Παύλος, ο απόστολος των εθνών

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

Today I would like to say something about the Christianity of us Greeks.

As you know, the events surrounding the person of Jesus took place down there in Palestine, historically speaking.

But they also reached us Greeks here, and even today they concern at least some of us Greeks.

The messenger who brought Christianity here to us and spoke about this person and the events that took place there in Palestine is now an established historical figure. That person is the Apostle Paul. Paul is universally accepted as trustworthy by all who embrace Christianity, whatever tradition they may belong to.

They do not reject Paul. They may reject Christ, but they do not reject Paul.

He is the one who was guided by God. I do not know whether you have ever given thought to this. Paul came to Greece because he received a revelation directing him to come. He did not come on his own, nor did he arrange his own itinerary, deciding where he would go to carry the proclamation of God’s coming into the world, His Crucifixion, His Burial, and His Resurrection.

The Acts of the Apostles tells us that in a dream he saw a Macedonian calling to him and saying, “Come over to us and help us.” Paul understood this to mean that it was God’s will for him to cross over into Greece as well.

So he crossed over by way of Samothrace and went up north to Philippi.

In Philippi, those of you who have visited even in our own day will have seen the monuments that remain, bearing witness to Paul’s arrival in Greece. In particular, to this day there is a baptistery in Philippi, as well as the place where he baptized Lydia, the first Greek woman to become a Christian, a…

There was a woman merchant there, a respectable lady, together with her household. The prison where Paul was confined is also there, among the ruins—or rather, within the ruins—of the city of Philippi. As you travel from Kavala toward Drama, you pass the prison on your right.

About five or six hundred metres farther on, there is a village to the left called Lydia. It took its name from Lydia, the first Christian woman there. There is a baptistery, and the place where she was baptized is right where the Via Egnatia begins.

The Via Egnatia—for, as I think you know, the Via Egnatia begins at Philippi and ends in Rome. There are sarcophagi there; there are... In other words, even if we wanted to silence the stones and the monuments, the archaeologist’s spade—as we would put it in scholarly terms today—is what speaks and puts us in our place. It was there that Christianity first passed into Europe. From there, it went down toward Amphipolis.

After crossing the Strymon River there, he went down to Berea, from Berea to Thessalonica, from Thessalonica to Athens, and from Athens to Corinth. This was the route followed by the Apostle Paul.

After Berea, then, he came here and spoke to our own people here in Athens. I would venture to say that his visit to Athens was the most significant, because here he faced serious and educated people. He did not have before him simple barbarians or the inhabitants of some small provincial town.

These were people who expected him to give a formal and serious demonstration of what he believed and of the message he was bringing. Much discussion followed. Unfortunately, most Greeks do not know about this event, even though it is recorded in the Gospel.

It is recorded in the seventeenth chapter of the Acts of the Apostles: exactly how he came, what he encountered, and how the leading educated and prominent Athenians received Paul’s preaching. Yet in a concise form, it contains everything a human being needs.

It demonstrates the divinity of Jesus and shows that one day the human person will rise from the dead and be judged. People take no account of this, because for the most part we—I do not know how you yourselves think, but from what I see as I go about here—I see that people today are not concerned...

And even when a person wants to create a happier life for tomorrow, he builds it upon foundations so unsound that he loses today as well, and tomorrow he will have nothing.

For if there were no death, then everything people think and do could be justified. But since the human person will one day, whether he wishes it or not, be withdrawn from active life here, everything changes, and he must think rather more deeply.

This, then, is what Paul reminded all the prominent people here of at that time. Some of you may have read this account and paid close attention to it. Others may never have read it at all. Still others may have read it without taking notice of it.

Allow me, then, to study this event with you today. How did the message we sometimes discuss here come to Athens, and through whom? Before me I have the seventeenth chapter of Acts, beginning with verse sixteen. It presents Timothy as coming down from Berea.

“Now while Paul waited for them in Athens, his spirit was provoked within him when he saw that the city was full of idols.” You know, the Athenians had fashioned a god, a statue, on practically every corner of Athens.

That is why he tells them that they are the most religious of people—that is, people more occupied than others with the divine, though naturally they approached the divine in their own way. His spirit was provoked, as though he were saying, “What is happening here?”

“Therefore he reasoned in the synagogue with the Jews and with the devout persons, and in the marketplace every day with those who happened to be there.” In other words, he never let a moment pass without entering into conversation with someone, whether in the synagogue or elsewhere, and speaking about the message he had come here to proclaim—namely, Christ.

You see, being a Jew, he went first to the Jewish synagogues, for the synagogue is Jewish. There they had the Bible, the Old Testament, from which he spoke to them. He explained that the One of whom Isaiah writes, the One of whom Ezekiel writes, the One of whom the Psalms and the Scriptures speak, had come. From the Scriptures, then, he interpreted for them everything concerning the person of Jesus.

There he hoped to find at least one more person, so that one might become two; for just as the ruin of man came about from the very beginning, so must salvation come about as well. Remember: at one time Satan was alone, while the other two were together.

Satan succeeded in making himself one of two by leading Eve astray through this devious and deceptive method. Then the two of them together drew Adam in as well. Salvation comes about in much the same way, you should know. One person may stand alone in believing something.

Yet that person has the power to pass it on to someone else. The other person also believes, and now they are two. Then the two become three, the three become five, and so on. That is how it grows. It is like throwing a stone into water: circles begin to form and spread outward.

He thought that his message might find a better response there. The others knew nothing about these things. Wherever there was a synagogue, there was also a Bible. Therefore, there was the fulfillment of the Bible and of the prophecies in the person of Jesus, as Pascal says.

For the fulfillment of the prophecies is the abiding miracle. For in the person of Jesus, the things written from ages past were fulfilled.

How would He be born, where, and when? If one examines only this threefold prophecy concerning Christ, we knew when He would be born, where He would be born, and how He would be born. This has happened with no other human being. However great a person may have been during his life on earth, his story is known only from the day of his birth until the day of his death.

But the person of Jesus was known beforehand. We know that He would be born in Bethlehem; we know that He would be born of a Virgin; and we know that He would be born so many thousands of years after the building of Solomon’s Temple, which was later destroyed by Nebuchadnezzar.

These things are found in books written fifteen hundred, eight hundred, or eleven hundred years before Christ. How, then, were they all fulfilled in the person of one and the same man? All these prophecies point unmistakably to Him, and this cannot be disputed.

That is why we say that Christ has a prehistory. So there, the text says, he would go to the Jews. But he did not waste his time either. If he would see someone who was concerned with these things, someone who was interested, he would get into conversation with them — he would reason with the Jews and with the devout God-fearers, and in the marketplace, day after day, with whoever happened to be there.

He entered into conversation with whomever he met there and elsewhere. But this teaching sounded strange to those who were accustomed to worshipping the gods.

It struck them as strange. You can imagine them saying: who is this man who has come here and talks to us about such things? He is talking about strange gods, foreign gods. That is how they took the matter. «Then certain philosophers of the Epicureans and of the Stoics encountered him. And some said, What will this babbler say?» The Stoics and the philosophers — our own Greek philosophers, that is — did not believe in a soul beyond the grave, or in life beyond the grave.

All of that was rejected by them. So when they heard this teaching, they caught on — it struck their ear, as we say — that this man standing there was saying things that went against what we ourselves hold. So they came closer, to hear it with their own ears, to have their own personal, first-hand experience of it — their own private impression, as we say — of what exactly he was saying, so that they could catch him out.

And now they were saying, “Listen, what is this babbler saying? What exactly has he told us? What are these things he is throwing at us? What are these new words that have come among us? What is all this?” “He seems to be a proclaimer of foreign gods.”

Foreign gods—for they called their gods “daimonia.” “This man is proclaiming foreign gods to us.” They immediately took a hostile position toward him. Before condemning him, however, if I may use that word,

They thought it right — and it really was the honest and decent thing to do — to call him in and let him make his defence. "What is this teaching? Explain it to us, the officials, the people who can actually understand it. We are the leading men here. What business do you have with the crowds in the marketplace? Why are you talking with those people, with the Jews?"

We would like to hear what these new things are.” Then, depending on what they heard, they would evidently take action against him—either drive him out of the city or put him on trial according to their laws. That, plainly, was how the matter would proceed.

For he was regarded as one who “seems to be a proclaimer of foreign gods.” He was speaking about foreign gods. And who was this foreign God? The passage tells us: “because he preached Jesus and the Resurrection.” Not merely Jesus as one who had died and gone only as far as the grave, but Jesus risen from the dead.

If the founder of a religion is held captive in the grave, we cannot believe in him. But if he escaped the grave, if he left the tomb behind, if the tomb does not hold him within it, then everything changes. As I told you once before, all the founders of the so-called religions are in the grave. Their tombs are filled with their bones—Buddha, Muhammad, Confucius, and all the rest—everyone except Jesus.

Only Jesus’ tomb is empty. He was indeed laid in the tomb, but He rose; He escaped the power of death. From that point on, everything changes for humanity. Therefore, today and throughout all ages, the proclamation of the divinity of Jesus and of His Resurrection must continue to spread. For many people accept Christ,

Christ as a reformer, others as one of the initiates into spiritual mysteries, and others, as they say, as a good man. But He is not only that; He is something far greater. Today, some people are taken aback when they hear matters of doctrine. “I would like him,” someone says, “to speak to us about love.” But who can speak about love without having Christ within him? “He will speak to us about almsgiving.” But who can speak about almsgiving?

yet they do not understand that Christ must also govern their hand—so that it reaches into their pocket and is not stingy—and thousands of other things besides. Unless a person first learns and firmly believes in the divinity of Jesus and in His Resurrection, he cannot move forward. Keep that in mind.

This is what the Apostles proclaim, and this is what must be proclaimed until the end of the age. If you read the New Testament, which consists of twenty-seven books, you will see that they all have a beginning, a main body, and a conclusion.

It comes to a close. With "Amen," for example. But if you stop specifically at the book of the Acts of the Apostles, you'll see that, even though it has its prologue and it has its main body, the writer, when he gets to the end, right here, simply stops — as if he had laid down his pen to step out on an errand or go answer the phone and then come back, and it was left just like that.

Well? What is happening here? Something is missing. The Acts of the Apostles is the only book that was not brought to a close. Why was it published without a conclusion? Luke wrote it—the Acts of the Apostles, written by Luke. Luke, you also wrote a Gospel, and you brought that to a close.

Why, then, do you not bring this book to a close? Because the Acts of the Apostles have not ended. They continue. And now, at this very moment, we who are speaking about these things are continuing the Acts of the Apostles. If there were some way to record everything that different people have said throughout the centuries—one speaking to another, and that person to another, and another to yet another—the world would be filled with books recounting the Acts of the Apostles. The Acts of the Apostles are the labors, the undertakings, and the ministry of the Apostles in the world: what they faced, how they were persecuted, how they were imprisoned, and how many of them, in the end, even gave their lives for these things.

So this was the preaching: "he proclaimed to them Jesus and the Resurrection," it says. He wasn't moralizing; he was preaching doctrine, so that a person could take it in, so that he could believe this thing. In any case, it continues.

“And they took hold of him and brought him to the Areopagus, saying...” One day these officials took him by the hand, led him away, and brought him to the Areopagus—here at the Pnyx, as you know. Below the Acropolis was their official meeting place, where visitors could express their views on important matters that might benefit the citizens.

So they took hold of him and said, “Sir, before saying these things in the marketplace, you must first come before us, the officials of the city. Then we shall decide whether you have the right to say them.”

