Catecheses of St Cyril 087 | 29-09-1986

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are now, my beloved, at the fourteenth catechetical lecture.

In the thirteenth catechetical lecture, we spoke about the Crucifixion of Christ, His sacrifice on the Cross, and the consequences, the fruits, and the blessings of Christ’s sacrifice for us human beings. Now, in the fourteenth catechetical lecture, our subject is the Resurrection of Christ and, of course, the consequence of the event of Christ’s Resurrection: the resurrection of the dead. You understand, then, that if Christ is risen, Christianity is true. If Christ is not risen, Christianity is not true. This line of reasoning...

which I have given you is not my own. It is the Apostle Paul’s, from the fifteenth chapter of First Corinthians. He shows that the final confirmation of Christianity—of its authenticity, its divine origin, and the fulfillment of all that it promises—is the resurrection of the dead. The Apostle Paul means that if Christ is not risen, then our faith is in vain and our preaching is also in vain. Do you see? Our faith is in vain, and our preaching is in vain. Everything is futile; everything amounts to nothing. The teachings of Christianity might merely stir the human heart a little.

But it would all be futile if we did not have the Resurrection of Christ. Take note also that Christ’s Resurrection has been attacked by the enemies of the Church and by unbelievers throughout every age. The first to devise a way to discredit Christ’s Resurrection were the chief priests, the scribes, and the Pharisees, when they paid the soldiers to say that Christ had not risen. Then came Porphyry and Celsus, the first systematic opponents of Christianity, and after them our contemporary deniers, who are so numerous that it would not even be worth the trouble...

or, better said, worth mentioning even their names. What? Not even their names. Not even their names. It is as God says: “I will by no means remember them.” I will not remember them—not because God has memory as we do, but in the sense that they are not written in the Book of Life and therefore remain outside God. They attacked the Resurrection of Christ precisely because it is the great foundation of Christianity’s truth. As I told you, it is the final confirmation; it is what gives Christianity its meaning. For the Apostle Paul says, “I fought with beasts at Ephesus.”

Whether we should take this literally or not—whether, that is, he was referring figuratively to a struggle against enemies and called that struggle a fight with beasts, or whether he was actually thrown to the beasts and fought them—we do not know. However that may be, the point is that he uses it as an argument. In the fifteenth chapter of First Corinthians he says: If I went so far as to fight with beasts at Ephesus, yet there is no resurrection of the dead because there is no Resurrection of Christ, what benefit is that to me? Then the martyrs—and not to say again, as the Apostle Paul does, the Kingdom of Heaven, the Nativity of the Theotokos, the Annunciation—the Saints have perished; they are lost. Nothing remains; there is nothing at all. Then why should I live a Christian life, which requires ascesis, if there is no resurrection of the dead? Again, the Apostle Paul says in the same chapter—and he offers a multitude of arguments there—what does he say? “Then let us eat and drink, for tomorrow we die.” Let us eat and drink, then, and observe a kind of morality for the policeman and for the eyes of the world. In other words, let us appear to be honorable, because honorable conduct is, in a certain sense, fitting for human beings. But if no one sees me, I may do whatever I want, because I have no one to whom I must give an account. For, after all...

when Christ and His Resurrection are rejected, God is rejected as well. Tell me: who can deny Christ’s Resurrection without at the same time denying God? Do not tell me that such a person believes in some higher power. That is merely a pretext for claiming to believe, when in reality it is unbelief. Therefore, my beloved, the Resurrection is the supreme event: the center of the faith and the center and assurance of everything we believe and everything we are. You understand, then, why this subject is so great. And how does our Church show this? Through her most radiant feast.

She does not celebrate even the Nativity of Christ with such splendor, though John Chrysostom calls it the Mother of Feasts, of the feasts of the Lord. Why? Because, he says, if there had been no Nativity, there would have been no Resurrection. Our Orthodox people and our Church do not undervalue the Nativity, for through the Nativity the Son of God entered our human life and existence. Rather, they wish above all to emphasize the center of gravity of our faith, which is the Resurrection. That is why Pascha has been placed at the center of our festal life as the Feast of Feasts and the Festival of Festivals. Moreover, the Gospel readings do not begin with the first day of the calendar year, nor on September 1, when the liturgical year begins.

The Gospel book, as a printed book and as a cycle of readings, begins with the Gospel according to John, which comes first; and its opening passage, the first Gospel reading, is read at Pascha. The Gospel—that is, the cycle of Gospel passages—also begins to be read from the first day of Pascha. Furthermore, the echo of Pascha continues for forty days. What other feast has a leave-taking, an echo, lasting forty days? None, not even Christmas. Do you know how many days Christmas has? Precisely because the Circumcision and the other feasts follow, it lasts only five days. On December 30 we have the leave-taking of Christmas. It ends there.

But Pascha lasts forty days. For forty days we say and chant “Christ is risen” in every tone, and our greeting is “Christ is risen.” Yet not only for forty days, but for 360 days of the year, because every Sunday is a repetition of the feast of Pascha. Every Sunday we have the resurrectional troparia, and at Matins we have a resurrectional Gospel passage. From liturgical life itself, then, you see the evidence of the place held by the event of Christ’s Resurrection within our Church, within our consciousness, and within our lives. For this reason...

we must pay close attention to this subject and establish it firmly within ourselves, so that no doubt whatsoever remains, but that we may live the event of the Resurrection, from which everything flows. Even morality itself flows from it. At one point in this rather long catechetical lecture, we shall hear: “The root of all good things”—oh, forgive me—“the root of every virtue,” it says, “is the resurrection of the dead.” But the resurrection of the dead means the Resurrection of Christ. Do you see? The root of every virtue, of every good deed, the root of morality itself, is the Resurrection. This, then, is a great subject.

The prologue—or, if you prefer, the heading—of the catechetical lecture is as follows: “Addressed to those who are to be illumined.” This means that it is offered to those from the ranks of the catechumens who are preparing to be baptized. “Delivered extemporaneously in Jerusalem,” meaning that it was composed in Jerusalem, because these catechetical lectures were given there, in the Church of the Resurrection, by Saint Cyril, who was then Bishop of Jerusalem. “On the words”—that is, the subject—“and rose again from the dead on the third day, ascended into heaven, and sat at the right hand of the Father.” This article of faith, then, is the subject that will be explained in this catechetical lecture. “And the reading is from the First Epistle to the Corinthians: ‘Moreover, brethren, I declare to you the Gospel which I preached to you,’” and so forth, “‘that He rose again on the third day according to the Scriptures,’” and so forth. We have never before read the corresponding Gospel or epistle passage from the preface or title of each catechetical lecture. Today, however, we shall do so, and I shall read exactly what is given here, so that we may have an idea of what we are about to examine. I open, then, to the fifteenth chapter of First Corinthians and read from the beginning.

“Moreover, brethren, I declare to you the Gospel which I preached to you, which you also received and in which you stand, by which also you are saved.” Pay attention here: the Gospel which you received and accepted, in which you have stood, and through which you are saved. Do you see? “If you hold fast that word which I preached to you—unless you believed in vain. For I delivered to you first of all that which I also received.” I delivered to you what I myself received. Therefore, this is Tradition. “That Christ died for our sins according to the Scriptures.” Christ died for our sins, according to the Scriptures, “and that He was buried.”

Since He was buried, He truly died; “and He rose again on the third day according to the Scriptures.” He rose on the third day according to the Scriptures. Therefore, since He truly died and was truly buried, He also truly rose. The Resurrection was not merely an appearance, nor is it a symbolic expression or a subjective experience of the disciples. What I am telling you now comes from what we might call contemporary arguments made by modern enemies of the Resurrection...

who have said that their minds cannot accept it—that they simply cannot conceive of it. They claim that the disciples created it subjectively within themselves out of their great longing and love for Christ: their longing and love raised Him from the dead, not that He truly rose. Fairy tales! Here we see the disciples in terrible doubt and despair. Remember Thomas. Remember that the Lord stood before them, and still they did not believe. “But while they still did not believe for joy,” Luke records. He said to them, “What do you have to give Me to eat? Come and touch Me.” He said this on the first Sunday, the first day of the Resurrection...

“so that you may see that a phantom does not have...” “They supposed they had seen a spirit”; they thought they were seeing a phantom. “A phantom does not have bones and flesh,” He says, “as you see that I have.” Do you see? This is why I told you that all these foolish theories advanced by the enemies of the faith collapse into nothing. But we ourselves must be firmly grounded, so that we are not shaken when one day we hear or read something. And do you know when such things are written? During Holy Week. They are written in newspapers and magazines, supposedly for the feast of the Passion and the Resurrection. They include such negative things in order to scandalize the faithful, since most of our Christians are not firmly grounded. “Therefore He died, was buried...”

“and rose on the third day.” Pay attention to something here, because we shall dwell on it at length. Both the statement that “He died for our sins” is followed by “according to the Scriptures,” and the statement that “He rose on the third day” is again followed by “according to the Scriptures.” What are these Scriptures? They are the Old Testament. They are the prophecies—not only the spoken prophecies of the prophets, but also the typology of the Old Testament. Typology means this: a historical event that happened among the Hebrews and concerned them also serves as a type that prefigures the Resurrection of Christ. To help you understand how exceedingly important the typology of Holy Scripture, of the Old Testament, is, consider this characteristic example. When Christ spoke to the rulers—that is, to His enemies—about His Resurrection and said that He would rise on the third day, they remembered what He had told them. This itself is proof. “We remember,” they said to Pilate, “that this deceiver said, ‘On the third day I will rise.’” Therefore, they said, to prevent a deception worse than the first—to prevent people from first making Him the Messiah and then spreading the report that He had risen—seal the tomb, so that the story of this false messiah may also be sealed...

upon that rock, in that tomb, and remain there unto the ages of ages. Miserable, poor people! These men, then, knew what Christ had said. The remarkable thing, by divine providence, is that His enemies remembered, while the disciples, who had heard it even in private meetings with the Lord, did not remember. This is indeed remarkable, but it happened according to the divine economy, because it provides assurance of the Resurrection. For this reason...

when Christ was asked—or rather, when He spoke—about His Resurrection, He offered an argument. That argument was a prophecy. Yet this prophecy did not consist of spoken words from the prophets. It came through a prophet, but not as words, as we read, for example, in the fifty-third chapter of Isaiah concerning His Crucifixion: “We saw Him, and He had no form or beauty,” and so forth. He took nothing of that kind from Isaiah, the most eloquent of the prophets. Do you know what He took? He took a typological prophecy. He took Jonah and said, “Just as Jonah...”

“was swallowed”—the fish swallowed him, and he remained, it says, three days and three nights in the belly of the sea creature—“so shall the Son of Man remain three days and three nights in the heart of the earth.” Do not take the three-day period according to the way we count three full days; when we reach that subject, we shall explain why it is not so. But what did that sea creature do? It vomited Jonah out, and Jonah continued on his way to Nineveh. For if the sea creature had not vomited Jonah out, the story would have had no particular significance. A fish ate a man. How many fish have eaten human beings down to this day? The point is that the fish swallows you, that you remain in its belly for three days...

three nights, and then have it vomit you out without your suffering any harm. Do you know what the gastric juices of a fish—or even a bird—are like? The strongest gastric juices are said to be those of birds. They digest almost anything! What can a hen not digest? Fish come next; they have very powerful stomachs. Jonah remained there for three days, while the gastric juices were constantly at work, as they are whenever food enters the stomach. Yet Jonah suffered no harm, because the Son of God suffered no corruption when He died. “Nor will You allow Your Holy One to see corruption,” says the Apostle Peter to the Jews. This is David’s prophecy, which we studied in the Book of Acts last year, if you remember. So which prophecy did the Lord cite? The prophecy

of Jonah. But what do we have here? Not words, but an event. The Lord presented this as evidence of His Resurrection. Therefore, it is not only what the prophets said, but also what is prefigured typologically in the Old Testament. Yesterday I explained to you what typology means: the people of Israel are a typological people. The events that occur in the life of Israel are at the same time prophecies, referring either to the person of Jesus Christ or to the Church. This is not a minor detail; it is extremely important. Unfortunately, very many people, including those who engage in theology,

have not used what we might call typological interpretation in recent years. As a result, they go astray and draw all sorts of strange conclusions from Holy Scripture. Fortunately, however, we Orthodox have come to understand the value of typological interpretation, and we are returning to examine it once again. Saint Cyril, then, makes use of Holy Scripture, the prophets, and typology. Why? Because the Apostle Paul does so. What did he say? “According to the Scriptures.” If you doubt Christ’s redeeming death, go to the Scriptures; Isaiah has still more to say. If you doubt Christ’s Resurrection, go to the Scriptures.

