Μέγας Αντώνιος

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

In our last talk we spoke about the subject that was proper to that day, the subject of Athanasius the Great, and we dwelt above all on his trials and on the right faith, about which, as you know, and as some of you still remember.

You see that he suffered persecution for about twenty years. In proper order we ought to have spoken, since as I told you I wanted to speak about the two great ones, we ought to have spoken about Anthony the Great, but then we would have had both of them out of season.

Saint Anthony was not the saint of that day either, and then we would have had to move Saint Athanasius over to today. So we spoke about Saint Athanasius while it was his season, on the day he was being celebrated, for the sake of honour and for the sake of blessing.

And we left the subject of Anthony the Great for tonight.

Few have the title 'the Great,' just as few have the title 'the Theologian.' Our Church has been very sparing in granting to certain people either 'the Great' or 'the Theologian.' These two men truly were great; they helped then, and they help us to this day.

But as you know, and I do not want to offend anyone, we do not read the lives of the Saints. We treat them as strangers, as though they were of no use to us. We hold festivals for them, we celebrate their feasts, but we do not imitate them. And that is our mistake. This cannot be so for an Orthodox Christian. The Orthodox Christian without the intercessions of the Saints and without the teaching of the Saints, which is the Gospel applied, the Gospel put into practice.

The Orthodox will not be able to go forward without this; it is something necessary. Many people even have the lives of the Saints at home, but they have never opened them. Now and then, by chance, they open them, but not in any regular way. They have not studied them, they do not know them.

These two men are opposites. The one is gifted, a man of letters, Athanasius the Great. Anthony the Great, on the other hand, is the simple one, the unadorned one. He is not educated, as we would put it, but he is full of grace, and the Church has moved forward for the most part through people full of grace.

Anthony the Great is one of these. His teaching is great, because above all he teaches us many things that are necessary for us. Beyond that, a person has much to gain from the life of this Saint, because he wrestled a great deal with the devil, the common enemy.

We are, he learned that the devil has no power.

He is insolent, of course; he stamps his feet, he shouts, but he has no power. The Cross conquered him. But do we have the Cross? Someone will say, of course I have it, my godmother who baptised me gave it to me as a gift.

You have it on your neck, but do you have the Crucified One in your heart? Because to wear the Cross on your neck and not to carry the Crucified One in your heart is to be inconsistent. That cross by itself has not the slightest power without the Crucified One.

Satan is not afraid of the cross; he is afraid of the Crucified One. But the Crucified One is not there. A person easily buys a cross and has it gilded and wears it. Or a wooden one, or whatever else. But if the Crucified One is not there in the heart, when the life is something quite different, what is that cross going to do on its own?

The Cross has its power so long as the mother's hand is not stained with blood. Then it works when she makes the sign of the Cross over her child. But when the mother's hand is stained with blood, the Cross does not take hold. And the child is left uncrossed, even though the mother is signing him with the Cross.

That is roughly how it is. In any case, for those who do not know, I would like to say that Anthony the Great is a man of the first century. He was born and raised in Egypt, of parents of standing, that is, of noble parents, and it was around the year 251, in the days of Decius, that he appeared on the scene. He even found himself in the days of Arius and of Arianism, when there was great lamentation in Orthodoxy, and he was compelled to leave his hermitage and come down to Alexandria and wage the struggle there and defeat Satan and that heresy, even though he was not a man of letters.

That is, he was not educated, as we would put it, and as people today want the men of the Church to be. Of course learning is a good thing; God gave it. God gave knowledge too, as Solomon says.

But it is only at the feet of Christ and of the Cross that learning has any value. Otherwise it produces the opposite result: it creates heresies. The Three Hierarchs were men of universal learning; if we wanted to add up their degrees, we would find a great many.

But they did not rest content with secular wisdom alone. Afterward, they entered upon ascesis, the ascetic life; they went into the desert, read the Bible and the writings of the older Fathers who had gone before them, and asked Christ for grace. And so our Christ crucified them with Himself, and they remained for eternity.

Because all these stature-figures who bear the Cross of Christ, the seal of Christ, remain in eternity. Unlike the others who, however wise they may be, are buried; they die and are buried like that rich man in the parable.

I wanted to ask Anthony the Great for his opinion on certain matters. There are many subjects on which one can get sound answers from him, because the Saint has a clear head, a pure heart, a nous that is pure and illumined, and he gives right opinions, right definitions, right solutions to many of the questions that trouble a person.

From what I read, I have gathered up a few of these — a few of his definitions on certain subjects. For example, we hold the human being in high regard, and rightly so; and yet this most perfect of God's creatures, brought into being by God's own good will, loses its worth when it does not do what is right, when it does not think rightly, when it does not act rightly. So much so that many times a human being may not even deserve to be called a human being, when he does not do what he was destined to do here on earth.

So listen to a definition Anthony the Great gives of the human being. A man is called — that is, he ought to be called — either the rational one, or the one who is willing to be corrected. The one who accepts correction for whatever wrong he does.

The person who refuses to be corrected is called inhuman — not truly a human being at all. That is how those who are not truly human behave, and such people are to be avoided.

So when a person refuses to correct his fault, his fall, his weakness, that person cannot be called a human being.

We call him one, but he is not. He has the title, but he has not got the goods. So I repeat: a man ought to be called either the rational one, or the one who is willing to be corrected. Now you will ask me, who is the rational one? I will tell you further on — he answers that too, he does not leave it hanging.

Or the one who is willing to be corrected, the one who accepts correction: I was at fault, yes, I did not do that well, I admit it. Please, let me put it right. For the one who will not be corrected, the one who does not want to be corrected and stays in his fall, stays in his sin, stays in his malice — he is called inhuman.

For this trait — refusing to correct one's fault — belongs to inhuman people, and such people are to be avoided.

A simple little monk, without universities, without libraries, without anything. But with the grace of God, with the grace of God, he gives us the real definitions of the human being. Who can be called a human being?

Here is another saying I have called on, one that has to do with who ought to be called a free man. Especially in our own day there is a great deal of talk about being free. Free. You hear a girl say, 'I'm free, I'll do whatever I want.' The young man will do whatever he wants. The next one says he is free too. And what does 'free' actually mean? Because the way some people take the word 'free,' they drag it down into licence — 'free' ends up meaning answerable to no one. So listen to what this holy man says about who is free. 'Let them be reckoned free' — free, he says, is how you ought to reckon them,

not those who are free by circumstance. The Americans are free, the Russians are free, the Greeks are free, and so on. We say we are free, we are not under a foreign yoke, we are not beasts of burden under the Turk or under anyone else.

Not those who are free by circumstance, but those who are free in their life and in their conduct. For it is not right to call truly free those rulers who are wicked or dissolute. They are not free, whatever they may say.

"They are slaves to the passions of matter." They are slaves to matter, slaves to the flesh, slaves to the ego, slaves to Satan, slaves to their own passions. They are not free.

Freedom and blessedness belong to the soul —

they are its genuine purity and its contempt for the things that pass away. One man is a slave to the grocer, another is a slave to this, another to that, another is a slave to a thousand and one things; he suffers and he is tormented.

That man is not free.

The free, he says, are those who have a pure soul and who do not cling to what is passing, to what is fleeting. But there are people who have bound themselves under debts, under obligations, under this and under that and under the other.

And they have lost themselves, they have gone out of their minds, these people have lost their sleep. These are slaves; they are not free. They may not have the Turk sitting on their heads, but they have piled troubles on their own heads.

And such people, he says, are slaves. And he has one more saying along the same line. Free is the one who is not a slave to the pleasures. Is a man free who runs after pleasure — a man chasing a woman, and often unlawfully, as a fornicator or an adulterer; or a woman chasing a man, or many men, as a harlot or an adulteress?

The one who is not a slave to the pleasures, but who by prudence and chastity rules over his body, and is content, with much thanksgiving, with what is given to him by God. Content with what God gives him. Whether it be money, whether it be the flesh, whether it be possessions, whether it be a single roof tile over his head.

Let him be content with these things and not be enslaved by the craving that is never satisfied. Because I do not know if you have noticed: when we do not have a roof tile, a single room — oh, if only I had one room and a little kitchen, so the rent would not be chasing me.

We got that, and then, ah, if only I had two! So we managed that as well. If only we had one for the child. So we did that too. And then one for the fourth, and one for the fifth. And so a person lives under the temptation of never being satisfied, and he is enslaved downward.

Even though he was made to look upward as well, he is enslaved downward. And while he thinks he is free, because he does not have the Turk over his head anymore, he is in fact a slave to his passions and to these weaknesses of his.

"For if the God-loving nous and the soul come to agreement, the whole body is at peace." He is saying you need to stop and have a conversation with your nous, your spiritual intellect, and with your soul, and take care not to enslave your body to these needs of the present world.

For when the soul is willing, every bodily impulse is extinguished. But the soul is unwilling: it is full of ego, never satisfied, influenced by the world, and eager to attain worldly success and advance in the eyes of the world.

And so a person becomes enslaved—enslaved. How many foolish women have drawn their husbands into debt and the like? Why? To show off their appearance, their home, their cars, their televisions, and all such things. And because the husband was weak in that regard, they became enslaved and entangled, as the saying goes. Then they are forced to lie; they end up in court; they suffer and torment themselves; they lose their sleep—if they have even a little sense of honor.

Do you see? So a person is not free, the way we put it, if that person is in sin, enslaved to the passions and so on, or to other worldly weaknesses — whatever position they may hold in the world.

He is not free. Truly, he is not free. We have a watch here, and the jacket and the shirt are almost worn through at this spot, worn out first right here, from checking the time. Oh, the time, the time!

You will say to me, are we not supposed to have a watch? Yes, but this agitation that we cannot keep up with everything,

This is the problem: we become slaves to the clock. “I have to be there; I have to do this and that; this payment is due,” and on and on it goes. And man—the free human being, who ought to soar and be ready to depart for heaven—you see him tormented and suffering, losing his sleep and ruining his health.

Oh sir, quietly, no, I have gone out of my mind. Can I ever catch up with a man like that?

Why? Because he has no trust in God, and he carries inside him an unquenchable desire to conquer this world, and as long as he conquers the things of the world, he is conquered by the world.

Do you remember what Satan said, being Satan, to our Christ?

"All these things I will give you, if you will fall down and worship me." The whole world, he says, is mine. I will give it to you. If you will just go down on your knees once for me. Is it such a serious thing to kneel once? In order to receive the whole world.

Yes. Even though the world will be yours, he says, you will still bow down to me—you will make this concession. Then I will possess both the world and you. Do you understand? This is what Saint Anthony the Great is saying here. And blessed is the person who manages to be content in this world, to be satisfied with what he has, as Paul says.

Let us not suffer even over the smallest details, and they turn our life into torment. Because all these things demand upkeep afterwards, they demand care, since to acquire them you only need a diploma marked "very good."

But to maintain them, you need top marks. Then a person suffers even more and becomes a slave from morning till night. You see women going about with a feather duster and a vacuum cleaner, wearing themselves out from morning until night.

Enslaved, they don't even find a moment to make the sign of the cross. So is this why God sent you into the world — to pile up so much work on your own head? God is telling you: at least find the time to say "Glory to God" — because after that, you won't have any time left.

