Λύσις Ἀποριῶν 118

Ἡ ἀγγλικὴ μεταγραφὴ εἶναι αὐτόματη μετάφραση τῆς πρωτότυπης ἑλληνικῆς διάλεξης. Ἐνδέχεται νὰ περιέχει σφάλματα· ἡ πρωτότυπη ἑλληνικὴ ἠχητικὴ ἐγγραφὴ εἶναι ἡ ἔγκυρη πηγή. Ὁρισμένα ἀποσπάσματα παραλείπονται βάσει ἐκδοτικῆς πολιτικῆς.

And now to our questions. Here is a recent one, just submitted: Can you tell us what blasphemy against the Holy Spirit is? There are a great many answers on this subject, on what blasphemy against the Holy Spirit is. Many answers: it is this, it is that, it is something else again. But I would give you only two.

And I believe that with these I would answer the question.

There was a time when they said to Christ that He was casting out the demons by the ruler of the demons. In other words, that Christ was the chief of devils, and that by the power of this chief devil He was removing, casting out, and driving away the demons.

The Lord told them that whoever blasphemes against the Holy Spirit remains unforgiven. For here His opponents, the Pharisees and the rest, had blasphemed; they had blasphemed against the Holy Spirit. And He said that whoever sins against the Son can find forgiveness, but the one who sins against the Holy Spirit is another matter.

He has no forgiveness, ever, ever, ever; he cannot be forgiven. The case here is this: we have a confusion of the source of good and the source of evil, a confusion. For what did the Pharisees do when they spoke those words? They had confused the source. They had two sources here, we might say the Holy Spirit and Jesus Christ, forgive me, God, on the one hand, and the devil on the other.

They mixed up these sources, and so they could call what is from God demonic, and call what is demonic something that comes from God. This confusion is extremely serious. That is why the Apostle Paul says that one of the gifts is the discernment of spirits.

To be able to discern what is from God and what is from the devil. But a person who reaches the point of consciously confusing the sources, notice, I underline this, consciously, because the Pharisees did this consciously.

It was not simply an error, where I might say, perhaps some vague spiritualist manifestation is from God, when in fact a spiritualist manifestation is from the devil, as is well known. Perhaps this one is from God? There we have a confusion, but it is not a conscious one; we have no evil intent in doing it.

But out of envy toward the Lord, toward Jesus Christ, they were attributing to Him a filthy source. Now when this filthy source is present, because note well that it is the Holy Spirit who works the miracles. He works whatever comes to pass upon the earth. Christ Himself said it. When He says, 'If I cast out demons by the finger of God,' forgive me, 'by the finger of God,' and the finger of God is the Holy Spirit, then to deny this is to show that one holds the blasphemy against the Holy Spirit.

So that is the first interpretation. But we also have a broader interpretation, one in which we ourselves can be caught, if we are not careful. And it is on this one especially that the Fathers and others dwell: it is impenitence, the refusal to repent.

When you insist on remaining unrepentant, you are essentially insisting on blaspheming the Holy Spirit. What did the Protomartyr Stephen say? Do you remember what he said? You, he says, always, forever resist the Holy Spirit; you resist, you push back against the Holy Spirit at every turn. And so this pushing back against the Holy Spirit is blasphemy against the Holy Spirit.

How do I react when He comes to help me, to lead me to repent, to be healed, to become a person of God? I say no. Listen, I say no. No. Therefore let us take care over this, because we can all find ourselves here. When we do not want to repent for something, we find ourselves blaspheming against the Holy Spirit. This is blasphemy against the Holy Spirit, according to these two interpretations. There are more, but chiefly it is these two. Here is another recent question.

Is it right for young surgeons to perform dissection on the dead in order later to learn to operate on patients who are living? It depends. If we mean the dead body that is in the morgue, and they keep these bodies in the medical schools, they hold them in a fluid there so they will be preserved and not decay, and of course upon them the students cut and stitch, to put it plainly and simply.

That is, they examine the dead body, the corpse; the word for corpse, ptoma, comes from the verb pipto, to fall, I am no longer standing upright, from 'to fall.' If some respect is maintained, we might say, for the human being, for the human body, even while I carry out my experiments there, then of course it is not a sin.

But if I despise the human body, if I talk and laugh and do everything I do there over that first corpse as a joke and so on, and then we throw it in the garbage, into the bin, into what we might call the biological waste bin, because we have what is called the biological cesspit, that is, the place where we throw these post-operation corpses, whatever they are, we just toss them in there.

When this respect is absent, then of course this begins, at some point, to be a sin. But fundamentally, as one says, there is a study of the human body, of how we will operate and so forth, carried out by the students, and fundamentally this, of course, is not a sin. I will repeat: provided that some respect is maintained for this human body, because this body will be resurrected.

Because it will be resurrected. Whoever this person may have been, he will be resurrected. And it is a respect owed to the human being. We say human personality; but I would go further and say it is broader to speak not of human personality, but of the human being; that is a wider term.

So much for this question too. Let us look at an earlier question. When we hear the word of God, do we need to consult others as well? Can we not judge on our own? Certainly we can, provided we take care not to muddle things by asking too many people.

So allow me to tell you a proverb that our people have. Too many midwives, it says, spoil the child. You know this one. But to ask a second person, and a third, to gather opinions and to see, that is not a bad thing.

And indeed, let us never be content only with the study, for example, of Holy Scripture. It is enough for me to give you one astonishing example, one that causes amazement, I mean truly astonishing. The Apostle Paul received the whole Gospel by revelation of Jesus Christ during the three years he spent in the desert of Arabia.

What could be greater, what could be more important, than to have a revelation from Jesus Christ? And yet, and yet. He himself says it; he himself writes it. He went up to Jerusalem, he tells us, to lay before the Apostles there and before Peter, who were Peter and John the Evangelist at that time, what he was teaching, because he was afraid that somewhere he might be led astray.

If a Paul, who receives his revelation directly from Christ, thinks this way and speaks this way, and, you understand, acts this way too, then you can see how much more careful we ourselves must be. Let us not say, 'I have figured it out, I have no need to consult anyone; I read it in Holy Scripture, that is what it says, I am asking no one about anything.'

It's a very bad thing. Just as, in study itself, we can take a single passage, what did I say a moment ago? A moment ago I told you that there are many interpretations. When I come to a passage, a particular point in Holy Scripture, I want to see how the first Father puts it, and the second Father, the third Father, and the fourth Father. That is extremely useful.

because each one will say something, and little by little I fill out more and more the picture I can form of how to interpret a given point in Holy Scripture. Let us move on. It says, in Genesis, chapter one is cited, the alpha-iota reference, that 'I will require from your hand the blood of every animal that you kill for your food.'

Here, before I go on to interpret this, that phrase 'I will require' gives away that the one who wrote the question, whether it was he or she who wrote it, is using the Bible Society's edition, the Vamvas translation, which is from 1850, from the time when in our language they used that 'I will' construction.

That is, they would put in this 'I will', 'I will do,' 'I will see,' 'I will go,' 'I will proceed,' and so on. It was a feature of our modern Greek language. So when we come across this 'I will,' we usually say that what the other person is quoting to us has been taken from the Vamvas translation of the Bible Society from 1850.

I would advise you: do not use these editions of the Bible Society, but only our own editions. Glory to God, Glory to God. We also have interpretations, or better put, interpretations, I would say an interpretive translation.

An interpretive translation means that I use more words; I do not make a literal, word-for-word translation. Just as we learned in school to translate an ancient text, I put in more words in order to give fuller explanations.

It is called an interpretive translation, and, glory to God, we have one for both the Old Testament and the New Testament. So it is quite unnecessary to turn to that kind of literature from the Bible Society. Take note of this, it matters a great deal, because somewhere things may not have been rendered correctly, and without our realizing it, we might begin to take on even heretical positions.

Now then, I come to the main question. Yes, God says that when you eat the blood of an animal, 'I will require it,' he says, 'from the hand of the animal,' not of the animal you ate, but from another animal, 'from its hand,' it is an expression, 'your own blood,' that is, you will be killed, the wild beasts will tear you apart, and so on. Let us look at the matter from the very beginning. It is well known that when God made both human beings and the animals, he also appointed the diet of these creatures that would take in food. The animals take in food, and so does man. This is how God willed to make his creation.