"Δυνάμεθα γνῶναι τίς ἡ καινὴ αὕτη ἡ ὑπὸ σοῦ λαλουμένη διδαχή;" — "May we know what this new teaching is that is being spoken by you?" "Could you please," they say to him — they spoke to him nicely, politely — "could we hear first what these things are that you are telling us here? This new teaching of yours — kainí, the word spelled with the alpha and the iota, the word for something brand-new, something never heard before." "Ξενίζοντα γάρ τινα εἰσφέρεις εἰς τὰς ἀκοὰς ἡμῶν" — "For you are bringing certain strange things to our ears."

“You are saying unfamiliar things. Reports of them have reached us, and what we ourselves have heard also seems strange. So will you come here and explain them to us? We wish to know what these things mean—what it is, in any case, that you have brought here to our city.”

You see, the Athenians were people of goodwill. “Even if we disagree, let us hear what he has to say.” We, on the other hand, often cut the person speaking with us off before he has even begun: “I do not want to hear it.”

I want to listen. You listen to me as well. What did Themistocles say? “Strike me, but hear me.” Hit me, but listen to me. Let me express my opinion too—and then reject it if you wish. Do not reject it from the outset, without hearing me. That is noble, humane, and Christian. Let the other person state his view. And if you have greater knowledge and better training, help him, because you too may have stumbled somewhere.

Perhaps he has become stuck on some point and has come to see it in a certain way. You have a duty to help that person; but if you do not listen to him, how can you help him? So here we see that, although the Athenians believed in stones, they nevertheless showed some humanity in this respect.

Now there is a parenthetical remark explaining how the Athenians thought. This accounts for why they invited Paul as well, so that they might hear something new—or what they believed to be new: “Now all the Athenians and the foreigners who lived there”—those residing there who were not native Athenians—

"They spent their time in nothing else" — they did nothing else — "but either to tell or to hear something newer." What's new? That's how we still say it today. Well, what's new? Even the news the papers print in the morning — the moment you've read the paper, it stops being news. We want a new paper. What's new? In the evening, what's new? In the morning, what's new? Did you hear the news? Did you listen to the radio? Did you watch television?

We are their descendants. And they were always after something newer, something novel. That, in any case, is what they busy themselves with. So Paul, ready to make his defense, now says this. "Then Paul stood in the middle of the Areopagus and said: Men of Athens, in every respect I see that you are unusually religious" — religion-obsessed, that is, people who are taken up with religion.

“For as I passed through the city and observed the objects of your worship”—as I walked through the city and looked at your statues, the objects you revere—“I even found an altar with this inscription: ‘To the Unknown God.’” You have Zeus, Apollo, Athena, Aphrodite, and so many others.

“But I also found one altar that bore no god’s name. On it was written, ‘To the Unknown God.’” You see, the human soul was made for God. They had all those stones; we had twelve gods. If Paul had not come, by now we might have fashioned a thousand gods.

Yet none of those gods satisfied them. They sensed that there might be something else as well, and so they had also erected a statue to the Unknown God. Paul took this as his starting point.

"These ones you know: Zeus, Apollo, Aphrodite, Athena — these you know. Now allow me to speak to you about that unknown God. He is the One I proclaim." So a kind of groundwork had already been laid, so to speak, by their own worship, and Paul took advantage of it; and on that foundation he spoke to them about his own vision of God, the theology that Paul himself held.

"This One I proclaim to you" — the God who is unknown to you. It is about Him that I am preaching to you. And he goes on and says: God — not your gods, but God — "who made the world and everything in it," and He made it just as He Himself willed.

The world did not come into being according to its own will. Such a thing would be absurd. The Architect made it as He willed; and Paul tells them that God made all these things.

“He, being Lord of heaven and earth”—God, he says, made heaven and earth—and “does not dwell in temples made by hands.” He is not contained in these idols that you worship. “Nor is He served by human hands, as though He needed anything.” Human beings cannot provide for Him, because He needs nothing. God is spirit. He needs nothing—not even angels or archangels.

If He has angels and archangels, He has appointed them for the sake of mankind: to help human beings and to carry out His work, not to minister to some need of His own. For He is the One “who gives to all life and breath and all things.” He, Paul says, gives breath and life to everyone.

In other words, He is the source of all things and needs no one. He receives help from no one. He is almighty, the Lord of heaven and earth and of everything we see and hear around us.

“And He made from one blood every nation of mankind.” Here Paul presents a single origin. From one man, he says, God made all humanity. Its origin is Adam and Eve. They are two, but Eve came from Adam; thus the origin is one.

“And He made from one blood every nation of mankind to dwell on all the face of the earth.” The whole human race has one origin, one person. This is the teaching he sets before them: God “determined their appointed times and the boundaries of their habitation.”

Autumn, winter, spring, and spring. The sea will come only this far and go no farther; its waves will break upon the sand. All these boundaries, within which nature moves in harmony, were established by Him, Paul says.

And He does not dwell within these idols, nor does He dwell even in the temple of Zeus above them.

“That they should seek the Lord, in the hope that they might feel after Him and find Him.” If someone, he says — this Lord, this God — if someone truly wanted to receive Him, then with his own hands, he says, he would find Him. But where is he going to find God? He dwells in heaven, some people say.

Paul does not say that, nor is God confined in that way. For “He is not far from each one of us.” God is everywhere present. Therefore, He is here among us as well. Just as Paul told them, so too, as we speak at this very moment, He is all around us. Do not imagine God dwelling on Mount Olympus, where they had placed Zeus and the others. He is among us; He is everywhere present. These were profound truths that Paul was telling them.

human beings. “For in Him we live and move and have our being.” And now Paul appeals to this because it was not merely his own view, nor merely the reality of the matter; it was also the view of our own pagan philosophers and poets. Our own poets had spoken of these things. Paul was prodigiously learned. He knew Greek poetry. We do not even know the alphabet backwards and forwards. He knew not only the Law of Moses, but also that whole other gateway to wisdom—Greek wisdom. And here he speaks to them from their own tradition when he says, “For in Him we live and move and have our being.” This is a profound saying, because we confine God to the Church. Some people within the Church confine God even further, to the sanctuary. At most, they imagine that He reaches as far as the chanters—or perhaps even as far as the bishop’s throne. Farther back, here by the candle stand and elsewhere, we think we can talk among ourselves and have our little conversations.

To say, “God is not here; perhaps He is somewhere far away,” is a mistake. You know how some people say, “Be careful. Will you come, or will you telephone me when no one is there? Quiet—do not say anything. Turn off the light and come by that way.”

We think no one sees us, although God Himself sees us. In some circumstances, it would be better for every prosecutor in the world—and all those from whom we try to hide our misconduct—to see what we are doing, exposing the false and fabricated reputation we maintain before others, than for the eye of God to see us.

Where will you go, my friend? Where will you run? Will you go to the mountains? Will you go to the sun? Will you go down into the depths of the earth? Where will you go? God is always everywhere present. And when God is looking at you, why are you afraid of everyone else? This is what it says to you: “For in him we live and move and have our being,” and, “as certain also of your own poets have said” — that is, as some of your own poets have put it.

Indeed, if we were to read what our own ancient sages said concerning Christ, we might regard them almost as fifth Evangelists. Read Socrates, Aristotle, and Plato. Plato speaks as though he had witnessed the events and written about them afterward.

Here, then, Paul, knowing Greek poetry and philosophy, says: “As even some of your own poets have said, ‘For we are also His offspring.’” We are His offspring, His creatures. This, then, is how he expressed his teaching: by speaking of us as God’s offspring.

Now he draws his conclusion: “Therefore, since we are the offspring of God, we ought not”—we have no right, if we believe that we come from the hands of God—

“to think that the divine nature is like gold or silver or stone, shaped by human art and imagination.” God is not made of gold, silver, or marble. God is not like that. If we believe that we are His offspring, then we must reject these things you have made here, filling the city with idols and putting your faith in stones.

Thus, Paul says, matters have reached this point. From now on, you bear responsibility. You did not bring me up here merely to hear words; in hearing them, you have also made yourselves accountable. And so he concludes his address to them in this way.

It is as follows: God overlooked the times of ignorance, but now He commands all people everywhere to repent.

God says, as it were: “I do not ask what you have done up to this point. God has been patient with you. But now you have heard, and God commands all people everywhere to undertake metanoia—to repent.”

And here all people—including us Christians who live in the age of grace—have a second life, different from the one we present before the eyes of the world. We ourselves know about it, and above all God knows it. Yet there are many things that are ugly in God’s sight, for which He will bring us to judgment one day, and we do not even realize that they are wrong, that they are sinful, that they are not right, and that they do not lead us to our proper destination or goal. For sin means missing the mark.

Missing the mark—sin means failing to hit the target, as when an arrow does not strike its mark. The goal of the human person is to reach his true destination. “May I, too, find the way through metanoia, through repentance,” as we hear in the crowning words of the funeral service. The funeral service is the highest philosophy, the finest poetry, and the greatest theology: “Make me once again a citizen of Paradise.”

A person is warned that one day he will depart from this world, and that he must labor here in such a way that, when he goes there, he may attain his goal.

Here, through these words, another positive lesson is also taught indirectly: “The times of ignorance God overlooked.” Many people say, “I did not know that.” If you will permit me to speak from personal experience, during these thirty years of my small ministry I have heard many such things: “What are you saying? Is that a sin? I did not know. Really?” You see their surprise and distress: “All the time I was doing it, I thought it was nothing”—and in fact and in fact it is even a mortal sin.

Yes, do not be alarmed by what you have done. Do not be alarmed. Your ignorance is a mitigating circumstance, though it does not absolve you. It is a mitigating circumstance that gives the love of Christ every opportunity to find a way to make the truth known to you.

But from the moment you have heard, your responsibility becomes definite, and you will be held fully accountable. You did not know—very well. But now that you have learned, now that you have heard, what will you do from this point onward?

These things I forgive you. I have a way of clearing them out of the way. You will repent, you will come back to Me. Fine and good. But from here on, be careful, because things no longer stand that way. And what does he say to them here, to these distinguished gentlemen?

"And so, the times of that ignorance..." You used to bow down to bits of stone. Why were you worshipping stones? And yet today we worship the flesh, we worship football, we worship the betting pools, we worship the racetrack, we worship fashion. We have set up other gods for ourselves right here.

We too are idolaters, to a lesser or greater extent, and we are separated from God. And now you are being made fully aware that the course you are following is not right and will one day bring you to judgment. You have a duty to take a stand.

It is sad that I often hear cases like the one I am about to tell you.

Someone listens, or has a friendly conversation, or hears a talk like the one going on right now — and they admit it. "Yes," they say, "that's how it is, but..." What is this "but" supposed to mean? If what has been done in ignorance up to today is wrong, what place does the "but" have from here on?

From this point onward, what role does the word “but” have? Many people continue to do the exact opposite, even though they have come to know, have learned, and have believed. This is utterly absurd and utterly inconsistent.

Imagine that I want to go to Thessaloniki, and you meet me at the Isthmus of Corinth. You ask me, “Where are you going by this road, Mr. Panagiotis?” “I am going to Thessaloniki; I have some business there.” “You are going to Thessaloniki? But this road leads to Patras!” “Really? Have I made such a great mistake?” “Yes. Thessaloniki is by way of Lamia and Larissa, in the other direction.”

“This road is taking you toward Patras.” “Thank you very much, thank you very much.” And then, after we part, I continue traveling toward Patras. Some people are like that: they see the truth, they know it, and they have learned it.

They believed it; it's well founded. And still they keep going their own way — their own way. Well, those people will be punished. They won't let this love of God do its work either. That's what Paul is telling you here. Take care, he says, gentlemen of Athens — and by extension he's saying it to us as well. There was something you didn't know. Fine, that's all right. 'Having overlooked this' — God overlooks it, He lets it pass.