We create this ourselves; we have brought about this situation without even realizing it. The other one—the master craftsman with the horns and the tail—is the cunning one. But we too carry this habit within us, this vainglory, and that is why we suffer what we suffer.

Now, I have brought in his opinion here, concerning people we call sensible. "He's a sensible man; I'll go and ask him, he'll give me the right answer," and so on. But how do you measure? How do you weigh? What is the touchstone — the Lydian stone that tests the gold — by which you decided there was sound reason, either in yourself or in the other person?

What measuring tape did you take, to conclude that this man is rational?

I am rational—or rather, we human beings are rational. God made us rational; He did not make us irrational. And yet many people act very irrationally and afterward repent; they become bitter, and many even take their own lives, because they regret that they did not conduct themselves and act rationally. So, although God has made us rational, our reason has become confused under the sway of an influence that tells it what to do.

And it is no mere title, no empty word, to call a man rational. Listen to the description he gives of rational people.

People, he says, are called rational only by a misuse of the word. Listen to that: people, he says, are called rational only by a misuse of the word. "But they are not rational, those who have learned by heart the sayings and the books of the ancient sages" — because a man is educated, he can talk, and so on.

An animal does not speak; a bird does not speak. Man, however, speaks, and so he is considered rational in comparison with the other creatures, which are irrational. But truly rational are those who possess a rational soul capable of discerning what is good.

The person capable of discerning, “This I ought to do, and that I ought not to do,” is called rational. Those who flee from evil and soul-destroying things, while earnestly pursuing what is good and beneficial to the soul, are the ones who should be called rational.

«These alone ought truly to be called rational human beings.» So the others, the ones who don't discern good from evil, are intellectuals — and such a man is an adulterer. He has a second wife, and a third, and a fourth.

He is perverse, he is a blasphemer. Where is the reason in that? If he does evil, what good is his education to him? What good is his clever head, when the heart is corrupted?

Would you like me to read it to you again, so you can hear it one more time? "People are called rational by a misuse of the word. They are not rational, those who have learned by heart the sayings and the books of the ancient sages" — they have read the sages, Socrates, Plato, I don't know, Homer, and so on.

Rather, rational people are those who possess a soul capable of discernment, who have purity of heart, and who can distinguish what is good from what is evil. They flee from wicked and soul-destroying things and refrain from doing evil, while earnestly pursuing what is good and beneficial to the soul.

"These alone ought truly to be called rational people."

That little old elder out in the desert is the one who gives us this definition. Now listen to what comes next.

"The man who is truly rational" — the one who really is a rational human being — "has one single concern: to obey and to please the God of all" — the man whose one and only aim is how to please God, not how to please the neighbour, or the woman next door, or his lady friend, or himself.

The man who is truly and genuinely rational — the person who really lives by reason — has one single concern: to obey and to please the God of all. And the rational man never pays attention to a lot of talk. Well, he says, does a man like that need a lot of words?

"But rather to those that are of benefit" — the ones that actually profit the soul — those are the ones rational people ought to attend to. "Those that are governed by the will of God" — that is, by what God wants — "for in this way people pass over once more into life and eternal light." And he has one last thought as well, which I will bring in here, and he says: "The rational man, keeping watch over himself, tests what is fitting and what is to his own profit."

That is it. He considers which things truly belong to the soul and are beneficial to it, and which are foreign to it—which things benefit the soul and which do not. And so he flees from whatever harms the soul, regarding it as something foreign that separates him from immortality. Such things separate him from immortality.

This is the rational person according to the Saints. If a man does not have these gifts of grace, and if he pays no attention to them, then let him be called a rational person, let him be called whatever he likes — he is not a rational person. He is an irrational one.

Next we borrow another of his sayings, about something that also concerns us.

It is true that we sin with the feeling that God is not present everywhere. Turn off the light, don't let them hear us, I'll tell you another time, walk softly, this stays between us, just among friends — those are the two-faced ways, the false and cunning ways we take up in order to commit the sin, because anything that cannot bear the light belongs to Satan.

There is a saying among the people: the man who is pure, the clear sky, the clean sky, is not afraid of lightning. It comes straight out of this. That saying is drawn out of this very way of thinking. And the Lord has said, as John wrote in his Gospel, that "everyone who does evil hates the light and does not come to the light, so that his deeds may not be exposed."

But Saint Hesychios says, “If we lived with a sense of God’s presence everywhere, we would either not sin at all or would sin very little.” Above the Royal Doors there is an eye. If you have noticed it, it is the eye of God, which sees by night and by day, in the ravines and across the seas, far and near, in darkness and in light.

You see — and Scripture puts it beautifully in Second Chronicles, chapter sixteen — the eye of God, it says, ranges over the earth to see who has their heart turned toward Him, so that He may show Himself strong on their behalf. Which is just what He did at the Flood. Yes, that is what He did at the Flood: He looked to see whether there was anyone who should not be swept away by the flood, who should not die — and there was Lot, and He kept him safe — Noah, sorry, yes.

So here he says the following. When you have shut the doors of your house and you are there all alone, entirely by yourself, and you think you can do whatever you please — undress, look at yourself, sin against your own body, whatever it may be that you do.

"Know that there stands beside you the angel whom God has set apart and appointed for each and every person." That is, your angel is with you — right there where you are all alone, and I don't know what you're doing, I don't know what you're thinking, I don't know what you're up to.

"He never sleeps, and he cannot be fooled." He stays beside you always. He does not sleep, he does not take a rest, and you cannot deceive him — the way Gehazi thought he had deceived Elisha when he went off to take the clothing, as you remember, from Naaman, thinking, "He's an elder, he'll be asleep inside, he won't see me."

But Elisha saw him in the spirit, and afterwards he gave him the leprosy of Naaman, as you know.

"He is always at your side, seeing everything, and darkness is no hindrance to him." Darkness does not stop your angel from seeing. Because when a person sins, three books write it down: one is Satan's, another is the conscience's, and the third is the angel's.

That is why, so often, our conscience testifies against us for what we have done. We try, of course, to silence it, to quiet it down. But it will find its moment to give us that jab. What you have done — that injustice, that theft — it reminds you of it; that shameful act — it reminds you of it.

We are writing three books. Here it says, “not hindered by darkness.” First of all, you must keep the angel in mind, even if you have closed the door, even if you have turned off the light. And together with the angel, keep God in mind as well—God who is everywhere present and exists in every place. For there is no place, nor any matter, in which God is not present, since He is greater than all things and holds all things within His hand.

And He holds everyone in His hand — with all their affairs, all their thoughts, their actions, the things they do openly. Because it is true that many times gangster-like measures are taken so that something will not come to the surface, so that it will stay buried; and even so, it is written down. Even though it is buried as far as the world's knowledge goes, still it is written down; and since it is written down, it exists, and it ought to concern you.

So if a person, at every moment when he was about to give in to a sin — to something that does not agree with his conscience, that does not agree with his soul, that does not agree with the Gospel, with Christ —

if he would say, "This is not good, as my conscience informs me; help me, I beg you, not to do it," he could have won many victories. But we do not take this Person into account. And meanwhile we do take safety measures, so that people will not see us — whoever they happen to be.

Call it the tax office, call it the police, call it your supervisor, call it your wife, call it your husband, call it your father, call it your brother, call it whoever. And that is the damage we suffer. So here he informs us and tells us: "and along with him" — along with your angel — "consider also God, who is present in every place."

If you take Him into account. For there is no place or material thing—whether some constellation, the sea, the depths, or anything else—in which God is not present. He is greater than all things and holds everyone in His hand. He holds us all in His hand and knows the life of each one of us, and especially how each of us conducts ourselves.

Now, one more good and worthwhile thought, one that can also resolve for many people certain longings they have, certain objections they have, certain difficulties they have. He speaks about the free will of the human being, the autexousion.

We fail to take into account that God made the human being free. And that is where our worth lies: in being able to act freely. That is also why we are responsible. We are self-determining, and God does not strangle that free will, even though He also set boundaries within which this free will is to move.

It is put beautifully in the Wisdom of Sirach — for those of you who read it — in the fifteenth chapter, in the last verses. There it says:

There it says, “He has commanded no one to be ungodly, nor has He given anyone license to sin.”

He urged no one to sin, and He did not help anyone to sin either. Take an example: a man is being tempted, and he wants to slip out of church before the dismissal prayer. But he hasn't taken his antidoron, the blessed bread given out after the Liturgy, yet.

And that very thing, the fact that they haven't received the antidoron yet, makes it hard for them to leave the church. As they see it: 'I came, and now I want to get out.' Then the priest sends the antidoron out to the candle stand. And that makes it easy for them to sin, to walk out. 'He commanded no one to be ungodly, nor did He give anyone license.'

He did not make it easy for him to sin. Here is an example: a woman brought her goddaughter into the house and turned her into her son's girlfriend. She gave him license to sin — and a thousand and one other versions of the same thing. "Nor is there any number to them."

So it happens that some people say: God made the flesh, God made the woman, God made the man. So the passions of the flesh are not my fault — it is the fault of the One who made them. That, of course, is what Eve said too, and what Adam said too; but He threw them both out, because they were lying.

So you are self-determining: if you want, you become a slave of the flesh, a slave of money, a slave of the world; and if you want, you are free. "If you wish," he says, "you are a slave of the passions; if you wish, be free and do not bow down to your passions."

God doesn't force your hand. Satan will put the same suggestions to you that he put to Eve. He didn't force her, he didn't grab her hand, he didn't compel her by violence, he didn't pry her mouth open. He wasn't the one who picked the fruit from the tree. She went to it on her own, she listened, she looked it over with curiosity, she liked what she saw, she gave in, she picked it, she ate it, and then she even served it to someone else.

"For God made you self-determining, and the one who conquers the passions of the flesh is crowned with incorruption." You are given an opportunity to struggle so that you may also receive a prize. "For if the passions did not exist, there would be no virtue, nor would crowns be given by God to those among men who are worthy."

Do you catch that? You see, if He had made you incapable of being tempted, you would have no worth at all. That would be like castrating a man and then, at the end, giving him a crown for his virginity. What virginity is there — he is castrated. No, I want you to be there with all your powers intact, and to struggle against it.

It can be done. That is what he says here: let us not lay the blame on God, as though He made us prone to sin. We made ourselves prone. Then he goes on with another thought that says the following — and these two belong together, which is why I join them.

"Evil accompanies nature." Evil is not inside our nature; it stands alongside our nature, he says.

Like rust on copper, or grime on the body. Is the grime, the rust, the body itself? No. It sits on the body, alongside the body. And how did the body come to be dirty? Because you didn't take care of it — you're the one who made it dirty. The body isn't at fault. You're at fault, because you didn't take care and you let the body get dirty.

He offers a beautiful line of reasoning. Evil—what he previously called a passion—clings to human nature like rust clings to copper, bronze, or iron. The rust is one thing, and the iron another.

"And filth the body. But the coppersmith did not make the rust" — the ironworker, he says, did not make the rust, "nor did the parents make the filth" — your mother and your father did not give you your filth — "so neither did God make evil."

Sin — God did not make it, he says. But He did give man knowledge and discernment, so that the one who knows may flee from evil — the one who knows, that is, the one who understands. He knows that evil harms him, and that he brings suffering on himself through it. He gave him knowledge, he says; He gave him discernment too — the power to tell good from evil.

So that he may discern evil and avoid it, and not suffer harm from it. Someone will say, yes, that is roughly how it is. Well, since he says it here, that is exactly how it is.