Thus the Apostle Paul writes to the Corinthians about something joined together with a bond unlike anything else in history: the event and the prophecy, the prophecy and the event. I have given you before the example I am about to give again. Cement is powder, and water is very soft. Cement by itself cannot build anything, and water by itself cannot raise anything up. But mix the water with the cement and see what you produce: hard stone. Then you can build as many stories as you wish. So it is here: if we had only the events...

without the testimony of the Scriptures, we might say that the events could deceive us. The event is a miracle, but the prophecy is an even greater miracle than the event. Yet prophecy, if it is not fulfilled by events, remains suspended and unconfirmed. Thus the event can be called into question, while an unfulfilled prophecy comes to nothing. The whole thing becomes useless. Put the two together, however, and you form the foundation of salvation. This is what the Apostle Paul does: He died—this is the event. According to the Scriptures—this is the prophecy. He rose—this is the event. According to the Scriptures—this is the prophecy.

Do you understand? It is a rock. Therefore, when a believer understands things in this way and knows them, he acquires within himself the firm assurance that Christ rose from the dead. And if Christ rose, then we too shall rise; Christ will come again and judge the world; the Kingdom of God and eternal Hell will become realities, and so forth. Then everything follows its proper course and falls into place. And now, my beloved, we come to our next point. I should tell you that a little further on in this same chapter, the Apostle Paul names those to whom Christ appeared. He says:

“He was seen by Cephas, then by the Twelve. After that He was seen”—that is, He appeared and became visible—“by more than five hundred brethren at once, of whom the greater part remain until now.” Paul is telling the Corinthians, “I have witnesses; most of them are still alive,” though “some have fallen asleep. After that He was seen by James, then by all the apostles. And last of all, as by one untimely born, He was seen by me also.” Last of all, as though I were an aborted child. You know that an aborted child is what results from a woman’s miscarriage. And he calls himself such a child. Do you see? During the question period we spoke of being a servant; yet the Apostle Paul does not even call himself a servant, but one untimely born. Why? Because I came last, like...

a woman giving birth prematurely to a child that was not brought to full development in her womb. “That is what I am like,” Paul says. “As by one untimely born, He was seen by me also”: Christ appeared to me. If Paul had not seen Christ on the road to Damascus, he would not have become Paul. He would not have been the steadfast Paul if he had not seen Christ. He himself writes elsewhere, “Have I not seen the Lord Jesus?” “Did I not see the Lord Jesus?” he says. You see, then, how firmly the Apostle Paul establishes this truth. And now, my beloved, God willing, after this brief and perhaps important analysis

of the preface to the title of the Fourteenth Catechesis, we come to the main subject that Saint Cyril examines here. Paragraph one: “Rejoice, O Jerusalem, and celebrate, all you who love Jesus, for He has risen.” Rejoice, O Jerusalem, and all of you who love the Lord Jesus, celebrate. “For He has risen.” “Rejoice, all you who formerly mourned when you heard of the audacity and lawlessness of the Jews.”

“He who was insulted by them here has risen again here. And just as hearing about the Cross brought sorrow, so let the good news of the Resurrection bring joy to those present. Let mourning be turned into gladness, and lamentation”—the weeping and beating of the breast—“into joy. Let our mouth be filled with joy and gladness because, after the Resurrection, He said, ‘Rejoice.’ For during the past days I saw the sorrow of those who love Christ. Since what had been said ended with His death and burial, without yet proclaiming the Resurrection, your minds remained in suspense, longing to hear what you desired. Therefore, the dead One has risen, He who among the dead is free.”

“He is the liberator of the dead. He who, in dishonor, patiently endured the crown of thorns has risen and placed upon His head the diadem of victory over death.” As you saw, the first paragraph has a festal and rhetorical character. It is, we might say, like bells ringing with joy. This is how Saint Cyril welcomes the catechumens, with complete joy and celebration. “I saw you grieving,” he says, “because you heard of the Lord’s burial and death. But now, although you had not yet heard...” My beloved, I would like to dwell on only two or three points from this preface. Thank you.

Of course, let me translate it for you. I will translate as we go so that we do not lose time. “Rejoice, O Jerusalem, and celebrate, all you who love Jesus.” Rejoice, O Jerusalem. But which Jerusalem is to rejoice? Had Jerusalem grieved over Christ’s Resurrection? When the rulers of the people saw that He had risen, they must have been terrified. For the testimony of the Resurrection did not come to them from disciples or believers; it came from soldiers. What a tremendous thing! It came from the very guards who had kept watch over the Lord while He lay dead. They were therefore deeply disturbed. That is why they hurried to pay these men to say that He had not risen and that, “while we were sleeping,” the disciples came

and stole the body. Which Jerusalem, then, is to rejoice and be glad? My beloved, this is the spiritual Jerusalem. It is the Church. It is the Jerusalem above, as mentioned in the Apocalypse, or as the Apostle Paul speaks of the historical Jerusalem and the spiritual, heavenly Jerusalem, whose children are the Christians. In other words, it is the Church. Thus the meaning is: rejoice and be glad, O Church. The great joy of the Church, my beloved, is Christ’s Resurrection and the resurrection of the dead. The Church possesses a boundless treasury, a storehouse of joy.

It is an inexhaustible treasury. Whatever the Church may suffer—persecution or mistreatment—she still possesses this treasury of joy. Why? Because Christ has risen. This is her great joy. The Lord also said to His disciples, “No one will take your joy from you.” No one can take this joy away from you or remove it from within you. Another point is Saint Cyril’s call for us to be filled with joy because of Him who rose and said, “Rejoice.” This was the first word of our risen Lord: “Rejoice.” For the first persons He met...

He met them because He willed to meet these particular persons. They were the Myrrh-bearing Women, who were going to the tomb to pay honor to the dead Jesus. You know the account, so I will say no more. Naturally, we will often refer to historical details, because they also provide confirmation. Our Church holds that the first person whom the Lord saw and met was the Theotokos. This, of course, is not written in Holy Scripture, but the Fathers of our Church—Saint Gregory Palamas and other Fathers—note and emphasize it.

For should not the person who gave birth to Him, whose heart was pierced by a two-edged sword, and who witnessed the full tragedy of the Crucifixion—the Theotokos who stood beneath the Cross of Christ—have been the first to receive this joy? Although the historical Gospels are silent about it, the Theotokos was the first person to receive the risen Jesus. Since she was one person, He must have said to her, “Rejoice”—that is, “Be filled with joy.” This is precisely what the word “rejoice” means: have joy.

He uses the plural because He meets several persons. These are the women who went to the tomb; He meets them on the road and says to them, “Rejoice.” You see, then, that this greeting was not the customary greeting used among the Jews. Do you know what their customary greeting was? It took various forms. The greetings of the Jews were very beautiful indeed. For example, “May the Lord bless you,” and so forth. These were the greetings of the Jews. When they met one another, they would say such things as, “May the Lord bless you.” We say this even today, especially in monastic settings.

This greeting, then, is new—entirely new. The Lord’s greeting, “Rejoice,” is filled with meaning. It means: have joy. The time has come for you to rejoice. He had told His disciples, “The world will rejoice at My death. You will grieve, but soon you too will rejoice.” He was referring precisely to the Resurrection. The word “Rejoice,” my beloved, refers to His Resurrection. We Greeks have taken this greeting from here, since the Gospel was originally written in Greek. Until recently, we used to say, “Rejoice,” as our ordinary greeting.

I would see you and say, “Rejoice.” You would see me and reply, “Rejoice.” Today we say, “Hi.” Now compare the two and see how impoverished that “Hi” is. If two youngsters say it to each other, it is tolerable. But when a youngster says “Hi” to a priest or to his teacher, it does not seem very fitting. Does it? My beloved, let us return to “Rejoice.” It is both a Christian and a Greek greeting. We also say “adieu.” It is well known that this is the French adieu, meaning “to God.” In other words, it resembles what the Jews said in their greetings: may you have God’s blessing, may you walk in God’s way, and so forth.

These are not bad greetings; they are beautiful. I am not telling you to stop using them. But why should we abolish this supreme greeting, this royal greeting of Christ the King, and cease to say, “Rejoice”? At least those of you listening to me here, if you have been saying “Hi” or something else, I ask you: let us return once more to “Rejoice.” I would even say that this greeting could be used during the forty days of the Resurrection, together with “Christ is risen.” It could be said in this way: one person says, “Christ is risen,” and the other replies, “Truly He is risen.”

Instead of “Truly He is risen,” one might say... Now, take care: I am not suggesting that we change anything. I am simply offering this as a thought. One person would say, “Christ is risen,” and the other would reply, “Rejoice.” In other words, since Christ is risen, be well, be joyful—or let us rejoice. And there is one more point from the introduction. He says, “Therefore the dead One has risen, He who among the dead is free.” Forgive me: the dead One has risen, He who is free among the dead, and who is also “the liberator of the dead.” This is a very beautiful phrase. “Free among the dead” comes from Psalm 87:5, and here it means that the One who died...

who is free among the dead is not held captive by Hades; and because He is not held captive by Hades, He is also the liberator of the dead.

We shall stop here with these three points from the first paragraph and move on to the second: “But just as we presented the testimonies concerning His Cross, so now let us also confirm the proofs concerning the Resurrection.”

This is what I told you at the beginning of our talk: just as, he says, we presented the testimonies concerning the Cross...

concerning the Cross, so now we shall also present the testimonies and proofs concerning Christ’s Resurrection. Thank you. Saint Cyril is a catechist, and of course he is not speaking to a flock that has already come to faith, but to one that is being called to believe. For this reason, quite rightly, he uses proofs. This is very important. We might say that it is the mark of a good teacher who wishes to establish knowledge firmly in those being taught. He wants the catechumens to be firmly grounded, to understand, and to be able to answer those who may say all kinds of things. For this reason, he says, we shall present the proofs once again. Of course, someone who truly believes no longer needs proofs. But someone who does not know...

does need proofs. We say that we are believers, but we have received no catechesis. Where are we to receive it? This is a major matter that has become so weak within our Church because of infant Baptism, which ought to presuppose that catechesis will follow afterward. For this reason, our people need continual catechesis, such as what is taking place at this very moment. Therefore, we shall make use of proofs, because we cannot claim that the truths of the faith have been firmly established within all believers. No; the proofs must always be presented, for the simple reason that we are always catechumens, always being instructed. So...

“The Apostle before us says: ‘He was buried and rose on the third day according to the Scriptures.’” Why do I make this argument? Saint Cyril asks. Because what did the Apostle whose words we read say? “According to the Scriptures.” Very well, then; we too shall use the Scriptures. This is the wonderful position taken by Saint Cyril. “Since the Apostle has therefore referred us to the testimony of the Scriptures, it is good for us to recognize the hope of our salvation and first to learn whether the divine Scriptures tell us the time of His Resurrection: whether it takes place in summer or autumn, or perhaps...” after winter; and from what places He rises, and what the name of the place of the Resurrection is, as proclaimed in the wondrous prophecies; and whether women sought Him and did not find Him, but afterward found Him and rejoiced—so that, when the Gospels are read, the accounts of the Holy Gospels may not be regarded as myths or poetic tales.” Very beautiful. My dear friends, we shall search the Scriptures. What time did the prophets tell us about? What season did they indicate? Summer, autumn, winter, or after winter? And what is the name of the place where this Resurrection of Christ occurred? Do the prophets say anything about it? Indeed they do.