So God determines and appoints the diet both of man and of the animals.

This whole process, we might say, the appointing of the food of animals and of humans, was the plant kingdom. Only, take note, only the plant kingdom. If anyone has some objection to this, they will want to say: the cat does not have grinding teeth the way the lamb does.

But it has gripping teeth, and the dog has them too. That is why you will notice, when you give a cat something to eat, it keeps jerking about to manage it. Yes, it jerks its mouth constantly, so as to manage to eat what you gave it.

Because its teeth, being sharp and so forth, are simply for gripping, to seize a bird, a mouse, not to chew. Whereas you see that the sheep chews very smoothly. If you say to me, 'Was this cat not made this way from the beginning, or did it change later on?', the answer is no.

It was made beforehand, in view of how nature would decline because of the Fall of man. But I won't dwell any longer on resolving a possible question you might have had. So then, the plant kingdom is appointed as the diet of man and of the animals.

Meat-eating did not exist.

It was the people after Adam who ate meat.

But this was against the commandment of God. And when the Flood came, now, after the Flood, God establishes a new covenant. He renews his old covenant with Adam. As I told you, he had said to Adam, 'These things you shall eat.'

And so on. So the treaty, the agreement, is renewed, and now God says that they may eat meat, but they shall not eat the blood of the meat, of the animal. What do we notice here? This is what interests us very, very much: when God gives something, at the very moment when he gives everything, he keeps something for himself.

The reasons are pedagogical. For example, the whole expanse of Paradise, with its trees and its fruits, was at the disposal of our first parents. And what does he say now? 'From this one tree alone you shall not eat.' There was nothing poisonous about the tree. But what then? God keeps it for himself. 'From this tree you shall not eat.' Absolutely not. When this commandment was transgressed by our first parents, they ate, they sinned, they fell.

God had said, now you shall not eat meat. Yet they eat meat. A transgression. God makes a concession, you see. It is to our shame that God gives way, and now He makes a concession and says: you may eat meat, just as you eat vegetables. And by "vegetables" here He means the plant kingdom. It's not the vegetables you buy at the market. He means the whole plant kingdom. Except for the blood, that is, you may eat meat.

You may eat meat, but the blood you shall not eat. That I keep for Myself. For otherwise you will be punished. That is why it is well known that the Jews, when they want to eat meat, do eat it, and indeed in the Old Testament the eating of meat was plentiful. With the animal sacrifices, the people and the priests ate from the sacrifices, and so on. There was no problem with that.

But to this day, ask the Jews of our own city and they will tell you. When they take meat, they wash it in a trough, in a basin, so that the blood runs off, so that no blood remains. It is precisely on this point.

So God always keeps something for Himself. Here now in the New Testament, what does God keep, since of course in the Old Testament He had already spoken? Listen: He had said, these animals are clean and these are unclean.

The unclean animals, He says, remain for Me, says God. Unclean in a legal sense, He means legally. That is to say, they are unclean because I say so; they are not unclean by their very nature. Because I lay it down as law, that is why they are unclean. You shall not eat a fish, an eel for example, that has no scales. But you may eat a fish that has scales.

You shall not eat an animal that is single-hoofed, a donkey, a horse; but you may eat an animal that is cloven-hoofed, a goat, a sheep, and so on. The camel is single-hoofed, that is, its hooves, well, you know, single-hoofed. I won't dwell on it further.

So God keeps something for Himself, not as though what He keeps were ontologically evil, or dirty, or anything of that sort. That is simply how God sets it down. And in the New Testament, what? Eat all of it. What do you want?

Do you want meat? Do you want the plant kingdom? Whatever it is you want, eat all of it. There is no longer the matter of the blood. Here I will make a small observation. When that first Apostolic Synod took place, they spoke there and agreed to keep the matter of the strangled animal.

That is, an animal that is strangled and whose blood does not drain out, and the blood itself, that they should not eat the blood. Today we do not observe this, not that we are sinning by it, even though it was a decision of that first Apostolic Synod. We do not keep it, because that was a transitional period, from Judaism to Christianity.

What does God say now? On Wednesday and Friday you shall not eat meat, nor the things related to it, nor its products. What does this mean? God keeps it, and He lays this down as His own. Do you see it? The fast has a deeper character.

The next day you may eat it, the meat. Today you shall not eat the meat. It is that same word: you shall not taste of this fruit. Those who trample down the fast repeat the sin of our first-created parents, Adam and Eve.

Do you understand? I will do what I please, I will eat, I want to eat, and such people do not make their own will, their very existence, depend on the will of God. So this is the whole of what I have explained to you with that question.

We must take care, we must take care, and always render what it is that God wants. Through all of this, of course, God wants us to have a dependence upon Him, not to be autonomous people who seek our happiness on our own; for man, alone and cut off from God, is a tragic existence. So we must have our dependence upon God.

Another question says: you told us to listen to our parents, except when their will is contrary to the will of God. But when they clearly do not hinder us in the spiritual life, yet they tell us to be careful of extremes so that we are not led astray, could this be a way of hindering us from a more spiritual life, or is it rather that we have a youthful enthusiasm and don't realize it?

This is a very fine question; pay attention. It may indeed be that our parents do not hinder us, but they tell us there's no need to overdo it, no need, let's say, to rush to church every single Sunday; there's no need, and one Sunday don't go, it doesn't matter, let's go on an outing, without the parents actually forbidding their child to go to church, or anything of the sort.

But here we have a certain notion, the notion of excess. What is excess? Our parents may not be, and usually are not, nine out of ten are not, well-instructed; they do not know, mark this. Not out of malice, they simply do not know.

But it may also be that something cunning is hidden there in this counsel, that these things are excesses, that they are extremes. There may be hidden a cunning intent to hinder their child, to keep him from becoming a spiritual child, so that he might taste, as it were, the pleasures of this world, the joys, in quotation marks, the joys of this world.

This may be present; in any case, what we must examine is what excess actually is. We must have discernment, and the young do not always have this discernment. That is why they should now ask their spiritual father, their spiritual father, or spiritual persons. No: rather their spiritual father, and also spiritual persons; not spiritual persons on their own, behind the spiritual father's back, but spiritual persons together with him.

Of course, even those may lack discernment. We must search. Could this be excessive? Indeed, an excess is something sinful, it is dangerous. God says to Moses: you shall not turn aside. There is a history to this, out there in the wilderness, and so on. You shall not turn aside, neither to the left nor to the right, but you shall walk the Royal Road. There the Royal Road was an actual thing, yes, let me say it, in this case it has a historical basis. Now pay attention: it was the road on which the army of the king and the king himself passed; it was not the other little paths on which the merchants and the rest would pass.

So then, the Royal Road, the straight one: what does "to the right" mean, and what does "to the left" mean?

Left means transgression, right means excess. Now I remember that Saint Cassian the Roman recounts a case of his own; it's a talk of his on discernment in the first volume of the Philokalia, and it's a very beneficial text. If you have the Philokalia, please study it. Listen: once, he says, I undertook the ascesis of not sleeping. As is well known, a person can live even more than forty days without food; without water, it's said, one doesn't go beyond sixteen days, so they say.

Without sleep, I don't know whether a person could live more than two or three days. He dies. His brain suffers damage, and indeed irreparable damage.

With the sort of fasting people do, I mean the hunger strike that some carry out today, a person might, say, damage his kidneys, harm something, I don't know what. But not the brain. The brain is damaged by lack of sleep.

It is very serious. So this man, Saint Cassian the Roman. I took up an ascesis, he says, of not sleeping. And this went on for quite a few days. I felt I was going to lose my mind, he says. And the worst part was that afterward I couldn't sleep at all.

A sleeplessness comes over you, now involuntary. I could not sleep. The nervous system is thrown into turmoil. It reaches an extreme state. And then I made fervent prayer to God to grant me sleep. Why? Because he had overstepped certain limits.

If I'm a sleepyhead and want to sleep out of laziness, that means I'm on the left, in a transgression. If I wanted not to sleep at all, to cut off my sleep, I'm on the right, I'm in excess. And what does God say here? You shall walk neither to the left nor to the right, but along the Royal Road.