He passes over it. He doesn't call you to account for it, since you didn't know. But now, from this point on, "he commands all people everywhere to repent." Why? "Because he has appointed a day" — he has fixed the date of the trial, my beloved, that's what he means — a day on which "he is going to judge the world in righteousness."

He will judge the whole world, Paul says. He has appointed a day; He has set the date of the trial. We do not know that date; we do not know when our own trial will be. And a person’s trial has a twofold aspect—it is double-faced, as you ladies say about fabrics and such things: it has two sides.

The first is when a person dies. If I die, I have already been judged, because I no longer have any opportunity for metanoia, for repentance. My soul may find everything black and dark there, but I have left behind the body with which I sinned.

The worms took it. “You are dust, and to dust you shall return.” You were earth, and now you pay the debt by returning to the elements from which you were formed, just as we see with our own senses. Things have gone badly for you there, granted—but you can no longer repent. You have already closed your own case, by yourself and against yourself. The second possibility is that He will come, we will hear a trumpet, and we will go to judgment. People believe that, “with a command, with the voice of an archangel, and with the trumpet of God,” everything will change. Do you know what Paul says? “In the twinkling of an eye.” Do you know what “in the twinkling of an eye” means? Think how the eye closes automatically when a tiny gnat passes by or something touches it. It closes instantly. That is how quickly the graves will open and people will be changed. In other words, those who are alive at the Second Coming (Parousia) of Christ will receive the very body they would have received if they had already died.

Indeed, Paul, out of fear—a sober and watchful fear—uses a particular expression. I do not know whether you have noticed it; it is in the passage we read during the Funeral Service.

He says, “We”—“we who are alive and remain until the Second Coming of the Lord.” He includes himself. In other words, the Second Coming could happen tonight. It could happen tomorrow, Paul says. It makes no difference that two thousand years have passed and He has not yet appeared, though some people regard this as though God had spoken falsely.

Look, two thousand years have passed, and things remain just as they have always been. The sun still rises from the same place; rain still falls; winter and summer come; there are fruits, bread, food—and death.

Is there death? Will anything come after it? Do you believe these things? Read Peter, who also wrote about these matters. If I have the opportunity and the time, perhaps we may take this up in another talk, God willing, and make the connections, so that you can see how the events unfold and how they are written. Now, if a person wishes, he accepts them; if he does not, he does not accept them. This is also the purpose of preaching: it leaves a person free to accept or not to accept.

A person may either accept it or refuse it. I like what I hear; I listen carefully, read it, believe it, and make it my own. Another person rejects it and happily goes on his way. But Paul fundamentally disagrees. From this moment on, he tells them, “Gentlemen of Athens, things are changing for you.”

Now God commands all people everywhere to repent. For He sent one man to preach through him. The first, the one, is His Son — He is Christ. But Christ made twelve others, and those twelve made others still, and right up to this day the Gospel of Christ is being proclaimed.

People who had never even heard of Him—people who once devoured one another—are still becoming Christians today. There are missions that civilize people, teaching them that they must not eat one another and that there are other ways to obtain food.

And they teach them these fundamental truths. God, Paul says, has appointed a day on which He will judge the whole world in righteousness, through a Man whom He has appointed. The One He has appointed is Christ. Christ will conduct the judgment; God will conduct it—not the Most Holy Theotokos (All-Holy), nor the Saints, nor the Holy Spirit.

Christ became man; Christ was crucified; Christ died; Christ rose; Christ ascended; and Christ will come again to judge the living and the dead. Christ will open the graves and deliver humanity to God the Father.

He suffered; He shed His blood; He was crucified; and He therefore has the right to carry out this judgment as well. God has given assurance to all by raising Him from the dead. He raised this Man from the dead. At this point the matter seemed so absurd to the Athenians that they interrupted Paul and brought him to a stop.

“When they heard of the resurrection of the dead, some mocked, while others said, ‘We will hear you again about this.’” Leave that aside, they meant; we will discuss it some other time, when the opportunity is more suitable. Now, of course, this response can be understood in two ways.

It may mean: “We consider this subject so immense that even we have grown tired of listening to you”—although the man had spoken only a few words and had not kept them there for hours. But we might take it in the other sense: “What you have just told us about the resurrection of the dead and all such matters is so great a subject that we would like to ask you, if we may impose upon your love, to speak to us at length about it on another occasion, so that we may understand exactly what you mean.”

The other possibility is that this was simply a polite way of dismissing him: “The man is mad when he speaks, and we are wasting our time here.” When he spoke about the resurrection, it seemed utterly absurd to them—ridiculous and completely unreasonable.

According to the teachings of the Stoics and the other schools, they did not believe in life beyond the grave. In other words, they were the Sadducees of the pagan world, because the Sadducees too, among the Pharisees and the other groups there in Palestine, did not believe in life beyond the grave.

You will have heard, in the Gospel readings of Holy Week, how they spoke about these matters and put questions to Christ.

They said to Christ that there was a man, they say, who took a wife and died. He had no child. Now, the law said that if there is another brother, he should take this woman so as to have a child, so that the family line would have seed. But that other brother died too and did not raise up seed — no offspring — and the third brother takes her. And that one died as well. So they brought Christ an example, you see. Seven of them took her, he says, and all seven died.

The woman had borne no child. “In the resurrection of which You speak, whose wife will she be, since she had been the wife of all seven?”

They wanted to put Christ in a difficult position. If things were as He said, then what had happened in this life would be difficult to resolve. She would have to be someone’s wife, if, as He taught, there truly is life beyond the grave.

And our Christ answered them, as you may have read: “You are mistaken, not knowing the Scriptures.” These things are written, He tells them, but you are mistaken because you do not know the Scriptures.

For beyond the grave, in the resurrection of the righteous when people rise again, there are no marriages, no married couples, no procreation, neither male nor female; they are equal to the angels. Afterward, all human beings will be beyond sexual distinction. Life beyond the grave, life after the resurrection, no longer has procreation as its purpose; it has no such purpose at all. And by answering them, “You are mistaken,” He taught them both indirectly and directly that life beyond the grave exists, is justified, and can truly endure. But when our Athenians here, as I have told you, heard this...

they brought the discussion to an end.

The subject of the resurrection was the stumbling block for the Athenians. They could not grasp it. People still suffer from the same difficulty today. They believe only as far as death. When you tell them that they will live beyond the grave, they do not want to accept it.

Someone may now ask, “Why? Is it not a good thing for a person to live?” Although it is good and beneficial for a person, he still will not listen. On the one hand, he cannot establish it by his own reason; on the other, he rejects it for another reason that we mentioned on a previous occasion.

For after a person’s resurrection from the dead comes judgment. As Paul says here, God has appointed a day of judgment on which He will judge every person—the whole world—in righteousness. And because a person has not acted, conducted himself, or lived as he ought, he cannot face the tribunal, the judgment, and the righteousness of God without fear.

That is precisely why he buries his head in the sand, as we might say: “It is not true, it is not true. This life is all there is; pay no attention to such things.” And he refuses to examine the matter deeply. But that is not how things stand. No matter how many billions of times you tell me, “It is not true,” if it proves true even once, tell me: what will happen then?

Such a person is not even prudent. Therefore, if a man fears death and the judgment and is rational, he must always conduct himself in such a way that, when he reaches that day of judgment—which every human being will reach, not because they will choose to go, but because they will be brought there—he may possess some purity and an inner assurance that he will be able to stand before the Judge.

Because it is not easy for a person to stand before that justice. You have no excuses there; you can't say, "I didn't know, I didn't do it." You have an obligation. Today, as you know, there is no such thing as ignorance of the law. Say you did some damage, something you didn't know about.

When you appear before the presiding judge, he will ask you, “Why did you do this?” You may say, “I did not know,” but there is no such excuse. Ignorance of the law is not accepted. And if ignorance of human law is no excuse in this world, how much more is this true before God?

That is all I had for today, and, God willing, in the future we shall take up something else that will help place all this in its wider context.

Σήμερα ήθελα να έλεγα κάτι που έχει σχέση με το χριστιανισμό ημών των Ελλήνων.

Ξέρετε, τα περιστατικά γύρω από το πρόσωπο του Ιησού εξελίχθησαν κάπου εκεί κάτω στην Παλαιστίνη, όπως ξέρετε από ιστορικής πλευράς.

Έφτασαν όμως και σε μας εδώ τους Έλληνες και απασχολούν σήμερα ένα μέρος και από εμάς τους Έλληνες.

Ο ταχυδρόμος που έφερε εδώ τον χριστιανισμό σε μας και μίλησε αναφορικώς με αυτό το πρόσωπο και τα γεγονότα εκεί της Παλαιστίνης, είναι ένα πρόσωπο ιστορικό πλέον. Είναι το πρόσωπο του Αποστόλου Παύλου. Είναι κοινής εμπιστοσύνης ο Παύλος όλων των ανθρώπων που δέχονται τον χριστιανισμό, σε οποιαδήποτε απόχρωση και αν ανήκουν.

Τον Παύλο δεν τον απορρίπτουν. Μπορεί το Χριστό να τον απορρίπτουν, τον Παύλο δεν τον απορρίπτουν.

Αυτός είναι αυτός ο οποίος από τον Θεόν οδηγήθη. Δεν ξέρω αν σας έχει απασχολήσει ποτέ αυτό το θέμα. Και ήρθε εις την Ελλάδα, διότι στην Ελλάδα ήρθε κατόπιν αποκαλύψεως ο Παύλος. Δεν ήρθε μόνος του, δεν εκανόνισε αυτός το πρόγραμμα πού και πού θα πάει να μεταφέρει αυτή την αγγελία της Ελεύσεως του Θεού εις τον κόσμο, της Σταυρώσεώς του, της Ταφής του και της Αναστάσεώς του.

Αναφέρει στας Πράξεις των Αποστόλων ότι είδε καθ’ όναρ έναν Μακεδόνα, ο οποίος τον εκαλούσε και του έλεγε: «Έλα και προς εμάς, βοήθησον ημίν». Και αυτό το ερμήνευσε ότι είναι θέλημα Θεού να περάσει και στην Ελλάδα.

Και επέρασε στη Σαμοθράκη, εκεί επάνω ψηλά, στους Φιλίππους.

Στους Φιλίππους, που μέχρι σήμερα όσοι έχετε πάει από εκεί θα έχετε δει τα μνημεία που υπάρχουν, τα οποία ομιλούν για την έλευση του Παύλου στην Ελλάδα. Συγκεκριμένως δε, στους Φιλίππους υπάρχει μέχρι τη σήμερον βαπτιστήριον και το μέρος όπου εβάπτισε την πρώτη εξ Ελλήνων χριστιανή, τη Λιδία, μια

Μια έμπορον, σοβαράν κυρία, με τον οίκο της. Υπάρχουν επίσης οι φυλακές όπου εφυλακίστη ο Παύλος. Είναι στα ερείπια, μέσα μάλλον στα ερείπια της πόλεως των Φιλίππων. Ερχόμενοι από την Καβάλα προς τη Δράμα, τις φυλακές αφήνουμε δεξιά.

Προχωρώντας περίπου 500-600 μέτρα, αριστερά είναι ένα χωριό, Λυδία. Λυδία, έχει πάρει το όνομα από την πρώτη χριστιανή, τη Λυδία. Υπάρχει βαπτιστήριον εκεί και το μέρος όπου εβαπτίστη είναι ακριβώς εκεί που αρχίζει η Εγνατία Οδός.