Did women meet the risen Jesus? Saint Cyril says that we shall search for all these things in the prophets. And by finding them in the prophets, it will be ensured that, “when the Gospels are read, the accounts of the Holy Gospels may not be regarded as myths or poetic tales.” We compare the prophets with the events recounted in the Gospels. For what are the Gospels? My dear friends, the Gospels are not prophecies, although they also contain prophecies. The Gospels are history; they record history, events, and descriptions of events. I repeat: this does not mean that they do not also contain prophecies that will be fulfilled in the Last Things, and so forth. But in essence, their narratives concern the person of Jesus Christ.

Thus, we compare the prophets with the Gospel narratives so that we do not end up saying that what the Gospels relate consists of myths, epics, or poetic tales. For example, what did Homer write? Is it true or false? Did Troy exist in that way? Did the Trojan War happen or not? Was Odysseus real? Ilion means Troy—iota, iota, with a smooth breathing and acute accent: Ilion is Troy. There was a beautiful building—and I believe it is still here in Athens, on Panepistimiou Street—called the Iliou Melathron, belonging to the Archaeological Society. Melathron means palace, and Iliou Melathron means the palace of Troy. Iliou Melathron—with two iotas.

So, he asks, could the Gospels be something of that kind, like Homer’s Odyssey and Iliad? Could they be fairy tales? What of those who have said that the Gospels are myths? It is they who speak myths. The Gospels record events. Do you see how Saint Cyril approaches his subject? He approaches it beautifully, establishing it on firm evidence. Therefore, my dear friends, when you hear people outside saying that the Gospels are myths, take great care. If you cannot answer those who say such things, at least do not allow your faith to be shaken. That in itself is of great value. And now we move on to the third paragraph.

“When the Saviour spoke of His burial, you clearly heard in the previous discourse Isaiah say, ‘His burial shall be in peace.’ For through His burial He made peace between heaven and earth, bringing sinners to God; and again, ‘The righteous one has been taken away from the face of injustice.’” Let us look closely at this. What does Isaiah declare? Saint Cyril takes this passage from chapter 57, verse 2: “His burial shall be in peace.” He then explains that Christ truly made peace between heaven and earth through His burial—that is, through His death.

Of course, when we speak of burial, we mean death, because whom do we bury? We bury the dead. Christ is indeed the One who made peace between heaven and earth through His death. For when Christ died upon the Cross, the word spoken by God was fulfilled: “When you transgress My law, you shall die.” But we die spiritually and afterward biologically. It is well known that death entered through the transgression of our first parents: “On the day you eat of it, you shall surely die.” Someone therefore had to pay the debt without owing anything Himself. And this could be none other than the sinless Son of God, who became man. Thus He pays on behalf of humanity, and He Himself dies. Having paid, He settled the account. And once the account is settled, there is no longer any breach between the two sides. What is the first side? Heaven—God. What is the second? Humanity. Was there peace between heaven and earth? No, because there was sin, and therefore there was enmity. Christ comes and, though righteous, pays through His death. I repeat what I told you: He had no debt of His own to pay. In this way He makes peace between heaven and earth. Once the account was settled, He tore up, as it says, the record of sins...

and so forth. Thus Jesus Christ... Children, children, today I seem to be speaking here in the style of a running commentary, as you can see, and sometimes my tongue runs away with me. My dear friends, Jesus Christ comes and settles the account; and by settling it, He reconciles the two sides—God and humanity. How did the Prophet Isaiah express it? “His burial shall be in peace.” And the same prophet says in the same chapter, in the preceding verse, verse 1, “The righteous one has been taken away from the face of injustice.” That is, from before injustice—for “face” here means “before”—the righteous One was taken away.

He was removed from their midst. “Away with such a man!” “Away with Him! Away with Him!” comes from the verb meaning “to take away” or “to lift up,” and here it means to kill: remove him from our midst, put him to death, kill him. That is the meaning of “Away with him.” You know, the expression has passed into our everyday speech with the meaning “very quickly,” perhaps because of how people heard it. Someone says, “We gathered our belongings in a great hurry.” That is how we use the expression. You understand, however, that this is not its proper meaning. It means, “Away with such a man,” as the Jews said of the Apostle Paul in Jerusalem. In other words, “Remove him from our midst; take him away; put him to death; kill him,” they said to Lysias the commander. So the words “has been taken away” mean that the righteous One was removed—that is, put to death.

“The righteous one has been taken away from the face of injustice,” and again, he repeats, “His burial shall be in peace.” Do you see what is being said here?

“From the face of injustice,” because it was injustice that brought Christ to the Cross. Christ remains silent; and when the Apostle Peter tries to prevent Him from going up to Jerusalem because of what might happen there—and what indeed did happen—the Lord tells him that he is placing an obstacle in His path. For the Lord’s plan is to pay for our sins. Yet “the righteous One was put to death before the face of injustice.” Do you see? For we, acting unjustly, put our Lord to death. Yet His death ultimately became the medicine of our salvation. “And I shall give the wicked in return for His burial.”

This is in Isaiah 53, verse 9. It is a somewhat difficult passage. Saint Cyril interprets “And I shall give the wicked in return for His burial” in the following sense: whom shall I give? I shall give over, as it were—I shall surrender—the wicked. We shall see who these wicked people are. This will happen because of the death of the righteous One. In other words, the meaning is this: I shall punish them for the crime that was committed, and if they remain without metanoia, without repentance, I shall punish them for the death of My Son. My dear friends, this happened exactly as the Lord Himself prophesied and declared. What did He say? “Jerusalem...”

“You will be delivered into the hands of your enemies because you did not recognize the time of your visitation.” Here “visitation” means the visit God made to you. You did not recognize it, and you will therefore be delivered to your enemies. Our Lord wept over this. You see, He wept, which means that the punishment comes as a moral consequence of this people’s conduct. This was the destruction of Jerusalem in AD 70 by the Roman general Titus, who besieged it and destroyed it in a terrible and exemplary manner. This prophecy of Isaiah could therefore be applied here.

Centuries before Christ, Isaiah said that the wicked would be delivered up in return for His burial. In other words, the wicked are held accountable for their deeds. The speaker applies this warning to those who persist in unbelief. If you ask me, “Are you turning against the Jews?”...

I shall answer you. It is well known that our city has Jewish residents, is it not? Someone among the citizens of our city might ask, “Why should I turn against the Jews?” I shall state the position expressed by the Apostle Paul: “Enemies for the Gospel’s sake, but beloved for the fathers’ sake.” That is the answer. Let me explain it, because I may often speak about the Jews. It must not be thought that I am turning against, for example, the Jews of Larissa. God forbid. But I wish to state and emphasize what Paul says. Take care: “Enemies for the Gospel’s sake.” With respect to the Gospel, the Jews are enemies. Does this require explanation? No, it does not; we understand it. But they are “beloved for the fathers’ sake.”

The fathers are the righteous ones of the Old Testament—Abraham, Isaac, Jacob, and the rest. Therefore, the Jews are beloved because of the fathers from whom they descend. We might say that the flowerpot is cherished because the basil is cherished—or, as our people say, “For the basil’s sake, the flowerpot is watered.” Thus, according to the Apostle Paul’s position, they are beloved for the sake of the fathers. Yet did we not receive the prophets from the Jews? At this moment I am closing the Old Testament, which—

—if I need anything, I can immediately open again. Moreover, what Saint Cyril cites—presents, forgive me—comes from the Old Testament. All these passages are from the Old Testament. Therefore, we cannot reject the Jews, for the sake of the fathers. That is how it is. Nevertheless, they are people deserving of great sorrow—great sorrow indeed. Just as the Lord wept for them in His humanity, so too, my beloved, we could weep for them, because they willfully persist in rejection and unbelief. But since the hour is late, God willing, we shall continue next Monday.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί μου, εις την δεκάτην τετάρτην κατήχησιν.

Στη 13η κατήχηση είχαμε αναφερθεί στη Σταύρωση του Χριστού, στη σταυρική Του θυσία και στις επιπτώσεις, τα αποτελέσματα, τα αγαθά της θυσίας του Χριστού για εμάς τους ανθρώπους. Τώρα, στη 14η κατήχηση, έχουμε το θέμα της Αναστάσεως του Χριστού και, φυσικά, και τις επιπτώσεις από το γεγονός της Αναστάσεως του Χριστού, που είναι η ανάσταση των νεκρών. Αντιλαμβάνεστε, λοιπόν, ότι εάν ο Χριστός ανεστήθη, τότε είναι αληθινός ο Χριστιανισμός. Εάν ο Χριστός δεν ανεστήθη, τότε δεν είναι αληθινός ο Χριστιανισμός. Το σχήμα αυτό...

που σας είπα δεν είναι δικό μου, είναι του Αποστόλου Παύλου, από την Πρώτη προς Κορινθίους, 15ο κεφάλαιο, που δείχνει ότι η επισφράγιση και η γνησιότητα του Χριστιανισμού και η θεία του προέλευση, αλλά και η εκπλήρωση των όσων υπόσχεται, είναι η ανάσταση των νεκρών. Θέλει να πει ο Απόστολος Παύλος ότι, αν ο Χριστός δεν ανεστήθη, τότε ματαία η πίστις ημών, μάταιο και το κήρυγμα ημών. Είδατε; Ματαία η πίστις, μάταιο και το κήρυγμα. Όλα είναι μάταια, όλα είναι τίποτα. Μπορεί απλώς να αναδεύουν κάπως οι θέσεις του Χριστιανισμού την ανθρωπίνη καρδιά.

Ματαιότης θα ήταν, αν δεν είχαμε την Ανάσταση του Χριστού. Σημειώσατε δε ότι η Ανάσταση του Χριστού επολεμήθη από τους εχθρούς της Εκκλησίας και τους αρνητάς σ' όλους τους αιώνες. Από τους πρώτους σχεδιάσαντας για να προσβάλουν την Ανάσταση του Χριστού, που ήσαν οι αρχιερείς και οι γραμματείς και οι Φαρισαίοι, όταν επλήρωσαν τους στρατιώτας για να πουν ότι δεν ανέστη ο Χριστός, μέχρι τον Πορφύριο και τον Κέλσο, που είναι οι πρώτοι συστηματικοί αρνηταί του Χριστιανισμού, μέχρι τους συγχρόνους μας αρνητάς, που είναι τόσοι πολλοί, αλλά και δεν θα άξιζε ο κόπος.

Ή, καλύτερα, να πει κανείς ούτε καν το όνομά τους. Τι; Ούτε καν το όνομά τους. Ούτε καν το όνομά τους. Είναι εκείνο που λέγει ο Θεός: «Οὐ μὴ μνησθῶ αὐτῶν». Δεν θα τους θυμηθώ. Με την έννοια, όχι ότι ο Θεός έχει μνήμη, με την έννοια ότι δεν είναι γραμμένοι στο βιβλίο της ζωής και, συνεπώς, είναι έξω από τον Θεό. Επολέμησαν την Ανάσταση του Χριστού ακριβώς γιατί αποτελεί το μεγάλο κεφάλαιο της αληθείας του Χριστιανισμού. Είναι, όπως σας είπα, η επισφράγιση, είναι εκείνο που δίδει και νόημα στον Χριστιανισμό. Γιατί λέγει ο Απόστολος Παύλος: «Εθηριομάχησα εν Εφέσω».