It is the road of discernment; I will discern how I ought to move. For fasting, for example, is not body-killing; but note this well, it is passion-killing. Not body-killing, but passion-killing. It kills the passions, not the body.

So, with anything, absolutely anything I have to do. Now, in the area we'd call the right, since the question lies somewhere there, I must still be discerning. And if I don't possess discernment, I must ask the competent persons to help me in this.

Thank you for listening to me.

Thank you.

Here is a question I've been keeping since last year. I liked it very much, but I wasn't answering it, because I wanted to gather some material for a reply. I saw, though, that I wasn't managing to gather this material satisfactorily, and so I'll give it to you at least in very broad strokes.

Listen to it: why must we learn ancient Greek, what good will it do us? The time we'll spend learning it, wouldn't it be better to spend it on learning technology?

Of course, I shouldn't be making the remark I'm about to make now, that here the word 'archaia' takes an acute accent, because we use the monotonic system. But I remember, and I'll never forget it, an essay from when I was young, which I still have in my essay notebook, where I wrote 'the ancient language,' let's say, and I had put a magnificent circumflex on it, and the teacher takes his red pencil to me.

Sadly, today written work isn't corrected, so that the pupils won't, listen to this, so that the pupils won't be upset, just listen to that! Well, he marks an acute accent this big on top for me. I remember it was a phrase at the top of the next page; this was in an essay.

And here's what I remember: toward the end, that is toward the right side, I even remember the spot, the notebook, I've kept it. Every time I go to write the word 'archaia,' whether it's neuter, 'ta archaia,' or feminine, 'i archaia,' that matter from back then constantly comes before me again. Now, if someone wants to call that a complex, a repression, and so on, just consider it.

I consider it a privilege, because if it hadn't been corrected for me, how would I have been corrected, and how would I have learned it? But since we now have the monotonic system, all of that just goes out the window. So let's look here at why we must learn ancient Greek, what good it will do us, and so on.

Since I see we have some philologists, teachers of literature, here, perhaps I should have invited Mr. Bozoglanidis, whom I've noticed sitting there for a while now, to come up here and answer you, he's a philologist, to answer you why we must learn ancient Greek. But in any case, listen to a short answer that we'll give now.

What does 'ancient' mean? Suppose my great-grandfather is alive, is he ancient? What is my great-grandfather? He's my grandfather's father. And who is my grandfather? He's my father's father. What does that mean? It's a misuse of the word to call it the ancient language.

Do you know what it really is? And never forget this. It is the one, single Greek language. From the time of Homer, and further back, and even further back still if you like, down to today; the language simply evolves, as all living organisms do, for language is a living organism.

Do you know what the ideal would be? Don't be taken aback by this. If in my writing I need to use even Homeric words, or words of the so-called Golden Age, words of Athens, of course, of that so-called classical era, or even of the medieval period, the Greek medieval period, Byzantine words, words from the time of the Turkish occupation, yes, I'll use them; I'll move as I please.

Because the language is one continuous whole. So when I speak of ancient Greek and of modern, contemporary Greek as if they were two things, I am mistaken. Let us be clear about this. The language is one.

Now, this so-called historical grammar, let me say this too, the one that did away with the accent marks. Don't imagine, don't imagine, don't imagine otherwise. If only you knew what a calamity it will heap up. One could say a great many things about this, a great many things.

I myself find it hard to read a text that has no accents. Take, for instance, this little word 'tou' where a phrase ends in 'tou.' I can't tell whether it belongs to the sentence that follows or to the one before.

In other words, a text in the monotonic system, I wouldn't risk reading it easily. I'll make mistakes. I have to read it through beforehand. And what does that mean? It's a drawback. But this notion that a language can be changed by some set of laws, that is both foolish and dangerous.

A language simply changes according to the path a people follows through the course of the centuries. Precisely what we have up to today, what we call Modern Greek, without our changing anything. It is what's called historical grammar. Why should we change it?

Do we not preserve so many monuments? The accent marks, on the one hand, are useful. On the other, they are monuments themselves, so that we may know where we started from. Pay attention, so that we may know where we started from. Once a spider hung down on that well-known little thread of hers from the sky and was coming down toward the earth, down and down and down. At some point she says, but what is this thing I keep dragging along from up there? I come down and I drag, I come down and I drag.

So at some point she says, ah, things are not good. And she cut her cord, because she had grown tired of coming down from heaven. When she came and fell to the earth. But when she realized that she could no longer go back up there.

Ah, she says, what has become of me!

We're just like that too: our roots are being cut. Our roots are cut and gnawed away, little by little. And this matters enormously. Take a schoolchild today, or a university student, give a student of literature an ancient text to read.

And especially when he never learned to place the accents, see whether he can understand anything further on. Yes, he says, when we come to read ancient texts, when we go to university and so on, then we will learn the accents too.

If you did not learn things in their proper order from school, from primary school, I don't know whether you will learn, later on, this thing you say you'll learn later. It can't be done, it can't be done. Or give them such an ancient text. What text? I read it, and you will have heard it too.

Papadiamantis.

Give them Papadiamantis. And our pupils and our students today will not understand it. What does Papadiamantis write? This is dreadful. Where are we to go if we step a little further back, further back? So how then can they manage to move along and read?

Do they learn ancient Greek? All civilized peoples have a chair of the Greek language, even the Japanese. Even the Japanese, think of it, have a chair of the Greek language. And we, oh we, the most foolish of all, as I told you, we cut the cord from our roots.

And now, if we do not turn back again, woe to us.

But then he goes on to say here, what good will the ancient language do us? What will we gain if we cut it out? He puts it this way: the time we will spend to learn it, wouldn't it be better to spend it learning technology? That is, what is technology? Chiefly it is computers. Off everyone goes into information technology, to learn to operate a computer, indeed, and this is called technology, indeed.

Technology is technique, and technique will turn you, the human being, into a slave. Because when you know your history and your language, you become truly human. It is what is called the humanities, the humanist letters.

That is why Europe, and any other peoples, learn Greek, so as to read Aristotle, if they can, to read Plato in the original text. And you, the Greek, can you not do it, so as to become truly human?

Yes, because before the Gospel came, we had the humanist letters. The very ones that even the Fathers of our Church learned. Basil the Great, in Athens; Saint Gregory, in Athens; John Chrysostom, in Antioch.

All of these learned the classical education, they received the classical education. In Athens, education began with Homer, education in Athens. Yes, all these things make a human being human. And so, even before the Gospel, before we had the Gospel, we had precisely this classical education, as I told you, this humanist education.

So when we do not have the ability, when we do not want it, when we cannot, when we think we do not need it and that we would gain something. What gain, what gain? The gain of technology. And what comes of that? What, did you become richer? And what came of it? Did you become a human being with a capital H? Then do not boast that you spent the time. You did not spend it on the humanities. And now you have the possibility of wealth, say, social prominence, and so on. God preserve us.

Of course, I've told you before that well-known example, where someone went to a teacher of that time in Athens and asked how much money he wanted for his son to come and study with him. And the teacher named an amount that he, the father, judged to be too much.

'What are you saying,' the father says, 'that much money? With that much money I can buy an ox. Technology, I'll buy technology, I'll get a computer, what are you talking about?' 'Ah,' says the teacher, 'very well, keep your money, and that way you'll have two oxen in your house.'

That's the point. So let us take note of it. You know that technology, in the end, turns a person into a slave. 'Andrapodon,' it's called. An andrapodon is a free man who has been made a slave.

So now the free man becomes a slave. Whether you renounce the Gospel, or you renounce what we call the humanistic letters, then you become a slave. How? Christ said, 'You shall know the truth, and the truth shall set you free.' When you do not know who the true God is, when you do not know the humanistic letters, then you become a slave. And a slave indeed, not in the sense that someone will take you, a free man, and sell you, and make you a slave.

Rather, this very technological age of ours will make you a slave, and you will become a slave of the machine, a slave of technology, you will be reduced to bondage. So let us take note of this matter, let us take note, because it is not enough only to know mathematics well, or physics well, because if we do not learn the classical education, we cannot truly think.

