now come to the Gospel, says Saint Cyril: “For the disciples wept in the evening, but on the morning of the Resurrection there was gladness.” In the evening the disciples were mourning. They lamented and wept for their Teacher who had been put to death. But in the morning, when the Resurrection took place and the good news of the Resurrection was proclaimed to them, they were filled with joy and gladness. You see? Prophecy and event. Paragraph five: “Do you also wish to know the place?” Do you wish to learn where Christ was buried? “He says again in the Song of Songs.”

He says this in the Book of the Song of Songs. Before I continue, however, let me give a very brief introduction to the Song of Songs—an introduction I have often given you before. The Song of Songs is a book which, if you will, belongs to the primary canon.

There are ten books of the Old Testament that are called deuterocanonical. I will not explain further, except to say that this book is called protocanonical because thirty-nine books made up the first canon. Later a second canon was formed, and another ten were included: thirty-nine plus ten, making forty-nine.

All these books, of course, bear the seal of the Holy Spirit. Yet inclusion in the first canon carries a particular and especially strong significance. That is why I stressed that this unusual and curious book is protocanonical. This is very important. Do you know what it means? It means that the Synagogue—that is, the Jews—accepts this book without reservation. It is a short poetic book, only a few chapters long, with just two principal figures: a man and a woman, he and she. It is a love poem.

It is a love poem between these two persons, he and she. Throughout the book there is a charming pursuit: at one moment he pursues her, and at another she pursues him. But do not be scandalized by what I am saying.

Indeed, as I have often told you before, I would very much like us to study this book. It is unimaginably rich in symbolism—unimaginably rich. In symbolism and imagery, it rivals the Apocalypse. Yet I am afraid that someone might somehow take what is said, go outside, and begin accusing us. For, as I told you, it is a very daring love poem.

There are very daring images of love between these two persons. Yet these daring images are simply descriptions, nothing more. She describes him, and he describes her, including all their physical features, with unsurpassed beauty and loveliness. Could you ever imagine that such a book—a love poem about two people in love—could find a place in the Word of God, in Holy Scripture, unless the Synagogue, that is, the Jews who were the guardians of the Old Testament, were already convinced that it was truly divinely inspired? This book is not exhausted by its meaning as a love poem.

Be assured that something lies behind the love poem. Such a book could never have found a place in the Word of God otherwise. What does this mean? It means that the book truly is divinely inspired and truly speaks of a reality. What reality is that? The relationship between Christ, the Bridegroom, and the Church, his Bride. The Church extols her Bridegroom, and the Bridegroom extols his Bride. And within what we might call this abundance of descriptions—an abundance that might make someone say for a moment, “Surely this description is excessive”—a profound meaning is hidden.

It is a profound meaning referring either to the Church or to Christ. “How beautiful is his throat,” she says; “his throat flows with honey.” Oh, what eyes he has! What marvelous eyes! And he says, “What a beautiful neck!” Since I have mentioned the neck, one of the Fathers interprets it this way...

One of the Fathers of our Church, from Phocaea—his name escapes me at the moment—wrote a homily on the Theotokos, indeed an entire book, in the twelfth century. Do you know who this neck represents?

He praises it as we might praise a statuesque neck: beautiful, graceful, and held high, like the neck of a woman adorned with jewels and displayed in all its beauty. When we say “neck” here, we mean the part that joins the head to the body. Do you know who it is? It is the Theotokos. Why the Theotokos? How does this Father of the Church interpret it? Because the neck supports the head and joins it to the body. The head is Christ, the body is the Church, and the neck is the Theotokos. Do you see? That is why these things are so beautiful and wonderful. This is how the Fathers use the Song of Songs.

From now on, whether in the present catechesis or in those that follow, whenever the Song of Songs is mentioned, remember this introduction I have given you once and for all—very, very brief though it certainly is—so that we may have some idea of the book. “Do you wish to know the places as well?” Saint Cyril asks in the fifth paragraph. Indeed. He speaks again from the Song of Songs: “I went down into the garden of nuts.” This is from chapter 6, verse 11. “I went down,” he says, “into the garden of walnut trees.”

“I went down into the garden of walnut trees.” Pay attention: “I went down.” Where? Into the garden. Yes. “For there was a garden where he was crucified.” Now he turns to the historical event. You see? Prophecy and event. John 19:41. Where was Christ crucified? The Evangelist tells us that there was a garden in the place where he was crucified. The tomb was in that garden, and because it was the Sabbath and the day was drawing to a close—just as yesterday, when we had elections, someone was driving me and we were watching the sun; I told him, “The sun is only a reed’s height above the horizon, but you still have time to vote.”

“You must hurry,” I told him, “because the sun is setting.” So it was then: the sun was setting, and the following day was not only the Sabbath but also the great feast of Passover. The burial therefore had to be completed quickly, as the Evangelists tell us. Because it was the Sabbath, they had to hasten to bury the Lord. Nearby, then—pardon me—was Joseph’s garden, and within it was the tomb. Because there was no time, they laid the Lord in that tomb. Otherwise, the Lord might have been buried somewhere else. So there was a garden in the place where the Lord was crucified and buried. “For even though it has now been greatly...”

“adorned with imperial gifts, it was formerly a garden, and its signs and remnants still remain.” Pay attention. Did you understand what I just read to you? This is, we might say, a historical observation that we cannot understand unless we know the history. Although this place had by then been beautified—this was around AD 350—it had been adorned, he says, with imperial gifts. When Saint Helen went there and the Precious Cross was found, they built the Church of the Resurrection. And the Church of the Resurrection, as you know, is...

built around the tomb. That is why it contains the All-Holy Tomb: the structure known as the Edicule of the All-Holy Tomb stands inside the church, not outside it. The church contains the All-Holy Tomb. Consequently, since the tomb had been in a garden, the garden was cleared away so that the church could be built and its surroundings beautified, just as we do when erecting a building or a church. Indeed, my beloved, that place was made beautiful; but its former ancient setting as a garden was, we might say, destroyed. That is why Saint Cyril says here: “But it was formerly a garden, and its signs and remnants still remain.”

Some remnants, we might say, of that ancient garden still existed. Nevertheless, it had been a garden. “A garden enclosed, a fountain sealed,” the Song of Songs continues in chapter 4, verse 12. The garden was enclosed and fenced, and within it, he says, there was a fountain that had been sealed. Please pay attention to the word “sealed.” “It was sealed by the Jews, who said, ‘We remember that, while he was still alive, that deceiver said, “After three days I will rise.” Therefore command that the tomb be made secure.’”

And then: “So they went and made the tomb secure, sealing the stone and setting the guard.”

How beautiful this is! What does it say? That the garden was enclosed, and within the garden there was a fountain that was sealed. What is this fountain? The fountain is Christ. The fountain is Christ. And this fountain was sealed within the enclosed garden. The garden was, of course, enclosed; it was not an unprotected vineyard, but fenced in. Yet the fountain itself was sealed. In other words, when Christ, who is the fountain, was placed in the tomb, the Jews sealed it. For they went to Pilate and said, “We remember that this deceiver said he would rise again.”

“Therefore, please give orders for this tomb to be sealed.” And so the tomb that received Christ, the fountain of life, was sealed. “Who, then, is the sealed fountain? Or what is meant by ‘a fountain of a well of living water’?” as the Song of Songs says again, in chapter 4, verse 15. “This is the Savior, of whom it is written, ‘With You is the fountain of life.’” Who, he asks, is this fountain? Who else but Christ, the Savior? This is written concerning Him. And where is it written? In Psalm 35. What does it say? “With You is the fountain of life.”

“With You is the fountain of life.” In You is the fountain of life. To whom is the Psalmist speaking? To God. Therefore, this fountain of life is Christ, who is God. And now we come to the sixth paragraph. “But what does Zephaniah say concerning the disciples, speaking in the person of Christ?” Here again we should make an observation. What does he say concerning the disciples? The Prophet Zephaniah is one of the twelve Minor Prophets. As you know, we have the four Major Prophets and the twelve Minor Prophets. They are called minor, or lesser, not because the things they said were of little importance, but because they wrote only a little.

In every other respect, all the prophets possess their great power: they are prophets, and there is no difference among them. But because they wrote little, they are called the Minor Prophets from a literary point of view, not because their writings are inferior in quality. What, then, does Zephaniah say in the person of Christ? Pay close attention here. I want to explain and comment briefly on this phrase, “in the person of.” As you know, we have what is called a representative who substitutes for someone absent, and a representative who speaks for someone present. What is the difference between them? The first is someone who stands in a certain place in the stead of another person.

But that other person is absent and far away. For example, we speak of a tire-company representative in Larissa. What does that mean? He represents a company located in Athens. The company itself is not here, of course; this man stands here in its place.

The company, therefore, is not present but absent, and a particular person stands in its place. That is one kind of representative. But what is meant by a representative who speaks “in the person of” someone? In this case, one person speaks, while the one whom he represents, so to speak, is there behind him. That person is present but does not speak. For example, suppose the bishop is beside me, and I speak on behalf of the bishop. I am the one speaking, but the bishop is present, not absent. You may ask what significance these distinctions have. Their significance is very great. As you know, the Pope is regarded as Christ’s substitute on earth. What does such a substitute mean?

It means that Christ reigns in Heaven and the Pope reigns on earth. In other words, Christ is absent from the earth. Did you hear what I said? According to the Roman Catholic understanding, Christ is absent from the earth. An Orthodox priest or bishop is not a substitute standing in place of an absent Christ; he represents Christ, who is present. For as I tell you these things now, Christ is not absent. He is present. Likewise, when a prophet speaks in the person of Christ or in the person of God, as the text says, “in the person of Christ,” it means either that he typologically prefigures the person of Christ or that Christ is present. There is a difference, and I believe it is a very great difference. That is why I have explained it, so that you may know.

Zephaniah, then, speaks in the person of Christ, or on behalf of Christ. Translated, his words are: “Prepare yourself; rise early, for all their gleanings have been destroyed.” This is in chapter 3 of the Prophet, verse 7. “This plainly means the Jewish people, which has left neither a cluster of salvation nor even a gleaning. For their vine has been cut down. See how He says to the disciples, ‘Prepare yourself; rise early; await the Resurrection.’” In other words, the prophet, speaking in the person of Christ, addresses the company of the disciples, the whole group of them, and tells them something that the Lord truly...