When it comes to the body, we do fight. He mustn't fall into the fire — he'll be burned. He mustn't drink the poison — he'll be poisoned. He mustn't grab hold of the live wire — he'll be electrocuted. He mustn't be thrown off the cliff — so he defends himself, he fights, he bites the other man's hands to make him back off, so that he won't be hurled down.

But for the soul, no. "Oh, forget it," we say — it's only the soul. All because some flirt smiled at him from over there, or over here, who knows, some charlatan did. When it comes to the body, you hold on with all your might. The moment it is about to come to some harm, you defend it — but for the soul you put up no defense at all.

Are there no temptations for the body? Are there no traps, no passions? Why do you not defend yourself? The way you defend the body, you do not defend the soul. A person has to struggle. Of course virtue is hard. Virtue is hard.

Go up to educated people, to the intellectuals. Look at what they have suffered in their lives. Look at how many pairs of trousers they have worn out sitting and reading, on desks and on chairs. Look at how many bottles of eye drops they have poured into their eyes to become what they are.

Those people wore themselves out. Now set that beside the other one, who threw his schoolbag down outside the house and went off to the football field. He learned nothing; he cannot even sign his own name. Nobody else is to blame — he himself did not want to tire himself.

The one who runs away from hard work simply wasn't interested. He wore himself out to learn things that will be of no use to him beyond the grave. So why shouldn't a person tire himself just a little for things that are eternal? Yes, of course, virtue is difficult. Well then, listen to what others have to say about this: "You have no right to say that it is impossible for a man to attain a life of virtue." It is forbidden, he says, to say that you cannot live a virtuous life.

"But say rather that it is not easy" — that you may say. You cannot say it is impossible. You may say it is difficult. And who told you it is difficult? They set a fish in front of you and you swallow a bone right here and it comes back up on the very first mouthful.

An olive has a pit inside it. What did you expect? Even that has its own bit of trouble. Isn't that so? "Nor is it beyond the grasp of those who have the perception for these things." It is within reach of anyone, he says, to hold to a virtuous life.

"All those among men who have a reverent, God-loving nous" — that is, a mind that loves God. "For the common nous is worldly" — the ordinary mind is a worldly mind. What that comes down to is having just a bit of brains, enough to put up some part of a house. It is worldly, he says; "it is human, and it is changeable" — it keeps shifting.

"Producing thoughts both good and bad." Today he thinks one way, the next day he thinks another. I will give it up — no, you will not give it up. I will not do it — and he does it. And so it goes on.

"Changed in its nature, and lowered as it sinks down toward matter." This man keeps altering things, and he moves down toward matter. "But the God-loving nous, the mind that loves God, is the punisher of wickedness — the wickedness that people bring upon themselves by their own free choice, out of laziness."

But the upright person, the rational person, the man of God — whatever evil he sees, he does not do it; he punishes it, he refuses to accept it, and so he stays on the road of piety. This man will struggle for it, he will do it himself. Is he waiting for God to hand him a gift? God will certainly help him, but he too will work, he too will toil.

So he cannot ask for a virtuous life without struggling for it. He will struggle.

He also has another thought, on a different subject: about the things we call evils in this world. About a death, about financial ruin, about anything else that is generally regarded as a misfortune — for a household, for a person who has to go through it.

Listen to what he thinks.

His view is this: Those who regard the loss of money, children, or any other possession as a misfortune—those who say, “If I lose my husband, my child, my possessions, my ship, or whatever else”—must learn, first of all, to be content with what God has given them, living honorably and uprightly. And when the time comes to give these things back, when God judges that they should be taken from them, they must surrender them readily and with gratitude. They must be ready and thankful: “You gave me this child; please, take the child back. You gave me this wife; take her back—I thank You very much. You gave me this husband; take him back. You gave me this work; take it back.” For He knows better than we do, he says, and we must be...

Let us be ready, with thanksgiving, to give these things back to Him, since He is the one who gave them to us to manage in the first place. But we do exactly the opposite. And you know our own wickedness, the war and the hostility we stir up against God, if God allows something like that to happen in our own homes.

“Without being distressed over the loss of these things,” he says—that is, without grieving over being deprived of them. Or rather, we should see it as a matter of returning them, because He gave them to us and now asks for them back. “For having made use of the gift that came from Him, we are now required to return it.” We received these things; He gave them to us, and we made use of a wife, a husband, a child, a tool, a house, money, and so forth.

And now, he says, we hand them back. What more do you have to do about it, and what more do you have to say? Are they yours? Did anything ever actually become yours? Do you own anything at all?

A human being has nothing of his own. He puts it very amusingly and, continuing along the same lines, says this: he compares the people of this world to travelers lodging at an inn—that is, to people staying in a hotel. This is how he pictures human beings, and when they depart from this life, they are simply leaving the hotel. And indeed, if you go...

Stand outside a hotel one morning and you will see some people come down with nothing at all, empty-handed. Others come down carrying a bag — if it is a woman, whatever it may be. Others have more suitcases; all sorts of ways, one after another.

Another will come out with a ragged blanket over his shoulder and go on his way; the inn is emptying. Listen, then, to a comparison he makes based on this thought: “Of those who are staying at the inn”—that is, those who are staying in this inn, this world—“some take beds.”

Some, he says, get a bed and sleep in this hotel. Others have no beds but sleep on the floor. Still others have nothing; they are poorer. They did not get a deluxe or super-deluxe room, first-class accommodation, with two beds or three beds, or whatever it may be.

They slept on the ground, he says — but they were inside just the same, and it made no difference; further on he says they slept too. Why? "So that those who sleep on the bed snore" — the ones up on the beds snore, he says — "and having waited out the length of the night," waiting for the dawn to come. And it is exactly the same for the ones on the floor.

How many people sleeping on the floor do not snore as well? The one group sleeps and so does the other. "At dawn, leaving behind the beds of the inn" — the morning comes and they leave them there, the beds there, the floors there, and out of the inn they go.

"They all come out alike" — everyone walks out of the inn and leaves those things behind. Does anyone take anything with them when they leave this world? I don't know of it. "Carrying only what is their own" — their own baggage; whatever belongs to them personally, that is all they carry out.

"In the same way, all who come into this life" — all those who come into this world of ours — "both those who lived modestly," those who lived a little lower down, "and those who lived in glory and wealth," those who lived higher up, "go out of this life as out of an inn."

He says that everyone is like someone who has checked out of a hotel, taking nothing with them from the pleasures and riches of this life. Whether you lay parquet flooring or the floor is just bare earth, as it was in my village, you will take nothing with you, he says; it will all remain here.

Whether you have a kitchen that costs two dowries by today's prices, or a clay pot with a little garlic mash at the bottom that your mother would set on the fire — they will all stay here, says this philosopher. Do you understand? He brings a person back down to earth.

But we have sprouted wings, like the ant. "So then, they go out of this life as out of an inn, taking none of the comfort and wealth of this life with them." Only their own works go with them, whether good or evil, works of holiness or works of impiety, the things they did in the course of their life. You will keep nothing, he says; everything stays here — even if you climbed high by stepping on other people, because many step on their own conscience, they step on other people, they step on the blood of Christ, just to climb. And what for? Only to leave behind everything that belongs to this world.

And in the same way, all the showing off, all the wearing yourself out, all the anxiety — it only lasts until a person dies. Because once a person dies, they remember nothing of what was here. You know: 'I lived over there, and I had that, and my jacket,' and so on.

And it says: «Just as, once you have come out of the womb, you no longer remember the things that were in the womb,»

You remember nothing, as is shown by your coming forth from your mother’s womb. You remember nothing at all of what it was like when you were inside there.

"so also, when you come out of the body, you will not remember the things of the body." You are not going to remember a thing.

They will all stay here in a heap, and they became the reason you were ruined, while you yourself will not remember a thing.

What great philosophy this is. For our purposes I have selected only a few things out of the one hundred and sixty-one sayings that this holy head of the desert has left us.

So at this point, without exhausting the subject, I would simply like to urge you to read him. And perhaps both you and I will want to live out some small piece of his life, and by his prayers find ourselves near him on that Day.

For that is what a human being is destined for, and I pray that the whole world, and we ourselves, may attain it. Amen.

Στην περασμένη μας ομιλία μιλήσαμε το επίκαιρο εκείνο θέμα της ημέρας, το θέμα του Μεγάλου Αθανασίου και σταθήκαμε κατ' εξοχήν στους πειρασμούς του και στην ορθήν πίστη, για την οποία όπως ξέρετε και άλλοι ενθυμείσθε.

Βλέπετε ότι υπέφερε περίπου 20 χρόνια διωκόμενος. Θα έπρεπε κατά σειρά να ομιλούσαμε, μια και ήθελα να μιλήσω για τους δύο μεγάλους όπως σας είπα, να μιλήσουμε περί του Μεγάλου Αντωνίου, αλλά θα τα κάναμε και τα δυο παράκαιρα.

Και ο Άγιος Αντώνιος δεν ήταν της ημέρας και τότε θα μεταφέραμε και τον Άγιο Αθανάσιο για σήμερα. Μιλήσαμε λοιπόν το επίκαιρο του Αγίου Αθανασίου, την ημέρα του που εόρταζε, τιμής ένεκεν και ευλογίας ένεκεν.

Και αφήσαμε για απόψε το θέμα του Μεγάλου Αντωνίου.

Τον τίτλο του Μεγάλου τον έχουν λίγοι, όπως και τον τίτλο του Θεολόγου τον έχουν λίγοι. Η Εκκλησία μας πολύ φειδωλά έχει αποδώσει σε ορισμένους ανθρώπους και το Μεγάλος και το Θεολόγος. Οι δύο αυτοί πράγματι υπήρξανε μεγάλοι, εβοήθησαν και βοηθούν μέχρι σήμερα.

Αλλά όπως ξέρετε, χωρίς να θέλω να θίξω κανέναν, δεν διαβάζουμε εμείς τους βίους των Αγίων. Τους έχουμε σαν ξένους, δεν μας κάνουν, τους πανηγυρίζουμε, τους εορτάζουμε, αλλά δεν τους μιμούμεθα. Και αυτό είναι το λάθος μας. Δεν εννοείται αυτό σε Ορθόδοξον, ο Ορθόδοξος χωρίς τις πρεσβείες των Αγίων και τη διδασκαλία των Αγίων, που είναι η εφαρμογή του Ευαγγελίου, το Ευαγγέλιο στην πράξη.

Δεν θα μπορούν να προχωρήσουν οι Ορθόδοξοι, είναι απαραίτητο πράγμα αυτό. Πολλοί μάλιστα έχουν τα συναξάρια σπίτι τους, αλλά δεν τα έχουν ανοίξει. Περιστατικά καμιά φορά τα ανοίγουν, συστηματικά όχι όμως, δεν έχουν μελετήσει, δεν γνωρίζουν.

Δύο αντίθετοι άνθρωποι είναι αυτοί οι δύο. Ο μεν ένας είναι ταλαντούχος, είναι άνθρωπος των γραμμάτων, ο Μέγας Αθανάσιος. Ο δε Μέγας Αντώνιος είναι ο απλούς, ο απέριττος. Δεν είναι μορφωμένος όπως τα λέγαμε, αλλά είναι χαριτωμένος και η Εκκλησία ως επί το πλείστον με χαριτωμένους επροχώρησε.