Notice this: if I cultivate only mathematics, I glorify God that I do not come out of classical education but out of technical education, and that is why what I am saying has all the more value, I tell you truly. What I am telling you now carries more weight than if I were a philologist. I do not come from a family of philologists, no. Nor from classical education, no, no. But as I grew up I saw the value of knowledge, of language. So listen, only one part, let us say, of the brain thinks in mathematics, thinks about how to investigate nature.

That is what happens when I learn only mathematics, or physics, or something of that kind. But you know that we have many areas where our mind needs cultivation.

So then, if I do not cultivate the humanistic letters, within which history is also included, everything is included in them. Then I will become a monster, a brute of a man, do you hear me, I will become inhuman, because I will not know how to live in this life.

I may invent or discover forces of nature, and these forces of nature may be turned to the destruction of humanity. Then I ask you: am I a benefactor of humanity, or am I an inhuman being who shows, not love toward my fellow men, but the opposite?

But when I am cultivated alongside technology, I do not belittle technology. The issue is not one of belittling it. The issue is that I cannot put technology first, and, worst of all, I cannot abolish the humanistic letters.

But when I become a human being, a Human with a capital H, then balance comes. Within life, within the society in which we live, balance comes. So we will not reject technology, but we will not leave it on its own either.

Because letters, and in this case ancient Greek, which are humanistic. Would that I could spend the time to read the whole of Homer, I would be happy. Would that I could spend the time to read all of ancient literature, I would be happy. But I have no time, I cannot, my life is nearly over.

I have very many other things to attend to, above all our Church Fathers, a vast body of offering. Something struck me about fifteen or twenty days ago, I don't remember exactly. When a certain special program was broadcast, there is a certain Cretan man still living.

I tell you, it was broadcast, and indeed he himself spoke on it.

Notice this: he went as far as the third grade of primary school, or the fourth grade, somewhere around there. 'Is it true,' a journalist asks him, 'that you never attended any higher school at all?' 'No,' he says, 'I went, I finished primary school, somewhere around there.' Well, notice this: this man translated first the Iliad and then the rest of Homer into the Cretan dialect, and he even said to Kakridis, who was living, he had told him, 'I do not like your translation.'

Kakridis, a university professor. 'I do not like your translation.' And indeed those who presented him were saying that this translation of his is astonishing. It took him many years, of course, but that doesn't matter. A life's work.

And I marveled at it, bravo. A man with only a primary-school education, to make a translation of Homer, the Iliad and the Odyssey, in the Cretan dialect itself. And to choose those words which he judged, which he judged, to be perhaps more alive in the translation.

More alive than if it had been in the Athenian dialect, let us say. Doesn't that strike you? So, my beloved, let us not throw away our roots, our tradition. Our enemies do this in order to do away with us, to make us disappear, out of envy, out of jealousy, yes, to wipe us out, God forbid.

The monotonic system is the work of enemies of Hellenism, so that tomorrow, further down the road, we may keep bringing in more and more foreign words. Today I was listening to a round-table program, they were discussing a subject, in fact it concerned the modern crime committed by some young man, and so on.

They were using so many terms that I said to myself, 'Good grief, are these people speaking Greek, or some other language?' Some English terms, some French, I don't know what. But where are we here? Isn't this Greece? Why should we be using these foreign terms?

Little by little our language is being enriched with foreign terms. And so one day it was suggested... but it hasn't yet come to the point where we write in the Latin alphabet. Because these things move in stages. It's the salami method.

You know how it works. We cut off a little at a time. A little at a time, yes. And so one day we'll be writing in the Latin alphabet, and little by little they cut away our history too, or they distort it, and at some point we won't know our identity, our Greek and Orthodox identity. Yes, we won't know it anymore.

So then: resistance. That's the best work we have to do here, resistance. We will hold firm. No, no, we will not throw away our language, we will not cut it off, we will not butcher it. No, we want ancient Greek as well. So much for that question. This lifted a weight off me, because I wanted to answer it. I didn't prepare for it specifically, I tell you truly.

But I would have liked to prepare, and if possible to spend a whole hour on it; still, I gave at least a rough sense of it. Another question says: could you please tell us whether it is right to praise someone, for example a good student.

Indeed, praise, as we all know, is a motivation, a very great motivation.

As for the good student, to keep myself to that case: the good student stays good.

But the student who is not good, when he shows something somewhere, a little diligence, and is praised for it... you know, it's the sort of thing usually written under an essay. We had an essay notebook, as I told you earlier. And the teacher writes that you should keep trying, that you're doing better in your work. This is very important and significant. It is very significant, because the somewhat careless student takes heart.

It's a great thing for a person to take heart. And this isn't only true in student circles; it's true everywhere. In the work he will do. In whatever situation he finds himself. Everywhere there has to be a motivation.

And that comes through praise. Only it needs very great care. It's a double-edged knife. With a knife we can cut bread, but we can also wound ourselves. So if we praise, we have to be careful not to wound the other person, not to cast him into pride.

Because it is said that the one who praises casts the other into the hands of Satan. That's not true, and yet it is also true. If good use is made of the thing... so we will be careful not to stir up pride, for then the person comes to very great harm.

So much for that question as well. Let's look at one more thing. What is the significance of Rachel taking, let's say... look here at what I was telling you before about that little word 'his.' What significance does a 'his' placed after it carry? Now, is it 'the significance of it,' or 'the significance of Rachel taking her father's gods,' and so on? Where does that 'his' fall in the meaning?

This is the difficulty I was telling you about earlier, in the previous question. What is the significance of Rachel taking the gods of her father, Laban, during his flight?

'His' , during his flight, during the flight of Jacob , it isn't unaccented, it carries an accent; and during Jacob's flight, for his ancestral things, the ancestral things of his land. Right away I stumbled, I couldn't read it properly, for I am unlettered.

So please pay attention. Seek out the polytonic system everywhere. And do read polytonic texts alongside. You won't get confused, don't be afraid. Even in books outside of school.

Once I made a report to the archaeological service. And of course I wrote the text with accents and everything as it should be. And the archaeologist there says to me: Well, he says, why don't you write it in the demotic, say, and in monotonic?

Come now, he says to me, can we even understand how to read it? And I said to myself: that would really be the last straw, that you can't understand how to read it. Because archaeologists study philology. So, let's take a look at this.

It is known that Laban was an idolater.

And he was the brother of Rebecca. This too is known: who Rebecca was, the wife of Isaac, and Jacob had her as his mother. He went there to find a bride. God led his steps there, to Ur, from where Abram had once set out.

But Laban was an idolater, and it is known that, as an idolater, like all idolaters, they kept their household gods, the gods of the hearth.

Tell me, here in Greece, which deity was 'ephestia,' of the hearth, in the sense of the guardian, the protectress or the protector, masculine or feminine, take it however you like, the Protector or Protectress, god or goddess of our home? Ah, well done: Hestia. I'm glad the little ones over here said it. Hestia.

Hence the word 'Ephestia,' the household deity, the deity set over the hearth. Yes, exactly. So this man had certain idols, little statues, that were, so to speak, the shrine of his house. Just as we have our icons, so it was with him; every household had these deities that were the protecting deities of the home.

But what happened? We don't know why. We don't know why. As for Rachel, well, there's the matter of idolatry; and Rachel, now, when she reaches the land of Canaan, will at last learn who the true God is. In any case, as Jacob departed in secret with Rachel and Leah, for these two were sisters.

I will not tell you any more of their story. The point is that she stole these little statues, these idols; she stole them from her father's house. I said in secret, and there was a reason for it: Laban would not let them go, because Jacob's were very good and hardworking hands.

When Laban returned home, he had been out with the flocks, they told him this and that, that she had stolen them, that these little statues had been taken, had been carried off. Then, then, listen, then he set off after them in pursuit, and Laban caught up with them.

There is a long story here, and the point is, some of it is even a little amusing, for now how was he to find the little statues? She had hidden the little statues inside the saddle; they were small, and she hid them under the saddle. The saddle had been unloaded, that is, taken off the animal, and she sat down on top of it.