αν πρέπει να το πάρουμε κατά γράμμα ή όχι, αν δηλαδή έδειξε προς εχθρούς μίαν πάλη νοητή εννοείται, ώστε να αποκαλεί την πάλη του αυτή θηριωμαχία ή ανερίφθη στα θηρία και θηριωμάχησε, δεν το ξέρουμε. Με αυτό όπως και αν έχει το πράγμα, το θέμα είναι ότι το παίρνει ως επιχείρημα και λέγει Εάν έφτασα στην Έφασο να θηριωμαχήσω, λέει στον 15 κεφάλαιο Αλφακόνη Θείου Και δεν υπάρχει η Ανάσταση των νεκρών, γιατί δεν υπάρχει η Ανάσταση του Χριστού Ποιο μου το όφελος Τότε οι μάρτυρες Για να μην πω ακύρω πάλι που λέει ο Αποστολός Παύλος Βασιλεία των Ουρανών, Γέννησης της Θεοτόκου, Ευαγγελισμός, Οι Άγιοι απώλοντο, χάθηκαν. Τίποτα, δεν υπάρχει τίποτα. Τότε γιατί να ζω χριστιανική ζωή, που επιβάλλει την άσκηση, αν δεν υπάρχει ανάσταση των νεκρών; Τότε πάλι ο Απόστολος Παύλος το λέγει στο ίδιο κεφάλαιο — έχει πληθώρα εκεί επιχειρημάτων. Τι λέγει; «Τότε φάγωμεν και πίωμεν, αύριον γαρ αποθνήσκομεν». Τότε ας φάμε και ας πιούμε, ας ασκήσουμε μία ηθική για τον χωροφύλακα και για τα μάτια του κόσμου. Δηλαδή να φαινόμαστε μεν ότι είμεθα τίμιοι, διότι η εντιμότης, κατά κάποιο τρόπο, ταιριάζει σε ανθρώπους, να το πούμε έτσι, αλλά εάν δεν με βλέπει ο άλλος, μπορώ να κάνω ό,τι θέλω. Γιατί δεν έχω να δώσω λογαριασμό σε κανέναν. Διότι, στο τέλος τέλος,

και η άρνηση του Θεού, όταν δεν δεχθώ βεβαίως τον Χριστόν και την Ανάστασή Του, υπάρχει και άρνηση του Θεού. Διότι πέστε μου: ποιος είναι εκείνος που αρνείται την Ανάσταση του Χριστού και δεν αρνείται ταυτόχρονα τον Θεό; Μη μου πείτε ότι πιστεύει σε μια ανωτέρα δύναμη. Αυτό, βεβαίως, είναι απλώς μια πρόφαση ότι πιστεύει, ενώ πρόκειται περί απιστίας. Συνεπώς, η Ανάσταση αποτελεί, αγαπητοί μου, κορυφαίο γεγονός, κέντρον της πίστεως, κέντρον και κατοχύρωση των όσων πιστεύομεν και των όσων είμαστε. Αντιλαμβάνεστε, λοιπόν, το γιατί είναι μεγάλο το θέμα. Πώς το δείχνει η Εκκλησία μας; Με την πιο λαμπρή της εορτή.

Δεν γιορτάζει τόσο λαμπρά τη Γέννηση του Χριστού, η οποία λέγεται από τον Ιερό Χρυσόστομο η Μητρόπολις των Εορτών, των Δεσποτικών Εορτών. Γιατί; Διότι, λέει, αν δεν είχαμε τη Γέννηση, δεν θα είχαμε την Ανάσταση. Αλλά ο λαός μας ο Ορθόδοξος, λέει η Εκκλησία μας, όχι ότι υποτιμά τη Γέννηση, διότι με τη Γέννηση έχουμε την είσοδο του Υιού του Θεού στην ανθρωπίνη μας ζωή, ύπαρξη, όσο γιατί θέλει να τονίσει αυτό το κέντρο βάρους της πίστεώς μας, που είναι η Ανάσταση. Γι' αυτό και έχει βάλει ως κέντρο εορτής, εορτήν εορτών και πανήγυριν πανηγύρεων, το Πάσχα. Ακόμα, τα Ευαγγέλια ξεκινούν όχι από την πρώτη χρονιά ή από 1η Σεπτεμβρίου, που είναι το λειτουργικό έτος,

ξεκινάει το Ευαγγέλιο ως έντυπο, ως βιβλίο, ως αναγνώσματα, από το κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, που είναι το πρώτο, και διαβάζεται η πρώτη περικοπή, το πρώτο Ευαγγέλιο, το Πάσχα. Και το Ευαγγέλιο, οι ευαγγελικές περικοπές δηλαδή, και αυτές αναγινώσκονται από την πρώτη μέρα του Πάσχα. Ακόμη, 40 ημέρες κρατάει η ηχώ του Πάσχα. Ποια εορτή έχει ως απόδοσή της, ως ηχώ, 40 ημέρες; Καμία, ούτε τα Χριστούγεννα. Τα Χριστούγεννα ξέρετε πόσες ημέρες έχουν; Επειδή ακριβώς έχουμε την Περιτομή και τα λοιπά, είναι μόλις 5 μέρες. Στις 30 Δεκεμβρίου έχουμε την απόδοση των Χριστουγέννων. Τελειώνει εκεί.

40 ημέρες για το Πάσχα. 40 ημέρες λέμε και ψάλλουμε σε κάθε τόνο το «Χριστός Ανέστη», ο χαιρετισμός μας είναι «Χριστός Ανέστη», αλλά όχι 40 ημέρες, 360 ημέρες τον χρόνο. Γιατί κάθε Κυριακή είναι μια επανάληψη της εορτής του Πάσχα. Κάθε Κυριακή έχουμε τα αναστάσιμα τροπάρια και στον Όρθρο έχουμε αναστάσιμη περικοπή. Βλέπετε από τη λειτουργική πράξη, ως απόδειξη, ποια είναι η θέση του γεγονότος της Αναστάσεως του Χριστού μέσα στην Εκκλησία μας, μέσα στη συνείδησή μας, μέσα στη ζωή μας. Γι' αυτό τον λόγο...

πρέπει να προσέξουμε αυτό το θέμα, το οποίο πρέπει βεβαίως και να κατοχυρώσουμε μέσα μας, ώστε να μην υπάρχει ουδεμία αμφιβολία, αλλά να ζούμε το γεγονός της Αναστάσεως, από το οποίο απορρέουν τα πάντα. Απορρέει και αυτή ακόμη η ηθική. Διότι θα δούμε σε κάποιο σημείο της κάπως μακράς αυτής κατηχήσεως να λέγει: «Ρίζα πάντων των αγαθών» — ω, συγγνώμη — «ρίζα πάσης αρετής», λέγει, «ανάστασις νεκρών». Αλλά ανάστασις νεκρών σημαίνει Ανάσταση Χριστού. Είδατε; Ρίζα της κάθε αρετής, της κάθε καλής πράξεως, ρίζα της ηθικής, είναι η Ανάσταση. Είναι, λοιπόν, μεγάλο το θέμα.

Ο πρόλογος ή, αν καλύτερα θέλετε, η επικεφαλίδα της κατηχήσεως είναι η εξής: «Φωτιζομένων» — αυτό θα πει ότι προσφέρεται σε εκείνους οι οποίοι είναι έτοιμοι να βαπτιστούν, από την τάξη των κατηχουμένων, αλλά που είναι εν όψει να βαπτιστούν — «εν Ιεροσολύμοις σχεδιασθείσα», που σημαίνει ότι συνετάχθη εις τα Ιεροσόλυμα, διότι εκεί γίνονται οι κατηχήσεις αυτές, εις τον Ναό της Αναστάσεως, από τον Άγιο Κύριλλον, τότε Επίσκοπον Ιεροσολύμων. «Εις το» — δηλαδή το θέμα — «εις το και αναστάντα εκ νεκρών τη τρίτη ημέρα, ανελθόντα εις τους ουρανούς και καθίσαντα εκ δεξιών του Πατρός». Δηλαδή, το άρθρον αυτό της πίστεως θα είναι το θέμα που θα αναλυθεί εις την κατήχηση αυτή. «Και ανάγνωσις εκ της προς Κορινθίους πρώτης· Γνωρίζω δε υμίν, αδελφοί, το Ευαγγέλιον, ο ευηγγελισάμην υμίν» και εξής, «ότι εγήγερται τη τρίτη ημέρα κατά τας γραφάς» και τα εξής. Ποτέ δεν έχουμε διαβάσει από το προοίμιον ή τον τίτλον της κάθε κατηχήσεως μια ανάλογη ευαγγελική ή αποστολική περικοπή. Σήμερα, όμως, θα το κάνουμε αυτό και θα διαβάσω ακριβώς αυτό που λέγει, για να πάρουμε μία εικόνα το τι θα αναλύσουμε. Ανοίγω, λοιπόν, στο 15ο κεφάλαιο Α΄ Κορινθίους και διαβάζω από την αρχή.

«Γνωρίζω δε υμίν, αδελφοί, το Ευαγγέλιον ο ευηγγελισάμην υμίν, ο και παρελάβετε, εν ω και εστήκατε, δι' ου και σώζεσθε». Προσέξτε εδώ: το Ευαγγέλιο το οποίο πήρατε, δεχθήκατε, εις το οποίον σταθήκατε και δι' ου σώζεσθε. Είδατε; «Τίνι λόγω ευηγγελισάμην υμίν, ει κατέχετε, εκτός ει μη εική επιστεύσατε. Παρέδωκα γαρ υμίν εν πρώτοις, ο και παρέλαβον». Σε σας παρέδωκα εκείνο που πήρα. Συνεπώς, παράδοση. «Ότι Χριστός απέθανεν υπέρ των αμαρτιών ημών κατά τας γραφάς». Ότι ο Χριστός πέθανε για τις αμαρτίες μας, σύμφωνα με τις Γραφές, «και ότι ετάφη».

Αφού ετάφη, συνεπώς πραγματικά πέθανε, «και ότι εγήγερται τη τρίτη ημέρα κατά τας γραφάς», και ότι ανεστήθη κατά την τρίτη ημέρα κατά τας γραφάς. Και, συνεπώς, αφού πραγματικά πέθανε και πραγματικά ετάφη, τότε πραγματικά ανεστήθη. Δεν ήτο κατ' επίφασιν η Ανάσταση ή δεν είναι η Ανάσταση μία συμβολική διατύπωση ή ένα υποκειμενικό γεγονός των μαθητών. Αυτά που σας λέω τώρα είναι από τη σύγχρονη, θα λέγαμε, επιχειρηματολογία για τους συγχρόνους εχθρούς της Αναστάσεως,

οι οποίοι είπαν ότι δεν μπορεί να το βάλει το μυαλό τους. Ότι δεν μπορεί να το βάλει. Ότι οι μαθηταί, λέει, το έβαλαν μέσα τους υποκειμενικά, από τη μεγάλη τους επιθυμία και αγάπη προς τον Χριστόν· η επιθυμία τους και η αγάπη τους Τον ανέστησε. Όχι ότι πραγματικά ανεστήθη. Παραμύθια. Εδώ βλέπουμε τους μαθητάς να είναι σε φοβερή αμφιβολία και σε απογοήτευση. Θυμηθείτε τον Θωμά. Θυμηθείτε ότι ο Κύριος είναι μπροστά τους και δεν πιστεύουν. «Έτι δε απιστούντων αυτών από της χαράς», σημειώνει ο Λουκάς. Τους είπε: «Τι έχετε να μου δώσετε να φάω; Ελάτε να με ψηλαφήσετε», είπε την πρώτη Κυριακή, την πρώτη μέρα της Αναστάσεως,

«να δείτε ότι το φάντασμα δεν έχει...» «Εδόκουν πνεύμα θεωρείν», νόμιζαν ότι έβλεπαν φάντασμα, «ότι το φάντασμα δεν έχει», λέγει, «κόκαλα και σάρκα, όπως εμένα με βλέπετε να έχω». Βλέπετε; Γι' αυτό σας είπα, όλες αυτές οι ανόητες θεωρίες των εχθρών της πίστεως πίπτουν στο κενό. Αλλά πρέπει να έχουμε κατοχύρωση εμείς, ώστε όχι, όταν κάποτε κάτι ακούσουμε, κάτι διαβάσουμε... Και ξέρετε πότε γράφονται αυτά; Τη Μεγάλη Εβδομάδα. Γράφονται σε εφημερίδες και περιοδικά, έτσι να πούμε, για την εορτή των Παθών και της Αναστάσεως. Βάζουμε και τέτοια, δηλαδή, αρνητικά πράγματα, για να σκανδαλίζουν τους πιστούς, που είναι αστήρικτοι οι πιο πολλοί χριστιανοί μας. «Ώστε απέθανε, ετάφη...