Εγνατία οδός, διότι η Εγνατία οδός, νομίζω θα ξέρετε, αρχίζει από τους Φιλίππους και τελειώνει στη Ρώμη. Εκεί υπάρχουν σαρκοφάγοι, υπάρχουν... Δηλαδή, και να θελήσουμε εμείς να αποσιωπήσουμε τα λιθάρια και τα μνημεία, η σκαπάνη, δηλαδή όπως λέμε σήμερα επιστημονικώς, είναι αυτή η οποία μιλεί και μας τοποθετεί στη θέση μας. Εκεί το πρώτον επέρασε ο Χριστιανισμός. Έπειτα κατέβη προς την Αμφίπολη.

Περνώντας το Στρυμόνα εκεί, έπειτα εκατέβη από εκεί στη Βέροια, από τη Βέροια στη Θεσσαλονίκη, από τη Θεσσαλονίκη στας Αθήνας και από τας Αθήνας στην Κόρινθο. Αυτό ήταν το δρομολόγιο το οποίο ηκολούθησε ο Απόστολος Παύλος.

Μετά λοιπόν από τη Βέροια ήρθε εδώ και εμίλησε στους δικούς μας εδώ στας Αθήνας. Η επίσκεψή του στις Αθήνας είναι, τολμώ να πω, η σοβαροτέρα, διότι εδώ αντιμετώπισε σοβαρούς ανθρώπους, μορφωμένους ανθρώπους. Δεν είχε απλούς αγρίκους μπροστά του ή κάποιας κωμοπόλεως ανθρώπους.

Ανθρώπους που είχαν αξιώσεις να τους αποδείξει επίσημα, σοβαρά, αυτά τα οποία επίστευε και αυτά τα οποία μετέφερε. Έγινε πολλή συζήτηση. Δυστυχώς αυτό το περιστατικό οι περισσότεροι Έλληνες δεν το ξέρουν, παρότι το Ευαγγέλιο το έχει αυτό.

Είναι καταχωρημένο στο 17ο κεφάλαιο των Πράξεων των Αποστόλων, πώς ακριβώς ήρθε, τι αντιμετώπισε, πώς εδέχτησαν οι πρώτοι μορφωμένοι, επίσημοι Αθηναίοι το κήρυγμα του Παύλου. Έχει μέσα όμως συνοπτικά όλα αυτά που χρειάζονται για τον άνθρωπο.

Αποδεικνύει τη θεότητα του Ιησού, αποδεικνύει ότι ο άνθρωπος θα αναστηθεί μια μέρα και θα κριθεί. Πράγμα το οποίο δεν το λογαριάζει, διότι ως επί το πλείστον εμείς —δεν ξέρω εσείς πώς σκέφτεστε— εγώ, από αυτά που βλέπω εδώ που γυρίζω, βλέπω ότι ο άνθρωπος, πέρα από ότι σήμερον δεν ενδιαφέρεται...

Και αν θέλει να δημιουργήσει μίαν αύριον ευτυχεστέραν ζωήν, την δημιουργεί, την κτίζει επάνω σε τόσο σαθρά θεμέλια, που και το σήμερον χάνει και το αύριον δεν θα το έχει.

Διότι εάν δεν υπήρχε θάνατος, τότε όλα θα μπορούσαν να δικαιολογηθούν, αυτά που σκέπτεται και ενεργεί ο άνθρωπος. Ο άνθρωπος, όμως, εφόσον κάποια μέρα, είτε το θέλει είτε όχι, θα αποσυρθεί από το ενεργητικόν εδώ, τα πράγματα αλλάζουν και πρέπει κάπως πιο βαθιά να σκεφτεί ο άνθρωπος.

Αυτά λοιπόν τα υπενθύμισε σ' όλους αυτούς εδώ τους επισήμους τότε. Ίσως να έχετε μερικοί διαβάσει αυτό το περιστατικό και προσέξει. Άλλοι να μην το έχετε διαβάσει καθόλου. Άλλοι να το έχετε διαβάσει και να μην το έχετε προσέξει.

Επιτρέψτε μου λοιπόν σήμερα να μελετήσουμε αυτό το περιστατικό. Πώς ήρθε αυτό που συζητούμε ενίοτε εδώ στην Αθήνα και από ποιον; Έχω μπροστά μου το 17ο κεφάλαιο των Πράξεων, στίχος 16 και κατωτέρω. Παρουσιάζει τον Τιμώθεο να κατεβαίνει από τη Βέρεια προς τα κάτω.

Ἐν δὲ ταῖς Ἀθήναις, ἐκδεχομένου αὐτοὺς τοῦ Παύλου, παρωξύνετο τὸ πνεῦμα αὐτοῦ ἐν αὐτῷ, θεωροῦντι κατείδωλον οὖσαν τὴν πόλιν. Ξέρετε, οι Αθηναίοι σε κάθε γωνιά της Αθήνας είχαν φτιάξει και ένα Θεό, ένα άγαλμα.

Γι' αυτό και τους λέγει ότι είναι οι δεισιδαιμονέστεροι, δηλαδή οι άνθρωποι που κατατρίβονται πιο πολύ με το θείον, θείον με τον τρόπο τους βέβαια. Παρωξύνετο το πνεύμα, σου λέει, τι γίνεται εδώ πέρα;

Διελέγετο μὲν οὖν ἐν τῇ συναγωγῇ τοῖς Ἰουδαίοις καὶ τοῖς σεβομένοις καὶ ἐν τῇ ἀγορᾷ κατὰ πᾶσαν ἡμέραν πρὸς τοὺς παρατυγχάνοντας. Δηλαδή δεν άφηνε στιγμή που να μην έχει μια συζήτηση, μα με κάποιον, μα στη Συναγωγή, που να μην μιλάει για την υπόθεση την οποία ήρθε εδώ να μεταφέρει, δηλαδή το Χριστό.

Είδατε, Εβραίος ων, πήγαινε το πρώτον στας Συναγωγάς των Εβραίων, γιατί η Συναγωγή είναι εβραϊκή. Εκεί μέσα υπήρχε η Βίβλος, υπήρχε η Παλαιά Διαθήκη, από την οποία τους ομιλούσε και τους εξηγούσε ότι αυτόν που γράφει ο Ησαΐας, αυτόν που γράφει ο Ιεζεκιήλ, αυτόν που γράφουν οι Ψαλμοί, αυτόν που γράφουν οι Γραφές, ήρθε, και τους ερμήνευε δηλαδή από τας Γραφάς για το πρόσωπο του Ιησού.

Εκεί νόμιζε ότι θα έβρισκε κάποιον ακόμη, να γίνει ο ένας δύο, διότι έτσι έγινε ευθύς εξ αρχής η απώλεια του ανθρώπου, έτσι πρέπει να γίνει και η σωτηρία. Θυμηθείτε, κάποτε ο Σατανάς ήταν μόνος και οι άλλοι ήταν δύο.

Κατόρθωσε να γίνει ο Σατανάς δύο, παρασύροντας την Εύα με τον πλάγιο αυτόν παραπειστικόν τρόπον. Και τότε οι δύο μαζί πήρανε και τον Αδάμ. Έτσι περίπου γίνεται και η σωτηρία, να ξέρετε. Μπορεί ένας να είναι και να πιστεύει κάτι.

Όμως αυτό έχει την δύναμη να το μεταφέρει σε κάποιον άλλον. Και το πιστεύει και αυτός και γίνονται δύο. Έπειτα οι δύο τρεις, οι τρεις πέντε και ούτω καθεξής. Έτσι αυξάνεται. Είναι σαν να πετάξεις ένα λιθάρι μέσα σε ένα νερό, το οποίο αρχίζει και κάνει γύρους και επεκτείνεται.

Θεώρησε ότι μπορεί εκεί να έχει καλύτερη απήχηση. Οι άλλοι δεν ξέραν τίποτα από αυτά τα πράγματα. Όπου υπήρχε συναγωγή, υπήρχε και Βίβλος. Κατά συνέπεια, η πραγματοποίηση της Βίβλου, των προφητειών εν τω προσώπω του Ιησού, όπως λέει ο Πασκάλ.

Διότι η πραγματοποίηση των προφητειών είναι το μόνιμο θαύμα. Διότι εν τω προσώπω του Ιησού επραγματοποιήθησαν τα γεγραμμένα απ' αιώνων.

Πώς, που, τι. Μόνο το τρίπτυχο αυτό αν εξετάσει κανείς του Χριστού, ότι ξέραμε πότε θα γεννηθεί, ξέραμε πού θα γεννηθεί και ξέραμε το πώς θα γεννηθεί, αυτό δεν συμβαίνει σε κανέναν άνθρωπο. Όσο μεγάλος κι αν ήταν στη γη που πέρασε, του καθενός η ιστορία είναι γνωστή από την ημέρα της γεννήσεώς του μέχρι και τις ημέρες του θανάτου του.

Εδώ το πρόσωπο του Ιησού είναι προγνωρισμένο. Ξέρουμε ότι θα γεννηθεί στη Βηθλεέμ, ξέρουμε ότι θα γεννηθεί εκ Παρθένου, ξέρουμε ότι θα γεννηθεί τόσες χιλιάδες χρόνια από τότε που εκτίστηκε ο Ναός Σολομώντος, που ήταν κατεστραμμένος από τον Ναβουχοδονόσορα.

Αυτά είναι βιβλία γραμμένα 1500, 800, 1100 χρόνια π.Χ. Πώς λοιπόν πραγματοποιούνται στο πρόσωπο ενός και του αυτού ανθρώπου; Όλες αυτές οι προφητείες πλέον είναι δακτυλοδεικτούμενες και δεν μπορεί να αμφισβητηθεί.

Γι' αυτό και λέμε ότι ο Χριστός έχει προϊστορία. Εκεί λοιπόν, λέει, πήγαινε στους Ιουδαίους. Αλλά δεν έχανε και την ώρα του. Αν κάποιον έβλεπε που απασχολείτο, που ενδιαφέρετο, διελέγετο και τοις σεβομένοις και εν τη αγορά κατά πάσαν ημέραν προς τους παρατυγχάνοντας.

Όποιον συναντούσε κάτω κ.λπ., έκανε συζήτηση. Όμως αυτή η θεωρία ήταν κάτι που, στα αυτιά των άλλων που είχαν συνηθίσει να προσκυνάνε τους θεούς,

Εξένισε. Σου λέει, ποιος είναι αυτός που ήρθε εδώ πέρα και μας μιλάει για τέτοια πράγματα; Μιλάει για ξένους θεούς. Έτσι το εξέλαβαν το θέμα. Τινές δε και των Επικουρείων και των Στωικών φιλοσόφων συνέβαλλον αυτώ, και τινές έλεγον· «Τι αν θέλοι ο σπερμολόγος ούτος λέγειν;» Οι Στωικοί και οι φιλόσοφοι, οι δικοί μας, δεν πίστευαν ψυχή πέραν του τάφου και ζωή πέραν του τάφου.

Απερρίπτοντο αυτά. Όταν άκουσαν λοιπόν τη διδασκαλία, συνέλαβαν, πήρε το αυτί τους που λέμε, ότι αυτός εκεί μιλάει πράγματα αντίθετα από εκείνα τα οποία υποστηρίζουμε εμείς. Επλησίασαν να ακούσουν με το ίδιον ους, να έχουν ατομικόν πειραματισμόν, ιδιαίτερη αντίληψη που λέμε, στο τι λέγει αυτός, για να τον πιάσουν.

Και έλεγαν τώρα: «Άκουσον, τι λέγει ο σπερμολόγος ούτος; Τι μας είπε δηλαδή; Τι είναι αυτά που μας πετάει;» Τι είναι αυτά τα λόγια καινούργια που έρχονται; Τι είναι αυτά; Ήδε ξένων δαιμονίων δοκή καταγγελεύς είναι.