Ένας από αυτούς είναι και ο Μέγας Αντώνιος. Έχει μεγάλη διδασκαλία διότι κατ' εξοχήν μας μαθαίνει πολλά πράγματα που μας είναι απαραίτητα. Εκτός αυτού, πολλά πράγματα έχει να ωφεληθεί ο άνθρωπος από τη ζωή του Αγίου, διότι πάλεψε πολύ με το διάβολο, τον κοινόν εχθρόν.

Είμαστε, έμαθε ότι δεν έχει δύναμη ο διάβολος.

Είναι θρασύς βέβαια, κτυπάει τα πόδια του, φωνάζει, αλλά δεν έχει δύναμη. Ο Σταυρός τον ενίκησε, αλλά έχουμε εμείς τον Σταυρόν; Θα πει κανείς βέβαια, τον έχω, μου τον είχε χαρίσει η νονά μου που με βάφτισε.

Τον έχεις στον τράχηλόν σου, στην καρδίαν σου όμως έχεις τον Εσταυρωμένον; Γιατί για να φέρεις τον Σταυρόν εις τον τράχηλον, και δε φέρεις τον εσταυρωμένον στην καρδίαν, είσαι ανακόλουθος. Αυτός ο σταυρός μόνος του δεν έχει ούτε μίαν ισχύν άνευ του εσταυρωμένου.

Δεν φοβάται ο σατανάς το σταυρό, τον εσταυρωμένο φοβάται. Αλλά δεν υπάρχει. Σταυρό εύκολα αγοράζει έναν και χρυσώνει, ο άνθρωπος, και τον φοράει. Ή ξύλινο ή δεν ξέρω τι. Αλλά άμα δεν υπάρχει και ο εσταυρωμένος στην καρδίαν, όταν η ζωή είναι διάφορος, τι να κάνει αυτός ο Σταυρός μόνος του;

Έχει την αξίαν ο Σταυρός, εφόσον το χέρι δεν είναι ματωμένο της μάνας. Τότε πιάνει να σταυρώσει το παιδί. Όταν είναι ματωμένο το χέρι της μάνας όμως, δεν πιάνει ο Σταυρός. Και το παιδί είναι ασταύρωτο, παρότι το σταυρώνει η μάνα.

Έτσι κάπως περίπου είναι. Εν πάση περιπτώσει, θα ήθελα για αυτούς που δεν ξέρουν να πω ότι ο Μέγας Αντώνιος είναι του πρώτου αιώνος άνθρωπος. Είναι γέννημα και θρέμα της Αιγύπτου, από γονείς αξίας, δηλαδή ευγενείς γονείς, και ήταν περίπου το 251, επί Δεκίου, τότε παρουσιάστηκε επί σκηνής, και βρέθηκε μάλιστα και στις ημέρες του Αρείου, του Αρειανισμού, που έγινε μεγάλος θρήνος στην Ορθοδοξία, και αναγκάστηκε να αφήσει το ασκητήριό του και να κατέβει στην Αλεξάνδρεια και να κάνει αγώνα εκεί και να νικήσει τον Σατανά και την αίρεσιν αυτή, παρότι δεν ήταν ο άνθρωπος των γραμμάτων.

Δεν ήταν δηλαδή ομορφωμένος, όπως τα λέγαμε, και όπως θέλουν οι άνθρωποι σήμερα τους ανθρώπους της Εκκλησίας. Βέβαια τα γράμματα είναι καλά, ο Θεός τα έδωσε. Και επιστήμη ο Θεός την έδωσε, όπως λέει ο Σολομών.

Αλλά κάτω από τα πόδια του Χριστού και του Σταυρού, τότε μόνον έχουν αξία τα γράμματα, άλλως φέρουν το αντίθετο αποτέλεσμα, δημιουργούν αιρέσεις. Οι Τρεις Ιεράρχες ήταν πανεπιστήμονες· αν θελήσουμε να προσθέσουμε τα πτυχία τους, θα βρούμε πολλά.

Αλλά δεν εστάθηκαν μόνο στη σοφία τη θύραθεν αυτοί· έπειτα εισήλθον στην άσκηση, πήγανε στην έρημο, διάβασαν τη Βίβλο και τους άλλους γηραιότερους πατέρες προ αυτών και ζήτησαν από τον Χριστόν τη χάρη, και έτσι ο Χριστός μας τους εσταύρωσε και έμειναν στην αιωνιότητα.

Διότι όλα τα αναστήματα αυτά, τα οποία φέρνουν τον Σταυρό του Χριστού, τη σφραγίδα του Χριστού, μένουν στην αιωνιότητα. Εν αντιθέσει με τους άλλους, οσοδήποτε σοφοί και αν είναι, θάπτονται, αποθνήσκουν και θάπτονται σαν τον πλούσιο εκείνο της παραβολής.

Του Μεγάλου Αντωνίου ήθελα να ζητήσω τη γνώμη του σε ορισμένα πράγματα. Έχει πολλά θέματα που μπορεί κανείς να πάρει σωστές απαντήσεις, διότι ο Άγιος έχει καθαρό κεφάλι, καθαρή καρδιά, νουν καθαρόν, φωτισμένον και δίδει ορθές γνώμες, ορθούς χαρακτηρισμούς, ορθές λύσεις σε πολλά θέματα που απασχολούν τον άνθρωπο.

Εγώ από αυτά που διαβάζω έχω επιστρατεύσει μερικά, μερικούς χαρακτηρισμούς δηλαδή επάνω σε ορισμένα θέματα. Επί παραδείγματι, εμείς τον άνθρωπο τον έχουμε περί πολλού και είναι περί πολλού και εντούτοις όμως το τελειότερο αυτό δημιούργημα του ανθρώπου, ευχή του Θεού, χάνει, χάνει την αξία όταν δεν πράττει τα σωστά, όταν δεν σκέπτεται σωστά, όταν δεν ενεργεί σωστά, που μπορεί πολλές φορές να μην λέγεται και άνθρωπος ο άνθρωπος, όταν δεν κάνει αυτά που έχει προορισμό να κάνει εδώ στη γη.

Ακούστε λοιπόν ένα χαρακτηρισμό του Μεγάλου Αντωνίου για τον άνθρωπο. Άνθρωπος λέγεται, θα πρέπει δηλαδή να λέγεται, ή ο λογικός, ή ο διορθωθήναι ανεχόμενος. Αυτός που δέχεται να διορθωθεί σε ό,τι κακό κάνει.

Ο γαρ αδιόρθωτος άνθρωπος, απάνθρωπος καλείται· ότι τούτο απανθρώπων εστί και φευκτέοι εισίν οι τοιούτοι.

Όταν ο άνθρωπος λοιπόν δεν δέχεται να διορθώσει το σφάλμα του, την πτώση του, την αδυναμία του, αυτός δεν μπορεί να λέγεται άνθρωπος.

Τον λέμε αλλά δεν είναι. Έχει τον τίτλο, δεν έχει το εμπόρευμα. Το επαναλαμβάνω λοιπόν, άνθρωπος πρέπει δηλαδή να λέγεται ή ο λογικός ή ο διορθωθήναι ανεχόμενος. Τώρα θα μου πείτε ποιος είναι ο λογικός; Θα σας πω πιο κάτω, απαντά και σ' αυτό, δεν το αφήνει κενό.

Ή ο διορθωθήναι ανεχόμενος, αυτός που δέχεται να διορθωθεί· έφταιξα, ναι, δεν το έκανα καλά, το παραδέχομαι. Σας παρακαλώ το διορθώσω Ο γαρ αδιόρθωτος, αυτός που δεν θέλει να διορθωθεί και εμμένει στην πτώση του, εμμένει στην αμαρτία του, εμμένει στην κακία του, απάνθρωπος καλείται.

Ότι τούτο, το γνώρισμα που να μην θέλει να διορθώσει το λάθος του, απανθρώπων εστί και φευκτέοι εισίν οι τοιούτοι.

Καλογεράκι ε, χωρίς πανεπιστήμια, χωρίς βιβλιοθήκες, χωρίς τίποτα. Αλλά με χάριν Θεού, με χάριν Θεού, δίδει τους πραγματικούς ορισμούς του ανθρώπου. Ποιος μπορεί να λέγεται άνθρωπος;

Μία άλλη γνώμη την οποία έχω επιστρατεύσει που έχει σχέση με το ποιος πρέπει να λέγεται ελεύθερος άνθρωπος. Κατ' εξοχήν στις ημέρες μας γίνεται πολλή συζήτηση ότι είμαι ελεύθερος. Ελεύθερος. Ακούς την κοπέλα, είμαι ελεύθερη, θα κάνω ό,τι θέλω, ο νέος θα κάνει ό,τι θέλει, ο άλλος ελεύθερος. Και τι πάει να πει ελεύθερος; Γιατί όπως το ερμηνεύουν ορισμένοι το ελεύθερος, το καταντούν ασύδοτος δηλαδή, ασύδοτος το ελεύθερος. Ακούστε λοιπόν τι λέγει αυτός ο Άγιος άνθρωπος, ποιος είναι ελεύθερος. Ελεύθεροι νομιζέσθωσαν, ελεύθεροι λέει για σένα θα πρέπει να νομίζονται,

ή την τύχην ελεύθεροι, ελεύθεροι οι Αμερικανοί, ελεύθεροι οι Ρώσοι, ελεύθεροι οι Έλληνες, ξέρω εγώ, λέμε ελεύθεροι, δεν είμαστε υπόδουλοι, δεν είμαστε υποζύγια, από τον Τούρκο ή πω, ξέρω εγώ, άλλων,

ή την τύχην ελεύθεροι, αλλά τω βίω και τοις τρόποις ελεύθεροι. Πού γαρ πρέπει καλή είναι ελευθέρους τους αληθείς, τους αληθείς, τους άρχοντας πονηρούς όντας ή ακολάστους. Δεν είναι ελεύθεροι, ας λένε ότι είναι.

Δουλεύουσιν τοῖς πάθεσι τῆς ὕλης. Είναι δούλοι στην ύλη, είναι δούλοι στη σάρκα, είναι δούλοι στο εγώ, είναι δούλοι στον σατανά, είναι δούλοι στα πάθη τους. Δεν είναι ελεύθεροι.

Ελευθερία δε και ευδαιμονία εστί ψυχής

η γνησία καθαρότης και των προσκαίρων η καταφρόνησις. Άλλος είναι δούλος στον μπακάλη, άλλος είναι δούλος από εδώ, άλλος είναι δούλος από εκεί, άλλος είναι δούλος σε χίλια δύο πράγματα, υποφέρει και βασανίζεται.

Δεν είναι ελεύθερος αυτός.

Ελεύθεροι, λέει, είναι αυτοί που έχουν καθαρή την ψυχή τους και δεν προσκολλώνται στα πρόσκαιρα, στα εφήμερα. Είναι άνθρωποι οι οποίοι εδέσμευσαν τον εαυτό τους κάτω από χρέη, κάτω από υποχρεώσεις, κάτω, κάτω, κάτω.

Και έχουν χάσει τον εαυτό τους, έχουν τρελαθεί, έχουν χάσει τον ύπνο τους οι άνθρωποι. Αυτοί είναι δούλοι, δεν είναι ελεύθεροι. Παρότι δεν έχουν Τούρκο στο κεφάλι τους, έχουν βάλει αυτοί μπελάδες στο κεφάλι τους.