εγήγερται την τρίτη ημέρα». Προσέξτε κάτι, γιατί σε αυτό θα μείνουμε πάρα πολύ. Τόσο το ότι «απέθανεν υπέρ των αμαρτιών μας», αυτό «κατά τας γραφάς», και ότι «εγήγερται τη τρίτη ημέρα», πάλι «κατά τας γραφάς». Ποιες είναι οι Γραφές; Είναι η Παλαιά Διαθήκη. Είναι οι προφητείες. Είναι οι προφητείες, όχι μόνο οι προφητείες των προφητών, αλλά και η τυπολογία της Παλαιάς Διαθήκης. Τυπολογία θα πει το εξής: όταν ένα γεγονός στους Εβραίους, ιστορικό γεγονός που αφορά σε αυτούς, αυτό τυπολογεί την Ανάσταση του Χριστού. Ένα δε χαρακτηριστικό, να αντιληφθείτε ότι η τυπολογία της Αγίας Γραφής, της Παλαιάς Διαθήκης, είναι σπουδαιοτάτη, είναι ότι ο Χριστός, όταν μίλησε για την Ανάστασή Του εις τους άρχοντας, δηλαδή τους εχθρούς Του, και μίλησε γι' αυτήν, ότι θα αναστηθεί την τρίτη ημέρα... Εξάλλου, απόδειξη ότι αυτοί θυμήθηκαν αυτό που τους είχε πει. «Εμνήσθημεν», λέγει, είπαν στον Πιλάτο, «ότι εκείνος ο πλάνος είπε ότι την τρίτη ημέρα θα αναστηθώ». Λοιπόν, για να μην έχουμε μια πλάνη χειρότερη από την πρώτη, το ότι τον έκαναν Μεσία και μετά βγάλουν και τη φήμη ότι ανεστήθη, σφράγισε τον τάφο, να σφραγίσει και η ιστορία αυτού του ψευδομεσσίου

σε εκείνον τον βράχο, εκείνον τον τάφο, εκεί να μείνει εις τους αιώνας των αιώνων. Ταλαίπωροι, φτωχοί άνθρωποι. Αυτοί, λοιπόν, οι άνθρωποι ήξεραν αυτό που είπε ο Χριστός. Το περίεργον είναι, κατά θείαν πρόνοια, οι εχθροί θυμήθηκαν· οι μαθηταί, που το άκουσαν και σε ιδιαίτερες συναντήσεις με τον Κύριο, δεν το θυμήθηκαν. Εδώ είναι τώρα το περίεργο, αλλά κατά θείαν οικονομία, διότι είναι κατοχύρωση της Αναστάσεως. Γι' αυτό τον λόγο...

ο Χριστός, όταν ερωτήθηκε ή, μάλλον, είπε για την Ανάστασή Του, έφερε ένα επιχείρημα. Και το επιχείρημα αυτό ήταν μία προφητεία. Αλλά η προφητεία αυτή δεν ήταν από τους προφήτες ως λόγια — από προφήτη ήταν, αλλά όχι ως λόγια — όπως, επί παραδείγματι, διαβάζουμε στο 53ο κεφάλαιο του Ησαΐου, εκεί διά την Σταύρωσή Του. «Είδομεν», λέει, «αυτόν και ουκ είχεν είδος ουδέ κάλλος» κλπ., κλπ. Τίποτα απ' αυτά. Δεν πήρε τίποτα από τον μεγαλοφωνότατον Ησαΐαν. Ξέρετε τι πήρε; Πήρε μία προφητεία τυπολογική. Πήρε τον Ιωνά και λέει: «Όπως ο Ιωνάς...

κατεπόθη», τον κατάπιε το ψάρι και έμεινε, λέει, τρεις μέρες στην κοιλία του κήτους και τρεις νύχτες, έτσι και ο Υιός του ανθρώπου θα μείνει στην καρδία της γης τρεις μέρες και τρεις νύχτες. Δηλαδή, το τριήμερο μην το πάρετε, γιατί το θέμα, άμα θα φτάσουμε, και να το πούμε πως δεν είναι τρεις μέρες όπως μετράμε εμείς. Το γιατί δεν είναι. Αλλά τι έκανε το κήτος εκείνο; Ξέρασε τον Ιωνά και συνέχισε ο Ιωνάς την πορεία του προς Νινευή. Διότι, αν δεν ξερνούσε τον Ιωνά το κήτος, τότε δεν είχε καμία ιδιαίτερη αξία η ιστορία. Ένα ψάρι έφαγε έναν άνθρωπο. Πόσα ψάρια φάγανε μέχρι σήμερα ανθρώπους; Το θέμα είναι να σε φάει το ψάρι, να μείνεις στα σπλάχνα του τρεις μέρες,

τρεις νύχτες, και να σε ξεράσει και να μην έχεις πάθει τίποτα. Ξέρετε δε ποια είναι τα γαστρικά υγρά ενός ψαριού ή και του πουλιού; Τα πιο ισχυρά γαστρικά υγρά είναι πρώτα του πουλιού, των πουλιών, λέει, των πτηνών. Χωνεύουν, χωνεύουν, και τι δεν χωνεύουν! Η κότα τι δεν χωνεύει! Και μετά είναι τα ψάρια. Έχουν πολύ ισχυρά στομάχια. Να μείνει τρεις μέρες, που τα γαστρικά υγρά συνεχώς κινούνται, μόλις μπει η τροφή μας κινούνται τα γαστρικά υγρά. Δεν έπαθε τίποτε ο Ιωνάς, διότι δεν έπαθε τίποτε ο Υιός του Θεού όταν απέθανε. «Ουδέ δώσεις τον όσιόν σου ιδείν διαφθοράν», λέει ο Απόστολος Πέτρος στους Εβραίους. Προφητεία του Δαβίδ, που κάναμε τώρα στο βιβλίο των Πράξεων των Αποστόλων, κάναμε πέρσι, ενθυμείσθε. Συνεπώς, τι προφητεία είπε ο Κύριος; Την προφητεία

Ιωνά. Αλλά εδώ τι είναι; Δεν είναι λόγια, αλλά είναι ένα γεγονός. Αυτό ο Κύριος είπε ως επιχείρημα της Αναστάσεώς Του. Συνεπώς, δεν είναι μόνο ό,τι είπαν οι προφήτες, αλλά και ό,τι τυπολογείται εις την Παλαιά Διαθήκη. Και χθες σας έλεγα τι θα πει τυπολογία: ότι ο λαός του Ισραήλ είναι τυπολογικός. Ό,τι συμβαίνει σαν γεγονότα στη ζωή του Ισραήλ, ταυτοχρόνως είναι αυτό μία προφητεία και αναφέρεται ή στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού ή στην Εκκλησία. Και αυτό δεν είναι παρωνυχίς, αλλά είναι πολύ σπουδαίο, και επειδή, δυστυχώς, πάρα πολλοί, και θεολογούντες και λοιπά,

Τα Τελευταία χρόνια δεν χρησιμοποιούν την τυπολογική, θα λέγαμε, ερμηνεία, γι' αυτό πέφτουν έξω και βγάζουν συμπεράσματα από την Αγία Γραφή ποικίλα και περίεργα. Ευτυχώς όμως έχει κατανοηθεί σε μας εδώ, τους Ορθοδόξους, η αξία της τυπολογικής ερμηνείας και επανερχόμεθα να την ξανακοιτάξουμε πάλι. Ο Άγιος Κύριλος λοιπόν χρησιμοποιεί την Αγία Γραφή, τους προφήτες, την τυπολογία, τους προφήτες. Γιατί; Διότι χρησιμοποιεί ο Απόστολος Παύλος. Τι είπε; «Κατά τας Γραφάς». Εάν αμφισβητείτε τον θάνατον τον λυτρωτικόν του Χριστού, πηγαίνετε στις Γραφές, ο Ησαΐας έχει και άλλα. Εάν αμφισβητείτε την Ανάσταση του Χριστού, πηγαίνετε στις Γραφές.

Λοιπόν, ο Απόστολος Παύλος γράφει στους Κορινθίους για ένα πράγμα που έχει ένα δέσιμο που τίποτα άλλο στην ιστορία δεν θα μπορούσε να έχει το δέσιμο αυτό: το γεγονός και η προφητεία, η προφητεία και το γεγονός. Σας το έχω ξαναπεί το παράδειγμα που θα σας πω. Το τσιμέντο είναι σκόνη και το νερό είναι πολύ μαλακό. Το τσιμέντο μόνο του δεν μπορεί να οικοδομήσει τίποτα και το νερό μόνο του δεν μπορεί να ανορθώσει τίποτε. Βάλτε όμως το νερό με το τσιμέντο να δείτε τι θα φτιάξετε: πέτρα σκληρή, και οικοδομήστε όσα πατώματα θέλετε μετά. Έτσι είναι, αν είχαμε τα γεγονότα μόνο...

Χωρίς να έχουμε τη μαρτυρία των Γραφών, θα μπορούσαμε να πούμε ότι τα γεγονότα θα μπορούσαν να μας εξαπατήσουν. Δεν είναι το γεγονός ένα θαύμα, αλλά μεγαλύτερο θαύμα από το γεγονός είναι η προφητεία. Αλλά και η προφητεία, μη εκπληρωμένη από τα γεγονότα, μένει μετέωρη. Έτσι λοιπόν, το γεγονός μπορεί να τεθεί υπό αμφισβήτηση και η προφητεία μη εκπληρουμένη μένει τίποτα. Αχρηστεύεται το πράγμα. Βάλτε τα δυο μαζί και θα φτιάξετε το θεμέλιο της σωτηρίας. Αυτό κάνει ο Απόστολος Παύλος. Πέθανε, γεγονός. Κατά τας Γραφάς, η προφητεία. Ανεστήθη, γεγονός. Κατά τας Γραφάς, προφητεία.

Αντιληφθήκατε; Είναι δηλαδή βράχος. Γι' αυτό εκείνος ο πιστός που μπορεί έτσι να τοποθετείται και να γνωρίζει, βέβαια καταλαβαίνετε ότι μέσα του έχει τη βεβαίωση πια ότι ο Χριστός ανεστήθη από τους νεκρούς. Και όταν ανεστήθη ο Χριστός, τότε θα αναστηθούμε εμείς, τότε ο Χριστός θα ξανάρθει, θα κρίνει τον κόσμο, τότε θα γίνει πραγματικότητα η Βασιλεία του Θεού και η αιώνια κόλαση και ούτω καθεξής. Τότε πια όλα παίρνουν το δρόμο τους, παίρνουν τη σειρά τους. Και τώρα, αγαπητοί μου, ερχόμεθα. Πρέπει να σας πω ότι λίγο παρακάτω ο Απόστολος Παύλος, σε αυτό το ίδιο κεφάλαιο, αναφέρει σε ποιους παρουσιάστηκε ο Χριστός. Λέγει:

«Ότι ώφθη Κηφά, είτα τοις δώδεκα, έπειτα ώφθη», δηλαδή φανερώθηκε, έγινε ορατός, «επάνω πεντακοσίοις αδελφοίς εφάπαξ, εξ ων οι πλείους μένουσιν έως άρτι», έχω και μάρτυρες, λέει στους Κορινθίους, ζουν οι περισσότεροι, «τινές δε και εκοιμήθησαν. Έπειτα ώφθη Ιακώβω, είτα τοις αποστόλοις πάσιν. Έσχατον δε πάντων, ωσπερεί τω εκτρώματι, ώφθη καμοί». Τελευταίον από όλους, σαν να ήμουν ένα έκτρωμα. Το έκτρωμα, ξέρετε, είναι το προϊόν της αποβολής μιας γυναικός. Λέγεται έκτρωμα. Και αποκαλεί τον εαυτό του έκτρωμα. Είδατε; Όχι δούλος, λέγαμε την ώρα των αποριών. Αποκαλεί τον εαυτό του ούτε καν δούλον, αλλά αποκαλεί τον εαυτό του έκτρωμα ο Απόστολος Παύλος. Γιατί ήρθα εγώ στο τέλος σαν...