...said to His disciples when He warned them. Listen to how He said it: “Your heart will sorrow because of My death. The world will rejoice, but afterward everything will be reversed. I shall rise, and then your heart will rejoice when you see Me again.” Here, then, the prophet says something intended to prepare the company of the disciples, the whole group of them. And what does he say? “Prepare yourself”—be ready. “Rise early”—wake up in the morning. Notice, however, that at this point the disciples displayed a certain reluctance.

I put the word “reluctance” in quotation marks. It was not laziness, but a kind of hesitation, a kind of discouragement. They had been disheartened by what had happened in the death of their Teacher. Their hearts were heavy. That is why this prophecy was needed—though, of course, it would become useful afterward in helping us understand these events—to say to them: “Prepare yourselves! Why are you sitting there?” The women disciples come and tell the company of the disciples, “The Lord has risen.” What are these women disciples, who have seen the risen Lord, doing? They are preparing the disciples to go forth and meet Christ in His Resurrection. And indeed, on the evening of that same day, the Lord appeared to His disciples.

It says, “Rise early”—wake up in the morning. Why? Because the women disciples arrived early, at dawn. They left the tomb and came to tell the disciples about the great event of Christ’s Resurrection. “All their gleanings have been destroyed”—meaning the Jewish people, Saint Cyril says, because all their gleanings have withered and come to ruin. What is a “gleaning” here? It means an offshoot, a young shoot. And what is this offshoot? The people of Israel. This people has withered and is no longer worth anything, because...

“Their vine is being cut down.” This vine will be cut down. What should I remind you of now? What should I recall? In the Psalms it says, “O Lord, look upon this vine which Your right hand has planted.” The bishop also says this liturgically. This vine is Israel. But the vine failed. For the prophet says: “I planted you as a Sorek vine”—that is a choice variety, something like the sultana grape—and you, he says, became like the vine of Sodom and Gomorrah. What was it that changed you? I planted you as a good vine. This vine, Israel, was rejected because it failed. A new vine had to be brought forth. The vine is God’s own possession; it is the vineyard together with the vines it contains. The word can mean the field, but it can also mean the vines—the branches and the plant itself. Do you know who this new vine, the one that would not fail, had to be? Christ. That is why He says in chapter 15 of John, “I am the vine”—notice—“the true vine.” He adds the word “true” because the former vine had failed.

It is going to be cut down, and not even a single healthy offshoot will remain. You know that a tree sends up little shoots and branches from its base. If the tree itself becomes diseased, we cut it down and renew the plant from the shoot that has sprung up below. But not a single shoot of this vine is healthy. What does the text say? “All their gleanings have been destroyed.” Therefore, the Lord is the true vine, and you—meaning all of us—are the branches. The branches are the vine shoots. And who are they? The faithful. Thus, unto ages of ages, this true vine remains: the trunk is Christ, and the Father tends this vine. That is why He says, “My Father is the vinedresser.” “See how He speaks to the disciples.” Pay attention, he says; have you seen what He tells the disciples? “Prepare yourself...

...and await the Resurrection.” Wait for the Resurrection to take place in the morning. When did Christ rise?

When did Christ rise? I do not know whether you realize that this is a mystery. Christ’s Resurrection became known at Matins (Orthros), but the precise time when Christ rose remains unknown. Christ came forth from the tomb—as I told you last time—in the same way that He came forth from the Theotokos, when He was born from the Theotokos without her virginity being harmed in any way. This is what the Prophet Ezekiel says, in the passage read at every feast of the Theotokos: through this northern gate of the Temple, which is shut, “the Lord shall pass through; the Lord alone.” The Lord alone shall pass through it, and it shall remain shut.

It was shut and remained shut, and the Lord alone passed through it. This gate is the Theotokos, who is a Virgin: she was sealed, and after giving birth she remained sealed; only the Lord passed through the Theotokos, and no one else. Here is a prophetic testimony that the Theotokos was and remained a Virgin. That is why we Orthodox say that she is a Virgin before giving birth, in giving birth, and after giving birth. The heretics do not accept these things, and that is precisely why they are heretics. They cannot enter deeply into these truths. This is also why we depict the Theotokos with three stars.

One star is painted here, upon her head covering, and the other two are on her left and right shoulders. These three stars symbolize in iconography the Ever-Virginity of the Theotokos: her virginity before, during, and after giving birth.

And so, the Lord rose, but when He rose is unknown. Do you know why? Perhaps this is a prelude to the truth that the Lord will come at an unknown hour when He returns. Perhaps. It is possible.

The Fathers also consider it possible—though it remains only a supposition—that the day of Christ’s Second Coming (Parousia) will be a Sunday. Pay attention to why it may be a Sunday. This does not contradict what the Lord said, that no one will know when He is coming, and that He will come like a thief in the night. Every seven days, my beloved, we have a Sunday. Which Sunday will it be? Christ knows. Why might Christ’s Second Coming take place on a Sunday? Because Christ’s Resurrection took place on a Sunday. Pentecost took place on a Sunday. And the Fathers, in their theological reflection, suppose and say that perhaps Christ’s Second Coming will also take place on a Sunday.

Notice that the renewal of humanity and creation took place potentially on a Sunday. How? Through Christ’s Resurrection. I said “potentially” because death was trampled down and immortality was ushered in, and therefore the renewal of humanity and creation began. But at Christ’s Second Coming, we shall also have the renewal of creation; we shall have the resurrection of the dead, the immortality and incorruption of the body, and the renewal of the whole creation. This further supports the thought that Christ’s Second Coming will take place on a Sunday. Pay attention: this is a theological opinion; we are not stating it with certainty. We are reflecting theologically on the possibility that it will be a Sunday. And so the Lord said something else as well:

“He comes as a thief in the night,” because if the master of the house knew when the thief was coming, he would keep watch at that hour. This means that He comes suddenly. The time was perhaps left unspecified, sometime during the night from Saturday into Sunday. Note also that the Sabbath day did not change at midnight, as our day does. We have adopted astronomical time; do not forget that. The Sabbath ended at six in the evening, because in the Hebrew calendar the new day begins at sunset. Therefore Sunday—that is, the first day of the week, not Monday; the week begins with Sunday—

had begun after six in the evening. I say six approximately, assuming it was around the equinox, when the sun sets at about six. This is only an approximation. Sunday, then, had begun at sunset. So when did the Lord rise? At seven in the evening? At eight, ten, midnight, one, or two? We do not know. It remains a mystery, just as the time when Christ will come again remains a mystery. One thing remains: Matins, because His Resurrection became known at Matins, when the women disciples went to the tomb. A short while—only a very short while—before they arrived, the earthquake occurred.

The stone was rolled away by the Angel. The earthquake was caused by the stone’s fall; it was a local earthquake. It happened so that the guards would be terrified and flee, and then go and testify to the rulers that strange things were happening there at the tomb—that Jesus had risen. Indeed, from fear they became like dead men, just as we turn pale when frightened. We say, “I froze with fear.” That is what happened to the soldiers, so that they too might become witnesses of the Resurrection. But the Lord did not rise at the moment when the Angel rolled away the stone. The women disciples arrived a short while afterward and did not find the soldiers there, because if

they had found them, the women would have been terrified. What could they have done at a tomb guarded by Roman soldiers? The soldiers therefore had to be gone. Do you see how many things were providentially arranged? Christ, however, did not rise when the stone was rolled away, because the stone did not need to be moved for Him to come out. He came forth in the same way that He came from His mother’s womb, and in the same way that He emerged from that fearsome wrapping—the burial shrouds—which, as I told you on an earlier occasion, were covered with myrrh and aloes. It was a formidable wrapping, with all those pieces of gauze, cloth, and linen strips. They had hardened into a single shell around the body, and yet He came forth. The Evangelist tells us that they found, as it were,

the empty form, like the cocoon left when a silkworm emerges from it. And the headcloth—the sudarium, the cloth that covered the dead man’s head—was folded and set in one place. This showed that there had been no force or disturbance of any kind. It was folded—do you hear that, you homemakers?—folded and placed neatly in one spot. The Angels folded the sudarium: a lesson in housekeeping from the Angels! And the disciples found everything arranged in order inside the tomb. All these things were there. How did He come forth from them? That belongs to God. He came forth from the tomb in the same way.

The stone was in front of it, but nothing could hinder Christ any longer. In the same way, that very evening He would enter the upper room while the doors were shut, as the sacred Evangelist John notes twice. How did He enter? While the doors were shut. But let us continue. “And then, following the same sequence of Scripture, he says: ‘Therefore wait for Me, says the Lord, until the day of My Resurrection, for a testimony.’” This is again written in Zephaniah, chapter three, verse eight. For this reason, the Lord says, wait for Me. To wait means to expect, but with patient endurance.

“Until the day of My Resurrection”—the day on which I shall rise. Where? “For a testimony.” Pay attention now. “You see that the prophet also foresaw that the place of the Resurrection would be called the Martyrium. For why is this place of Golgotha and the Resurrection not called a church, like all the other churches, but the Martyrium? Perhaps it is because of the prophet who said, ‘Until the day of My Resurrection, for a testimony.’” Let me put it in my own words. Saint Cyril says: Do you see? Pay attention to this. Every church, wherever it is built, is called a church. We say that we are going to build a church.

Yet there is one unique church building, he says, that was called the Martyrium. Which one? The Church of the Resurrection. The Martyrium. The word can mean a place of testimony, but it can also mean the familiar word martyrdom—the suffering endured by someone who is martyred. Christ is the first Martyr, the One who underwent martyrdom. Thus, the Church of the Resurrection was called not simply a church, but the Martyrium. Here I will add a brief aside, which Saint Cyril himself does not mention. There was a custom—and this is very characteristic—of distinguishing churches from martyr shrines.

A building was called a church when it was dedicated to a Saint, a venerable monastic, and so forth. But churches that contained the tomb of a Saint were called martyr shrines. Let me give you an example. John Chrysostom was once to celebrate the Divine Liturgy at a martyr shrine, that is, at a church outside Constantinople, and he had told the people to come for the Liturgy. We might call it a small country chapel, but the tomb of a Saint was there, and so it was called a martyr shrine. It had rained during the night, the road was muddy, and the people did not come. In his homily—which has been preserved—he complained: “Why did you not come? Were you afraid of getting your feet muddy? And here before us we would have had...”