Και είναι δούλοι, λέει, αυτοί οι άνθρωποι. Και έχει ακόμη μια γνώμη επάνω στην ίδια σκέψη. Ελεύθερος εστίν ο μη δουλεύων ταις ηδοναίς. Είναι ελεύθερος ένας άνθρωπος ο οποίος τρέχει πίσω από την ηδονή, ένας άντρας πίσω από μια γυναίκα και παράνομα πολλές φορές, ως πόρνος ή ως μοιχός, ή μια γυναίκα πίσω από έναν άντρα ή από πολλούς, ως πόρνη ή μοιχαλίδα;

Ο μη δουλεύων ταις ηδοναίς, αλλ' εκ φρονήσεως και σωφροσύνης κυριεύων του σώματος και αρκούμενος μετά πολλής ευχαριστίας τοις διδομένοις αυτώ παρά Θεού. Και αρκούμενος σε εκείνα που του δίδει ο Θεός. Μα χρήμα λέγεται, μα σαρξ λέγεται, μα υπάρχοντα λέγονται, μα ένα κεραμίδι λέγεται.

Αυτός να αρκείται σε αυτά και να μην δουλωθεί με την προσπάθεια του ανικανοποιήτου. διότι δεν ξέρω αν έχετε προσέξει, όταν δεν έχουμε ένα κεραμίδι, ένα δωμάτιο Αχ, ένα δωμάτιο να 'χα και μια κουζινίτσα, να μην με κυνηγάει το νοίκι.

Το κατακτήσαμε αυτό, α, να 'χα δύο ε, το φτιάξαμε και αυτό, να 'χαμε και ένα για το παιδί, το κάναμε και εκείνο, να 'χαμε και για το τέταρτο και για το πέμπτο. και είναι ο άνθρωπος με τον πειρασμό του ανικανοποιήτου, είναι δουλωμένος προς τα κάτω.

Εφόσον φτιαγμένος να βλέπει και προς τα πάνω, είναι δουλωμένος προς τα κάτω. Και ενώ νομίζει είναι ελεύθερος, διότι δεν έχει τον Τούρκο στο κεφάλι του ακόμη, εντούτοις είναι δούλος στα πάθη του και στις αδυναμίες του αυτές.

Ο γάρ θεοφιλής νους και η ψυχή, εάν συμφωνήσωσι, ειρηνεύει όλο το σώμα. Χρειάζεται λέει να σταθείς να μιλήσεις με το νου σου και με την ψυχή σου και να φροντίσεις να μην δουλώσεις το σώμα σου στις ανάγκες αυτές του κόσμου τούτου.

Τῆς γὰρ ψυχῆς θελούσης, πᾶσα σωματικὴ κίνησις ἀποσβέννυται. Αλλά δεν το θέλει η ψυχή, έχει εγωισμό, είναι ανικανοποίητος, επηρεάζει ο κόσμος και θέλει να φτάσει στον κόσμο και να προχωρήσει από τον κόσμο.

Και έτσι δουλώνεται, δουλώνεται. Πόσες κυρίες με λίγο μυαλό έχουν παρασύρει τους συζύγους σε χρέη και λοιπά. Γιατί; Για να επιδείξουν εμφάνιση, να επιδείξουν σπίτι, να επιδείξουν αυτοκίνητα, να επιδείξουν τηλεοράσεις, πράγματα και λοιπά, και ήταν άπαλος ο άντρας προς τα εκεί, και έχουν δουλωθεί οι άνθρωποι, και έχουν μπλέξει, κατά το λεγόμενον, και αναγκάζονται να ψεύδονται, και αναγκάζονται να φτάνουν σε δικαστήρια, και να κάνουν, να βασανίζονται, να χάσουν τον ύπνο τους, αν έχουν και λίγο φιλότιμο.

Καταλάβατε; Δεν είναι λοιπόν ελεύθερος ο άνθρωπος, όπως το τοποθετούμε εμείς, αν ο άνθρωπος είναι στην αμαρτία, είναι δουλωμένος σε πάθη κ.λπ., οποιαδήποτε θέση κι αν έχει στον κόσμο, ή σε άλλες κοσμικές αδυναμίες.

Δεν είναι ελεύθερος. Πράγματι δεν είναι ελεύθερος. Εμείς έχουμε ένα ρολόι και το σακάκι εδώ και το πουκάμισο κοντεύει να τριφτεί, πρώτα τρίβεται εδώ από την ώρα. Πω πω, πω πω, την ώρα.

Θα μου πείτε, δεν πρέπει να έχουμε ρολόι; Ναι, αλλά αυτός ο εκνευρισμός ότι δεν τα προλαμβάνουμε,

αυτό, είμαστε δούλοι σε αυτή την ώρα, πρέπει να βρεθώ εκεί και πρέπει τούτο και πρέπει το άλλο και λήγει το γραμμάτιο και τα άλλα και τα άλλα. Και ο άνθρωπος, ο ελεύθερος άνθρωπος που πρέπει να πετάει και να είναι έτοιμος να φύγει για τον ουρανό, τον βλέπεις και βασανίζεται και υποφέρει και χάνει τον ύπνο του, χάνει την υγεία του.

Ο κύριε μυστικά, όχι, τρελάτηκα, μπορώ να τον προλάβω τον άνθρωπο αυτό;

Γιατί; Διότι δεν έχει εμπιστοσύνη στο Θεό και έχει μέσα του μια άσβεστον επιθυμία να κατακτήσει τον κόσμο τούτον, και εφόσον κατακτά τα του κόσμου, κατακτάται από τον κόσμο.

Θυμόσαστε τι είπε ο σατανάς, καθώς σατανάς, στο Χριστό μας;

Ταύτα πάντα σοι δώσω, εάν πεσών προσκυνήσης μοι. Όλο τον κόσμο, δικός μου είναι. Θα σου τον δώσω. Αν μου κάνεις μια γονατιστή. Σοβαρό πράγμα είναι να κάνεις μια γονατιστή; Προκειμένου να πάρεις όλο τον κόσμο.

Ναι. Παρότι θα έχεις τον κόσμο δικό σου, όμως, λέει, θα μου κάνεις τη γονατιστή, την υποχώρηση αυτή. Εγώ ταυτόχρονα θα έχω και τον κόσμο και σένα. Το καταλαβαίνετε; Αυτό είναι αυτό που λέγει εδώ, εδώ, ο Μέγας Αντώνιος. Και χαρά στον άνθρωπο ο οποίος θα κατορθώσει να ικανοποιηθεί στον κόσμο τούτον, να αρκεστεί, όπως λέγει ο Παύλος.

Μη υποφέρουμε και για μικρολεπτομέρειες ακόμη, και μας κάνουν τη ζωή μας βάσανο. Διότι όλα αυτά θέλουν περιποίηση εκ των υστέρων, θέλουν φροντίδα, γιατί για να τα κατακτήσεις με απολυτήριο «λίαν καλώς» τα κατακτάς.

Αλλά για να τα διατηρήσεις θέλει απολυτήριο «άριστα». Και τότε υποφέρει ο άνθρωπος πιο πολύ και είναι δούλος από το πρωί μέχρι το βράδυ. Βλέπεις οι γυναίκες με ένα ξεσκονόπανο, μια ηλεκτρική αυτή, τραβιούνται από το πρωί μέχρι το βράδυ.

Δουλωμένοι, δεν προλαβαίνουν έναν σταυρό να κάνουν. Ώστε γι' αυτό ο Θεός σ' έστειλε στον κόσμο, να δημιουργείς τόσες δουλειές στο κεφάλι σου; Να προλάβεις να πεις «Δόξα τω Θεώ», σου λέει ο Θεός· έπειτα δεν προλαβαίνεις.

Δημιουργούμε μόνοι μας, έχουμε δημιουργήσει την κατάσταση αυτή, χωρίς να το καταλαβαίνουμε. Ο άλλος, ο αρχιμάστορας, με τα κέρατα και με την ουρά, αυτός είναι ο πανούργος. Έχουμε κι εμείς αυτήν την έξη, την κενοδοξία επάνω μας, και παθαίνουμε αυτά τα οποία παθαίνουμε.

Τώρα, έχω επιστρατεύσει τη γνώμη του αναφορικώς με τους λογικούς ανθρώπους. Αυτός είναι λογικός άνθρωπος, θα πάω να τον ρωτήσω, θα μου πει σωστά κλπ. Πώς μετράς, πώς ζυγίζεις, ποια είναι η Λυδία λίθος που διέκρινες ή στον εαυτό σου λογικήν ή στον άλλον;

Τι μεζούρα πήρες και έβγαλες ότι αυτός είναι λογικός;

Εγώ είμαι λογικός, ή εγώ είμαι λογικός, ή οι άνθρωποι είναι λογικοί. Τους έχει κάνει λογικούς ο Θεός, δεν τους έκανε αλόγους. Και εντούτοις πολλοί ενεργούν πολύ άλογα και, εκ των υστέρων, μετανοούν, πικραίνονται, αυτοκτονούν πολλοί, διότι μετανοούν γιατί δεν εργάστηκαν και δεν ενήργησαν λογικά. Κατά συνέπεια, παρότι μας έχει κάνει λογικούς, έχει ζαλιστεί η λογική η δική μας κάτω από μια επήρεια που μας την υποδεικνύει.

Και δεν είναι απλός τίτλος ή κενή λέξις το να λέγεται ένας άνθρωπος λογικός. Ακούστε τι χαρακτηρισμό δίνει στους λογικούς ανθρώπους.

Οι άνθρωποι, λέγει, λογικοί καταχρηστικώς λέγονται. Ακούτε, οι άνθρωποι, λέει, λογικοί καταχρηστικώς λέγονται. Ούκης η δε λογική οι τους λόγους και τα βιβλία των πάλαι σοφών εκμαθόντες, διότι είναι μορφωμένος, μιλάει κλπ.

Πόσον, το ζώο δεν ομιλεί, το πτηνό δεν ομιλεί. Και αυτός ομιλεί και είναι λογικό σε σχέση με το άλλο που είναι άλογο. Αλλ' οι λογικήν έχοντες ψυχήν και δυναμένην διακρίνειν τί μεν εστί το καλόν

Ο δυνάμενος θα διακρίνει ότι αυτό πρέπει να το κάνω, εκείνο δεν πρέπει να το κάνω, αυτός λέγεται λογικός. Και τα μεν πονηρά και ψυχοβλαβή φεύγοντες, τα δε αγαθά και ψυχωφελή σπουδαίως διώκοντες, αυτοί πρέπει να λέγονται λογικοί.

«Οὗτοι μόνον λογικοί άνθρωποι κατ’ ἀλήθειαν ὀφείλουσι λέγεσθαι», ώστε οι άλλοι που δεν διακρίνουν το καλό από το κακό, είναι διανοούμενοι και είναι μοιχός. Έχει και δεύτερη και τρίτη και τέταρτη γυναίκα.

Είναι ανώμαλος, είναι βλάσφημος. Πού είναι η λογική; Εφόσον πράττει το κακό, τι να του κάνει η μόρφωση, τι να του κάνει το κεφάλι; Εφόσον η καρδία είναι διαφθαρμένη.