Ξένους θεούς· δαιμόνια λέγαν τους θεούς αυτοί. Ξένους θεούς μας καταγγέλλει αυτός. Αμέσως πήραν θέση εχθρικήν απέναντί του. Πριν όμως τον καταδικάσουν, ας βάλω τη λέξη αυτή,

εθεώρησαν καλό — έτσι ήταν και τίμιο και ηθικό — να τον καλέσουν να απολογηθεί. Τι είναι αυτό; Πες το μας εμάς, τους επισήμους που καταλαβαίνουμε. Εμείς είμαστε τα κεφάλια· τι έχεις με τους ανθρώπους στην αγορά; Τι ομιλείς με τους ανθρώπους, τους Ιουδαίους;

Εμείς θα θέλαμε να ακούσουμε τι είναι αυτά τα καινούργια και, κατά αναλογία, προφανώς να πολιτευτούν εναντίον, ή να τον διώξουν εκ της πόλεως ή να τον δικάσουν σύμφωνα με τους νόμους των. Έτσι προφανώς θα έτρεχε το θέμα.

Διότι εθεωρείτο ότι ξένων δαιμονίων, ξένων θεών, δοκεῖ καταγγελεὺς εἶναι. Μιλούσε για ξένους θεούς. Ποιος ήταν αυτός ο ξένος Θεός, ότι τον Ιησούν και την Ανάσταση ευγγελίζεται ο Αυτής Όχι Ιησούν, όχι αναστάντα, διότι όταν απέθανε, μέχρι του τάφου.

Και ο αρχηγός μιας θρησκείας είναι κρατημένος στον τάφο, δεν μπορούμε να τον πιστέψουμε αυτόν. Αν ξέφυγε του τάφου, αν εγκατέλειψε το μνημείο, αν δεν τον κατέχει μέσα, τότε τα πράγματα αλλάζουν. Και όπως σας έλεγα μια μέρα, όλοι οι αρχηγοί των λεγομένων θρησκειών ευρίσκονται εις τον τάφο. Όλων οι τάφοι είναι γεμάτοι με τα οστά των αρχηγών, του Βούδα, του Μωάμετ, του Κομφουκίου, των, των, των, όλων πλην του Ιησού.

Του Ιησού μόνον είναι κενός ο τάφος, διότι ναι μεν ετέθη εν το τάφο, αλλά ανέστη, ξέφυγε του θανάτου, και από εκεί αλλάζει το θέμα γενικά για τον άνθρωπο. Είναι ανάγκη, λοιπόν, και σήμερα και εις τους αιώνας να επεκτείνεται κατ’ αυτήν την έννοια το κήρυγμα περί της Θεότητος του Ιησού και της Αναστάσεως αυτού, διότι πολλοί άνθρωποι δέχονται τον Χριστό

τον Χριστόν, σαν έναν αναμορφωτή, άλλοι σαν έναν από τους μύστες, άλλοι σαν έναν καλόν άνθρωπο, όπως λένε. Όμως δεν είναι μόνο αυτό· είναι και κάτι παραπέρα. Σήμερα ξενίζονται ορισμένοι όταν ακούουν θέματα δογματικά. «Θα ήθελα να μας μιλήσει», λέει, «περί αγάπης». Ποιος μπορεί να μιλήσει περί αγάπης, μη έχοντας Χριστόν μέσα του; «Θα μας μιλήσει περί ελεημοσύνης». Ποιος μπορεί να μιλήσει περί ελεημοσύνης;

και δεν καταλαβαίνουν ότι ταυτόχρονα το χέρι τους δεν διοικείται από τον Χριστό, ώστε να μπει στην τσέπη και να μην έχει καβούρια στην τσέπη. Και χιλιάδες άλλα πράγματα. Εάν δεν μάθει ο άνθρωπος πρώτον και δεν πιστέψει απόλυτα στη Θεότητα του Ιησού και στην Ανάστασή Του, δεν μπορεί να προχωρήσει, να έχετε υπόψη σας.

Αυτό το κήρυγμα κηρύττουν οι Απόστολοι και αυτό θα πρέπει να κηρύττεται μέχρι συντελείας των αιώνων. Αν θα διαβάσετε το Ευαγγέλιο, το οποίο απαρτίζεται από 27 βιβλία, θα δείτε: όλα έχουν αρχή, έχουν κυρίως θέμα, έχουν επίλογο.

Τελειώνει. Αμήν, επί παραδείγματι. Εάν συγκεκριμένα σταθείτε στο βιβλίο των Πράξεων των Αποστόλων, θα δείτε ότι, παρότι έχει τον πρόλογό του, έχει το κυρίως θέμα, ο συγγραφεύς, όταν φτάσει εδώ για να τελειώσει, σταματάει, σαν να άφησε την πένα, να βγει για μια δουλειά ή να πάει στο τηλέφωνο και να ξαναγυρίσει, και έμεινε έτσι.

Κανείς; Τι γίνεται εδώ; Κάτι λείπει. Μόνο το βιβλίο των Πράξεων δεν είναι κλεισμένο. Γιατί δεν έκλεισε και αυτό να δοθεί στη δημοσιότητα; Ο Λουκάς το έκανε. Πράξεις των Αποστόλων, γραμμένες από τον Λουκά. Εσύ, Λουκά, έγραφες και Ευαγγέλιο και έκλεισες.

Εδώ γιατί δεν κλείνεις; Διότι οι Πράξεις των Αποστόλων δεν τελείωσαν. Εκεί συνεχίζουν. Και τώρα, αυτή τη στιγμή, εμείς που μιλούμε για τα θέματα αυτά συνεχίζουμε τις Πράξεις των Αποστόλων. Αποστόλων. Και αν υπήρχε τρόπος να γραφούν καθένα από αυτά τα οποία εμίλησαν οι διάφοροι μέσα στους αιώνας, ο ένας προς τον άλλον, ο άλλος στον άλλον, ο άλλος στον άλλον, θα γέμιζε ο κόσμος βιβλία από τις Πράξεις των Αποστόλων. Πράξεις των Αποστόλων είναι εργασίες, εκκινήσεις, η διακονία των Αποστόλων μέσα στον κόσμο. Το τι αντιμετώπισαν, πώς εδιώχθησαν, πώς εφυλακίσθησαν και πολλοί πώς στο τέλος έδωσαν και το κεφάλι τους ακόμη για αυτά τα πράγματα.

Αυτό λοιπόν το κήρυγμα, «τον Ιησούν», λέει, «και την Ανάσταση ευηγγελίζετο αυτοίς». Δεν μιλούσε ηθικολογία, μιλούσε δόγμα, να το χωνέψει ο άνθρωπος, να το πιστέψει αυτό το πράγμα. Εν πάση περιπτώσει, συνεχίζει.

Επιλαβόμενοι τε αυτού επί τον Άρειον Πάγον ήγαγον λέγοντες. Τον παίρνουν από το χέρι μια μέρα αυτοί οι επίσημοι και τον σύρουν και τον πάνε στον Άρειο Πάγο, όπως ξέρετε, στην Πνύκα εδώ. Εδώ κάτω από την Ακρόπολη ήταν ο επίσημός τους τόπος, εκεί που μπορούσαν όλοι οι ξένοι να εκφράσουν τη γνώμη τους επάνω σε θέματα βασικά, τα οποία θα ωφελούσαν τους πολίτες.

Τον πιάνουν λοιπόν. «Ορίστε», του λέει, «κύριε, αυτά που λέτε εδώ στην αγορά, να έρθετε πρώτα σε εμάς τους επισήμους της πόλεως και μετά θα δούμε αν θα έχεις το δικαίωμα να λες αυτά».

Δυνάμεθα γνώναι τις η καινή αύτη η υπό σου λαλουμένη διδαχή; «Μπορείς», του λένε, «σε παρακαλώ» —ωραία, ευγενικά του μίλησαν— «να ακούσουμε εμείς πρώτον τι είναι αυτά που μας μιλάς εδώ; Η καινούργια αυτή, η καινή με άλφα γιώτα, η διδαχή». Ξενίζοντα γαρ τινα εισφέρεις εις τας ακοάς ημών.

Λες πράγματα παράξενα. Φτάσανε στα αυτιά μας από πληροφορίες. Και από αυτά που ακούσαμε εμείς οι ίδιοι, παράξενα πράγματα. Μπορείς λοιπόν να έρθεις εδώ να μας τα πεις. Βουλόμεθα ουν γνώναι τι αν θέλοι ταύτα είναι. Είμαστε έτοιμοι να σε ακούσουμε, τι είναι αυτά τα πράγματα, εν πάση περιπτώσει, που μετέφερες εδώ στην πόλη μας.

Βλέπετε, καλοπροαίρετοι άνθρωποι οι Αθηναίοι. Ας είσαστε αντίθετοι. Ας τα ακούσουμε. Εμείς πολλές φορές τον συνομιλητή μας τον σταματούμε εκ προοιμίου. Δεν θέλω να ακούσω.

Θέλω να ακούσω. Άκουσέ με και εμένα. Τι έλεγε ο Θεμιστοκλής; Πάταξον μεν, άκουσον δε. Χτύπησέ με, αλλά άκουσέ με. Να πω κι εγώ τη γνώμη μου. Και απόρριψέ την. Μην μου την απορρίψεις εκ προοιμίου, χωρίς να με ακούσεις. Αυτό είναι και ευγενές, και ανθρώπινο, και χριστιανικό. Να αφήσεις τον άλλο να διατυπώσει τη γνώμη του. Και εσύ που έχεις περισσότερη γνώση και καλύτερη κατάρτιση, διευκόλυνέ τον, διότι δεν αποκλείεται να έχεις σκοντάψει.

Να έχει φρακάρει κάπου και αυτό να το νομίζει έτσι. Έχεις υποχρέωση να τον διευκολύνεις αυτόν τον άνθρωπο, αλλά αν δεν τον ακούσεις, πώς θα τον διευκολύνεις; Εδώ φαίνονται οι Αθηναίοι, λοιπόν, ότι αδιαφόρως αν πιστεύανε στα λιθάρια οι άνθρωποι, όμως ήσαν κάπως άνθρωποι στο σημείο αυτό.

Τώρα έχει μια παρένθεση και λέει πώς εσκέπτοντο οι Αθηναίοι. Από κει δικαιολογείται το ότι τον κάλεσαν κι αυτόν να ακούσουν κάτι το καινούριο, που ενόμιζαν ότι καινούριο αυτό. Αθηναίοι δε πάντες και οι επιδημούντες ξένοι, κι όσοι έμεναν εδώ, δεν ήσαν ντόπιοι Αθηναίοι,

Εἰς οὐδὲν ἕτερον ηὐκαίρουν, τίποτα άλλο δεν έκαναν, ἢ λέγειν τι ἢ ἀκούειν τι καινότερον, τι νέα όπως το λέμε και μέχρι σήμερα. Ε, τι νέα; Και τα νέα που γράφουν το πρωί οι εφημερίδες, μόλις διαβαστεί η εφημερίδα, έπαυσαν να είναι νέα. Θέλουμε καινούργια εφημερίδα. Τι νέα; Το βράδυ, τι νέα; Το πρωί, τι νέα; Ακούσατε νέα; Ακούσατε ραδιόφωνο; Είδατε τηλεόραση;

Είμαστε απόγονοι αυτών. Και αυτοί πάντοτε κάτι το καινότερο, κάτι το καινούργιο. Με αυτό ασχολούνται πάντως. Ο Παύλος, έτοιμος εις απολογίαν, λέγει εδώ τώρα. Σταθείς δε ο Παύλος εν μέσω του Αρείου Πάγου έφη· άνδρες Αθηναίοι, κατά πάντα ως δεισιδαιμονεστέρους υμάς θεωρώ, σαν θρησκολήφτους δηλαδή, σαν ανθρώπους που καταπιάνεστε με τη θρησκεία.