“the tomb of one who gave his life, while you were afraid—afraid of a little mud?” This is a very characteristic example of how he calls the church a Martyrium. Churches built over a tomb, then, were called martyr shrines. In the same way, the Church of the Resurrection was called the Martyrium because it was built over Christ’s tomb. Saint Cyril says that perhaps this was to show the fulfillment of the prophet’s words: “Until the day of My Resurrection, for a testimony.” Come and find Me, He says; come and meet Me on the day of My Resurrection, there where the Martyrium will also stand. This is truly very striking. But, my beloved, I see that our time has once again passed. Time passes—what a strange thing.

Our time is up. So, God willing, we shall continue next Monday.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί μου, πάντοτε εις το βιβλίο του Αγίου Κυρίλλου Ιεροσολύμων, στην δεκάτη τετάρτη κατήχησή του, που αναφέρεται εις την Ανάσταση του Χριστού.

Σας είπα και στα περασμένα θέματα, ο Άγιος Κύριλλος προσπαθεί να καταδείξει όχι μόνο από τα γεγονότα την Ανάσταση του Χριστού, αλλά και από τον προφητικό λόγο. Και όπως σας έλεγα, ότι ο προφητικός λόγος μαζί με το γεγονός συνιστούν το το ακαταμάχητο εκείνο επιχείρημα της αληθείας. Ούτε, λοιπόν, μόνο η προφητεία, ούτε μόνο το γεγονός.

Διότι μόνη η προφητεία, μη εκπληρουμένη, μένει μετέωρη· ούτε μόνο το γεγονός, για το οποίο μπορεί κάποιος να έχει την αμφιβολία του, την αμφισβήτησή του, ότι δεν έγινε καλά αντιληπτό, ότι οι αυτόπτες μάρτυρες ενός γεγονότος ίσως να μην καταλαβαίνανε καλά.

Δηλαδή μπήκε πολύ υποκειμενικό στοιχείο και, αφού μπήκε υποκειμενικό στοιχείο, δεν μπορούμε να έχουμε και πάρα πολλή βεβαιότητα. Όταν όμως το γεγονός εκπληρώνει μια προφητεία, τότε η αλήθεια πλέον είναι κατοχυρωμένη. Αυτά λέγαμε και την περασμένη φορά και την προπερασμένη φορά, και ευκαίρως σας αναφέρω αυτή τη θέση.

Για να σας δείξω πώς κατοχυρώνεται μια αλήθεια. Γιατί ο Άγιος Κύριλλος χρησιμοποιεί το στοιχείο το προφητικό παράλληλα με τα γεγονότα. Λέει μια προφητεία, για να δούμε, λέει, αυτό είναι γραμμένο στο Ευαγγέλιο. Α, είναι γραμμένο στο Ευαγγέλιο· ε, αυτό ήθελε: τη συμφωνία της προφητείας με το γεγονός, αυτά που γράφονται στα Ευαγγέλια σαν ιστορικά πια γεγονότα. Ευρισκόμεθα εις την τετάρτην παράγραφον, εις τον στίχο 34, όσοι κρατάτε τυχόν βιβλίον. «Ελθέ και επί τον εικοστόν ένατον ψαλμόν· Υψώσω σε, Κύριε, ότι υπέλαβές με και ουκ εύφρανας τους εχθρούς μου επ’ εμέ». Τι το γενόμενον;

Εχθρών ερρύσθης, ίνα αυτών μηκέτι δέη απειλάς; Αυτός σαφέστατα λέγει: «Κύριε, ανήγαγες εξ άδου την ψυχή μου». Εκεί λέγει «ουχί εγκαταλείψεις», προφητικώς, και ώδε λέγει το μέλλον ως γεγενημένον: «Ότι ανήγαγες, έσωσάς με από των καταβαινόντων εις λάκκον». Προσέξτε εδώ. Πάλι θα υπενθυμίσω που σας είπα την περασμένη φορά, δια την τυπολογία και δια την προφητεία. Υπάρχει η προφητεία η οποία είναι προφητεία. Ο Προφήτης Ησαΐας ομιλεί για ένα μελλοντικό πρόσωπο.

Πρόσωπο, και το πρόσωπο αυτό είναι του Μεσσίου. Και λέγει ό,τι θα πει: «Είδομεν», λέει, «αυτόν, και ουκ είχε κάλλος, δεν είχε ομορφιά, ούτε είδος. Και αυτός τας αμαρτίας δικές μας φέρει και περί ημών, για μας, οδυνάται». Αυτό είναι καθαρή προφητεία. Όταν όμως έχουμε την τυπολογία, είναι ότι ένα ιστορικό γεγονός αποτελεί προφητεία. Σας είχα πει ένα τυπικό παράδειγμα: τον Ιωνά στην κοιλιά του κήτους. Και ο Κύριος χρησιμοποίησε για επιχείρημα της Αναστάσεώς του τον Ιωνά στην κοιλιά του κήτους. Εδώ τώρα, όταν ο Άγιος Κύριλλος

χρησιμοποιεί το Ψαλτήρι — μάλιστα πάρα πολύ το χρησιμοποιεί το Ψαλτήρι, το οποίο είναι προφητικότατο — βέβαια οι μισοί ψαλμοί δεν είναι του Δαβίδ, είναι κι άλλων συντακτών. Αλλά ολόκληρο το Ψαλτήρι είναι θεόπνευστον, ανεξάρτητα εάν είναι από τη γραφίδα του Δαβίδ ή δεν είναι. Ολόκληρο. Και είναι άλλοτε μεν προφητεία ένας στίχος, άλλοτε δε τυπολογία. Τυπολογία που αναφέρεται εις τον συντάκτη του ψαλμού. Όταν, επί παραδείγματι, ο Δαβίδ υποφέρει από τους εχθρούς του, φερ’ ειπείν τον Σαούλ, κατοπινά από εκείνους που επανεστάτησαν, τον Αβεσσαλώμ, το γιο του, και τη συνοδεία του και την παρέα του — επανεστάτησε εναντίον του βασιλέως — και ο Δαβίδ οδύρεται, παρακαλεί τον Θεό, χτυπιέται, ξέρω εγώ, αφήνει την ψυχή του να εκχυθεί μπροστά στον Θεό με έναν ψαλμό, με μια προσευχή. Αυτά που λέει ο Δαβίδ οπωσδήποτε αναφέρονται στο πρόσωπό του. Συνεπώς, η πρώτη διάσταση ενός ψαλμικού στίχου ή ενός ψαλμού ολοκλήρου είναι ιστορική και αναφέρεται σε ιστορικό γεγονός, στο πρόσωπο του συντάκτου, του Δαβίδου. Ταυτοχρόνως όμως — και αυτό μας το δίδαξε πάλι η Αγία Γραφή, να το ερμηνεύουμε έτσι· οι Πατέρες ακολουθούν την ίδια γραμμή — διότι οι ιεροί συγγραφείς

της Καινής Διαθήκης έτσι ερμηνεύουν τους ψαλμούς ή άλλα σημεία της Παλαιάς Διαθήκης. Ταυτοχρόνως, αυτό που λέει ο Δαβίδ ή όποιος άλλος συντάκτης ξεπερνάει τον εαυτό του και φτάνει στο πρόσωπο του μελλοντικού Μεσσίου, δηλαδή του Ιησού Χριστού. Έτσι βρίσκουμε μερικές εκφράσεις — σε αυτό βοηθούμεθα πάρα πολύ — που δεν θα ήταν δυνατόν ποτέ αυτές οι εκφράσεις να αναφερθούν στον συντάκτη, γιατί δεν συνέβησαν αυτά τα πράγματα. Σας είπα την περασμένη φορά, λέει στον 21ο Ψαλμό: «Ώρυξαν πόδας μου και χείρας μου». Έσκαψαν, τρύπησαν δηλαδή, ανώμαλα τρύπησαν. Γι’ αυτό λέει το ρήμα «ώρυξαν», ώρυξαν από το όρυγμα, έτσι, έσκαψαν

χέρια μου και τα πόδια μου. Δεν έγινε κανένα σκάψιμο χεριών και ποδιών του Δαβίδ. Ξεπερνάει, λοιπόν, αυτό που λέει ο Δαβίδ τον εαυτόν του. Και προφανώς αναφέρεται σε ένα άλλο πρόσωπο. Έχουμε ταυτόχρονα δύο πρόσωπα: εκείνον που συντάσσει και βεβαίως έχει θέση για το πρόσωπό του ό,τι έχει. Υπάρχουν και πράγματα που δεν έχουν θέση. Και εκείνος ο παραπέρα, που είναι ο Ιησούς Χριστός, ο Μεσσίας, ο κεχρισμένος υπό του Θεού, που έχει το μοναδικό χρίσμα. Γιατί και ο Δαβίδ είχε χρίσμα, χρίσμα βασιλικό, ήταν βασιλιάς. Αλλά έτσι πολλές φορές ο Δαβίδ ταυτίζεται με τον Χριστό και αποτελεί τύπο, ή ο Δαβίδ ως συντάκτης

αποτελεί τύπο του Ιησού Χριστού. Αυτό λέγεται τυπολογία και είναι προφητεία τυπολογική. Ή άλλα γεγονότα: πέρασμα από την Ερυθρά Θάλασσα, σας έλεγα την περασμένη φορά. Αλλά επειδή βλέπω πάντα ίσως καινούργια πρόσωπα, γι’ αυτό επιτρέψατέ μου να κάνω αυτές τις επαναληψούλες. Έτσι, μένω εδώ σε ένα σημείο του Αγίου Κυρίλλου. «Κύριε», λέγει ο Δαβίδ εις τον Ψαλμόν 29, στο στίχο 4, «Κύριε, ανήγαγες εξ άδου την ψυχή μου». Εκεί πού; Πιο πάνω, αυτό που είχαμε πει την περασμένη φορά, λέγει «ουχί εγκαταλείψεις», προφητικώς. Και ώδε λέγει το μέλλον Γίνεσθε ως γεννημένον, ότι ανοίγαγες έτσι.