Θέλετε να ξανατοδιαβάσω, να το ακούσετε την άλλη μια φορά Οι άνθρωποι λογικοί καταχρηστικώς λέγονται. Ούκ εισί δε λογικοί οι τους λόγους και τα βιβλία των πάλαι σοφών εκμαθώντες, διάβασαν τους σοφούς, τον Σωκράτη, τον Πλάτωνα, δεν ξέρω, Όμηρο κλπ.

Αλλά λογικοί, έχοντες ψυχή και δυνάμενοι διακρίνειν, και έχουν και καθαρότητα καρδίας και μπορούν να διακρίνουν τί μεν εστί το καλόν, τί δε εστί το κακόν. Και τα μεν πονηρά και ψυχοβλαβή φεύγοντες, και τα κακά να μην τα κάνουν, τα δε αγαθά και ψυχωφελή σπουδαίως μελετώντες.

Ούτοι μόνοι λογικοί άνθρωποι κατ' αλήθειαν οφείλουσι λέγεσθαι.

Το γεροντάκι αυτό στην έρημο, αυτόν τον ορισμό δίνει. Ακούστε πιο κάτω.

Ότι αληθεία λογικός άνθρωπος, αυτός που πραγματικά είναι λογικός άνθρωπος, μίαν έχει σπουδήν, το πείθεσθαι και αρέσκειν τω Θεώ των όλων, που έχει ως μοναδικό σκοπό το πώς να αρέσει στον Θεό, όχι πώς να αρέσει στον γείτονα, στη γειτόνισσα, στη φιλενάδα, στον εαυτό του.

Ο πραγματικώς κατ’ αλήθειαν λογικός άνθρωπος μίαν σπουδήν έχει, το πείθεσθαι και αρέσκειν τω Θεώ των όλων. Ο λογικός άνθρωπος ουδέποτε πολλαίς ομιλίαις προσέχει. Ε, χρειάζεται πολλά λόγια, λέει, αυτός;

Αλλά τες ωφελούσες, αυτές που ωφελούν, αυτές πρέπει να προσέχουν οι λογικοί. Ων ηγείται η του Θεού θέλησις, το τι θέλει ο Θεός, ούτω γαρ η ζωή και φως αιώνιον πάλιν χωρούσιν οι άνθρωποι. Και έχει ακόμη μια τελευταία του σκέψη, την οποία επιστρατεύω, και λέγει: Ο λογικός ανήρ αυτός εαυτόν θεωρών δοκιμάζει τα πρέποντα, τα συμφέροντα αυτώ.

Αυτό. Καὶ τίνα μὲν ἴδια τῆς ψυχῆς ὑπάρχει καὶ ὠφέλιμα, τίνα δὲ ἀλλότρια αὐτῆς. Ποια είναι για την ψυχή ωφέλιμα και ποια δεν είναι. Καὶ οὕτω φεύγει τὰ βλάπτοντα τὴν ψυχὴν ὡς ἀλλότρια καὶ χωρίζοντα αὐτὸν τῆς ἀθανασίας. Τον χωρίζουν από την αθανασία.

Αυτός είναι ο λογικός άνθρωπος κατά των Άγιων. Αν αυτά τα χαρίσματα δεν τα έχει και σε αυτά δεν προσέχει, ας λέγεται λογικός άνθρωπος, ας λέγεται ό,τι θέλει, δεν είναι λογικός άνθρωπος. Είναι παράλογος άνθρωπος.

Στη συνέχεια δανειζόμαστε μια άλλη του γνώμη για κάτι που κι αυτό μας ενδιαφέρει.

Είναι αλήθεια ότι αμαρτάνουμε με την αίσθηση της μη απανταχού παρουσίας του Θεού. Κλείσε το φως, μη μας ακούνε, άλλη ώρα θα σου πω, πάτησε σιγά, αυτό μεταξύ μας, οι φίλοι, τους άλλους δυο τρόπους, ψεύτικους και πονηρούς, παίρνουμε εμείς για να διαπράξουμε την αμαρτία, διότι κάθε τι που δεν αντέχει στο φως είναι του σατανά.

Ο λαός έχει πει, ο άνθρωπος ο αγνός, ο αγνός ουρανός, ο καθαρός ουρανός, αστραπές λέει δεν φοβάται. Είναι βγαλμένο από αυτό. Η γνώμη αυτή είναι βγαλμένη από αυτή τη φιλοσοφία. Και ο Κύριος έχει πει, όπως έχει γράψει ο Ιωάννης στο Ευαγγέλιό του, ότι πας γαρ ο φαύλα πράσσων μισεί το φως και ουκ έρχεται προς το φως, ίνα μη ελεγχθή τα έργα αυτού.

Ο Άγιος Ησύχιος όμως λέγει: «Εάν ήμεθα υπό το αίσθημα της απανταχού παρουσίας του Θεού, ή δεν θα αμαρτάναμε καθόλου ή θα αμαρτάναμε λίγο». Από πάνω από την Ωραία Πύλη υπάρχει ένα μάτι. Αν το έχετε προσέξει, είναι το μάτι του Θεού, που βλέπει και τη νύχτα και την ημέρα, και στα φαράγγια και στα πελάγια, και μακριά και κοντά, και στο σκοτάδι και στο φως βλέπει.

Βλέπετε και ωραία αναφέρει η Γραφή στη Β' Χρονικών στο 16, ότι ο οφθαλμός λέει του Θεού περιτρέχει τη γη να δει ποιος έχει την καρδία του προς Αυτόν, για να του φανεί δυνατός. Πράγμα που το έκανε και στον κατακλυσμό. Ε, αυτό έκανε στον κατακλυσμό, γύρισε να δει υπάρχει κανένας που δεν πρέπει να κατακλυστεί, που δεν πρέπει να πεθάνει, και υπήρχε ο Λωτ και τον κράτησε αυτόν, ο Νώε συγγνώμη, ναι.

Λέγει λοιπόν εδώ το εξής. Όταν κλείσεις τας θύρας του οικήματος και μόνος υπάρχεις, είσαι μοναχός σου, και νομίζεις ότι μπορεί να κάνεις ό,τι θέλεις, να γδυθείς, να κοιταχτείς, να αυτοαμαρτήσεις, δεν ξέρω τι μπορεί να κάνεις.

Γίνωσκε ὅτι συμπαρεστήσεταί σοι ὁ ὑπὸ τοῦ Θεοῦ ἀφορισθεὶς ἑκάστῳ ἀνθρώπῳ ἄγγελος. Ότι ο άγγελός σου είναι μαζί σου, εκεί που βρίσκεσαι μόνος σου και δεν ξέρω τι κάνεις, δεν ξέρω τι σκέφτεσαι, δεν ξέρω τι ενεργείς.

Ούτος ακοίμητος και απαραλόγιστος υπάρχων. Μένει πάντοτε δίπλα σου, δεν κοιμάται, δεν ησυχάζει, δεν μπορεί να τον ξεγελάσεις, όπως ενόμισε ο Γιεζή ότι εξεγέλασε τον Ελισσαία και πήγε να πάρει τα ρούχα, όπως ενθυμείστε, από τον Νεεμάν, και ότι ο γέρων είναι αυτός, θα κοιμηθεί μέσα, δεν θα με δει.

Όμως τον είδε με το πνεύμα του και του έδωσε τη λέπρα του Νεεμάν εκ των υστέρων, όπως ξέρετε.

Ἀεί σοι πάρεστι, πάντα βλέπων καὶ ὑπὸ σκότους μὴ ἐμποδιζόμενος. Δεν τον εμποδίζει τον άγγελό σου να δει. Διότι όταν ο άνθρωπος αμαρτάνει, γράφουν τρία βιβλία. Το ένα του σατανά, το άλλο της συνειδήσεως και το άλλο του αγγέλου.

Γι' αυτό πολλές φορές η συνείδηση μας καταμαρτυρεί αυτό που έχεις κάνει. Εμείς βέβαια προσπαθούμε να την σιωπήσουμε, να την καθησυχάσουμε. Όμως αυτή θα βρει τη στιγμή να μας πετάξει τη σφήνα. Αυτό που έχεις κάνει, την αδικία αυτή, την κλοπή αυτή, στο υπενθυμίζει, την ατιμία αυτή, στο υπενθυμίζει.

Τρία βιβλία γράφουμε. Εδώ λέγει, υπό σκότους μη εμποδιζόμενος. Ο άγγελος πρώτα πρώτα θα πρέπει να είναι υπόψη σου, έστω και αν έκλεισες την πόρτα, έστω και αν έκλεισες το φως. Μετά τούτου, μετά του Αγγέλου δε, και τον Θεόν, τον πανταχού δηλαδή παρόντα, εν παντί τόπω υπάρχοντα, ουδέ γαρ εστί τόπος, ή ύλη τις, εν ω μη εστίν ο Θεός, ως πάντων μείζων και πάντα εμπεριέχων εν τη χειρί αυτού.

και κρατάει τους πάντας στο χέρι του, με όλες τις υποθέσεις, με όλες τις σκέψεις, τις ενέργειες, τις εκδηλώσεις. Διότι είναι αλήθεια ότι λαμβάνονται γκαξτερικά μέτρα πολλές φορές να μην βγει κάτι στην επιφάνεια, να μείνει θαμμένο, και εν τούτοις είναι γραμμένο. Παρότι είναι θαμμένο για τη γνώση του κόσμου, εν τούτοις είναι γραμμένο, και εφόσον γραμμένο είναι, υπάρχον είναι και πρέπει να σε απασχολεί.

Αν λοιπόν ο άνθρωπος ήθελε κάθε στιγμή που επρόκειτο να ενδώσει σε μίαν αμαρτίαν, σε κάτι που δεν είναι σύμφωνο με τη συνείδηση, που δεν είναι σύμφωνο με την ψυχή, που δεν είναι σύμφωνο με το Ευαγγέλιο, με τον Χριστό,

αν δεν είναι καλό αυτό, όπως με πληροφορεί η συνείδηση, βοήθησέ με σε παρακαλώ να μην το πράξω, θα μπορούσε πολλά να έχει νικήσει. Αλλά δεν το λογαριάζουμε αυτό το πρόσωπο εμείς. Και εφόσον παίρνουμε μέτρα ασφαλείας, το να μην μας δούνε άνθρωποι, ξέρω εγώ ποια θέση έχουν.

Εφορεία λέγεται, αστυνομία λέγεται, προϊστάμενος λέγεται, γυναίκα λέγεται, άντρας λέγεται, πατέρας λέγεται, αδελφός λέγεται, δεν ξέρω ποιος λέγεται. Την παθαίνουμε αυτή τη ζημιά. Εδώ λοιπόν μας πληροφορεί και μας λέγει ότι μετά τούτου, μετά του Αγγέλου σου, και τον Θεόν εν παντί τόπω υπάρχοντα.

Αν τον λογαριάζεις. Ουδέ γαρ εστί τόπος ή ύλη τις, κάποιου, ξέρω εγώ, μα αστερισμός, μα θάλασσα, μα βυθός, μα... Εν ω μη εστί ο Θεός. Ως πάντα μείζων και πάντας εμπεριέχων εν τη χειρί αυτού. Μας κρατάει στο χέρι του όλους και γνωρίζει του καθενός τη ζωή του και ειδικά τη διαγωγή του.