Her father comes to search her, saying, where are my little statues, my household goddess? And he went to lift her up off the saddle, but she would not rise, for the statues were underneath her. Cunning woman, she says, please, she says to her father, I cannot get up, I have my woman's time, I have my period, I have my woman's time, I cannot get up.

And he was persuaded. But when they came back to the land of Canaan, then this is what happened, children. Jacob, who did not know that his wife Rachel had stolen the little statues, before they reached the land of Abraham, cast them away and buried them so that they would disappear.

Και τώρα οι απορίες μας, μία πρόσφατη, μόλις κατατεθείσα. Μπορείτε να μας πείτε τι είναι βλασφημία κατά του Αγίου Πνεύματος; Υπάρχουν πάρα πολλές απαντήσεις πάνω στο θέμα αυτό, το τι είναι βλασφημία κατά του Αγίου Πνεύματος. Πολλές απαντήσεις, είναι και αυτό, είναι και εκείνο, είναι και εκείνο, αλλά εγώ θα σας έλεγα δύο μόνο.

Και πιστεύω ότι θα εκάλυπτα την απορία.

Όταν κάποτε είπε ο Χριστός, είπαν στον Χριστό ότι εν τω άρχοντι των δαιμονίων εκβάλλει τα δαιμόνια. Ότι είναι αρχιδιάβολος ο Χριστός και με τη δύναμη του αρχιδιαβόλου αφαιρεί, βγάζει, διώχνει τα δαιμόνια.

Ο Κύριος τους είπε ότι όποιος βλασφημεί κατά του Αγίου Πνεύματος μένει ασυγχώρητος. Διότι εδώ εβλασφήμησαν οι αντίπαλοί του, οι Φαρισαίοι και λοιποί, εβλασφήμησαν κατά του Αγίου Πνεύματος. Και είπε εκείνο ότι όποιος λέει αμαρτήσει στον Υιόν έχει άφεση, είναι εκείνος που θα αμαρτήσει στο Πνεύμα το Άγιο.

Δεν έχει άφεση ποτέ, ποτέ, ποτέ, δεν μπορεί να συγχωρεθεί. Εδώ είναι η εξής περίπτωση, έχουμε μπέρδεμα της πηγής του καλού και του κακού, μπέρδεμα, διότι εδώ τι έκαναν οι Φαρισαίοι που είπαν αυτή την κουβέντα; Είχαν μπερδέψει την πηγή, είχαν δύο πηγές εδώ, θα λέγαμε το Πνεύμα το Άγιον και τον Ιησό Χριστόν, συγγνώμη, το Θεό με το Διάβολο.

Εμπέρδεψαν αυτές τις πηγές και έτσι μπορούσαν να λένε αυτό που είναι από το Θεό ότι είναι δαιμονικό. Αυτό που είναι δαιμονικό να το λένε ότι είναι από το Θεό. Αυτό το μπέρδεμα είναι πάρα πολύ σοβαρό. Γι' αυτό λέει ο Απόστολος Παύλος, ένα από τα χαρίσματα είναι η διάκρισις πνευμάτων.

Να μπορείς να διακρίνεις τι είναι από το Θεό και τι είναι από το διάβολο. Ένας άνθρωπος όμως ο οποίος φτάνει συνειδητά να μπερδεύει τις πηγές, προσέξτε το υπογραμμίζω, συνειδητά, γιατί οι Φαρισαίοι το έκαναν συνειδητά αυτό.

Δεν ήταν απλώς μια πλάνη που θα μπορούσε να πω ότι μπας και είναι από το Θεό μια αφαιρετή πνευματιστική εκδήλωση, που η πνευματιστική εκδήλωση είναι από το διάβολο, είναι γνωστό. Μπας και είναι από το Θεό αυτό; Εκεί έχουμε μπέρδεμα αλλά δεν είναι συνειδητό, δεν έχουμε κακή προαίρεση έτσι να το κάνουμε.

Αλλά φθονούντας τον Κύριο, τον Ιησού Χριστό, του απέδιδαν βρώμικη πηγή. Όταν λοιπόν υπάρχει αυτή η βρώμικη πηγή, διότι σημειώσατε ότι το Πνεύμα το Άγιο κάνει τα θαύματα. Κάνει ό,τι υπάρχει επάνω στη γη. Το είπε ο ίδιος ο Χριστός. Εάν λέει εγώ ποιώ εν δακτύλω Θεού, συγγνώμη, εν δακτύλω Θεού, και ο δάκτυλος του Θεού είναι το Πνεύμα το Άγιο, τότε κλπ που δείχνει ότι έχω την βλασφημία κατά του Αγίου Πνεύματος.

Η μία λοιπόν ερμηνεία είναι αυτή. Έχουμε όμως μια πλατύτερη ερμηνεία μέσα στην οποία μπορούμε να βρεθούμε και εμείς, εάν δεν προσέξουμε. Είναι και περισσότερο σε αυτή μάλιστα μένουν και οι πατέρες κλπ, είναι η αμετανοησία.

Όταν επιμένεις στο να μένεις αμετανόητος ουσιαστικά επιμένεις και βλασφημάς το Πνεύμα το Άγιο. Τι είπε ο πρωτομάρτυς Στέφανος; Ενθυμείσθε τι είπε; Εσείς, λέγει, ἀεί, πάντοτε ἀντιπίπτετε τῷ Πνεύματι τῷ Ἁγίῳ, ἀντιπίπτετε, ἀντιδράτε πάντα στο Πνεῦμα το Άγιο. Αυτή λοιπόν η αντίδραση στο Πνεύμα το Άγιο είναι βλασφημία κατά του Αγίου Πνεύματος.

Πώς αντιδρώ, όταν Εκείνο έρχεται να με βοηθήσει, να μετανοήσω, να θεραπευτώ, να γίνω άνθρωπος του Θεού; Εγώ λέω όχι. Ακούστε, λέω όχι. Όχι. Συνεπώς, αυτό ας το προσέξουμε, γιατί όλοι μπορούμε να βρεθούμε εδώ. Όταν δεν θέλουμε να μετανοήσουμε για κάτι, βρισκόμεθα βλασφημούντες κατά του Αγίου Πνεύματος. Αυτή είναι η βλασφημία κατά του Αγίου Πνεύματος. Με αυτές τις δύο ερμηνείες. Είναι και περισσότερες. Κυριότατα όμως είναι αυτές οι δυο. Μια άλλη πρόσφατη και αυτή.

Είναι σωστό οι νέοι χειρουργοί να κάνουν ανατομία στους νεκρούς για να μάθουν αργότερα να χειρουργούν τους ασθενείς που βρίσκονται στη ζωή; Εξαρτάται. Εάν το νεκρό σώμα που είναι στο νεκροτομείο και διατηρούν τα σώματα αυτά στις ιατρικές σχολές Τα έχουν μέσα σε ένα υγρό εκεί να διατηρούνται, να μην χαλούν και βέβαια πάνω εκεί οι φοιτηταί κόβουνε και ράβουνε, να το πω έτσι απλά απλά.

Δηλαδή ερευνούν το νεκρό σώμα, το πτώμα, πτώμα λέγεται από το πίπτο, δεν είμαι όρθιος, από το πίπτο. Εάν κάποιο σεβασμό τηρείται, θα λέγαμε στην ανθρώπινη ύπαρξη, στο ανθρώπινο σώμα, έστω και αν κάνω τα πειράματά μου εκεί, τότε βεβαίως δεν είναι αμαρτία.

Αν όμως περιφρονώ το ανθρώπινο σώμα και λέγω και γελάω και ό,τι κάνω το κάνω αστεία και τα λοιπά εκεί πρώτου πτώματος και μετά το πετάμε στα σκουπίδια στον τενεκέ στον βιολογικό θα λέγαμε τενεκέ σκουπιδιών βιολογικό γιατί έχουμε τον λεγόμενο βιολογικών βόθρον δηλαδή εκεί που ρίπνουμε αυτά τα αποεγχειρήσεις πτώματα ό,τι είναι τα ρίχνουμε εκεί πέρα.