Όπως ακριβώς γεννά η γυναίκα άωρο έμβρυο που δεν τελειοποιήθηκε στα σπλάχνα της. Κι είναι έτσι, τέτοιος είμαι εγώ, λέει ο Παύλος, «ωσπερεί τω εκτρώματι ώφθη καμοί», εφανερώθηκε εις εμένα ο Χριστός. Εάν ο Παύλος δεν έβλεπε τον Χριστό προς Δαμασκόν, δεν θα ήταν ο Παύλος. Δεν θα ήταν ο στερεωμένος Παύλος, εάν δεν έβλεπε τον Χριστόν. Ο ίδιος λέγει, γράφει κάπου: «Ουχί τον Κύριον Ιησούν εώρακα;» Εγώ δεν είδα, λέει, τον Κύριον Ιησούν; Βλέπετε λοιπόν τι κατοχυρώσεις έχει εδώ ο Απόστολος Παύλος. Και ερχόμεθα τώρα, αγαπητοί μου, στην Θεώ, αφού κάναμε αυτή τη μικρή ανάλυση και ίσως σημαντική,

το προοίμιο εις τον τίτλο της Δεκάτης Τετάρτης Κατηχήσεως, ερχόμεθα τώρα εις το κύριο θέμα της κατηχήσεως που αναλύει εδώ ο Άγιος Κύριλος. Παράγραφος πρώτη: «Ευφράνθητι, Ιερουσαλήμ, και πανηγυρίσατε πάντες οι αγαπώντες Ιησούν. Εγήγερται γαρ». Ιερουσαλήμ, να ευφρανθείς, και όλοι εκείνοι που αγαπάτε τον Κύριον Ιησούν να πανηγυρίσετε. «Εγήγερται γαρ», γιατί ανεστήθη. «Χαίρετε πάντες όσοι πρότερον επενθήσατε, τας Ιουδαίων τόλμας και παρανομίας ακούσαντες».

«Υβρισθείς υπ' αυτών ενταύθα πάλιν ηγέρθη. Και ώσπερ η κατά του σταυρού ακρόασις λυπηρά τις ην, ούτως ο περί της Αναστάσεως ευαγγελισμός ευφραινέτω τους παρόντας. Το πένθος εις ευφροσύνην τραπήτω και ο κοπετός», το κλάμα, το χτύπημα του στήθους, «εις χαράν, και πλησθείη χαράς και ευφροσύνης το στόμα ημών, διά τον μετά την Ανάστασιν ειπόντα· χαίρετε. Είδον γαρ των φιλοχρίστων εν ταις παρελθούσαις ημέραις την λύπην, επειδή των λεγομένων καταληξάντων μέχρι του θανάτου και της ταφής, την δε Ανάστασιν μη ευαγγελισαμένων, εκκρεμής ην η διάνοια προς το ακούσαι το ποθούμενον. Εγήγερται τοίνυν ο νεκρός, ο εν νεκροίς ελεύθερος».

«Νεκρών ελευθερωτής, ο κατ' ατιμίαν δι' υπομονής τον στέφανον των ακανθών περιδεδεμένος, ούτος αναστάς το διάδημα της κατά του θανάτου νίκης περιεδήσατο». Η πρώτη παράγραφος, όπως είδατε, έχει πανηγυρικόν και ρητορικόν χαρακτήρα. Είναι, θα λέγαμε, καμπάνες χαρμόσυνες. Έτσι υποδέχεται τους κατηχουμένους ο Άγιος Κύριλος, με όλη τη χαρά και με όλο τον πανηγυρισμό. Σας είδα, λέει, να λυπείστε γιατί ακούσατε για την ταφή και τον θάνατον του Κυρίου. Ε, τώρα λοιπόν, ενώ ακόμα δεν είχατε ακούσει... Θα ήθελα να μείνω, αγαπητοί μου, σε δυο-τρία σημεία μόνο αυτού του προοιμίου. Ευχαριστώ.

Βέβαια, να σας το μεταφράσω. Θα σας το μεταφράζω για να μην τρώμε καιρό. «Ευφράνθητι, Ιερουσαλήμ, και πανηγυρίσατε πάντες οι αγαπώντες Ιησούν». Να ευφρανθείς, Ιερουσαλήμ. Ποια Ιερουσαλήμ να ευφρανθεί; Η Ιερουσαλήμ είχε λυπηθεί με την Ανάσταση του Χριστού; Διότι, όταν είδαν οι άρχοντες του λαού ότι ανέστη, πρέπει να ετρομοκρατήθησαν. Διότι τη μαρτυρία της Αναστάσεως δεν την πήραν από μαθητάς ούτε από πιστούς. Την πήραν από στρατιώτες. Φοβερό πράγμα. Εκείνοι ακριβώς οι φρουροί, οι οποίοι εφρούρουν τον Κύριον νεκρόν. Συνεπώς εθορυβήθησαν. Γι' αυτό και έσπευσαν να πληρώσουν τους ανθρώπους αυτούς να ειπούν ότι δεν ανέστη και ότι «ημών κοιμωμένων», ενώ, λέει, εμείς κοιμόμαστε, ήρθαν οι μαθηταί,

έκλεψαν το σώμα. Άρα, ποια Ιερουσαλήμ να χαρεί και να ευχαριστηθεί; Αγαπητοί μου, πρόκειται περί της νοητής Ιερουσαλήμ. Είναι η Εκκλησία. Αυτή είναι. Είναι η άνω Ιερουσαλήμ, όπως αναφέρεται εις το βιβλίο της Αποκαλύψεως, ή όπως ο Απόστολος Παύλος ομιλεί περί της ιστορικής Ιερουσαλήμ, της πνευματικής, επουρανίου Ιερουσαλήμ, της οποίας τα τέκνα είναι οι χριστιανοί. Δηλαδή είναι η Εκκλησία. Συνεπώς, αυτό θα πει: να έχεις χαρά και ευφροσύνη, Εκκλησία. Η μεγάλη χαρά της Εκκλησίας, αγαπητοί μου, είναι η Ανάσταση του Χριστού και η ανάσταση των νεκρών. Η Εκκλησία έχει απέραντη την αποθήκη, το ταμείο της χαράς.

Ανεξάντλητο ταμείο. Ό,τι να παθαίνει, να διώκεται, να κακοποιείται, έχει το ταμείο της χαράς. Γιατί; Γιατί ο Χριστός ανεστήθη. Αυτή είναι η μεγάλη της χαρά. Αναφέρεται και «την χαράν υμών», είπε ο Κύριος στους μαθητάς Του, «ουδείς αίρει αφ' υμών». Τη χαρά αυτή κανείς δεν μπορεί να σας την πάρει, να σας τη βγάλει. Ένα άλλο σημείο είναι εκείνο που είπε, ότι να γεμίσετε από χαρά για Εκείνον που ανεστήθη και που είπε το «χαίρετε». Η πρώτη λέξη του Αναστάντος Κυρίου μας ήταν αυτή: «Χαίρετε». Διότι τα πρώτα πρόσωπα που συνήντησε...

Συνήντησε, εκείνος θέλησε αυτά τα πρόσωπα να συναντήσει, ήσαν εκείνες οι μυροφόρες γυναίκες που πήγαν να αποδώσουν τιμή εις τον νεκρόν Ιησούν, εις τον τάφον. Την ιστορία τη γνωρίζετε, δεν θα πω πιο πολλά. Φυσικά, πολλές φορές θα αναφερθούμε σε ιστορικά σημεία, διότι αυτά αποτελούν και μια κατοχύρωση. Η Εκκλησία μας δέχεται ότι το πρώτο πρόσωπο που είδε, που συνήντησε ο Κύριος, ήταν η Θεοτόκος. Αυτό βεβαίως δεν είναι γραμμένο στην Αγία Γραφή, αλλά οι Πατέρες της Εκκλησίας μας, ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς και άλλοι Πατέρες, το σημειώνουν αυτό και το υπογραμμίζουν.

Διότι το πρόσωπο εκείνο που Τον γέννησε, το πρόσωπο εκείνο που την καρδία της διήλθε ρομφαία δίστομος, επίσης το πρόσωπο αυτό που παρηκολούθησε όλη την τραγικότητα της Σταυρώσεως, και δηλαδή η Θεοτόκος που ήταν κάτω από τον Σταυρό του Χριστού, δεν έπρεπε πρώτη να πάρει τη χαρά; Ενώ αποσιωπάται αυτό στα ιστορικά Ευαγγέλια, όμως η Θεοτόκος ήταν το πρώτο πρόσωπο που εδέχθηκε τον Αναστάντα Ιησού. Θα πρέπει να της είπε, επειδή είναι το ένα πρόσωπο, «χαίρε». Δηλαδή να έχεις χαρά. Ό,τι λέει η λέξη «χαίρε»: να έχεις χαρά.

Μιλάει πληθυντικά γιατί συναντάει πρόσωπα. Είναι οι γυναίκες που πήγαν εις τον τάφον και τις συναντά στο δρόμο και τους λέγει «χαίρετε». Βλέπετε λοιπόν ότι αυτός ο χαιρετισμός δεν ήταν ο συνήθης χαιρετισμός που ελέγετο στους Εβραίους. Ξέρετε ποιος ήταν ο συνήθης χαιρετισμός των Εβραίων; Είχε μια έτσι πολυμορφία. Ήταν πολύ ωραίοι αυτοί οι χαιρετισμοί των Εβραίων, πάρα πολύ ωραίοι. Όπως, φερ' ειπείν, «ο Κύριος να σε ευλογεί» και λοιπά. Τέτοιοι χαιρετισμοί ήσαν των Εβραίων. Όταν συνηντώντο μεταξύ των, έλεγαν αυτά: «Ο Κύριος να σε ευλογεί» και λοιπά. Το λέμε και εμείς σήμερα, ιδίως σε μοναστικούς χώρους.

Καινούργιος, καινούργιος αυτός ο χαιρετισμός. Αυτό το «χαίρετε» που είπε ο Κύριος και αποτελεί πλούσιο περιεχόμενο. Δηλαδή, να έχετε χαρά. Ήρθε η ώρα να έχετε χαρά. Το είχε πει στους μαθητάς Του: «Ο κόσμος θα χαρεί με το θάνατό μου. Εσείς θα λυπηθείτε. Αλλά γρήγορα όμως θα χαρείτε κι εσείς». Και αναφέρεται ακριβώς στην Ανάσταση. Το «χαίρετε», αγαπητοί μου, αναφέρεται στην Ανάστασή Του. Εμείς οι Έλληνες, και επειδή πρωτοτύπως γράφτηκε το Ευαγγέλιο, έχουμε τον χαιρετισμόν αυτόν παρμένον από εδώ. Μέχρι τώρα λέγαμε «χαίρετε».