Τώρα, ακόμη μια άλλη σκέψη αγαθή και καλή, που μπορεί να λύσει και σε πολλούς ορισμένες έτσι εφέσεις που έχουνε, ενστάσεις που έχουνε, δυσκολίες που έχουνε. Ομιλεί για το αυτεξούσιο του ανθρώπου.

Μη υπολογίζοντας ότι ο Θεός τον άνθρωπο τον έφτιαξε ελεύθερο. Και εκεί έγκειται η αξία του, στο να μπορεί ελεύθερα να ενεργήσει. Γι' αυτό και είναι και υπεύθυνος. Ότι είναι αυτεξούσιος, και το αυτεξούσιο δεν το στραγγαλίζει ο Θεός, παρότι του έβαλε και όρια να κινηθεί αυτό το αυτεξούσιο μέσα.

Ωραία το έχει στη Σοφία Σειράχ, όσοι διαβάζετε, στο δέκατο πέμπτο κεφάλαιό του, στα τελευταία εδάφια. Εκεί λέγει:

Εκεί λέγει «Ουκ ενετείλατο ουδενί ασεβείν, ουδέ έδωκεν άνεσιν ουδενί αμαρτάνειν».

Δεν προέτρεψε κανέναν να αμαρτήσει, αλλά δεν εβοήθησε και κανέναν να αμαρτήσει. Θέλει παραδείγματος ένας, πειραζόμενος από τον πειρασμό, να φύγει από την εκκλησία πρὸ τοῦ Δι' εὐχῶν. Αλλά δεν πήρε αντίδωρο ακόμα.

Και αυτό, το ότι δεν πήρε αντίδωρο, τον δυσκολεύει να φύγει από την εκκλησία. Σου λέει, ήρθα να φύγω. Το στέλνει ο παπάς το αντίδωρο στο παγκάρι. Τον διευκολύνει να αμαρτήσει, να φύγει. Οὐκ ἐνετείλατο οὐδενὶ ἀσεβεῖν, οὐδὲ ἔδωκεν ἄνεσιν.

Δεν τον διευκόλυνε να αμαρτάνει. Ένα παράδειγμα, η άλλη έφερε τη βαφτισιμιά της μέσα στο σπίτι και την έκανε φιλενάδα του παιδιού της. Του έδωσε άνεση να αμαρτήσει, και χίλιες δυο άλλες όψεις. Ούτε εστί αριθμός.

Έγινε λοιπόν, άλλοι λένε, ο Θεός έφτιαξε τη σάρκα, ο Θεός έφτιαξε τη γυναίκα, ο Θεός έφτιαξε τον άντρα. Άρα της σαρκός τα πάθη, δεν φταίω εγώ. Αυτός που τα έφτιαξε. Αυτό βέβαια είπε και η Εύα, αυτό είπε και ο Αδάμ, αλλά τους πέταξε έξω και τους δύο γιατί λέγανε ψέματα.

Είσαι αυτεξούσιος λοιπόν, αν θέλεις γίνεσαι δούλος της σαρκός, δούλος του χρήματος, δούλος του κόσμου, αν θέλεις, είσαι ελεύθερος αν θέλεις. Εάν θέλεις, λέγει, δούλος εί των παθών, εάν θέλεις ελευθερώσου και ουχ υποκλίνεις τοις πάθεσί σου.

Δεν σε εκβιάζει. Ο σατανάς θα σου υποδείξει τα ίδια όπως υπέδειξε και στην Εύα. Δεν την εξεβίασε, δεν της έπιασε το χέρι, δεν την έβαλε με το ζόρι, δεν της άνοιξε το στόμα. Δεν έκοψε αυτός από το δέντρο, μόνη της επήγε, ήκουσε, το περιεργάστηκε, της άρεσε, ενέδωσε, το έκοψε, το έφαγε και το σέρβιρε κιόλας.

Ο γαρ Θεός αυτεξούσιόν σε εποίησε και ο νικών τα πάθη της σαρκός στεφανούται τη αφθαρσία. Σου δίδεται μια ευκαιρία να αγωνιστείς για να πάρεις και κάποιο βραβείο. Ή μη γαρίσαν τα πάθη, ού κανείς ανιαρετέ, ουδέ στέφανει υπό του Θεού τις αξίες των ανθρώπων δωρουμένη.

Το πιάνετε; Βλέπετε, εάν σε έκανε να μην πειράζεσαι, δεν έχεις καμία αξία. Θέλει τώρα να ευνουχίσεις έναν και στο τέλος να του δώσεις και στεφάνι για την παρθενία του. Πόσο είναι ευνουχισμένος, θέλω να είσαι με όλες τις δυνάμεις και να αγωνιστείς έναντι αυτού.

Είναι κατορθωτόν. Έτσι λέει εδώ, μη ζητάμε ευθύνη στο Θεό ότι μας έκανε επιρρεπείς, γίναμε επιρρεπείς. Έχει δε στη συνέχεια μια άλλη σκέψη που λέει το εξής, είναι συναφή αυτά τα δύο, γι' αυτό και τα ενώνω.

Το κακόν τη φύσει παρέπεται, το κακό δεν είναι μέσα στη φύση, είναι δίπλα λέει από τη φύση.

Όπως η σκουριά στον χαλκό και ο ρύπος στο σώμα. Ο ρύπος, η σκουριά, είναι το σώμα; Όχι, είναι στο σώμα, μαζί με το σώμα. Και πώς το σώμα είναι λερωμένο τώρα; Διότι δεν το πρόσεξες εσύ, το λέρωσες. Δεν φταίει το σώμα, εσύ φταις που δεν πρόσεξες και λέρωσες το σώμα.

Έχει ωραίον συλλογισμόν. Το κακόν, αυτό που λέει πάθος το προηγούμενό του, τῇ φύσει του ανθρώπου παρέπεται ώσπερ ο ιός, όπως η σκουριά στο χαλκό, στο χάλκωμα, στο σίδερο. Άλλο η σκουριά και άλλο το σίδερο.

Και ο ρύπος τω σώματι. Αλλ' ούτε τον ιόν ο χαλκουργός εποίησε, δεν τον έφτιαξε λέει ο σίδερας τον ιόν, τη σκουριά, ούτε τον ρύπον οι γεννήσαντες, ούτε τον ρύπον, τη βρωμιά σου, την έδωσε η μάνα σου και ο πατέρας σου, ούτως ουδέ την κακίαν ο Θεός εποίησεν.

Αμαρτία δεν την έφτιαξε, λέει, ο Θεός. Δέδωκε δε και γνώσιν και διάκρισιν τω ανθρώπω, ίνα φύγει το κακόν ο ειδώς, όπως αυτός γνωρίζει. Γνωρίζει ότι βλάπτεται παρ' αυτού και κολάζεται. Του έδωσε και γνώσιν, λέγει, του έδωσε και διάκρισιν.

Να διακρίνει το κακό και να το αποφύγει, ώστε να μην πάθει το κακό. Θα πει κανείς, έτσι είναι, κάπως έτσι είναι. Για να το λέει εδώ, έτσι είναι.

Εμείς εφόσον για το σώμα αγωνιζόμαστε. Να μην πέσει στη φωτιά, θα καεί. Να μην πιει το δηλητήριο, θα δηλητηριαστεί. Να μην πιάσει το ρεύμα, θα κεραυνοβοληθεί. Να μην πέσει στο βράχο, αμύνεται, αγωνίζεται, δαγκώνει τα χέρια του άλλου να κάνει πίσω και να μην τον γκρεμίσει.

Για την ψυχή όχι. Άσ’ το, μωρέ, για την ψυχή. Διότι του χαμογέλασε από εκεί μια ξουσουρλού ή από εδώ, ξέρω εγώ, κάποιος κομπογιαννίτης. Απ’ τα γερά επάνω για το σώμα. Όταν πρόκειται να πάθει ένα κακό, αμύνεσαι, και για την ψυχή δεν αμύνεσαι.

Δεν υπάρχουν πειρασμοί για το σώμα, δεν υπάρχουν παγίδες, δεν υπάρχουν πάθη; Γιατί δεν αμύνεσαι; Όπως αμύνεσαι για το σώμα, δεν αμύνεσαι για την ψυχή. Είναι ανάγκη ο άνθρωπος να αγωνιστεί. Βέβαια είναι δύσκολο σε αρετή, είναι δύσκολο σε αρετή.

Πλησιάστε τους μορφωμένους ανθρώπους, τους διανοούμενους. Να δείτε τι έχουν υποφέρει στη ζωή τους. Πόσα πανταλόνια έχουν χαλάσει διαβάζοντας, τα θρανία και τις καρέκλες. Πόσα μπουκάλια κολλύριο έχουν χύσει στα μάτια τους για να γίνουν αυτοί που είναι.

Κουράστηκαν οι άνθρωποι. Να τη θέσεις με τον άλλον που πέταγε την τσάντα απ' έξω στο σπίτι και έφευγε και πήγαινε για το γήπεδο. Αλλά δεν έμαθε τίποτα, δεν ξέρει να βάλει την υπογραφή του. Δεν του φταίει κανείς, ο ίδιος δεν ήθελε να κουραστεί.

Ο φυγόπονος δεν ενδιαφέρθηκε. Κουράστηκε για να μάθει πράγματα που δεν θα του χρησιμεύσουν πέραν του τάφου. Γιατί για πράγματα αιώνια να μην κουραστεί λιγάκι ο άνθρωπος; Δύσκολη βέβαια η αρετή. Άκουσε λοιπόν άλλες γνώμες πάνω σε αυτό. «Οὐκ ὀφείλεις λέγειν ὅτι οὐ δυνατόν ἀνθρώπῳ ἐνάρετον βίον ἐπιτυχεῖν». Απαγορεύεται, λέει, να πεις ότι δεν μπορείς να κάνεις ενάρετο βίο.

Αλλά ότι ουκ ευχερές, αυτό μπορεί να το πεις. Δεν μπορείς να πεις αδύνατο. Θα πεις ότι είναι δύσκολο. Ποιος σου είπε ότι είναι δύσκολο; Ψάρι σου βάλουνε και καταπίνεις κόκαλο εδώ και έρχεσαι πάνω στο πρώτο βούλιο.

Ελιά σου έχει κόκκαλο μέσα. Μα τι να φανταστείς, έχει και αυτόν τον κόπο του. Δεν είναι έτσι. Ουδέ τικτιχούσι εύληπτον αισθήτωτι ούτων. Είναι εύκολο για τον καθέναν λέγει. Εν άρετον δέμετε έχουσι βίον.

Ὅσοι τῶν ἀνθρώπων εὐσεβῆ καὶ θεοφιλῆ ἔχουσι νοῦν. Ὁ γὰρ κοινὸς νοῦς κοσμικός. Το σωστό είναι να έχει ένα μυαλουδάκι απλώς για να χτίσει κάποιο μέρος από ένα σπίτι. Είναι κοσμικός, λέει· ἀνθρώπινός ἐστι καὶ τρεπτός.

Νοήσεις παρέχων αγαθάς τε και κακάς. Σήμερα σκέφτεται έτσι, την άλλη σκέφτεται αλλιώς. Θα το κόψω, δεν το κόβεις, δεν το κάνω, θα το κάνει και ούτω καθεξής.