Διερχόμενος γαρ και αναθεωρών τα σεβάσματα υμών, περνώντας μέσα από την πόλη και βλέποντας τα αγάλματά σας, τα σεβάσματα υμών. Ευρών και βωμόν, εν ω επεγέγραπτο· Αγνώστω Θεώ. Έχετε τον Δία, έχετε τον Απόλλωνα, έχετε την Αθηνά, έχετε την Αφροδίτη, έχετε, έχετε, έχετε.

Αλλά βρήκα και ένα που δεν το είχε τ' όνομα. Και γράφεται απ' έξω το «Αγνώστω Θεώ». Βλέπετε, η ψυχή του ανθρώπου είναι φτιαγμένη για τον Θεό. Όλα αυτά τα λιθάρια που είχαν, δώδεκα θεούς είχαμε. Σήμερα, αν δεν ερχόταν ο Παύλος, χίλιους θεούς θα είχαμε φτιάξει.

Εν πάση περιπτώσει, δεν τους ικανοποιούσαν όλοι αυτοί οι θεοί, δεν τους ικανοποιούσαν. Νιώθαν ότι μπορεί να είναι και τίποτα άλλο. Και είχαν φτιάξει και ένα άγαλμα, τον άγνωστο Θεό. Ο Παύλος επιάστηκε από αυτό.

Αυτούς τους ξέρετε: τον Δία, τον Απόλλωνα, την Αφροδίτη, την Αθηνά, αυτούς ξέρετε. Εσείς θα μου επιτρέψετε να σας μιλήσω για αυτόν τον άγνωστον Θεό. Αυτόν καταγγέλλω εγώ. Και έγινε δηλαδή μια προεργασία, ούτως ειπείν, εκ μέρους της λατρείας, την οποία ο Παύλος εκμεταλλεύτηκε, και επάνω σε αυτό τους μίλησε για τη δικιά του θεωρία που είχε ο Παύλος.

Τούτον εγώ καταγγέλλω υμίν, περί αυτού του αγνώστου για σας Θεού. Περί αυτού καταγγέλλω υμίν. Και συνεχίζει, λέει: Ο Θεός, όχι οι θεοί σας, ο Θεός, ο ποιήσας τον κόσμον και πάντα τα εν αυτώ, όπως ήθελε Αυτός.

Ο κόσμος δεν έγινε όπως ήθελε ο κόσμος. Άλογα αυτά τα πράγματα. Τα έφτιαξε όπως ήθελε ο αρχιτέκτων και του λέει, αυτά τα έφτιαξε ο Θεός.

Ούτος ουρανού και γης Κύριος υπάρχων, τον ουρανό, λέει, και τη γη την έφτιαξε ο Θεός και, Κύριος υπάρχων, ουκ εν χειροποιήτοις ναοίς κατοικεί. Δεν είναι μέσα στα είδωλα αυτά τα οποία εσείς προσκυνείτε. Ουδέ υπό χειρών ανθρώπων θεραπεύεται, προσδεόμενος τινός. Ούτε άνθρωποι είναι ικανοί να τον εξυπηρετήσουν, διότι δεν έχει ανάγκη από τίποτα. Ο Θεός είναι πνεύμα. Δεν έχει ανάγκη από τίποτα. Ούτε από αγγέλους έχει ανάγκη, ούτε από αρχαγγέλους έχει ανάγκη.

Αν έχει αγγέλους και αρχαγγέλους, τους έχει για τους ανθρώπους, να βοηθήσει τους ανθρώπους και να κάνει τη δουλειά του. Όχι να εξυπηρετηθεί αυτός ο ίδιος, διδούς πάσι ζωήν και πνοήν και τα πάντα. Αυτός, λέει, είναι ο οποίος δίδει πνοή και ζωή σε όλους.

Δηλαδή αυτός είναι αφετηρία, δεν έχει ανάγκη από κανέναν, προσδεόμενος. Δηλαδή δεν βοηθείται από κανέναν. Είναι παντοδύναμος, κύριος ουρανού και γης και όλων αυτών των οποίων βλέπουμε γύρω μας και ακούμε.

Επίησέται εξ ενός αίματος παν έθνος ανθρώπων. Εδώ παρουσιάζει μία αφετηρία. Έφτιαξε, λέγει, από έναν άνθρωπο όλους τους ανθρώπους. Έχει μία αφετηρία εδώ, τον Αδάμ και την Εύα. Δύο, αλλά η Εύα είναι από τον Αδάμ. Ένας είναι, λοιπόν.

Εποιησεν τε εξ ενος αιματος παν εθνος ανθρωπων κατοικειν επι παν το προσωπον της γης. Όλος ο κόσμος έχει μία αφετηρία, ένα πρόσωπο. Αυτή τη θεωρία τούς λέγει: ορισας προστεταγμενους καιρους και τας οροθεσιας της κατοικιας αυτων.

Φθινόπωρο, Χειμών, Έαρ, Άνοιξη. Η θάλασσα θα πάει μέχρι εκεί, δεν θα βγει έξω, θα σπάζει τα μούτρα της στην άμμο. Όλα αυτά τα οροθέσια, τα οποία φυσικώς και αρμονικώς κινούνται, αυτά τα έχει φτιάξει αυτός, λέγει.

Ο οποίος δεν κατοικεί στα είδωλα αυτά μέσα, ούτε στον ναό του Διός επάνω δεν κατοικεί.

Ζητειν τον κυριον, ει αρα γε ψηλαφησειαν αυτον και ευροιεν. Αν κάποιος, λέει, Αυτόν τον Κύριο, τον Θεό, ήθελε, λέει, να Τον δεχθεί. Με τα χέρια του, λέει, θα Τον έβρισκε. Μα πού θα Τον βρει τον Θεό; Κατοικεί στον ουρανό, λένε ορισμένοι.

Ο Παύλος δεν λέει γι' αυτό και δεν είναι κι αυτό. Και γε ου μακραν απο ενος εκαστου ημων υπαρχοντα. Είναι πανταχού παρών ο Θεός. Και κατά συνέπεια είναι και μεταξύ μας, και εμείς που μιλάμε αυτή την ώρα, όπως έλεγε βέβαια προς αυτούς, Τον έχουμε εδώ γύρω μας. Μην Τον φαντάζεστε τον Θεό στον Όλυμπο, όπως είχαν τοποθετήσει τον Δία κλπ. Είναι μεταξύ μας, είναι πανταχού παρών. Ήταν βαθιά πράγματα που τους έλεγε, των ανθρώπων.

ανθρώπων. Εν αυτώ γαρ ζώμεν, κινούμεθα και εσμέν. Και επικαλείται τώρα, γιατί αυτή δεν ήταν γνώμη του Παύλου και η πραγματικότης μόνον· ήτο και γνώμη φιλοσόφων και ποιητών εθνικών μας. Δικοί μας ποιητές είχαν μιλήσει αυτά. Ο Παύλος δε ήτο τέρας μορφώσεως. Την ποίηση την ελληνική την εγνώριζε. Εμείς δεν ξέρουμε ούτε το α απ' έξω κι ανακατωτά. Δεν ήξερε μόνο τον Μωσαϊκό νόμο, ήξερε και όλη την άλλη θύρα της Σοφίας και την ελληνική Σοφία. Και εδώ τους μιλάει από τους δικούς μας, εφόσον τους λέει «εν αυτώ γαρ ζώμεν, κινούμεθα και εσμέν». Είναι μεγάλη λέξη, γιατί εμείς εντοπίζουμε το Θεό στην εκκλησία. Ορισμένοι μέσα στην εκκλησία εντοπίζουν ακόμη το Θεό στο ιερό. Το πολύ πολύ να φτάνει μέχρι τους ψάλτες, θέλετε ακόμη μέχρι το δεσποτικό. Παραπίσω, εδώ στο παγκάρι και λοιπά, εμείς μπορούμε να συζητούμε, μπορούμε να έχουμε πια την κουβεντούλα μας.

Εδώ δεν υπάρχει Θεός. Ίσως αυτός είναι κάπου εκεί κάτω, ο Θεός. Αυτό είναι λάθος. Άλλοι επίσης, ξέρετε: «Πρόσεξε, θα έρθεις ή θα με πάρεις στο τηλέφωνο, που δεν θα είναι κανείς εκεί». «Σιγά, μην πεις τίποτα. Σβήσε το φως. Να έρθεις από εκεί».

Πιστεύουμε ότι δεν μας βλέπει κανένας, εφόσον μας βλέπει ο ίδιος ο Θεός. Και καλύτερα, σε ορισμένες περιπτώσεις, να μας βλέπουν όλοι οι εισαγγελείς του κόσμου σε μια ατασθαλία που κάνουμε, απ' όλους τους δικούς μας που θέλουμε να φυλαχτούμε, να έχουμε ένα ψεύτικο, επίπλαστο όνομα απ' έξω, εφόσον στην πραγματικότητα δεν υπάρχει ή είναι το τελείως αντίθετον, καλύτερα παρά να μας έβλεπε το μάτι του Θεού.

Πού θα πας, άνθρωπε; Πού θα φύγεις; Θα πας στα βουνά; Θα πας στον ήλιο; Θα πας στα έγκατα της γης; Πού θα πας; Ο Θεός είναι πάντα πανταχού παρών. Κι όταν σε βλέπει ο Θεός, τι φοβάσαι τους άλλους; Αυτό σου λέει: «Ἐν αὐτῷ γὰρ ζῶμεν καὶ κινούμεθα καὶ ἐσμέν», καί, «ὡς καί τινες τῶν καθ’ ὑμᾶς ποιητῶν εἰρήκασιν», όπως και ορισμένοι δικοί σας ποιητές έχουν πει.

Διότι, εάν θέλαμε να διαβάσουμε τι έχουν πει οι σοφοί δικοί μας για τον Χριστό, θα τους είχαμε ως πέμπτους Ευαγγελιστάς. Διαβάστε τον Σοκράτη, τον Αριστοτέλη, τον Πλάτωνα. Ο Πλάτων μιλεί σαν να είδε τα γεγονότα και τα έγραψε εκ των υστέρων.

Εδώ, λοιπόν, ο Παύλος, γνωρίζοντας την ποίηση την ελληνική και την φιλοσοφία: «Ὡς καί τινες τῶν καθ’ ὑμᾶς ποιητῶν εἰρήκασι· Τοῦ γὰρ καὶ γένος ἐσμέν». Του οποίου γένος, πλάσμα, ήμεθα εμείς. Γένος, λοιπόν, είπε τη θεωρία του έτσι.

Βγάζει τώρα το συμπέρασμά του. Γένος ουν υπάρχοντες του Θεού, Ούκο φίλωμεν, δεν έχουμε δικαίωμα Αν πιστεύουμε ότι είμεθα από του Θεού τα χέρια,

Νομίζην χρυσό ή αργύρο ή λίθο χαράγματι τέχνης και ενθυμήσεως ανθρώπου, το θείον είναι όμοιον. Δεν είναι ούτε χρυσό, ούτε αργυρούν, ούτε μαρμάρινο. Θεός δεν είναι έτσι. Αν πιστεύουμε ότι είμαστε γένος εκείνου, θα απορρίψουμε αυτά που φτιάχνετε εδώ πέρα και έχετε γεμίσει την πόλη από είδωλα, πιστεύοντας σε λιθάρια.

Κατά συνέπεια, λέει, τα θέματα φτάνουν μέχρι εδώ. Από εδώ και κάτω έχετε ευθύνη. Δεν με φέρατε εδώ επάνω απλώς για να σας πω λόγια, αλλά, εν τω μεταξύ, καταστήσατε και τον εαυτό σας υπεύθυνον. Γι' αυτό τους κλείνει ως εξής.