Σας βλέπω, σας λέω «χαίρετε». Με βλέπετε, μου λέτε «χαίρετε». Σήμερα λέμε «γεια σου». Τώρα συγκρίνετε να ιδείτε πόσο φτωχό είναι αυτό το «γεια σου». Και να το πουν δυο πιτσιρίκοι μεταξύ τους, τρώγεται. Το να το λέει όμως ο πιτσιρίκος στον ιερέα ή στον καθηγητή του, «γεια σου», ε, δεν πάει πολύ. Πάει πολύ; Αγαπητοί μου, να ξαναγυρίσουμε στο «χαίρετε». Είναι χριστιανικός και ελληνικός χαιρετισμός. Λέμε «αντίο». Είναι γνωστό ότι αυτό το «αντίο» είναι το «adieu», το γαλλικό, που θα πει «στο Θεό». Είναι δηλαδή ό,τι λέγανε οι Εβραίοι στους χαιρετισμούς τους, ότι να έχεις την ευλογία του Θεού ή στον δρόμο του Θεού κτλ.

Δεν είναι κακοί χαιρετισμοί, ωραίοι είναι. Δεν θέλω να σας πω να μην λέμε αυτό, αλλά τον κορυφαίον αυτόν χαιρετισμόν, τον βασιλικόν αυτόν χαιρετισμόν του Βασιλέως Χριστού, γιατί να τον καταργήσουμε και να μη λέμε το «χαίρετε»; Τουλάχιστον όσοι με ακούτε εδώ, αν λέγατε το «γεια σου» ή ό,τι άλλο, σας παρακαλώ, ας επανέλθουμε πάλι στο «χαίρετε». Εγώ θα έλεγα ότι θα μπορούσε αυτό να λέγεται και κατά τις 40 ημέρες της Αναστάσεως, όχι μόνο εκείνο το «Χριστός Ανέστη», αλλά και το «χαίρετε». Θα μπορούσε να ειπωθεί δηλαδή ως εξής: ο ένας λέγει «Χριστός Ανέστη», ο άλλος λέγει «Αληθώς Ανέστη».

Θα μπορούσε όμως αντί του «Αληθώς Ανέστη»... Προσέξτε, δεν θέλω να σας πω να αλλάξουμε τα πράγματα. Απλώς έτσι, σαν σκέψη, τώρα το λέγω. Ο ένας, ενώ θα έλεγε «Χριστός Ανέστη», ο άλλος θα έλεγε «χαίρετε». Δηλαδή, αφού ο Χριστός ανέστη, να είστε καλά, να έχετε χαρά ή να έχουμε χαρά. Και ένα ακόμα σημείο από το προοίμιον. Λέγει: «Εγήγερται τοίνυν ο νεκρός, ο εν νεκροίς ελεύθερος». Συγγνώμη, ανεστήθη, ηγέρθη λοιπόν ο νεκρός, αυτός που είναι ελεύθερος ανάμεσα στους νεκρούς, και «νεκρών ελευθερωτής». Είναι μια πολύ ωραία φράση αυτή. Το «εν νεκροίς ελεύθερος» είναι από τον ψαλμό 87, 5 και σημαίνει εδώ ότι ο νεκρός...

ο οποίος είναι ελεύθερος ανάμεσα στους νεκρούς, δεν είναι δηλαδή δέσμιος του Άδου, και αυτός ταυτοχρόνως, αφού δεν είναι δέσμιος του Άδου, είναι και ελευθερωτής των νεκρών.

Μένουμε έως εδώ σε αυτά τα τρία σημεία της πρώτης παραγράφου και πηγαίνουμε εις τη δευτέρα παράγραφο. «Αλλ' ώσπερ τας περί του σταυρού αυτού μαρτυρίας παρεθέμεθα, ούτω φέρε και νυν τας περί της αναστάσεως αποδείξεις πιστωσώμεθα».

Είναι αυτό που σας είπα στην αρχή της ομιλίας μας, ότι όπως ακριβώς λέει, παραθέσαμε τις μαρτυρίες περί του Σταυρού...

περί του Σταυρού. Έτσι θα φέρουμε τώρα και τις μαρτυρίες και τις αποδείξεις για την Ανάσταση του Χριστού. Ευχαριστώ. Ο Άγιος Κύριλος είναι κατηχητής και φυσικά δεν μιλάει... σε ένα ποίμνιο το οποίο πλέον έχει πιστεύσει, αλλά σε ένα ποίμνιο που καλείται να πιστέψει. Γι' αυτό το λόγο, ορθότατα, χρησιμοποιεί τις αποδείξεις. Αυτό είναι πολύ σπουδαίο. Είναι ίδιον, θα λέγαμε, ενός καλού παιδαγωγού, που θέλει να εδραιώσει τη γνώση στους παιδαγωγουμένους. Θέλει να κάνει τους κατηχουμένους να είναι εδραιωμένοι, να ξέρουν, να μπορούν να αντιμετωπίσουν εκείνους οι οποίοι μπορούν να λέγουν ό,τι μπορεί να λέγουν. Γι' αυτό το λόγο, λέγει, εδώ θα παραθέσουμε πάλι τις αποδείξεις. Βέβαια, για έναν πιστό άνθρωπο δεν χρειάζονται πια οι αποδείξεις. Αλλά για έναν όμως ο οποίος δεν γνωρίζει,

χρειάζονται οι αποδείξεις. Επειδή όμως εμείς λέγουμε ότι είμεθα πιστοί, αλλά κατήχηση δεν πήραμε, από πού να την πάρουμε; Είναι ένα μεγάλο κεφάλαιο που τόσο ατονεί μέσα στην Εκκλησία μας, με τον νηπιοβαπτισμό, και που θα πρέπει να προϋποθέτει ότι η κατήχηση θα είναι εκ των υστέρων. Γι' αυτό το λόγο θα πρέπει να υπάρχει μια συνεχής κατήχηση του λαού μας, όπως αυτό που γίνεται αυτή τη στιγμή. Γι' αυτό το λόγο θα χρησιμοποιούμε τις αποδείξεις, διότι δεν μπορούμε να πούμε ότι έχουμε πιστούς που μέσα τους εδραίωσαν τις αλήθειες. Όχι, οι αποδείξεις θα λέγονται πάντοτε, γιατί απλούστατα είμεθα κατηχούμενοι πάντοτε. Λοιπόν...

«Ο παρών Απόστολος φησίν· ετάφη και εγήγερται τη τρίτη ημέρα κατά τας Γραφάς». Γιατί το επιχείρημά μου αυτό, λέγει ο Άγιος Κύριλος; Γιατί ο Απόστολος που διαβάσαμε τι είπε; «Κατά τας Γραφάς». Ε, λοιπόν, κι εμείς θα χρησιμοποιήσουμε τις Γραφές. Αυτό είναι το θαυμάσιο, η θαυμασία θέση του Αγίου Κυρίλλου. «Αποστόλου τοίνυν εις τας μαρτυρίας των Γραφών ημάς αναπέμψαντος, καλόν εστιν ημάς επιγνώναι της ημετέρας σωτηρίας την ελπίδα και μαθείν πρώτον, ει αι θείαι Γραφαί λέγουσιν ημίν τον καιρόν της Αναστάσεως αυτού, πότερον εν θέρει ή εν φθινοπώρω γίνεται, ή ουχί...» μετά χειμώνα, και εκ ποίων τόπων, ως ότι εγείρεται, και τι το όνομα του τόπου της Αναστάσεως, εν ταις θαυμασίαις προφητείαις ανηγόρευται, και ει γυναίκες εζήτουν αυτόν και μη εύρον, πάλιν εύρον χαίρουσαι, ίνα των Ευαγγελίων αναγινωσκομένων μη μύθοι, μηδέ ραψωδίαι νομίζωνται των Αγίων Ευαγγελίων αι διηγήσεις. Πολύ ωραία. Αγαπητοί μου, θα ψάξουμε τις Γραφές. Για ποιον καιρό άραγε μας είπαν, μας λέγουν οι προφήτες; Για ποια εποχή άραγε μας λέγουν; Καλοκαίρι, φθινόπωρο, χειμώνας, μετά τον χειμώνα; Ακόμα, ποιο είναι το όνομα του τόπου που έγινε αυτή η Ανάσταση του Χριστού; Λέγουν τίποτα οι προφήτες; Πράγματι.

Γυναίκες συνήντησαν τον Αναστάντα Ιησούν; Όλα αυτά θα ψάξουμε, λέγει ο Άγιος Κύριλλος, να τα βρούμε εις τους προφήτες. Και βρίσκοντάς τα εις τους προφήτες, ίνα των Ευαγγελίων αναγινωσκομένων μη μύθοι, μηδέ ραψωδίαι νομίζωνται των Αγίων Ευαγγελίων αι διηγήσεις. Αντιπαραβάλλομεν οι προφήτες στα γεγονότα των Ευαγγελίων, διότι τα Ευαγγέλια τι είναι; Τα Ευαγγέλια, αγαπητοί μου, δεν είναι προφητείες, άλλο ότι περιέχουν και προφητείες. Τα Ευαγγέλια είναι ιστορία, είναι ιστορία, είναι γεγονότα, είναι περιγραφή γεγονότων. Ξαναλέγω, άλλο αν αναφέρουν και προφητείες που θα εκπληρωθούν εις τα έσχατα κ.λπ. Ουσιαστικά όμως οι διηγήσεις αναφέρονται στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού.

Ωστρες Αντιπαραβάλλομε τους προφήτες με τις διηγήσεις των Ευαγγελίων, μην φτάσουμε να πούμε ότι εκείνα τα οποία λέγουν τα Ευαγγέλια είναι μύθοι ή έπη ή ραψωδίες. Φέρ' ειπείν, τι έγραψε ο Όμηρος; Είναι αλήθεια, είναι ψέματα; Υπήρξε η Τροία με τον τρόπον αυτόν; Έγινε Τρωικός Πόλεμος, δεν έγινε; Είναι σωστός ο Οδυσσέας; Είναι το Ίλιον, η Τροία, ΙΟΤΑΙΟΤΑ, ΙΟΤΑΙΟΤΑ, ψιλή οξεία, ΙΟΤΑΙΟΤΑ, Ίλιον, είναι η Τροία. Υπήρχε ένα ωραίο κτίριο, νομίζω υπάρχει εδώ στην Αθήνα, στην οδό Πανεπιστημίου, Ιλίου Μέλαθρον, είναι της Αρχαιολογικής Εταιρείας. Θα πει μέλαθρον, θα πει ανάκτορον, και Ιλίου Μέλαθρον θα πει το ανάκτορον της Τροίας. Ιλίου Μέλαθρον. Γιώτα, γιώτα.

Λοιπόν, μήπως, λέγει, είναι κάτι τέτοιο τα Ευαγγέλια, όπως είναι η Οδύσσεια και η Ιλιάδα του Ομήρου; Μήπως είναι παραμύθια; Πώς είναι εκείνοι που είπαν ότι τα Ευαγγέλια είναι μύθοι; Αλλά αυτοί είναι οι μύθοι. Αυτοί είναι. Τα Ευαγγέλια είναι γεγονότα. Είδατε πώς ακριβώς πιάνει το θέμα του; Το πιάνει το θέμα του πολύ ωραία ο Άγιος Κύριλλος, για κατοχύρωση. Γι' αυτό, αγαπητοί μου, όταν θα ακούσετε έξω να λένε ότι τα Ευαγγέλια είναι μύθοι, προσέξτε πολύ. Αν δεν μπορείτε να αντιμετωπίσετε αυτούς που τα λένε, τουλάχιστον μην κλονιστείτε. Και αυτό έχει πάρα πολύ αξία. Και πηγαίνουμε στην τρίτη παράγραφο.