Αλλοιούμενος τη φύσει και προς την ύλη ελαττούμενος. Αυτός τροποποιεί τα πράγματα και πηγαίνει προς την ύλη. Ο δε θεοφιλής νους τιμωρός εστί της κακίας, της εν ανθρώποις εκ ραθυμίας αυθαιρέτως προξενουμένης.

Όμως ο σωστός, ο λογικός, ο άνθρωπος του Θεού, ό,τι βλέπει κακό δεν το κάνει, το τιμωρεί, δεν το δέχεται και έτσι μένει στον δρόμο της ευσεβείας. Θα το αγωνιστεί αυτός, θα το κάνει αυτός ο άνθρωπος. Περιμένει να του δώσει δώρον ο Θεός; Θα τον βοηθήσει βέβαια ο Θεός, αλλά θα εργαστεί κι αυτός, θα κοπιάσει κι αυτός.

Δεν μπορεί λοιπόν να ζητάει ενάρετον βίον χωρίς να αγωνιστεί. Θα αγωνιστεί.

Έχει επίσης μια άλλη σκέψη για ένα άλλο θέμα, γι' αυτά που λέμε εμείς κακά στον κόσμο τούτον. Για έναν θάνατο, για ένα οικονομικό ναυάγιο, για κάτι τι άλλο που θεωρείται, εν γενικαίς γραμμαίς, δυσμενής κατάσταση, σ' ένα σπίτι, σ' ένα πρόσωπο που θα το υποστεί.

Ακούστε τη γνώμη του.

Γνώμη του: Οι δυστυχίαν νομίζοντες την αποβολή των χρημάτων ή τέκνων ή άλλης υπάρξεως —αυτοί που το θεωρούν δυστύχημα: «Χάσω τον άντρα μου, το παιδί μου, τα υπάρχοντά μου, ξέρω εγώ, το καράβι μου, δεν ξέρω τι»— γινωσκέτωσαν, θα πρέπει να μάθουν, ότι πρώτον μεν αρκείσθαι τοις διδομένοις παρά του Θεού. Θα μάθει, λέει, να αρκείται σε αυτά που του έδωσε ο Θεός, τιμίως και ηθικώς. Ότε δε χρή αποδούναι αυτά, όταν ο Θεός θεωρήσει ότι αυτά πρέπει να του τα πάρει, να τα δώσει πίσω, ετοίμως και ευγνωμόνως. Να είναι έτοιμος και ευγνώμων. «Εσύ μου το έδωσες το παιδί, πάρ' το, σε παρακαλώ. Εσύ μου έδωσες τη γυναίκα αυτή, πάρ' την, σε ευχαριστώ πάρα πολύ. Εσύ μου έδωσες τον άντρα, πάρ' τον. Εσύ μου έδωσες τη δουλειά, πάρ' την». Ξέρει αυτός, λέει, καλύτερα από εμάς και εμείς πρέπει να είμαστε.

Να είμεθα έτοιμοι μετ' ευχαριστήσεως, εφόσον μας τα έδωσε να τα διαχειριστούμε, να είμεθα έτοιμοι να Του τα δώσουμε. Πράγμα αυτό αντίθετο. Και γνωρίζετε την κακία τη δικιά μας και τον πόλεμο και την έχθρα που δημιουργούμε στο Θεό, αν επιτρέψει ο Θεός να γίνει κάτι τέτοιο στα σπίτια τα δικά μας.

Μηδὲν χαλεπαίνοντας ὑπὲρ τῶν τούτων στερήσεων, λέει, χωρίς να στενοχωρηθούμε για τη στέρηση αυτήν. Μᾶλλον δὲ ἀποδόσεως, για την απόδοση, που μας τα έδωσε και μας τα ζητάει πίσω. Χρησάμενοι γὰρ τῆς ἐξ ἐκείνου δωρεᾶς, πάλιν αὐτὰ ἀπαιτούμεθα. Τα πήραμε, μας τα έδωσε και κάναμε χρήση της γυναίκας, του ανδρός, του παιδιού, του εργαλείου, του σπιτιού, του χρήματος κλπ.

Και τώρα λέει ότι τα δίνουμε πίσω. Τι παραπάνω έχεις εσύ να κάνεις και τι παραπάνω έχεις να πεις; Είναι δικά σου; Έγινε τίποτα δικό σου; Έχει τίποτα δικό σου;

Δικό σου δεν έχει τίποτα ο άνθρωπος. Είναι πολύ αστείος και συνεχίζει και λέγει, σε αυτό το πλάνο επάνω, το εξής: παρομοιάζει τον κόσμο τούτον, διαμένοντα εν πανδοχείο, του λαού δηλαδή, τους ανθρώπους δηλαδή που ξενοδοχείται, που μένει μέσα σε ένα ξενοδοχείο. Έτσι τους φαντάζεται τους ανθρώπους και, φεύγοντας από εδώ, είναι που βγαίνουν από το ξενοδοχείο. Και πραγματικά, αν πάτε...

Πάτε το πρωί σε ένα ξενοδοχείο απ' έξω, θα δείτε άλλους να κατέβουνε με τίποτα κρατώντας τα χέρια τους. Άλλοι θα κατέβουνε κρατώντας μια τσάντα, αν είναι γυναίκα, ξέρω εγώ τι. Άλλοι θα έχουν περισσότερες βαλίτσες, δεν ξέρω, κατά διαφόρους τρόπους.

Άλλος με μια κουρελού στον ώμο θα βγει και θα πάει· αδειάζει το πανδοχείο. Ακούστε λοιπόν έναν παραλληλισμό που κάνει επάνω σε αυτή τη σκέψη. Τῶν ἐν τῷ πανδοχείῳ εὑρισκομένων, που αυτούς που βρίσκονται λέει στο πανδοχείο αυτό, τον κόσμο αυτόν, τινὲς αὐτῶν κλίνας λαμβάνουσι.

Ορισμένοι λέει παίρνουνε κρεβάτι και κοιμούνται στο ξενοδοχείο αυτό. Άλλοι δε κλίνας ουκ έχοντες, αλλά επί εδάφους καθεύδοντες. Άλλοι δεν έχουνε, είναι φτωχότεροι οι τρίτοι, και δεν πήρανε λουξ, υπερλουξ, πρώτη θέση, με δυο κρεβάτια, με τρία κρεβάτια, ξέρω εγώ.

Κοιμηθήκαν κάτω λέει, μέσα κι αυτοί, ουδέν ήταν, τίποτα λέει παρακάτω λέει, κοιμηθήκαν κι αυτοί, γιατί; Ώστε οι επί της κλίνης κοιμώμενοι ρέγχουσι, ροχαλίζουν λέει εκείνοι που κοιμούνται επάνω, και το μέτρον της νυκτός αναμείναντες, και περιμένουν πως θα ξημερώσουν, έτσι και οι κάτω.

Πως πολλοί κάτω που κοιμούνται δε ροχαλίζουνε; Και οι μεν κοιμούνται και οι δε. Έωθεν τας κλίνας καταλείψαντες του πανδοχείου, μέχρι που θα τα αφήσουν το πρωί, τα κρεβάτια εκεί, τα πατώματα εκεί, και θα βγουν από το πανδοχείο.

Κοινοί πάντες εξέρχονται, όλοι βγαίνουνε του πανδοχείου και τα αφήνουνε. Παίρνει κανείς τίποτα από εδώ που φεύγει; Δεν ξέρω. Τα ίδια μόνα βαστάζοντες, τις δικές τους αποσκευές, ό,τι έχουν ατομικό βαστάζουνε.

Τον αυτόν τρόπον και εν τω βίω ερχόμενοι άπαντες. Και αυτοί που έρχονται στον κόσμο τούτον, και οι μετρίως ζήσαντες, και αυτοί που ζήσανε λίγο χαμηλότερα, και οι εν δόξη και πλούτω βιώσαντες, και αυτοί που ζήσανε ανώτερα, ώσπερ εκ πανδοχείου του βίου εξέρχονται.

Όλοι σαν να βγήκαν από ένα ξενοδοχείο, λέει. Μηδὲν τῆς ἐκ τοῦ βίου τρυφῆς καὶ τοῦ πλούτου λαμβάνοντες μεθ’ ἑαυτῶν. Είτε παρκέ το κάνεις το πάτωμα, είτε χώμα είναι κάτω, που ήταν στο χωριό μου. Δεν θα πάρεις τίποτα, λέει, θα μείνει εδώ.

Είτε κουζίνα έχεις που κοστίζει δυο προίκες σήμερα, είτε ένα πήλινο δοχείο με μια σκορδοπλεντιά από κάτω και το έβαζε πάνω η μάνα σου. Θα μείνουν εδώ, λέει αυτός ο φιλόσοφος. Καταλάβατε; Τον προσγειώνει τον άνθρωπο.

Αλλά εμείς έχουμε κάνει φτερά σαν το μυρμήγκι. Ώσπερ λοιπόν εκ πανδοχείου του βίου εξέρχονται, μηδέν της εκ του βίου τρυφής και του πλούτου λαμβάνοντες μεθ' εαυτόν. Είναι μόνα τα ίδια έργα ή καλά ή κακά, όσια ή ασεβείας έργα, τα πραχθέντα αυτοίς εν τη ζωή αυτών. Τίποτα, λέει, δεν θα κρατάς, τα πάντα θα μείνουν εδώ, είτε ψηλά ανέβεις πατώντας απάνω σε άλλους, γιατί πολλοί πατάνε στη συνείδησή τους επάνω, πατάνε στους άλλους επάνω, πατάνε στο αίμα του Χριστού επάνω, για να ανεβούνε. Και τι να κάνουνε; Για να τα αφήσουνε ό,τι είναι στον κόσμο τούτο.

Ώσπερ και όλη η φαντασία, και όλη η κούραση, και όλη η αγωνία είναι μέχρι να πεθάνει ο άνθρωπος. Διότι όταν πεθάνει ο άνθρωπος δεν θυμάται τίποτα από τα εδώ. Ξέρω εγώ, έμενα εκεί και είχα εκείνο και το σακάκι μου και λοιπά.

Και λέει: «Ώσπερ εξελθών της γαστρός, των εν τη γαστρί ου μνημονεύεις»,

Δημονεύεις, όπως δείχνεις από τη γυλιά της μάνας σου. Δεν θυμάστε τίποτα πως ήσουν εκεί πέρα μέσα.

ούτω και του σώματος εξελθών, ου μνημονεύσεις τα εν τω σώματι. Δεν πρόκειται να θυμάσαι τίποτα.

Θα μείνουν εδώ, σύγχυλα, έγιναν αιτία να καταστραφείς, εσύ δεν πρόκειται να θυμάσαι τίποτα.

Φιλοσοφία μεγάλη. Εγώ επί τα πράγματα διάλεξα από τα 161 τα οποία έχει αποφανθεί η αγία κεφαλή αυτή της ερήμου.

Θα ήθελα λοιπόν στο σημείο αυτό, χωρίς να εξαντλείται το θέμα, απλώς να σας προτρέψω να τον διαβάσετε. Και ίσως θελήσουμε κι εσείς και εγώ να ζήσουμε ένα κομμάτι από τη ζωή του, και με τις ευχές του να βρεθούμε εκείνη την ημέρα κοντά του.

Γιατί ο προορισμός του ανθρώπου είναι για εκεί, και το εύχομαι αυτό να το επιτύχει όλος ο κόσμος και εμείς. Αμήν.