Όταν δεν υπάρχει αυτός ο σεβασμός, τότε βεβαίως αρχίζει κάπου να είναι αμαρτία αυτό. Βασικά όμως, το λέει, υπάρχει μια εκμάθηση του ανθρωπίνου σώματος, πώς θα χειρουργήσουμε και λοιπά από τους φοιτητάς, βασικά αυτό βέβαια δεν είναι αμαρτία. Θα επαναλάβω, αρκεί να τηρείται κάποιο σεβασμός σε αυτό το ανθρώπινο σώμα, γιατί αυτό το σώμα θα αναστηθεί.

Γιατί θα αναστηθεί. Όποιος και να υπήρξε ο άνθρωπος αυτός θα αναστηθεί. Και είναι ένα σεβασμός στην ανθρώπινη ύπαρξη. Λέμε ανθρώπινη προσωπικότητα, θα έλεγα περισσότερο, ευρύτερο είναι να πω, όχι ανθρώπινη προσωπικότητα, αλλά ανθρώπινη ύπαρξη, είναι περισσότερο πλατύ αυτό.

Αυτά και για αυτή την απορία. Να δούμε κάποια περασμένη απορία. Όταν ακούμε λόγο Θεού χρειάζεται να συμβουλευόμαστε κι άλλους; Δεν μπορούμε να κρίνουμε μόνοι μας; Βέβαια, εάν προσέξομε να μην τα μπερδεύουμε ρωτώντας πολλούς.

Έτσι, θα μοι επιτρέψετε να σας πω μια παροιμία που λέει ο λαός μας. Οι πολλές μαμίδες λέει χαλάνε το παιδί. Το ξέρετε αυτό. Αλλά το να ερωτήσουμε και έναν δεύτερον και έναν τρίτον να πάρουμε απόψεις, να δούμε, δεν είναι κακό.

Και μάλιστα ποτέ μην αρκούμεθα μόνο στη μελέτη φερ' ειπείν της Αγίας Γραφής. Αρκεί να σας πω ένα φοβερό παράδειγμα, προκαλεί κατάπληξη αυτό εννοώ, φοβερό. Ο Απόστολος Παύλος εδέχθηκε όλο το Ευαγγέλιο κατά αποκάλυψιν Ιησού Χριστού στα τρία χρόνια που έμεινε στην έρημο της Αραβίας.

Τι μεγαλύτερον, τι σπουδαιότερον του να έχεις αποκάλυψη από τον Ιησού Χριστό; Εντούτοις, εντούτοις. Το λέει ο ίδιος, το γράφει ο ίδιος. Ανέβη και λέγει στα Ιεροσόλυμα, δια να αναφέρει στους εκεί Αποστόλους και στον Πέτρο, ήταν τότε ο Πέτρος και ο Ιωάννης, ο Ευαγγελιστής, να τους αναφέρει τι διδάσκει, διότι εφοβείτο κάπου μη πλανηθεί.

Εάν ένας Παύλος που παίρνει κατευθείαν αποκάλυψη από τον Χριστό, έτσι σκέπτεται και έτσι μιλά, καταλαβαίνετε και ενεργεί, καταλαβαίνετε πόσο κι εμείς πρέπει να είμαστε πολύ περισσότερο προσεκτικοί. Μην πούμε εγώ το βρήκα, δεν έχω ανάγκη να συμβουλευτώ κανέναν, το διάβασα στην Αγία Γραφή, έτσι το λέει, δεν ρωτάω κανέναν και τίποτε άλλο.

Είναι πάρα πολύ κακό. Όπως ακριβώς στην ίδια τη μελέτη μπορούμε σε ένα χωρίο, τι είπα προηγουμένως; Προηγουμένως σας είπα ότι υπάρχουν πολλές ερμηνείες. Όταν ένα χωρίο, ένα σημείο της Αγίας Γραφής, να δω πώς το λέγει ο Α πατήρ ή ο Β πατήρ, ο Γ πατήρ και ο Δ πατήρ. Αυτό είναι πάρα πολύ χρήσιμο.

γιατί ο καθένας κάτι θα πει και θα συμπληρώσω περισσότερο και περισσότερο την εικόνα που μπορώ να πάρω για την ερμηνεία ενός σημείου της Αγίας Γραφής. Ας προχωρήσουμε. Λέγει, στη γέννηση ένα το κεφάλαιο αναφέρεται, αλφαγιώτα τότε, ότι θέλω ζητήσει από το χέρι σου το αίμα παντός ζώου που θα σκοτώσεις για φαγητό σου.

Εδώ πριν προχωρήσω να ερμηνεύσω αυτό, εκείνο το θέλω ζητήσει μου προδίδει ότι εκείνος που έγραψε την απορία Εκείνος ή εκείνη που έγραψε την απορία χρησιμοποιεί της Βιβλικής Εταιρείας την μετάφραση του Βάμβα, που είναι του 1850 αυτή η μετάφραση, που ήταν τότε στη γλώσσα μας εκείνο το θέλω κάνει.

Δηλαδή έβαζαν αυτό το θέλω, θέλω κάνει, θέλω ιδεί, θέλω πάει, θέλω υπάγει και ούτω καθεξής. Ήταν ένα χαρακτηριστικό της νεοελληνικής μας γλώσσης. Οπότε όταν το δούμε αυτό το θέλω, συνήθως λέμε ότι έχει παρθεί αυτό που μας λέει ο άλλος από του Βάμβα τη μετάφραση της Βιβλικής Εταιρείας το 1850.

Θα συνιστούσα, μη χρησιμοποιείτε αυτές τις εκδόσεις της Βιβλικής Εταιρείας παρά μόνον τις δικές μας εκδόσεις. Δόξα τω Θεώ, δόξα τω Θεώ. Έχουμε και ερμηνείες, καλύτερα έτσι, ερμηνείες, θα έλεγα μια ερμηνευτική μετάφραση.

Ερμηνευτική μετάφραση θα πει βάζω πιο πολλά λόγια, δεν κάνω κατά γράμμα μετάφραση. Όπως έχουμε μάθει στο σχολείο να μεταφράζουμε ένα αρχαίο κείμενο, βάζω πιο πολλά λόγια για να κάνω περισσότερες επεξηγήσεις.

Λέγεται ερμηνευτική μετάφραση, δόξα τω Θεώ, έχουμε και στην Παλαιά και στην Καινή Διαθήκη. Είναι λοιπόν περίττον να ανατρέχουμε σε μια τέτοια βιβλιογραφία της Βιβλικής Εταιρείας. Προσέξατέ το, έχει πολύ σημασία γιατί κάπου να μην έχουν αποδοθεί σωστά τα πράγματα και χωρίς να το καταλάβουμε, να αρχίσουμε να αποκτούμε ίσως και αιρετικές θέσεις.

Λοιπόν, και τώρα έρχομαι στο κυρίως ερώτημα. Ναι, ο Θεός λέγει ότι όταν θα φάγεις το αίμα ζώου, θα ζητήσω λέει από το χέρι του ζώου, όχι αυτού του ζώου που έφαγες, από άλλο ζώο, από το χέρι του, έκφραση είναι, το δικό σου το αίμα, δηλαδή θα φονευθείς, θα σας σπαράξουν τα θηρία κλπ. Για να το δούμε από την αρχή το πράγμα. Είναι γνωστό ότι ο Θεός όταν έκανε και τους ανθρώπους και τα ζώα, όρισε και τη διαιτητική αυτών των όντων που θα κατανάλωναν τροφή. Τα ζώα καταναλώνουν τροφή και ο άνθρωπος. Έτσι ήθελε ο Θεός να κάνει τη δημιουργία Του.

Καθορίζει λοιπόν και ορίζει ο Θεός την διαιτητικήν και του ανθρώπου και των ζώων.

Όλη αυτή θα λέγαμε διαδικασία, ο ορισμός της τροφής ζώων και ανθρώπων ήτο το φυτικό βασίλειον. Μόνον, προσέξτε, μόνον το φυτικό βασίλειον. Αν κανείς έχει κάποια αντίρρηση πάνω σε αυτό, θέλει να πει η γάτα δεν έχει μασητικά δόντια όπως έχει το αρνί.