Είναι ως εξής: τους μεν ουν χρόνους της αγνοίας υπεριδών ο Θεός, τα νυν παραγγέλλει τοις ανθρώποις πάσι πανταχού μετανοείν.

Δεν ξέρω λέει τι έκαματε μέχρι εδώ. Ο Θεός σας περίμενε, τώρα ακούσατε και ο Θεός παραγγέλει σε όλους τους ανθρώπους να μετανοήσουν.

Και εδώ όλοι οι άνθρωποι, και εμείς ακόμη οι χριστιανοί που ζούμε στον αιώνα της Χάριτος, έχουμε ζωή δευτέρα από αυτή την οποία παρουσιάζουμε στα μάτια του κόσμου. Την οποία γνωρίζουμε και εμείς, γνωρίζει κατεξοχήν ο Θεός, γιατί πολλά πράγματα τα οποία είναι άσχημα στα μάτια του Θεού, για τα οποία θα μας φέρει σε κρίση κάποια μέρα, αυτά εμείς δεν τα ξέρουμε ότι είναι λάθος, ότι είναι ημαρτημένα, δεν είναι σωστά και δεν μας οδηγούν στον προορισμό ή στον στόχο, διότι αμαρτία ερμηνεύεται αποτυχία.

Αστοχία, η αμάρτηση του στόχου, δηλαδή δεν επήγε ακριβώς το βλήμα εις τον στόχον. Ο στόχος του ανθρώπου είναι να φτάσει στον προορισμό του. Εύρω καγώ διά της μετανοίας την οδόν, εκείνο που λέγει στο επιστέγασμα της νεκρωσίμου ακολουθίας, που είναι η μεγαλυτέρα φιλοσοφία, η μεγαλυτέρα φιλολογία και η μεγαλυτέρα θεολογία, η νεκρώσιμος ακολουθία. Παραδείσου πάλιν ποίησόν με πολίτην.

Ο άνθρωπος ειδοποιείται ότι κάποια μέρα θα φύγει από εδώ και θα πρέπει να έχει εργαστεί κατά τέτοια έννοια εδώ, ώστε να πάει και να επιτύχει εκεί.

Εδώ, με τα λόγια του αυτά, διδάσκεται ένα πλάγιο άλλο θετικό δίδαγμα. Τους μεν ουν χρόνους της αγνοίας υπεριδών ο Θεός. Πολλοί άνθρωποι λέγουν: «Δεν το ήξερα αυτό». Μου επιτρέπετε να πω, από ατομικό πειραματισμό, μέσα στη μικρή διακονία αυτή των 30 ετών, έχω ακούσει τέτοια πράγματα πολλά. «Τι λες; Αυτό είναι αμάρτημα; Δεν το ξέρω. Τι λες;» Βλέπεις, με επιφωνήματα και με μια στενοχώρια: «Όσο το έκανα αυτό και εγώ, το είχα “δεν είναι τίποτα”», και είναι και θανάσιμο μάλιστα.

Ναι, μη θορυβείσαι το τι έκανες. Μη θορυβείσαι. Έχεις ελαφρυντικό. Δεν απαλλάσσεσαι, όμως. Αυτό είναι ελαφρυντικό που δίδει όλη την ευχέρεια στην αγάπη του Χριστού να σου βρει έναν τρόπο να σε πληροφορήσει ποια είναι η αλήθεια.

Όμως από εκεί και κάτω, που τ' άκουσες πλέον, η ευθύνη σου σταθεροποιείται και θα ζητηθεί επί 100% λόγος. Δεν ήξερες, έχει καλώς. Τώρα που έμαθες όμως. Τώρα που άκουσες. Από εδώ και κάτω τι θα κάνεις;

Αυτά σου τα συγχωρώ. Έχω εγώ έναν τρόπο που θα φύγουν από τη μέση. Θα μετανοήσεις, θα επιστρέψεις. Έχει καλώς. Από εδώ και πέρα, όμως, πρόσεξε, γιατί τα πράγματα δεν είναι έτσι. Αυτό τι τους λέει εδώ, των επισήμων των κυρίων αυτών;

Τους μεν ουν χρόνους της αγνοίας. Προσκυνάγατε τα λιθάρια. Γιατί προσκυνάγατε τα λιθάρια; Εμείς προσκυνάμε σήμερα τη σάρκα, προσκυνάμε το φουτμπόλ, προσκυνάμε το ΠΡΟΠΟ, προσκυνάμε τον ιππόδρομο, προσκυνάμε τη μόδα. Έχουμε άλλους θεούς εμείς φτιάξει εδώ.

Είμαστε και εμείς οι ειδωλολάτρες, εν μέρει ή εν πολλοίς, χωρισμένοι. Και πληροφορείσαι τώρα ότι η τακτική που ακολουθείς δεν είναι σωστή και θα σε φέρει σε κρίση μια μέρα. Έχεις υποχρέωση να πάρεις θέση.

Είναι δε λυπηρό που ακούω πολλές φορές περιπτώσεις σαν αυτή που θα σας πω.

Παραδέχεται ένας που θα ακούσει, που θα κάνει μια συζήτηση φιλική ή μια ομιλία όπως γίνεται αυτή την ώρα. «Ναι», παραδέχεται, «έτσι είναι, αλλά...» Τι πάει να πει «αλλά»; Αν είναι κακό αυτό που εγένετο εν αγνοία μέχρι σήμερα, τι θέση έχει το «αλλά» από εδώ και πέρα;

Από εδώ και πέρα το «αλλά» τι θέση έχει; Πολλοί άνθρωποι εξακολουθούν, παρότι εγνώρισαν, έμαθαν, μα επίστευσαν, εξακολουθούν όμως να πράττουν το τελείως αντίθετο. Είναι πολύ αστείο, πολύ ανακόλουθο αυτό.

Φανταστείτε εγώ να θέλω να πάω στη Θεσσαλονίκη, ε, και να με συναντήσετε στον Ισθμό της Κορίνθου. Και να μου πείτε: «Για πού, κύριε Παναγιώτη, από εδώ;» «Πάω μέχρι τη Θεσσαλονίκη, έχω κάποια δουλειά.» Θεσσαλονίκη πάτε, ναι, μα εδώ πάει για την Πάτρα Σοβαρά, τόσο λάθος έκανες, ναι Θεσσαλονίκη πάει Λαμία, Λάρισα, προς τα εκεί.

Σας πάει προς την Πάτρα από εδώ. Σε ευχαριστώ πάρα πολύ, σε ευχαριστώ πάρα πολύ. Και όταν χωρίσουμε, εγώ να εξακολουθήσω να πηγαίνω για την Πάτρα. Έτσι είναι ορισμένοι, το βλέπουν, το ξέρουν, το έμαθαν.

Το πίστεψαν· είναι βάσιμο. Τον δρόμο τους εξακολουθούν, τον δρόμο τους. Ε, αυτοί θα τιμωρηθούν. Δεν αφήνουνε και αυτή την αγάπη του Θεού να ενεργήσει. Αυτό σου λέει εδώ ο Παύλος. Προσέξτε, λέει, κύριοι Αθηναίοι, και κατ' επέκταση και σε εμάς. Δεν ήξερες ένα πράγμα. Έχει καλώς. Υπεριδών αυτό.

Το αντιπαρέρχεται αυτό. Δεν σου ζητάει ευθύνη, εφόσον δεν το ήξερες. Τώρα όμως, από εδώ και πέρα, παραγγέλλει τοῖς ἀνθρώποις πᾶσι πανταχοῦ μετανοεῖν. Γιατί; Διότι ἔστησεν ἡμέραν, έχει προσδιορίσει δικάσιμον, αγαπητοί, εννοεί, κατά την οποία μέλλει κρίνειν τὴν οἰκουμένην ἐν δικαιοσύνῃ.

Κρίνει όλο τον κόσμο, λέει. Έχει τάξει ημέρα, έχει προσδιορίσει δικάσιμο. Εμείς δεν την ξέρουμε αυτή την ημερομηνία, ποια είναι η δικάσιμος η δικιά μας. Και η δικάσιμος του ανθρώπου είναι με μια διπλή όψη, είναι ντουμπλ φας, που λέτε εσείς οι γυναίκες για τα υφάσματα και για τα αυτά, με δυο όψεις.

Η μία είναι όταν πεθάνει ο άνθρωπος. Πέθανα εγώ, ήδη κρίθηκα, διότι δεν έχω περιθώριο να μετανοήσω. Τα βρήκε μαύρα και σκοτεινά από εκεί η ψυχή μου, αλλά το σώμα μου, με το οποίο αμάρτανα, το άφησα κάτω.

Το πήραν τα σκουλήκια. Χοῦς εἶ καὶ εἰς χοῦν ἀπελεύσει. Χώμα ήσουνα και πληρώνεις το γραμμάτιο στα εξ ων συνετέθη, όπως το βλέπουμε αυτό να υποπίπτει στις αισθήσεις μας. Τα βρήκες άσχημα από εκεί, σύμφωνοι, μα δεν μπορείς να μετανοείς. Ήδη έκλεισες τον φάκελό σου, μόνος σου, κατά σου. Και η δεύτερη περίπτωση είναι το να έρθει αυτός, να ακούσουμε μια σάλπιγγα και να πάμε για κρίση. Αυτό το πιστεύουν οι άνθρωποι, ότι ἐν κελεύσματι, ἐν φωνῇ ἀρχαγγέλου καὶ ἐν σάλπιγγι Θεοῦ, ότι θα αλλάξουν τα πράγματα. Ο Παύλος ξέρετε τι λέει; Ἐν ῥιπῇ ὀφθαλμοῦ. Ξέρεις τι πάει να πει ἐν ῥιπῇ ὀφθαλμοῦ; Πώς κλείνει το μάτι αυτομάτως όταν περάσει κάποιο κουνουπάκι, κάτι το θίξει; Κλείνει αυτομάτως. Τόσο γρήγορα θα ανοίξουν οι τάφοι και θα αλλάξουν και οι άνθρωποι. Δηλαδή, το σώμα αυτό που θα έπαιρναν αν είχαν αποθάνει, το σώμα αυτό θα το πάρουν και εκείνοι οι οποίοι ζουν κατά την Παρουσία του Χριστού.

Και μάλιστα, ο Παύλος, από φόβο, σώφρονα φόβο, έχει βάλει, δεν ξέρω αν έχετε προσέξει, είναι το κομμάτι που διαβάζουμε στη Νεκρώσιμη Ακολουθία.

Λέγει, εμείς, και το έχει με ήττα το εμείς, το έχει εσείς, εμείς οι ζώντες, οι περιληπόμενοι, εις την παρουσία του Κυρίου, βάνει και τον εαυτόν του. Δηλαδή, μπορεί να την κάνει και απόψε την Παρουσία του. Μπορεί να την κάνει και αύριο, λέγει ο Παύλος. Αδιαφόρως αν έχουν περάσει δυο χιλιάδες χρόνια και δεν έχει παρουσιαστεί, που ορισμένοι το θεωρούν αυτό ως ψέμα του Θεού.

Να, δυο χιλιάδες χρόνια πέρασαν και μένουν έτσι όπως ζήσατε. Από εκεί που έβγαινε ο ήλιος βγαίνει, από εκεί βρέχει, χειμώνας, καλοκαίρι, φρούτα, ψωμιά, φαΐ, θάνατος.