«Έσωσάς με από των καταβαινόντων εις λάκκον». Είναι το ίδιο νόημα σε άλλη διατύπωση. Μόνο μια μικρή παρατήρηση πάνω σε αυτό, που αφορά σε ολόκληρο το Ψαλτήρι.

Εεε...

Χρησιμοποιεί ο Δαβίδ πολλές φορές αόριστον, αόριστον χρόνο, και εννοεί κάτι που θα γίνει στο μέλλον. Το πρωτότυπο, δηλαδή το εβραϊκό κείμενο, έχει μελλοντικόν χρόνον. Αλλά υπάρχει μία σχέση που αναφέρεται στη γραμματική, για να γίνει η μεταφορά από το εβραϊκό στο ελληνικό.

Οι Εβδομήκοντα μεταφράζουν τον μέλλοντα εις αόριστον. Σημειώνει ο Τρεμπέλας — δεν ξέρω εβραϊκά και δεν ξέρω βέβαια και τη γραμματική την εβραϊκή — ότι άριστα οι Εβδομήκοντα μετέφρασαν εις αόριστον χρόνον τον μέλλοντα. Μου έκανε εντύπωση ότι εδώ ο Άγιος Κύριλλος το επισημαίνει αυτό: «Και ώδε λέγει το μέλλον ως γεγενημένον», σαν κάτι που να έχει γίνει. Γι’ αυτό τι λέγει; «Ανήγαγες, έσωσάς με από των καταβαινόντων εις λάκκον». Έτσι να το γνωρίζετε, ότι οι αόριστοι στο Ψαλτήρι συνήθως έχουν θέση μέλλοντος. Δηλαδή, «θα με αναγάγεις, θα με σώσεις», έτσι θα το λέγαμε, θα το ερμηνεύαμε.

Ωστόσο, ας μείνουμε μόνο στην έννοια του στίχου. Αυτά είναι μερικά τεχνικά πραγματάκια, τα οποία δεν παραλείπω, όσο είναι δυνατόν και μπορούν να οικοδομήσουν και να διαφωτίσουν, να τα λέμε. Βέβαια, λέγει ότι «με ανήγαγες, με έβγαλες και με έσωσες από εκείνους που κατεβαίνουν στον λάκκο». Αυτός είναι ο 29ος Ψαλμός, όπως σας είπα, ο στίχος τέσσερα. Τι σημαίνει «με ανήγαγες, με έβγαλες από τον λάκκο»; Βέβαια, παίρνει μια πρώτη επιφάνεια του φαινομένου, του γεγονότος. Η πρώτη επιφάνεια είναι ο τάφος.

Δευτέρα επιφάνεια είναι ο Άδης, αλλά παίρνει την πρώτη επιφάνεια, δηλαδή τον τάφο, τον οποίο αποκαλεί λάκκον. «Με έβγαλες από το λάκκο» δεν είναι τίποτε άλλο, δεν θέλει πιο πολύ να το καταλάβουμε· είναι η Ανάσταση και λέει ότι με έβγαλες από τον τάφο, δηλαδή με ανέστησες. Είναι γνωστό ότι ο Δαβίδ δεν ανεστήθη. Ωραία το παρατηρεί ο Απόστολος Πέτρος σε μια πρώιμη ομιλία του στους Εβραίους μετά την Πεντηκοστή, όταν λέγει: «Ουδέ δώσεις τον όσιόν σου ιδείν διαφθοράν». Ήταν την περασμένη φορά αυτό που τα λέγαμε. Είναι και το «ουκ εγκαταλείψεις την ψυχήν μου»· είναι στην ίδια παράγραφο «εις άδην, ουδέ δώσεις τον όσιόν σου ιδείν διαφθοράν». Και αυτά είναι στον 15ο Ψαλμό, στίχος 10. Λέει εκεί τα εξής ο Απόστολος Πέτρος: «Αγαπητοί μου», λέει στους Ιουδαίους, «ο Δαβίδ απέθανε και παρ’ ημίν», δηλαδή σε εμάς, στην πόλη μας, είναι ο τάφος του. Αλλά επειδή ακριβώς — ακαταμάχητο αυτό — ο Δαβίδ εθεωρείτο προφήτης και αυτό ήταν ένα δεδομένο, δεν είναι το ζητούμενο, άρα, λέει ο Απόστολος Πέτρος, αφού ο Δαβίδ δεν ανεστήθη, κάποιος άλλος ανεστήθη, του οποίου κάποιου άλλου ο Δαβίδ αποτελεί τύπο.

Διότι ο πρόγονός μας, λέει, ο Δαβίδ και απέθανε και ετάφη και είδε διαφθοράν, έλιωσε στον τάφο. Για ποιον ομιλεί; Προφανώς, λοιπόν, ομιλεί για τον Μεσσίαν, λέει ο Απόστολος Πέτρος. Είδατε πώς ερμηνεύει ο Απόστολος Πέτρος; Αν όμως λάβετε υπόψη ότι ο μεν ψαλμός, κάθε ψαλμός ή κάθε κείμενο της Παλαιάς Διαθήκης, θεοπνεύστως κατεγράφη, αν λάβετε υπόψη ότι οι Ιεροί Συγγραφείς της Καινής Διαθήκης, οι Απόστολοι, θεοπνεύστως ερμηνεύουν την Παλαιά Διαθήκη, τότε λείπει κάθε επιφύλαξη ότι αυτός είναι ο τρόπος που θα καταλάβουμε μια προφητεία.

Κανείς δεν μπορεί, λέει ο ίδιος ο Απόστολος Πέτρος, να επιλύσει, να λύσει μίαν προφητεία, δηλαδή να τη λύσει, να την καταλάβει, ερήμην του Αγίου Πνεύματος. Πρέπει να έχεις το Πνεύμα του Θεού για να καταλάβεις μίαν ερμηνεία, να κάνεις μίαν ερμηνεία ενός σημείου της Αγίας Γραφής. Αλλά ο Απόστολος Πέτρος είναι το αποτέλεσμα της Πεντηκοστής, είναι ο καρπός της Πεντηκοστής. Θα μπορούσαμε να αμφισβητήσουμε ότι ο Απόστολος Πέτρος δεν είχε το Πνεύμα του Θεού; Άπαγε! Ώστε βλέπετε τη μέθοδο, πώς ερμηνεύουμε. Αυτή τη μέθοδο χρησιμοποιούμε, αγαπητοί μου, που χρησιμοποίησαν οι θεόπνευστοι συγγραφείς της Καινής Διαθήκης για την Παλαιά Διαθήκη. Και έτσι κατανοούμε, όπως και εκείνοι κατενόησαν και είδαν

και τα γεγονότα, είχαν τα γεγονότα μπροστά τους στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Και είναι εκείνοι που έδωσαν το αίμα τους υπέρ του προσώπου του Χριστού, γιατί δεν υπήρχε καμία αμφιβολία για εκείνο που πίστευαν. Καμία αμφιβολία. Και στους αιώνας των αιώνων είναι όλοι εκείνοι οι μάρτυρες που έδωσαν το αίμα τους. Ίσως και από μας κάποια στιγμή να υπάρξουν μάρτυρες. Κανείς δεν το αποκλείει. Ή να μείνουμε σταθεροί στην πνευματική ζωή, γιατί έχουμε πίστη και η πίστη μας αυτή είναι στερεωμένη. Βλέπετε πόσα κάνω και καμώνομαι για να σας βοηθήσω να στερεωθούν αυτά τα πράγματα μέσα μας. Θέλεις και καιρόν; Συνεχίζουμε: «Το εσπέρας αυλισθήσεται κλαυθμός».

«Και εις το πρωί αγαλλίασις», λέγει ο Ψαλμός 29, 6. Ερωτάει ο Άγιος Κύριλλος: Σε ποιο καιρό έγινε αυτό; Πότε έγινε η Ανάσταση; Παίρνει τον στίχο τον ψαλμικό από τον 29ο Ψαλμό. Τι λέει ο ψαλμικός στίχος; «Το εσπέρας αυλισθήσεται κλαυθμός». Το από βραδύς, το απόγευμα, από βραδύς ο κλαυθμός, δηλαδή το πένθος, η λύπη, θα αυλισθεί, δηλαδή θα εγκατασταθεί — αυτό θα πει «αυλισθήσεται», μέλλον, θα αυλισθεί — και το πρωί θα σημειωθεί η αγαλλίαση, η χαρά

λέει ο Ψαλμωδός. Ελάτε τώρα, λέει ο Άγιος Κύριλλος, στο Ευαγγέλιο. «Ο μεν γαρ των μαθητών εσπέρας κλαυθμός και το πρωί της Αναστάσεως η ευφροσύνη». Από βραδύς ήταν το πένθος των μαθητών. Οδύροντο και έκλαιαν δια τον θανατωθέντα διδάσκαλον. Αλλά το πρωί που συνέβη η Ανάσταση και ευαγγελίσθησαν την Ανάσταση, ήταν γεμάτοι από χαρά και ευφροσύνη. Βλέπετε; Προφητεία, γεγονός. Πέμπτη παράγραφος. «Θέλεις γνώναι και τον τόπον;» Θέλεις να μάθεις και σε ποιο τόπο ετάφη ο Χριστός; «Λέγει πάλιν εν Άσμασιν».

Λέγει εις το βιβλίο του Άσματος Ασμάτων. Πριν προχωρήσω όμως, μια πολύ σύντομη εισαγωγή στο βιβλίο Άσμα Ασμάτων. Είναι μια εισαγωγή που πολλές φορές σας την έχω κάνει. Είναι ένα βιβλίο, το Άσμα Ασμάτων, το οποίον, αν το θέλετε, είναι και πρωτοκανονικό.

Κάποια βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης, 10 είναι, τα οποία λέγονται δευτεροκανονικά. Δεν εξηγώ πιο πολλά, παρά μόνο ότι λέγεται πρωτοκανονικό, γιατί απετέλεσαν κάποια βιβλία, 39 τον αριθμό, τον πρώτο κανόνα. Μετά έγινε δεύτερος κανών και συμπεριελήφθησαν άλλα 10, και είναι 39 και 10, 49.