Αλλά έχει συλληπτικά δόντια, τα έχει και ο σκύλος. Γι' αυτό θα δείτε τη γάτα όταν της δώσετε να φάει. Όλο τινάζεται για να καταφέρει. Ναι, το στόμα της το τινάζει διαρκώς. Για να καταφέρει να φάει αυτό που της δώσατε.

Διότι τα δόντια της όπως είναι αιχμηρά και λοιπά. Είναι απλώς συλληπτικά, να συλλάβει. Ένα πουλί, ένα ποντίκι. Όχι να μασίσει. Που βλέπετε το πρόβατο μασάει πολύ ομαλά. Αν μου πείτε αυτή η γάτα δεν έγινε από την αρχή έτσι ή άλλαξε κατοπινά, όχι.

Εκ των προτέρων έγινε, εν όψει που θα απέλθει η φύσις ένεκα της πτώσεως του ανθρώπου. Δεν μένω όμως περισσότερο προς λύσιν μια τυχόν απορία που μπορούσατε να έχετε. Λοιπόν, το φυτικό βασίλειον ορίζεται σαν δίαιτα του ανθρώπου και των ζώων.

Η κρεοφαγία δεν υπήρχε.

Οι άνθρωποι μετά τον Αδάμ εκρεοφάγησαν.

Αυτό ήταν όμως παρά την εντολή του Θεού. Όταν όμως έγινε ο κατακλυσμός. Τώρα ο Θεός μετά τον κατακλυσμό συνάπτει νέα διαθήκη. Ανανεώνει την παλιά του διαθήκη με τον Αδάμ. Σας είπα, είπε στον Αδάμ αυτά θα φάτε.

Και λοιπά, ανανεώνεται λοιπόν η συνθήκη, η συμφωνία και τώρα ο Θεός λέγει ότι μπορούν να φάγουν κρέας αλλά δεν θα φάγουν το αίμα του κρέατος, του ζώου. Τι παρατηρούμε; Αυτό που μας ενδιαφέρει πάρα πάρα πολύ, όταν ο Θεός δίνει κάτι, την ίδια ώρα που τα δίνει όλα, κάτι κρατά για τον εαυτό του.

Οι λόγοι είναι παιδαγωγικοί. Παράδειγμα, όλος ο χώρος του παραδείσου με δέντρα και καρπούς ήτανε εις τη διάθεση των πρωτοπλάστων. Και τι λέει τώρα; Από αυτό το ένα μόνο δέντρο δεν θα φάτε. Δεν υπήρχε τίποτα το δηλητηριώδες το δέντρο. Αλλά τι; Το κρατάει ο Θεός για τον εαυτό του. Από αυτό το δέντρο δεν θα φάτε. Τελείως. Όταν καταπατείται αυτό από τους πρωτοπλάστους έφαγαν, αμάρτησαν, έπεσαν.

Είχε πει ο Θεός τώρα δεν θα φάτε κρέας. Τρώνε κρέας. Καταπάτησις. Ο Θεός κάνει μία παραχώρηση βλέπετε. Είναι ντροπή μας, ο Θεός να υποχωρεί και τώρα κάνει μία υποχώρηση και λέει μπορείτε να φάτε κρέας ως λάχανα. Δηλαδή λάχανα εδώ θα πει φυτικόν βασίλειον. Δεν είναι τα λάχανα που παίρνουν από την αγορά. Ως φυτικόν βασίλειον. Πλην του αίματος, δηλαδή θα φάτε κρέας.

Μπορείτε να φάτε κρέας, αλλά το αίμα δεν θα το φάτε. Αυτό το κρατώ για τον εαυτό μου. Διότι αλλιώτικα θα τιμωρηθείτε. Γι' αυτό οι Εβραίοι είναι γνωστό ότι όταν θέλουν να φάνε κρέας, τρώνε βεβαίως και μάλιστα στην Παλαιά Διαθήκη, οι βρώσεις του κρέατος ήταν άφθονοι. Οι θυσίες με τα ζώα, έτρωγαν από τις θυσίες οι άνθρωποι και οι ιερείς κλπ. Δεν υπήρχε θέμα.

Αλλά μέχρι σήμερα, ρωτήστε Εβραίους της πόλεώς μας, θα σας το πούν. Όταν παίρνουν κρέας, το πλένουν μέσα σε μία σκάφη, σε μία λεκάνη, για να φύγει το αίμα, να μην υπάρχει αίμα. Είναι ακριβώς σε αυτό το σημείο.

Συνεπώς πάντα κρατάει ο Θεός για τον εαυτό του κάτι. Εδώ στην Καινή Διαθήκη τώρα, τι κρατάει ο Θεός, αφού βέβαια στην Παλαιά Διαθήκη είχε πει. Ακούστε, είχε πει αυτά τα ζώα είναι καθαρά και αυτά είναι ακάθαρτα.

Τα ακάθαρτα ζώα λέγει, μένουν για μένα, λέει ο Θεός. Νομικώς ακάθαρτα, θα πει νομικώς. Θα πει, επειδή το λέγω, δεν είναι οντολογικώς ακάθαρτα. Επειδή το λέγω εγώ ως νόμο, γι' αυτό είναι ακάθαρτα. Δεν θα φας ψάρι, π.χ. χέλι, που δεν έχει λέπια. Μπορεί να φας ψάρι που έχει λέπια.

Δεν θα φας ζώο που είναι μονόχηλο, γάιδερος, άλογο, αλλά μπορείς να φας ζώο που είναι δίχηλο, κατσίκα, πρόβατο και ούτω καθεξής. Η καμήλα είναι μονόχηλος, δηλαδή οι οπλές, ε, ξέρετε μονόχηλος, δεν τα λέω πιο πολύ.

Οπότε κάτι κρατάει ο Θεός για τον εαυτό του, όχι σαν κάτι αυτό που κρατάει ότι είναι οντολογικώς κακό ή βρώμικο ή οτιδήποτε από όλα αυτά. Έτσι το θέτει ο Θεός. Στην Καινή Διαθήκη τι; Φάτε τα όλα. Τι θέλετε;

Θέλετε κρέας; Θέλετε φυτικό βασίλειο; Θέλετε τι θέλετε; Φάτε τα όλα. Δεν υπάρχει το θέμα του αίματος. Εδώ θα κάνω μια μικρή παρατήρηση. Όταν έγινε εκείνη η πρώτη Αποστολική Σύνοδος, μίλησαν εκεί και συμφώνησαν να κρατήσουν το θέμα του πνικτού.

Δηλαδή του ζώου που πνίγεται και δεν βγαίνει το αίμα του, και το αίμα, να μην φάνε το αίμα. Σήμερα δεν το προσέχουμε αυτό, όχι αμαρτάνοντες, παρότι ήταν προϊόν της πρώτης Αποστολικής Συνόδου, δεν το κρατούμε γιατί τότε ήταν μια μεταβατική περίοδος από τον Ιουδαϊσμό στο Χριστιανισμό.

Τι λέει τώρα ο Θεός; Τετάρτη και Παρασκευή δεν θα φας κρέας και τα συναφή του και τα παράγωγά του. Τι σημαίνει αυτό; Το κρατάει ο Θεός και το λέει αυτό του. Το αντιληφθήκατε; Η νηστεία έχει βαθύτερο χαρακτήρα.

Την άλλη μέρα μπορείς να το φας, το κρέας. Σήμερα δεν θα το φας το κρέας. Είναι εκείνο το, δεν θα γευτείτε από τον καρπόν αυτόν. Όσοι καταπατούν την νηστεία επαναλαμβάνουν το αμάρτημα των πρωτοπλάστων.

Το αντιλαμβάνεστε; Θα κάνω αυτό που μου αρέσει, εγώ θα φάω, θέλω να φάω, και δεν εξαρτούν το θέλημά τους, την ύπαρξή τους από το θέλημα του Θεού. Αυτό λοιπόν είναι όλο αυτό που σας εξήγησα με την απορία.

Πρέπει να προσέχουμε, πρέπει να προσέχουμε και να αποδίδουμε πάντοτε εκείνο που θέλει ο Θεός. Με όλα αυτά βέβαια ο Θεός θέλει να έχουμε εμείς μια εξάρτηση από Εκείνον, να μην είμαστε αυτονομημένοι άνθρωποι για να έχουμε την ευτυχία μας, γιατί ο άνθρωπος μόνος του απομονούμενος από τον Θεό είναι μια τραγική ύπαρξη. Πρέπει λοιπόν να έχουμε την εξάρτησή μας από τον Θεό.