Υπάρχει θάνατος; Θα ξαναγίνει τίποτα; Πιστεύεις σε αυτά τα πράγματα; Διαβάστε τον Πέτρο, ο οποίος έχει γράψει και αυτός σχετικά με τα θέματα αυτά, που, αν έχω μια ευκαιρία και ευκαιρήσω, ίσως να μας απασχολήσει αυτό σε μια άλλη ομιλία, Θεού θέλοντος, για να κάνουμε τον συσχετισμό, να δείτε πώς έχουν τα γεγονότα, πώς είναι άλλωστε γραμμένα. Τώρα, αν θέλει ο άνθρωπος, τα δέχεται· δεν θέλει, δεν τα δέχεται. Γι’ αυτόν τον σκοπό έρχεται προς τούτο και το κήρυγμα· αφήνει ελεύθερον τον άνθρωπο να δεχτεί ή να μη δεχτεί.

Ή να μη δεχθεί. Μου αρέσει, το ακούω, το προσέχω, το διαβάζω, το πιστεύω, το αφομοιώνω. Ο άλλος το απορρίπτει. Πηγαίνει με τη χαρά του. Όμως ο Παύλος εδώ έχει μια ριζική διαφωνία. Από τώρα σου λέει: «Κύριοι Αθηναίοι, τα πράγματα για εσάς αλλάσσουν.

Τα νυν παραγγέλλει ο Θεός πάσιν ανθρώποις πανταχού μετανοείν. Διότι έστειλε έναν να κηρύξει δι' αυτού. Ο πρώτος, ένας, είναι ο Υιός του, είναι ο Χριστός. Όμως ο Χριστός έκαμε δώδεκα άλλους, οι δώδεκα άλλοι άλλους, και μέχρι σήμερα καταγγέλλεται το Ευαγγέλιο του Χριστού.

Άνθρωποι που ούτε καν είχαν γνωρίσει περί αυτού, άνθρωποι που έτρωγε ο ένας τον άλλον, γίνονται και σήμερα ακόμη Χριστιανοί. Υπάρχουν οι ιεραποστολές, οι οποίες εξευγενίζουν τους ανθρώπους, λένε ότι δεν πρέπει να τρώει ο ένας τον άλλον, υπάρχει άλλος τρόπος να τραφούν.

Και τους πληροφορούν αυτά τα βασικά πράγματα. Έχει, λέγει, προσδιορίσει δικάσιμον, κατά την οποία θα κρίνει την οικουμένη εν δικαιοσύνη, εν ανδρί ω όρισε, μέσω ενός που έχει ορίσει. Αυτός που έχει ορίσει είναι ο Χριστός. Την κρίση θα την κάνει ο Χριστός, θα την κάνει ο Θεός, ούτε η Παναγία, ούτε οι Άγιοι, ούτε το Πνεύμα το Άγιον.

Ο Χριστός έγινε άνθρωπος, ο Χριστός εσταυρώθη, ο Χριστός απέθανε, ο Χριστός ανέστη, ο Χριστός ανελήφθη, ο Χριστός θα ξαναέρθει, κρίναι ζώντας και νεκρούς. Ο Χριστός θα ανοίξει τους τάφους και θα παραδώσει τον άνθρωπο τω Θεώ και Πατρί.

Αυτός υπέφερε, αυτός έχυσε το αίμα του, αυτός εσταυρώθη, αυτός δικαιούται να κάνει και αυτή την κρίση. Πίστιν παρασχών πάσιν, αναστήσας αυτόν εκ νεκρών. Αυτόν τον άντρα τον ανέστησε εκ νεκρών. Εδώ το θέμα εφάνηκε τόσο γελοίο, που διέκοψαν οι Αθηναίοι τον Παύλο, να σταματήσει μέχρι εδώ.

Ακουσαντες δε αναστασιν νεκρων οι μεν εχλευαζον, οι δε ειπον· ακουσομεθα σου παλιν περι τουτου. Άσ' το αυτό, να το συζητήσουμε κάποτε άλλοτε, σε έναν ευθετότερο χρόνο. Τώρα, βέβαια, αυτό έχει δύο όψεις.

Το θεωρούμε, παραδείγματι, τόσο μεγάλο το θέμα, που κι εμείς κουραστήκαμε να σ' ακούμε, που δέκα λόγια είπε ο άνθρωπος, δεν σου κράτησε τίποτα ώρες εκεί πέρα. Όμως, να το πάρουμε από την άλλη πλευρά, ότι εμείς αυτό που μας είπες τώρα, Ανάσταση νεκρών και τα τοιαύτα, το θεωρούμε τόσο μεγάλο θέμα και θα θέλαμε να σε παρακαλέσουμε, να απασχολήσουμε, όπως θα λέγαμε, την αγάπη σου κάποτε άλλοτε, να μας μιλάγες εν πλάτει επάνω στο θέμα αυτό, να δούμε πώς εσύ το λες.

Το άλλο είναι ότι είναι ένας εύσχημος τρόπος να τον αφήσουν να φύγει: ο άνθρωπος είναι τρελός όταν μιλεί και χάνουμε την ώρα μας εδώ πέρα. Όταν μιλεί περί Αναστάσεως, τους εφάνηκε τόσο γελοίο, τόσο αστείο, τόσο ανακόλουθο.

Γιατί αυτοί, σύμφωνα με τις θεωρίες των Στωικών και τις άλλες, δεν επίστευαν σε ζωή πέραν του τάφου. Δηλαδή ήσαν οι Σαδδουκαίοι της ειδωλολατρίας, γιατί και οι Σαδδουκαίοι, εκεί από το στενό περιβάλλον των Φαρισαίων και των άλλων εκεί στην Παλαιστίνη, κι αυτοί δεν πίστευαν σε ζωή πέραν του τάφου.

Και θα έχετε ακούσει στα Ευαγγέλια που διαβάζουμε στη Μεγάλη Εβδομάδα, ομιλούν για τα θέματα αυτά, που έθεσαν και ερωτήματα στον Χριστό.

Είπαν στον Χριστό ότι ήτο ένας άντρας, λέγει, ο οποίος πήρε μια γυναίκα και απέθανε. Αυτός δεν είχε παιδί. Εν τω μεταξύ, ο νόμος έλεγε, αν υπάρχει άλλος αδελφός, να την πάρει αυτή τη γυναίκα για να κάνει παιδί, για να έχουν από την γενιά σπέρμα. Όμως πέθανε και ο άλλος αδελφός και δεν ανέστησε σπέρμα, και την παίρνει ο τρίτος αδελφός. Ξαναπέθανε ο άλλος. Φέραν ένα παράδειγμα, δηλαδή, στον Χριστό. Την πήραν, λέει, 7 και πέθαιναν και οι 7.

Και παιδί δεν κάμανε. Εν τη αναστάσει που λες εσύ, ποιος θα την έχει γυναίκα, εφόσον αυτή ήτανε γυναίκα και των επτά αυτών;

Θέλαν να φέρουν τον Χριστό σε δύσκολη θέση, ώστε αν είναι έτσι τα πράγματα, δυσκολεύονται να τακτοποιηθούν αυτά που έγιναν από εδώ. Κάποιου πρέπει να είναι γυναίκα αυτή, εφόσον λες εσύ ότι υπάρχει ζωή πέρα.

Και τους απήντησε ο Χριστός μας, αν έχετε διαβάσει: «Πλανάστε, μη ειδότες τας Γραφάς». Είναι γραμμένα, λέει, αυτά τα πράγματα, αλλά εσείς πλανάστε, μη ειδότες τας Γραφάς.

Διότι πέραν του τάφου, για την ανάσταση των δικαίων, που θα αναστηθούν οι άνθρωποι, δεν υπάρχουν γάμοι, δεν υπάρχουν συζυγίες, δεν υπάρχουν γένη, δεν έχει άρσεν και θήλυ, ισάγγελοι εισί. Όλοι οι άνθρωποι μετά θα είναι ουδέτεροι. Δεν έχει σκοπό πλέον πολλαπλασιασμού η ζωή η πέραν του τάφου, η μετά την Ανάσταση ζωή, δεν έχει κανέναν σκοπό τέτοιο. Και «πλανάστε», τους απήντησε, δηλαδή εμμέσως και αμέσως, για τη ζωή, ότι υπάρχει και δικαιολογείται, μπορεί να σταθεί πέραν του τάφου, πράγμα το οποίο οι δικοί μας εδώ, όπως σας είπα, οι Αθηναίοι, όταν άκουσαν αυτό...

και έκοψαν τη συζήτηση.

Το θέμα της Αναστάσεως ήτο εκείνο που σκόνταψε τους Αθηναίους. Δεν μπόρεσαν να το πιάσουν. Και αυτό δε μέχρι σήμερα υποφέρουν οι άνθρωποι. Πιστεύουν οι άνθρωποι μέχρι του θανάτου. Όταν τους μιλήσεις ότι θα ζεις από εκεί πέρα, αυτό δεν θέλουν να το παραδεχτούν.

Θα πει κανείς τώρα: «Γιατί, δεν είναι καλό πράγμα να ζει ένας άνθρωπος;» Παρότι είναι καλό και συμφέρον για τον άνθρωπο, όμως ο άνθρωπος δεν θα τα ακούσει. Αφενός δεν μπορεί να το στηρίξει με τη λογική του, αφετέρου το απορρίπτει για έναν άλλο λόγο που λέγαμε κάποια άλλη φορά.

Διότι πίσω από την Ανάσταση νεκάς του ανθρώπου έχει κρίσιν, όπως λέγει εδώ, ότι έστεισε ημέρα δικάσιμον που θα δικάσει κάθε άνθρωπο όλη την οικουμένη ενδικαιοσύνη Διότι ο άνθρωπος δεν έχει ενεργήσει, πολιτευτεί, ζήσει όπως πρέπει, να μην φοβείται το δικαστήριο, την κρίση, τη δικαιοσύνη του Θεού.

Γι' αυτό ακριβώς στρουθοκαμηλίζει, όπως θα λέγαμε: «Δεν είναι, δεν είναι. Εδώ είναι, μην ακούς τώρα». Και δεν τον αφήνει να εγκύψει. Δεν είναι έτσι. Πόσα δισεκατομμύρια φορές θα σου πω «δεν είναι»; Μία εάν είναι, πες μου τι θα γίνει.

Δεν είναι καν σώφρων ο άνθρωπος. Γι' αυτό ο άνθρωπος, φοβούμενος τον θάνατον και την κρίση, είναι υποχρεωμένος, αν είναι λογικός, να ενεργεί πάντοτε κατά τέτοια έννοια, ώστε όταν θα φτάσει σε αυτή τη δικάσιμο, στην οποία θα φτάσουν όλοι οι άνθρωποι, όχι ότι θα πάνε, θα τους πάνε, θα πρέπει να έχει κάποια καθαρότητα και κάποια μέσα του πληροφορία ότι θα μπορέσει να σταθεί.

Διότι δεν είναι εύκολο να σταθεί ο άνθρωπος σε αυτή τη δικαιοσύνη. Δεν έχει δικαιολογίες, δεν μπορεί να πει ότι «εγώ δεν ήξερα, δεν έκανα». Έχεις υποχρέωση. Σήμερα, όπως ξέρετε, άγνοια νόμου δεν υπάρχει. Έκαμες μια ζημιά, κάτι που δεν ήξερες.

Όταν πας στον Πρόεδρο, θα σου πει: «Γιατί το κάνεις αυτό;» Θα πει δεν ήξερα, δεν έχει δεν ήξερες Δεν έχει αγνιανό μου, δεν παραδέχεται αγνιανό μου Και αν άγνοια νόμου στον κόσμο δεν υπάρχει.

Αυτά είχα και για σήμερα και, Θεού θέλοντος, θα κάνουμε κάτι τι άλλο μελλοντικώς, να το πλαισιώσουμε αυτό.