Τα βιβλία αυτά όλα βεβαίως έχουν τη σφραγίδα του Αγίου Πνεύματος, αλλά το ότι συμπεριλαμβάνεται κάτι στον πρώτο κανόνα έχει κάτι το ιδιαίτερο, ιδιαζόντως ισχυρότερο. Γι' αυτό σας τόνισα ότι το βιβλίο αυτό, το παράξενο αυτό βιβλίο, το περίεργο αυτό βιβλίο, είναι και πρωτοκανονικό. Αυτό έχει πάρα πολύ σημασία. Ξέρετε τι σημαίνει αυτό; Ότι το βιβλίο αυτό το δέχεται απερίφραστα η Συναγωγή, δηλαδή οι Εβραίοι, απερίφραστα. Είναι ένα βιβλίο μικρό, λίγα κεφάλαια έχει, είναι ποιητικό βιβλίο και έχει μόνο δύο πρόσωπα ήρωες, έναν άντρα και μια γυναίκα, εκείνος και εκείνη. Είναι ερωτικό ειδύλλιο.

Ερωτικό ειδύλλιο ανάμεσα στα δύο αυτά πρόσωπα. Εκείνος, εκείνη. Καθ' όλο το μήκος γίνεται ένας χαριτωμένος κυνηγητός. Μια κυνηγάει εκείνος εκείνη και μια κυνηγάει εκείνη εκείνον. Μη σκανδαλίζεστε όμως με αυτά που λέγω.

Μάλιστα, πολλές φορές, και σας το έχω πει στο παρελθόν, θα ήθελα και θα επιθυμούσα να αναλύσουμε το βιβλίο αυτό. Είναι... Είναι αφάνταστα πλούσιο σε συμβολισμό. Αφάνταστα πλούσιο. Συναγωνίζεται το βιβλίο της Αποκαλύψεως σε συμβολισμό και σε εικόνες. Αλλά φοβάμαι όμως μήπως κανείς, δεν ξέρω πώς, μπορεί να το πάρει και να βγει έξω και να αρχίσει να μας κατηγορεί. Γιατί, σας είπα, είναι ένα ερωτικό ειδύλλιο, λίαν τολμηρό.

Υπάρχουν πάρα πολύ τολμηρές εικόνες αγάπης ανάμεσα στα δύο αυτά πρόσωπα. Και αυτές οι τολμηρές εικόνες αγάπης δεν είναι παρά περιγραφές, όχι τίποτε άλλο. Περιγράφει εκείνη εκείνον και εκείνος εκείνη, με όλα τα χαρακτηριστικά, τα σωματικά, σε άφθαστο κάλλος και ομορφιά. Θα φανταζόσαστε ποτέ ότι θα ήταν δυνατόν να βρει θέση μέσα στον Λόγο του Θεού, στην Αγία Γραφή, ένα τέτοιο βιβλίο όπως αυτό, που είναι ένα ειδύλλιο δύο ερωτευμένων, αν ήδη η Συναγωγή, δηλαδή οι Εβραίοι, οι θεματοφύλακες της Παλαιάς Διαθήκης, δεν ήσαν πεπεισμένοι ότι το βιβλίο αυτό είναι όντως θεόπνευστο; Το βιβλίο αυτό δεν εξαντλείται σαν ένα ειδύλλιο.

Ότι πίσω από το ειδύλλιο υπάρχει κάτι, να είστε σίγουροι. Δεν θα μπορούσε ποτέ να βρει θέση μέσα στον Λόγο του Θεού ένα τέτοιο βιβλίο. Τι πάει να πει; Πάει να πει ότι το βιβλίο αυτό πράγματι είναι θεόπνευστον και πράγματι ομιλεί για μια πραγματικότητα. Ποια είναι αυτή η πραγματικότητα; Οι σχέσεις Χριστού, ο Νυμφίος εκείνος, και Εκκλησίας, εκείνης. Η μεν Εκκλησία εκθειάζει τον Νυμφίον της, ο δε Νυμφίος της εκθειάζει τη Νύμφη. Και μέσα σε εκείνον τον, θα λέγαμε, πληθωρισμό των περιγραφών, που θα μπορούσε κανείς για μια στιγμή να πει «μα είναι υπερβολική αυτή η περιγραφή, αυτός ο πληθωρισμός», να κρύβεται.

Μία έννοια σπουδαία που αναφέρεται στην Εκκλησία ή στον Χριστό. Τι ωραίο, λέει, το λαρύγγι του, ο λάρυγξ αυτού, ρέει μέλι, λέει εκείνη. Πω πω, τι μάτια του! Τι μάτια είναι εκείνα! Εκείνος λέει, τι ωραίος λαιμός είναι αυτός! Μια που είπα λαιμός, ερμηνεύει...

Εεεε... Κάποιος πατήρ της Εκκλησίας μας, Φωκαεύς, αυτή τη στιγμή μου διαφεύγει το όνομά του, έχει γράψει μία ομιλία θεομητορική, θα λέγαμε μία ομιλία, είναι ολόκληρο βιβλίο, είναι του 12ου αιώνα. Ξέρετε ποιος είναι ο λαιμός;

Τον οποίον εκείνος εκθειάζει, θα λέγαμε αγαλματένιος λαιμός, τράχηλος ωραίος, υψηλός λαιμός ωραίος, όπως θα βάζει μια γυναίκα κοσμήματα στο λαιμό της και θα ήταν περίοπτος ο λαιμός της, τράχηλος, όταν λέμε λαιμό εννοούμε τράχηλον. Ξέρετε; Είναι η Θεοτόκος. Γιατί είναι η Θεοτόκος; Πώς ερμηνεύει αυτός ο εκκλησιαστικός πατήρ; Διότι ο λαιμός κρατάει την κεφαλή και τη συνδέει με το σώμα. Η μεν κεφαλή είναι ο Χριστός, το δε σώμα η Εκκλησία. Και ο λαιμός είναι η Θεοτόκος. Βλέπετε, παρακαλώ; Γι' αυτό είναι τόσο ωραία, τόσο θαυμαστά. Έτσι οι Πατέρες χρησιμοποιούν το Άσμα Ασμάτων.

Ό,τι εφεξής, ή στην παρούσα κατήχηση ή στις παρακάτω κατηχήσεις, όσες φορές γίνεται αναφορά εις το βιβλίο Ασμάτων, μια για πάντα σας είπα αυτή την εισαγωγή, την πάρα πάρα πολύ βεβαίως σύντομη, για να πάρουμε μια εικόνα. Θέλεις γνώναι και των τόπων; Θέλεις να γνωρίσεις, λέει στην πέμπτη παράγραφο ο Άγιος Κύριλλος, και των τόπων; Μάλιστα. Λέγει πάλι εν άσμασιν, λέγει πάλι στο βιβλίον Άσμα Ασμάτων, «εις κήπον καρύας κατέβην». Αυτό είναι στο έκτο κεφάλαιο, στίχος 11 του βιβλίου. Κατέβηκα, λέγει, εις τον κήπον με τις καρυδιές.

Κατέβηκα εις τον κήπον με τις καρυδιές. Προσέξτε, κατέβην, κατέβηκα. Πού; Στον κήπο, μάλιστα. «Κήπος γαρ ην όπου εσταυρώθη». Λέει τώρα, παίρνοντας το γεγονός. Βλέπετε, προφητεία, γεγονός. Ιωάννης 19,41. Πού εσταυρώθη ο Χριστός; Ο Ευαγγελιστής: εκεί που εσταυρώθη, ήτο κήπος. Μάλιστα, πλάι στον κήπο, διότι ο τάφος ήταν στον κήπο και επειδή ήταν Σάββατο και η ώρα έληγε, δηλαδή όπως χθες που είχαμε εκλογές, κάποιος με μετέφερε, βλέπαμε τον ήλιο. Του λέω, μια καλαμιά είναι ο ήλιος, ακόμα προλαβαίνεις να ψηφίσεις.

Ο ήλιος, του λέω, πρέπει να τρέξεις γιατί ο ήλιος κατεβαίνει. Έτσι και τότε ο ήλιος βασίλευε και ήταν η άλλη μέρα όχι μόνο Σάββατο, αλλά και η μεγάλη εορτή του Πάσχα. Και έπρεπε γρήγορα να τελειώσει η ταφή, μας το λέγουν οι Ευαγγελιστές. Επειδή ήταν Σάββατο, έπρεπε να βιαστούν για την ταφή του Κυρίου. Πλάι λοιπόν ήταν ο τάφος, συγγνώμη, ήταν ο κήπος του Ιωσήφ και μέσα ο τάφος, και απέθεσαν τον Κύριον, διά την έλλειψη χρόνου τον έβαλαν σε εκείνο τον τάφο. Αλλιώτικα πιθανώς κάπου αλλού να είχε ταφεί ο Κύριος. Ώστε κήπος λοιπόν ήταν εκεί που ο Κύριος ετάφη, εσταυρώθηκε, ετάφη. «Ή γαρ και τα μάλιστα νυν...»

«Βασιλικές δωρεές, κεκοσμήθη, αλλά κήπος ην πρότερον, και τα σύμβολα τούτου μένει και τα λείψανα». Προσέξτε, αντιληφθήκατε αυτό που σας διάβασα; Εδώ έχει μια ιστορική, θα λέγαμε, παρατήρηση, που αν δεν ξέρουμε την ιστορία δεν μπορούμε να το καταλάβουμε. Αν και τώρα έχει ομορφύνει ο τόπος αυτός, πότε; 350 μ.Χ. είναι. Έχει ομορφύνει, κεκοσμήθη, λέγει, ο τόπος αυτός, βασιλικές δωρεές, με βασιλικές δωρεές. Όταν πήγε εκεί η Αγία Ελένη και βρήκαν τον Τίμιο Σταυρό, έκτισαν τον Ναόν της Αναστάσεως. Ο δε Ναός της Αναστάσεως, όπως τα γνωρίζετε, είναι...