Μνημονεύων ταφής ο Σωτήρ, ακηκόατε σαφώς εν τη προτέρα διαλέξει του Ησαΐου λέγοντος· «Έσται εν ειρήνη η ταφή αυτού». Ειρηνοποίησε γαρ εν τη ταφή αυτού ουρανόν και την γην, τους αμαρτωλούς προσάγων τω Θεώ, και ότι «από προσώπου αδικίας ήρται ο δίκαιος». Για να δούμε εδώ ακριβώς. Ποια είναι η πρόταση του Ησαΐα; Παίρνει το χωρίον αυτό που είναι στο 57ο κεφάλαιο, στίχος 2, ότι «έσται», λέγει, «εν ειρήνη η ταφή αυτού», και αιτιολογεί και λέγει ότι πραγματικά ειρηνοποίησε ο Χριστός τον ουρανό με τη γη, με την ταφή του, δηλαδή με τον θάνατόν του.

Φυσικά, όταν λέμε ταφή εννοούμε θάνατον, γιατί ποιον θάπτομε; Τους νεκρούς θάπτομε. Είναι πράγματι ο ειρηνοποιήσας ουρανόν και γην με τον θάνατόν του. Διότι, όταν ο Χριστός απέθανε επί του Σταυρού, εξεπληρώθη εκείνο που είπε ο Θεός: «Όταν θα παραβείτε τον νόμο μου, θα πεθάνετε». Αλλά εμείς πεθαίνουμε πνευματικά και στη συνέχεια βιολογικά. Είναι γνωστό ότι εισήχθη ο θάνατος από την παράβαση των πρωτοπλάστων. «Η ημέρα φάγεσθε, θανάτω αποθανείσθε». Θα έπρεπε λοιπόν τώρα κάποιος να πληρώσει χωρίς να χρωστάει τίποτα. Και αυτός δεν θα ήταν παρά ο Υιός του Θεού, ο Αναμάρτητος, που έγινε άνθρωπος. Έτσι πληρώνει για την ανθρωπότητα και πεθαίνει εκείνος. Και αφού πλήρωσε, ξόφλησε τον λογαριασμό. Και από τη στιγμή που εξοφλάται ο λογαριασμός, δεν υπάρχει πλέον διαφορά μεταξύ δύο θέσεων, δύο μερών. Ποιο το πρώτο μέρος; Ο ουρανός, ο Θεός. Ποιο το δεύτερο μέρος; Η ανθρωπότητα. Υπήρχε ειρήνη μεταξύ ουρανού και γης; Όχι, γιατί υπήρχε αμαρτία. Συνεπώς υπήρχε εχθρότητα. Έρχεται ο Χριστός, πληρώνει με τον θάνατόν Του, δίκαιος ων. Για τον εαυτό Του δεν έχει τίποτα να πληρώσει, επαναλαμβάνω ό,τι σας είπα, και έτσι ειρηνοποιεί τον ουρανό με τη γη. Αφού εξοφλήθηκε ο λογαριασμός, σχίσας, λέει, το χειρόγραφον.

αμαρτιών και τα λοιπά. Έτσι ο Ιησούς Χριστός... Παιδιά, παιδιά, σήμερα είμαι στον χώρο του πεζού τύπου σχολίου εδώ, βλέπετε, και τρέχει η γλώσσα καμιά φορά. Αγαπητοί μου, έρχεται ο Ιησούς Χριστός και ξοφλάει τον λογαριασμό και, ξοφλώντας τον, ειρηνοποιεί τα δύο μέρη, τον Θεό με την ανθρωπότητα. Πώς το είπε ο προφήτης Ησαΐας; «Έσται εν ειρήνη η ταφή αυτού». Και ότι «από προσώπου αδικίας ήρται ο δίκαιος», λέγει ο ίδιος προφήτης, στο ίδιο κεφάλαιο, στον προηγούμενο στίχο, στον στίχον 1, και ότι μπροστά από την αδικία —πρόσωπο θα πει μπροστά—, μπροστά από την αδικία σηκώθηκε ο δίκαιος.

Από τη μέση, «αίρε τον τοιούτον», «άρον άρον», είναι του ρήματος αίρω, σηκώνω, και θα πει φονεύω, βγάλ' τον από τη μέση, σκότωσέ τον, φονέψτε τον, αυτό το «άρον». Και ξέρετε, έχει περάσει στη λαϊκή μας έτσι η έκφραση, επειδή δεν ξέρω πώς ο λαός, όπως τα ακούει, θα πει γρήγορα γρήγορα. «Πήραμε», λέει, «τα πράγματά μας άρον άρον». Το λέμε στην έκφρασή μας. Αντιλαμβάνεστε όμως ότι δεν είναι αυτό φυσικά σωστό, αλλά σημαίνει «αίρε τον τοιούτον», όπως έλεγαν για τον Απόστολο Παύλο στην Ιερουσαλήμ, δηλαδή βγάλ' τον από τη μέση, σήκωσέ τον, φόνευσέ τον, σκότωσέ τον, έλεγαν στον Λυσία τον χιλίαρχο οι Εβραίοι. Αυτό «ήρται» θα πει σηκώθηκε ο δίκαιος, δηλαδή θανατώθηκε.

«Από προσώπου αδικίας ήρται ο δίκαιος» και «έσται», επαναλαμβάνει, «εν ειρήνη η ταφή αυτού». Είδατε, παρακαλώ, εδώ.

Από προσώπου αδικίας, διότι εδώ η αδικία ήταν εκείνη που έφερε τον Χριστόν εις τον Σταυρόν. Ο Χριστός σιωπά και, όταν ο Απόστολος Πέτρος τον εμποδίζει να ανεβεί στα Ιεροσόλυμα για αυτά που τυχόν θα συνέβαιναν και συνέβησαν, ο Κύριος λέγει ότι στέκεται εμπόδιο στον δρόμο του. Διότι το σχέδιο του Κυρίου είναι να πληρώσει υπέρ των αμαρτιών μας. Αλλά «από προσώπου» όμως «αδικίας εφονεύθη ο δίκαιος». Είδατε; Διότι εμείς, αδικούντες, εφονεύσαμε τον Κύριό μας. Ο θάνατός του όμως τελικά έγινε το φάρμακο της σωτηρίας μας. «Και δώσω τους πονηρούς αντί της ταφής αυτού».

στο 1953... του Ησαΐου, στίχος 9. Είναι ένα δύσκολο χωρίο λιγάκι αυτό. Ο Άγιος Κύριλλος το αποδίδει ως εξής και εννοεί δηλαδή το εξής: «Και δώσω τους πονηρούς αντί της ταφής αυτού». Πού θα δώσω; Δηλαδή θα δώσω, τρόπον τινά, θα παραδώσω τους πονηρούς. Θα δούμε ποιοι είναι αυτοί οι πονηροί. Διά του θανάτου του δικαίου. Δηλαδή το νόημα είναι το εξής: Θα τιμωρήσω για το έγκλημα που έγινε και, εφόσον αυτοί μένουν αμετανόητοι, θα τους τιμωρήσω αντί του θανάτου του Υιού μου. Αγαπητοί μου, αυτό συνέβη, όπως ακριβώς και ο ίδιος ο Κύριος το προεφήτευσε και το είπε αυτό το πράγμα. Τι είπε; «Ιερουσαλήμ...»

Θα παραδοθείς στα χέρια των εχθρών σου, γιατί δεν γνώρισες την επισκοπή σου. Επισκοπή θα πει την επίσκεψη που σου έκανε ο Θεός. Δεν τη γνώρισες και θα παραδοθείς στους εχθρούς σου. Έκλαψε ο Κύριός μας γι' αυτό. Βλέπετε, έκλαψε, που σημαίνει ότι η τιμωρία έρχεται σαν μια ηθική συνέπεια της συμπεριφοράς αυτού του λαού. Είναι η καταστροφή της Ιερουσαλήμ το 70 μετά Χριστόν από τον Ρωμαίο στρατηγό Τίτο, που την πολιόρκησε και την κατέστρεψε παραδειγματικά. Και εδώ θα μπορούσε να εφαρμοστεί αυτή η προφητεία του Ησαΐου.

χρόνια π.Χ., ότι αντί της ταφής αυτού παραδίδονται οι πονηροί. Δηλαδή οι πονηροί άνθρωποι πληρώνουν την πράξη τους, που σκότωσαν τον Θεό τους. Ήταν αυτός ο θεοκτόνος λαός και φυσικά επλήρωσε ο λαός, πληρώνει, παρότι κρατούν στα χέρια τους την οικονομία του κόσμου, της γης, παρότι είναι οι σκανδαλοποιοί σε όλη την υφήλιο και ιδιαίτερα στη Μεσόγειο, οι μεγάλοι σκανδαλοποιοί, οι Εβραίοι. Ο λαός αυτός πλήρωσε, πληρώνει και θα πληρώσει, γιατί επιμένει στην απιστία του. Αν μου πείτε «στρέφεστε εναντίον των Εβραίων;»,

θα σας απαντήσω. Η πόλη μας έχει Εβραίους, είναι γνωστό, έτσι; Μπορεί κάποιος να πει, των πολιτών εδώ της πόλεώς μας: «Γιατί εγώ μπορεί να στρέφομαι εναντίον των Εβραίων;» Θα πω τη θέση που λέει ο Απόστολος Παύλος: «Εχθροί διά το Ευαγγέλιον, αγαπητοί διά τους πατέρας». Αυτή είναι η απάντηση. Να σας την αναλύσω. Γιατί πολλές φορές μπορώ να μιλήσω για τους Εβραίους. Μην νομιστεί ότι μπορεί να στρέφομαι εναντίον, φέρ' ειπείν, των Λαρισαίων Εβραίων. Φυλάξοι ο Θεός. Αλλά θέλω να πω και να τονίσω αυτό που λέγει ο Παύλος. Προσέξτε: «Εχθροί διά το Ευαγγέλιον». Και το Ευαγγέλιο, οι Εβραίοι είναι εχθροί. Θέλει ανάλυση αυτό; Δεν θέλει ανάλυση. Το καταλαβαίνουμε. Αλλά «αγαπητοί διά τους πατέρας».

Είναι οι πατέρες, είναι οι δίκαιοι της Παλαιάς Διαθήκης, ο Αβραάμ, ο Ισαάκ, ο Ιακώβ, τα λοιπά. Συνεπώς είναι αγαπητοί οι Εβραίοι για τους πατέρες που έχουν. Θα λέγαμε, είναι αγαπητή η γλάστρα γιατί είναι αγαπητός ο βασιλικός, ή αυτό που λέει ο λαός μας: χάριν του βασιλικού ποτίζεται η γλάστρα. Έτσι είναι ανεκτοί οι άνθρωποι αυτοί, παρότι, παρότι, παρότι, επειδή ακριβώς είναι αυτή η θέση του Αποστόλου Παύλου: αγαπητοί για τους πατέρες. Κατά τα άλλα δεν υπάρχει τίποτε άλλο, ενώ αυτοί ποικιλοτρόπως στρέφονται εναντίον όλων των λαών. Αυτό είναι το πολύ φοβερό με τους ανθρώπους αυτούς. Όμως δεν έχουμε τους προφήτες από τους Εβραίους; Αυτή τη στιγμή διπλώνω την Παλαιά Διαθήκη, που

αν κάτι χρειαστεί, αμέσως να ανοίξω. Εξάλλου αυτό που παραχωρεί —παραθέτει, συγγνώμη— ο Άγιος Κύριλλος, είναι από την Παλαιά Διαθήκη. Όλα από την Παλαιά Διαθήκη είναι αυτά. Άρα λοιπόν δεν μπορούμε να αρνηθούμε τους Εβραίους διά τους πατέρας. Έτσι είναι. Πάντως είναι άνθρωποι άξιοι πολλής λύπης, πολλής λύπης. Όπως έκλαψε ο Κύριος γι' αυτούς κατά άνθρωπον, έτσι θα μπορούσαμε και εμείς, αγαπητοί μου, να κλαίμε γι' αυτούς. Γιατί θέλουν, επιμένουν και επιμένουν εις την άρνηση και εις την απιστία. Αλλά επειδή όμως η ώρα πέρασε, πρώτα ο Θεός, θα συνεχίσουμε την ερχομένη Δευτέρα.