Από τον τάφο, γι' αυτό και περιέχει τον Πανάγιο Τάφο, δηλαδή το κουβούκλιο το λεγόμενο του Παναγίου Τάφου είναι μέσα στο ναό. Δεν είναι απ' έξω, περιέχει τον Πανάγιο Τάφο. Και συνεπώς, αφού ο τάφος ήταν σε κήπο, χάλασαν τον κήπο για να κτίσουν το ναό και να ομορφύνουν το περιβάλλον, όπως όταν κάνουμε ένα κτίσμα, μια εκκλησία. Πράγματι, αγαπητοί, εξωραΐστηκε και εκείνος ο τόπος και βέβαια, θα λέγαμε, κατεστράφη το παλαιό του, αρχαίο περιβάλλον που ήταν κήπος. Γι' αυτό λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλλος: «Αλλά κήπος ην πρότερον, και τα σύμβολα τούτου μένει και τα λείψανα».

Υπήρχαν κάποια λείψανα, θα λέγαμε, εκείνου του παλιού κήπου. Αλλά ήταν όμως κήπος. «Κήπος κεκλεισμένος, πηγή εσφραγισμένη», λέγει στη συνέχεια το Άσμα Ασμάτων, στο 4ο κεφάλαιο, στίχος 12. Ότι αυτός ο κήπος ήταν κλεισμένος, μαντρωμένος, και εκεί, λέγει, υπήρχε πηγή η οποία ήταν εσφραγισμένη. Προσέξτε, παρακαλώ, τη λέξη εσφραγισμένη. «Υπό των Ιουδαίων των λεγόντων, εμνήσθημεν ότι ο πλάνος εκείνος έτι ζων είπεν ότι μετά τρεις ημέρας εγείρομαι, κέλευσον ουν ασφαλισθήναι τον τάφον».

Εξής, «οι δε πορευθέντες ησφαλίσαντο τον τάφον, σφραγίσαντες τον λίθον μετά της κουστωδίας».

Ωραίο αυτό! Τι λέγει; Ότι ο κήπος ήταν κλεισμένος και υπήρχε μέσα στον κήπο πηγή η οποία ήταν σφραγισμένη. Ποια είναι αυτή η πηγή; Η πηγή είναι ο Χριστός. Η πηγή είναι ο Χριστός. Και η πηγή αυτή ήταν σφραγισμένη μέσα στον κήπο τον κεκλεισμένον. Βεβαίως ήταν κλεισμένος ο κήπος, δεν ήταν ξέφραγο αμπέλι, ήταν περιφραγμένο. Αλλά η πηγή ήταν σφραγισμένη. Δηλαδή, ο Χριστός, που είναι η πηγή, όταν ετοποθετήθη στο μνημείο, εσφραγίστηκε από τους Ιουδαίους. Διότι πήγαν στον Πιλάτο και ζήτησαν και είπαν: «Θυμηθήκαμε ότι εκείνος ο πλάνος είχε πει ότι θα αναστηθεί».

Να διατάξει λοιπόν, σε παρακαλούμε, ώστε να σφραγισθεί αυτός ο τάφος. Ο τάφος λοιπόν που εδέχθηκε τον Χριστόν, την πηγή της ζωής, αυτός ο τάφος εσφραγίστηκε. «Τις δε εστίν η πηγή η εσφραγισμένη; Ή τις ερμηνεύεται πηγή φρέατος ύδατος ζώντος;», που λέγει πάλι το Άσμα Ασμάτων, 4,15. «Ούτος εστί ο Σωτήρ, περί ου γέγραπται ότι παρά σοι πηγή ζωής». Ποια είναι, λέει, αυτή η πηγή; Ποιος άλλος από τον Χριστό, από τον Σωτήρα; Είναι γραμμένο σε αυτόν. Πού είναι γραμμένο; Στον 35ο Ψαλμό. Τι; Ότι «παρά σοι πηγή ζωής».

«Παρά σοι πηγή ζωής». Σε σένα υπάρχει η πηγή της ζωής. Πού αποτείνεται ο Ψαλμωδός; Στο Θεό. Ε, λοιπόν, αυτή η πηγή της ζωής είναι ο Χριστός, που είναι ο Θεός. Και ερχόμεθα στην έκτη παράγραφο. «Αλλά τι λέγει περί μαθητών ο Σοφονίας εκ προσώπου του Χριστού;» Εδώ να κάνουμε πάλι μια παρατήρηση. Αλλά τι λέει για τους μαθητές; Ο Σοφονίας ο προφήτης είναι ένας εκ των δώδεκα Ελασσόνων Προφητών. Ξέρετε, έχουμε τους τέσσερις Μεγάλους και τους δώδεκα Ελάσσονες Προφήτες. Λέγονται Ελάσσονες, δηλαδή μικροί, όχι γιατί είπανε μικρά πράγματα, αλλά γιατί έγραψαν λίγα.

Κατά τα άλλα, όλοι οι προφήτες έχουν τη μεγάλη τους δύναμη, είναι προφήτες, δεν υπάρχει διαφορά. Αλλά έγραψαν λίγα, γι' αυτό από πλευράς γραμματολογικής λέγονται Μικροί Προφήτες και όχι από πλευράς ποιοτικής. Τι λέγει λοιπόν ο Ισαΐας, εκ προσώπου του Χριστού; Προσέξτε τώρα εδώ. Θέλω να ερμηνεύσω και να σχολιάσω λιγάκι αυτό το «εκ προσώπου». Όπως τα γνωρίζετε, έχουμε τον λεγόμενο εκπρόσωπο και τον λεγόμενο αντιπρόσωπο. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στον αντιπρόσωπο και στον εκπρόσωπο; Ο αντιπρόσωπος είναι εκείνος ο οποίος στέκεται σε έναν τόπο αντί ενός άλλου προσώπου.

Το οποίο όμως, αυτό το άλλο πρόσωπο, απουσιάζει και είναι μακριά. Φερ' ειπείν, λέμε, ο αντιπρόσωπος ελαστικών στη Λάρισα. Τι θα πει αυτό; Αντιπροσωπεύει μια εταιρεία που είναι στην Αθήνα. Και δεν είναι η εταιρεία βέβαια ως εδώ. Αλλά αντιπροσωπεύει, αντί δηλαδή της εταιρείας είναι αυτός ο άνθρωπος εκεί.

Συνεπώς δεν είναι παρούσα η εταιρεία, είναι απούσα. Αντί αυτής είναι κάποιο πρόσωπο. Αυτός λέγεται αντιπρόσωπος. Ποια είναι η σημασία του εκπροσώπου; Εδώ, λέει, εκ προσώπου. Συμβαίνει κάποιος ομιλεί, αλλά εκείνο που, ας το πούμε, αντιπροσωπεύει είναι από πίσω του. Είναι παρόν. Αλλά δεν ομιλεί εκείνος. Φερ' ειπείν, είναι δίπλα μου ο Επίσκοπος και μιλάω αντί του Επισκόπου, μιλώ εγώ. Αλλά ο Επίσκοπος είναι παρών. Δεν είναι απών. Θα μου πείτε, ποια η σημασία αυτών των πραγμάτων; Είναι πολύ μεγάλη η σημασία. Όπως θα γνωρίζετε, ο Πάπας είναι ο αντιπρόσωπος του Χριστού επί της γης. Τι θα πει αντιπρόσωπος;

Θα πει ότι ο Χριστός βασιλεύει στον Ουρανό και ο Πάπας στη Γη. Δηλαδή απουσιάζει ο Χριστός από τη Γη. Ακούσατε τι είπα; Απουσιάζει ο Χριστός από τη Γη, κατά τη Ρωμαιοκαθολική αντίληψη. Ο ιερεύς ή ο Επίσκοπος Ορθόδοξος δεν είναι αντιπρόσωπος του Χριστού, είναι εκπρόσωπος του Χριστού. Διότι όταν εγώ αυτή τη στιγμή σας λέγω αυτά, δεν είναι απών ο Χριστός. Είναι παρών. Και όταν ο προφήτης ομιλεί από προσώπου Χριστού, από προσώπου Θεού, όπως λέει «εκ προσώπου του Χριστού», σημαίνει ή τυπολογεί το πρόσωπο του Χριστού ή είναι παρών ο Χριστός. Υπάρχει διαφορά. Νομίζω πάρα πολύ μεγάλη διαφορά. Γι' αυτό σας το είπα, να το γνωρίζετε.

Λέγει λοιπόν ο Σοφονίας από προσώπου Χριστού ή εκ προσώπου Χριστού, μεταφραζόμενον: «Ετοιμάζου, όρθριζε, διέφθαρται πάσα η επιφυλλίς αυτών». Είναι στο τρίτο κεφάλαιο του Προφήτου, στίχος 7. «Τον Ιουδαίων δηλονότι λαόν, ου καταλέλοιπε βότρυν σωτηρίας, αλλ' ουδέ επιφυλλίδα. Εκόπη γαρ η άμπελος αυτών. Βλέπε πώς λέγει προς τους μαθητάς, ετοιμάζου, όρθριζε, προσδόκα την Ανάσταση». Δηλαδή, λέγει ο προφήτης, αλλά εκ προσώπου Χριστού, προς τον χορό των μαθητών, προς την ομάδα των μαθητών, κάτι που πραγματικά ο Κύριος...

Είπε στους μαθητάς του και τους προειδοποίησε. Ακούστε πώς το είπε: «Η δική σας η καρδιά θα λυπηθεί με το δικό μου το θάνατο. Ο κόσμος θα χαρεί, αλλά τα πράγματα θα αντιστραφούν. Εγώ θα αναστηθώ και τότε θα χαρεί η καρδιά σας, όταν θα με ξαναδείτε». Εδώ λοιπόν είναι, ο προφήτης λέγει, κάτι που έπρεπε να προετοιμάσει τον χορό των μαθητών, την ομάδα των μαθητών. Και τι λέγει; Ετοιμάζου, να ετοιμάζεσαι. Όρθριζε, ξύπνα πρωί. Σημειώσατε δε ότι οι μαθητές πάνω στο σημείο αυτό έδειξαν μίαν οκνηρία.

Τη λέξη οκνηρία τη βάζω εντός εισαγωγικών. Δεν ήταν οκνηρία. Ένα είδος δισταγμού, ένα είδος απογοητεύσεως. Διότι απεγοητεύθησαν για τα συμβάντα εκείνα με τον θάνατο του διδασκάλου. Η καρδιά τους ήταν βαριά. Γι' αυτό έπρεπε να υπάρξει αυτή η προφητεία, η οποία θα ήταν βεβαίως χρήσιμη εκ των υστέρων, για να κατανοήσουμε τα πράγματα, για να τους πει: «Ετοιμαστείτε, τι κάθεστε; Έρχονται οι μαθήτριες και λέγουν εις τον χορόν των μαθητών, ηγέρθη ο Κύριος». Τι κάνουν οι μαθήτριες που είδαν αναστημένον τον Κύριο; Ετοιμάζουν τους μαθητάς να προϋπαντήσουν την Ανάσταση του Χριστού. Και πράγματι, το απόγευμα της ιδίας ημέρας ο Κύριος ενεφανίσθη εις τους μαθητάς του.

Λέγει «όρθριζε», ξύπνα πρωί. Γιατί; Διότι οι μαθήτριες πρωί, όρθρο, έφτασαν, έφυγαν από το μνημείο και ήρθαν να ειδοποιήσουν τους μαθητάς για το μεγάλο γεγονός της Αναστάσεως του Χριστού. «Διέφθαρται πάσα η επιφυλλίς αυτών», τον Ιουδαίον δηλονότι, λέει ο Άγιος Κύριλος, διότι, λέγει, έχει φθαρεί, έχει ξεφτίσει ολόκληρη η επιφυλλίδα αυτών. Τι θα πει επιφυλλίς; Θα πει παραφυάς, παραφυάδα. Ποια παραφυά είναι; Ο λαός του Ισραήλ. Ο λαός αυτός ξέφτισε και δεν αξίζει πια τίποτε, διότι

«Εκόπτεται η άμπελος αυτών». Η άμπελος αυτή θα κοπεί. Τι να σας θυμίσω τώρα, τι να σας θυμίσω; Είναι στους Ψαλμούς που λέγει: «Κύριε, επίβλεψον επί την άμπελον ταύτην, ην εφύτευσεν η δεξιά σου». Αυτό που λέει και ο Επίσκοπος λειτουργικά. Είναι η άμπελος ο Ισραήλ. Αλλά αυτή η άμπελος αστόχησε. Διότι λέει ο προφήτης ότι εσύ απεδείχθης... Εγώ σε φύτευσα σαν αμπέλι Σωρήκ — είναι ένα είδος, ας πούμε, σουλτανί, ας πούμε, ένα εκλεκτόν είδος — και εσύ, λέει, έγινες σαν άμπελος Σοδόμων και Γομόρρας. Δηλαδή, τι είναι εκείνο που σε μετέβαλε; Εγώ σε φύτευσα καλό αμπέλι. Αυτή η άμπελος, ο Ισραήλ, απεδοκιμάσθη, διότι απέτυχε. Έπρεπε να δημιουργηθεί νέα άμπελος. Είναι δε η άμπελος η ιδιοκτησία του Θεού. Είναι το αμπέλι που περιέχει την άμπελον. Άμπελος θα πει το χωράφι, είναι όμως και τα κλήματα, πώς το λένε, και το φυτό. Αυτή η άμπελος η καινούργια ξέρετε ποια έπρεπε να είναι; Εκείνη που δεν θα αστοχούσε, ο Χριστός. Γι' αυτό λέει στο 15ο κεφάλαιο, κατά Ιωάννην: «Εγώ είμαι η άμπελος», προσέξτε, «η αληθινή». Γι' αυτό βάζει εκεί το «αληθινή», διότι η πρώην άμπελος αστόχησε.

Πρόκειται να κοπεί και δεν θα μείνει ούτε επιφυλλίδα αυτής, κανένα παρακλάδι που να είναι υγιές. Ξέρετε ότι ένα δέντρο βγάζει από κάτω παιδάκια, παρακλάδια. Τότε, κι αν αυτό έχει αρρωστήσει, δεν ξέρω, το κόβουμε και ανανεώνουμε το φυτό με εκείνο το οποίο έχει πετάξει από κάτω. Κανένα βλαστάρι αυτής της αμπέλου δεν είναι υγιές. Τι λέγει; «Διέφθαρται πάσα η επιφυλλίς αυτών». Λοιπόν, γι' αυτό ο Κύριος είναι η άμπελος η αληθινή και εσείς, λέει, είστε, εμείς, τα κλήματα. Τα κλήματα είναι οι κληματόβεργες. Ποιοι δηλαδή; Οι πιστοί. Έτσι, στους αιώνας των αιώνων μένει αυτή η άμπελος η αληθινή, ο κορμός που είναι ο Χριστός, την οποία άμπελον γεωργεί ο Πατήρ. Γι' αυτό λέει: «Ο Πατήρ μου ο γεωργός εστίν». «Βλέπε πώς λέγει προς τους μαθητάς». Πρόσεξε, λέει, είδες τι λέει στους μαθητάς; «Ετοιμάζου,

προσδόκα την Ανάσταση». Να περιμένεις να γίνει η Ανάσταση το πρωί. Πότε ανεστήθη ο Χριστός;

Ανεστήθη ο Χριστός; Δεν ξέρω αν έχετε υπόψη σας ότι αυτό αποτελεί ένα μυστήριο. Έγινε γνωστή η Ανάσταση του Χριστού τον Όρθρο. Αλλά το πότε ο Χριστός ανεστήθη παραμένει άγνωστο. Ο Χριστός έφυγε από τον τάφο, σας το έλεγα και την περασμένη φορά, έφυγε από τον τάφο κατά τον ίδιο τρόπο που βγήκε από τη Θεοτόκον, γεννήθηκε από τη Θεοτόκον, χωρίς να βλαφτεί σε τίποτε η παρθενικότητα της Θεοτόκου. Είναι εκείνο που λέγει ο Προφήτης Ιεζεκιήλ και που λέγεται σε κάθε θεομητορική γιορτή, ότι από αυτή τη βορινή πύλη, λέγει, του ναού, η οποία είναι κλεισμένη, «διελεύσεται ο Κύριος, μόνος ο Κύριος». Θα περάσει μόνος ο Κύριος και έσται κεκλεισμένη.

Κλεισμένη και θα μείνει κλεισμένη και θα περάσει μόνος ο Κύριος. Είναι η Θεοτόκος, η οποία είναι Παρθένος, είναι και κλεισμένη και μετά τη γέννηση, τον τόκον, έμεινε πάλι κλεισμένη και από τη Θεοτόκον επέρασε μόνον ο Κύριος. Κανείς άλλος. Να ένα στοιχείο προφητικό ότι η Θεοτόκος ήτο και παρέμεινε Παρθένος. Γι' αυτό εμείς οι Ορθόδοξοι λέμε ότι είναι Παρθένος προ του τόκου, κατά τον τόκον και μετά τον τόκον. Ενώ οι αιρετικοί δεν τα δέχονται αυτά, γι' αυτό ακριβώς είναι και αιρετικοί. Δεν μπορούν να βαθύνουν σε αυτά τα πράγματα. Και γι' αυτό και εικονίζουμε τη Θεοτόκο με τρία αστέρια.

Ένα αστέρι, ζωγραφικά πια, το ένα είναι επάνω εδώ, στο κάλυμμα της κεφαλής, και τα άλλα δύο αριστερά και δεξιά στους ώμους. Είναι τα τρία αστέρια που ζωγραφικά συμβολίζουν την Αειπαρθενία της Θεοτόκου, την προ, κατά και μετά τον τόκον.

Έτσι... Έτσι, ο Κύριος ανεστήθη, άγνωστον πότε. Ξέρετε γιατί; Ίσως να είναι ένα προανάκρουσμα ότι ο Κύριος θα έρθει άγνωστη ώρα όταν θα ξανάρθει. Ίσως. Πιθανώς.

Πιθανολογείται και από τους Πατέρες, αλλά πιθανολογείται ότι η μέρα της Δευτέρας του Χριστού Παρουσίας θα είναι Κυριακή. Προσέξτε γιατί θα είναι Κυριακή. Δεν αντιτίθεται σε εκείνο που είπε ο Κύριος, ότι κανείς δεν θα ξέρει πότε θα έρθει, ως κλέπτης εν νυκτί. Κάθε 7 μέρες έχουμε, αγαπητοί μου, Κυριακή. Ποια Κυριακή θα είναι αυτή, ο Χριστός γνωρίζει. Γιατί μπορεί να είναι Κυριακή η Δευτέρα του Χριστού Παρουσία; Διότι η Ανάσταση του Χριστού έγινε ημέρα Κυριακή. Η Πεντηκοστή έγινε ημέρα Κυριακή και οι Πατέρες, θεολογούντες, υποθέτουν και λέγουν ότι ίσως και η Δευτέρα του Χριστού Παρουσία να γίνει ημέρα Κυριακή.

Σημειώσατε ότι η ανακαίνιση των ανθρώπων και της δημιουργίας, δυνάμει, έγινε ημέρα Κυριακή. Πώς; Με την Ανάσταση του Χριστού. Είπα «δυνάμει», διότι επατήθη ο θάνατος και εισάγεται η αθανασία και, συνεπώς, η ανακαίνιση του ανθρώπου και της δημιουργίας. Αλλά και κατά τη Δευτέρα του Χριστού Παρουσία θα έχουμε ανακαίνιση της δημιουργίας, θα έχουμε ανάσταση των νεκρών, θα έχουμε αθανασία και αφθαρσία σωμάτων και ανακαίνιση ολοκλήρου της δημιουργίας. Και αυτό ακόμη ενισχύει ότι η Δευτέρα του Χριστού Παρουσία θα είναι ημέρα Κυριακή. Προσέξτε, θεολογείται αυτό, δεν λέμε σίγουρα. Αυτό το θεολογούμε, η μέρα Κυριακή. Έτσι, ο Κύριος είπε και κάτι άλλο:

«Έρχεται ως κλέπτης εν νυκτί», γιατί αν εγνώριζε ο νοικοκύρης πότε ο κλέπτης έρχεται, θα φυλούσε την ώρα. Που σημαίνει αιφνίδια. Αφέθηκε πιθανώς ο χρόνος απροσδιόριστος μέσα στη νύχτα του Σαββάτου προς Κυριακή. Επίσης, σημειώσατε δε ότι η ημέρα του Σαββάτου δεν αλλάζει όπως παρ' ημίν αλλάζει με τις 12 τη νύχτα. Εμείς έχουμε την αστρονομική ώρα εισαγάγει, μην το ξεχνάτε αυτό. Η ημέρα του Σαββάτου άλλαξε από τις 6 το απόγευμα, διότι με τη δύση του ηλίου στο εβραϊκό ημερολόγιο έχουμε την καινούργια ημέρα. Συνεπώς, η Κυριακή, δηλαδή η πρώτη ημέρα της εβδομάδας — όχι Δευτέρα, η πρώτη ημέρα της εβδομάδας, από την Κυριακή αρχίζουμε —

μετά τις έξι το βράδυ, χοντρικά λέω έξι, αν πάρουμε, ας πούμε, πάνω κάτω την ισημερία, κάπου στις έξι βασιλεύει ή δύει ο ήλιος, κάπου εκεί. Χοντρικά το λέμε αυτό. Συνεπώς, η Κυριακή είχε αρχίσει βασιλεύοντας του ηλίου. Πότε λοιπόν ο Κύριος ανεστήθη; Στις εφτά το βράδυ, στις οκτώ, στις δέκα, στις δώδεκα, στη μία, στις δύο; Δεν ξέρουμε. Μένει μυστήριο, γιατί μυστήριο μένει όταν θα ξανάρθει ο Χριστός, πότε θα ξανάρθει. Ένα, μένει ο Όρθρος, γιατί τον Όρθρο έγινε αντιληπτή η Ανάστασή του, διότι τότε πήγαν οι μαθήτριες. Λίγη ώρα, πολύ λίγη ώρα πιο μπροστά, λίγη ώρα, έγινε ο σεισμός.

Απεκυλίσθη ο λίθος από τον Άγγελο. Ο σεισμός έγινε από την πτώση του λίθου, ήταν τοπικός σεισμός, και έγινε σεισμός για να τρομάξουν οι φρουροί, να τρομάξουν και να φύγουν και, φεύγοντας, να πάνε να γίνουν μάρτυρες εις τους άρχοντες ότι κάτι παράξενα πράγματα συμβαίνουν εκεί στον τάφο, ότι ανεστήθη ο Ιησούς. Μάλιστα έγιναν σαν νεκροί από τον φόβο τους, όπως ασπρίζουμε όταν τρομάξουμε. Λέμε «κέρωσα από τον φόβο μου». Αυτό πάθανε οι στρατιώτες, ώστε και αυτοί να γίνουν μάρτυρες της Αναστάσεως. Αλλά ο Κύριος δεν ανεστήθη την ώρα που ο Άγγελος απεκύλισε τον λίθον, που λίγη ώρα μετά φτάνουν οι μαθήτριες και που δεν βρήκαν τους στρατιώτες εκεί πέρα, διότι αν

τους έβρισκαν, θα τρομοκρατούντο οι γυναίκες. Τι να κάνουν τώρα σε έναν τάφο που φρουρείται από στρατιώτες Ρωμαίους; Έπρεπε λοιπόν να μην υπάρχουν αυτοί εκεί. Είδατε πόσα οικονομούνται; Ο Χριστός όμως δεν ανεστήθη με την αποκύλιση του λίθου, διότι δεν χρειάστηκε να αποκυλιστεί ο λίθος για να βγει. Με τον τρόπο που βγήκε από τα σπλάχνα της μητέρας του, με τον τρόπο που βγήκε μέσα από εκείνο το φοβερό φάσκιωμα, δηλαδή από τα νεκρικά σάβανα, που ήταν, σας είχα πει μια περασμένη φορά, με εκείνη τη σμύρνα και αλόη. Ήταν φοβερό αυτό, με τις γάζες και τις πάνες εκείνες και τις λωρίδες. Γίνεται ένα σώμα αυτό, σκληρό έγινε, και βγήκε. Μας το λέει ο Ευαγγελιστής, ότι βρήκαμε, λέει,

αυτή τη φόρμα, όπως βγαίνει ο μεταξοσκώληκας μέσα από το κουκούλι, και το φακιόλι, το σουδάριο, το φακιόλι, δηλαδή το τσεμπέρι, να το πω έτσι να το καταλάβουμε καλύτερα, αυτό που σκέπαζε την κεφαλή του νεκρού, διπλωμένο, διπλωμένο το σουδάριο, εις έναν τόπο. Δηλαδή, που έδειχνε ούτε βίαση ούτε τίποτα. Διπλώθηκε — τα ακούτε οι οικοκυρές; — διπλωμένο και σε έναν τόπο. Δίπλωσαν οι Άγγελοι το σουδάριο, μάθημα οικοκυρικών από τους Αγγέλους, και τα βρήκαν οι μαθητές τακτοποιημένα μέσα εις τον τάφο. Αυτά πληθυντικό. Πώς βγήκε από εκεί; Αυτό ανήκει πια στον Θεό. Κατά τον ίδιο τρόπο βγήκε και από τον τάφο.

Ήταν η πέτρα μπροστά. Δεν εμποδίζει πλέον τον Χριστό τίποτα. Όπως το ίδιο βράδυ θα μπει μέσα στο υπερώον, των θυρών κεκλεισμένων, που θα μας σημειώσει ο ιερός Ευαγγελιστής Ιωάννης δύο φορές. Πώς μπήκε; Των θυρών κεκλεισμένων. Αλλά ας προχωρήσουμε. «Και εξής, κατά την αυτή ακολουθία της Γραφής, φησί· Διά τούτο υπόμεινόν με, λέγει Κύριος, εις ημέραν Αναστάσεώς μου, εις μαρτύριον». Αυτό που είναι γραμμένο είναι πάλι στον Σοφωνία, τρίτο κεφάλαιο, στίχος 8. Γι' αυτόν τον λόγο, λέγει, να με υπομείνεις, λέγει ο Κύριος. Υπομένω θα πει περιμένω. Περιμένω, αλλά μετ' υπομονής.

«Εις ημέραν Αναστάσεώς μου», την ημέρα που θα αναστηθώ. Πού; «Εις μαρτύριον». Προσέξτε τώρα. «Βλέπεις ότι και τον τόπον της Αναστάσεως προείδεν ο προφήτης μαρτύριον επικληθησόμενον. Τίνος γαρ ένεκεν ου κατά τας λοιπάς εκκλησίας ο του Γολγοθά και της Αναστάσεως ούτος ο τόπος εκκλησία καλείται, αλλά μαρτύριον; Αλλ' ίσως διά τον προφήτην τον ειπόντα· Εις ημέραν Αναστάσεώς μου, εις μαρτύριον». Να σας το πω με δικά μου λόγια. Είδες, λέει ο Άγιος Κύριλος, πρόσεξε κάτι. Κάθε εκκλησία, όπου κι αν κτίστηκε, λέγεται εκκλησία. Να κτίσουμε μίαν εκκλησία.

Μοναδικός ναός που κτίστηκε, λέγει, ονομάστηκε Μαρτύριον. Ποιος; Ο Ναός της Αναστάσεως. Μαρτύριον. Μαρτύριον θα πει εις μαρτυρίαν, αλλά θα πει και το γνωστό μαρτύριον, εκείνο το οποίο υφίσταται ένας άνθρωπος, ο οποίος υφίσταται μαρτύριον. Ο Χριστός είναι πρωτομάρτυς. Είναι εκείνος ο οποίος υπέστη μαρτύριον. Έτσι ονομάστηκε ο Ναός της Αναστάσεως όχι ναός αλλά Μαρτύριον. Εδώ μια μικρή παρένθεση, που δεν το λέει ο Άγιος Κύριλος. Υπήρχε συνήθεια, και είναι πάρα πολύ χαρακτηριστικό αυτό, να διακρίνονται οι ναοί σε ναούς και μαρτύρια.

Ελέγοντο, όταν ήταν αφιερωμένος ένας ναός σε έναν Άγιο, σε έναν Όσιο κτλ. Και μαρτύρια ελέγοντο οι ναοί εκείνοι που υπήρχε σε εκείνον τον ναό ο τάφος ενός Αγίου. Ένα παράδειγμα θα σας πω. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος κάποτε είχε μία λειτουργία σε ένα μαρτύριο, δηλαδή σε ένα ναό που ήταν έξω από την Κωνσταντινούπολη, και είχε ειδοποιήσει τον κόσμο να πάνε για τη λειτουργία. Ένα ξωκλήσι θα λέγαμε, αλλά ήταν τάφος Αγίου εκεί και λεγόταν μαρτύριο. Είχε βρέξει τη νύχτα και ο δρόμος ήταν λασπωμένος και δεν πήγε ο κόσμος. Και παραπονείται στην ομιλία του αυτή — σώθηκε αυτή η ομιλία — γιατί, λέει, δεν ήρθατε; Επειδή φοβηθήκατε μη λασπωθούν τα πόδια σας; Και θα είχαμε εδώ...

Έχουμε μπροστά μας τον τάφον ενός που έδωσε τη ζωή του και εσείς φοβηθήκατε; Μη λάσπες φοβείσθε; Είναι έτσι πολύ χαρακτηριστικό πώς αποκαλεί τον ναόν Μαρτύριον. Οι ναοί λοιπόν που ήσαν χτισμένοι πάνω σε έναν τάφο ελέγοντο μαρτύρια. Έτσι, ο Ναός της Αναστάσεως, επειδή εκτίσθη πάνω εις τον τάφον του Χριστού, ελέγετο Μαρτύριον. Ίσως, λέει ο Άγιος Κύριλος, για να δηλώσει αυτό που είπε ο προφήτης: «Εις ημέραν Αναστάσεώς μου, εις μαρτύριον». Έλα, λέει, να με βρεις, έλα να με συναντήσεις την ημέρα της Αναστάσεώς μου, εκεί που θα έχει γίνει και το Μαρτύριον. Είναι έτσι πάρα πολύ αυτό χαρακτηριστικό. Αλλά, αγαπητοί μου, πέρασε, βλέπω πάλι, η ώρα. Περνάει η ώρα, περίεργο πράγμα.

Η ώρα. Λοιπόν, πρώτα ο Θεός, θα συνεχίσουμε την ερχομένη Δευτέρα.