Μια άλλη απορία λέει, είπατε να ακούμε τους γονείς μας εκτός κι αν είναι το θέλημά τους αντίθετο στο θέλημα του Θεού. Όταν όμως φανερά δεν μας εμποδίζουν στην πνευματική ζωή αλλά μας λένε να προσέχουμε τις υπερβολές για να μην πλανηθούμε, μήπως αυτό είναι ένας τρόπος να εμποδίσουν από μια πνευματικότερη ζωή ή μήπως εμείς έχουμε νεανικό ενθουσιασμό και δεν το καταλαβαίνουμε;

Είναι πάρα πολύ ωραία απορία, προσέξατε. Μπορεί πράγματι οι γονείς μας να μην μας εμποδίζουν, αλλά να μας πουν ότι δεν χρειάζεται παραπανίσιο, δεν χρειάζεται, ας πούμε, να τρέξεις κάθε Κυριακή στην εκκλησία, δεν χρειάζεται, και κάποια Κυριακή μη πας, δεν πειράζει, πάμε εκδρομή, χωρίς να εμποδίσουν οι γονείς το παιδί τους να πάει στην εκκλησία ή ό,τι άλλο.

Όμως εδώ έχουμε μίαν έννοια, την έννοια της υπερβολής. Τι είναι η υπερβολή; Οι γονείς μας μπορεί να μην είναι και συνήθως, οι 9 στους 10 δεν είναι καταρτισμένοι, δεν ξέρουν, προσέξτε. Όχι από κακότητα, δεν ξέρουν.

Μπορεί ακόμη όμως εκεί να κρύβεται πονηρά σε αυτή τη συμβουλή ότι αυτά είναι υπερβολές, είναι ακρότητες. Μπορεί να κρύβεται και μια πονηρία για να εμποδίσουν το παιδί τους, να μην γίνει πνευματικό παιδί, για να γευθεί θα λέγαμε τις ηδονές του κόσμου τούτου, τις χαρές εντός εισαγωγικών, χαρές του κόσμου τούτου.

Μπορεί να υπάρχει αυτό, πάντως εκείνο που πρέπει να ερευνήσουμε είναι τι είναι η υπερβολή. Πρέπει να έχουμε μια διάκριση, οι νέοι δεν έχουν πάντοτε τη διάκριση αυτή. Γι' αυτό τώρα θα ρωτήσουν τον πνευματικό τους, ο πνευματικός τους ή πνευματικά πρόσωπα. Όχι, ή και πνευματικά πρόσωπα. Όχι πνευματικά πρόσωπα απλώς, ερήμην του πνευματικού και πνευματικά πρόσωπα.

Βέβαια και εκείνοι μπορεί να μην έχουν διάκριση. Πρέπει να ψάξουμε. Μήπως αυτό είναι υπερβολικό; Πράγματι μια υπερβολή είναι αμαρτημένον, είναι επικίνδυνο. Λέγει ο Θεός εις τον Μωυσή, δεν θα αποκλίνετε. Έχει μια ιστορία αυτό εκεί στην έρημα και τα λοιπά. Δεν θα αποκλίνετε ούτε αριστερά, ούτε δεξιά, αλλά θα βαδίσετε την Βασιλικήν Οδόν. Βασιλική Οδός εκεί ήταν. Ναι μην το πω, έχει ιστορική βάση εν τη περιπτώσει αυτό. Προσέξτε τώρα. Ήταν ο δρόμος που περνούσε ο στρατός του βασιλέως και ο βασιλιάς, δεν ήτανε τα άλλα δρομάκια που περνούσαν οι έμποροι και λοιπά.

Λοιπόν, την βασιλικήν οδόν, την ευθείαν, τι θα πει δεξιά και τι θα πει αριστερά;

Αριστερά σημαίνει παράβαση, δεξιά σημαίνει υπερβολή. Ας πούμε, που λέει τώρα θυμήθηκα που αναφέρει ο Άγιος Κασιανός ο Ρωμαίος μια δική του περίπτωση, είναι μια ομιλία του περί διακρίσεως στον πρώτο τόμο της Φιλοκαλίας που είναι πάρα πολύ ωφέλιμος λόγος αυτός, αν έχετε τη Φιλοκαλία μελετήσατε παρακαλώ. Ακούστε, κάποτε λέγει έκανα άσκηση να μην κοιμηθώ, όπως είναι γνωστό ότι ο άνθρωπος χωρίς φαΐ ζει και πάνω από 40 μέρες, χωρίς νερό λέγεται ότι δεν υπερβαίνει τις 16 ημέρες, λέγεται.

Χωρίς ύπνο δεν ξέρω εάν θα μπορούσε να ζήσει παραπάνω από 2-3 ημέρες. Πεθαίνει ο άνθρωπος. Ο εγκέφαλός του παθαίνει βλάβη και μάλιστα βλάβη ανεπανόρθωτη.

Εάν με την νηστεία που θα κάνουν, νηστεία δηλαδή απεργία πείνας που κάνουν σήμερα οι όποιοι κάνουν, Μπορεί να πάθει, ξέρω εγώ, να πάθει τα νεφρά του, να πάθει, δεν ξέρω τι. Αλλά, όχι ο εγκέφαλος. Ο εγκέφαλος παθαίνει βλάβη με την έλλειψη ύπνου.

Είναι πολύ σοβαρό. Αυτός λοιπόν, ο Άγιος Κασιανός, ο Ρωμαίος. Έκανα, λέει, μία άσκηση να μην κοιμηθώ. Και κράτησε κάμποσες μέρες αυτό. Μου ήρθε να τρελαθώ, λέει. Και το χειρότερο, δεν μπορούσα μετά να κοιμηθώ.

Επέρχεται μια αγρυπνία, ακούσια πλέον. Δεν μπορούσα να κοιμηθώ. Το νευρικό σύστημα ταράσεται. Σε πολύ μεγάλη κατάσταση βρίσκεται. Και τότε έκανα θερμή προσευχή στον Θεό να μου δώσει ύπνο. Γιατί; Γιατί ξεπέρασε κάποια.

Εάν είμαι υπναράς και θέλω να κοιμάμαι τεμπελιάζοντας, θα πει βρίσκομαι αριστερά σε μια παράβαση. Εάν θα ήθελα να μην κοιμάμαι, να κόψω τον ύπνο μου, είμαι δεξιά, είμαι στην υπερβολή. Και τι λέγει εδώ τώρα ο Θεός; Θα βαδίσετε ούτε αριστερά ούτε δεξιά, αλλά την Βασιλική Οδόν.

Είναι η οδός της διακρίσεως, θα ξεχωρίσω πώς πρέπει να κινηθώ. Διότι η νηστεία, παραδείγματι, δεν είναι σωματοκτόνος, αλλά προσέξατε το αυτό, είναι παθοκτόνος. Όχι σωματοκτόνος, παθοκτόνος. Σκοτώνει τα πάθη, όχι το σώμα.

Έτσι, οτιδήποτε, μα οτιδήποτε που πρέπει να κάνω. Τώρα στον χώρο θα λέγαμε από δεξιά, γιατί η ερώτηση κάπου εκεί βρίσκεται. Θα πρέπει να είμαι διακριτικός ακόμα. Και αν δεν διαθέτω διάκριση, θα πρέπει να ρωτήσω τα αρμόδια πρόσωπα σε τούτο να με βοηθήσουν.

Ευχαριστώ που με ακούσατε.

Ευχαριστώ.

Εδώ μια απορία την οποία φυλάω από πέρυσι, μου άρεσε πάρα πολύ αλλά δεν σας την απαντούσα επειδή ήθελα να μαζέψω κάποιο υλικό απαντήσεως. Είδα όμως ότι δεν τα κατάφερνα να μαζέψω ικανοποιητικά αυτό το υλικό, γι' αυτό και σας τη λέγω έστω σε πολύ αδρές γραμμές.

Ακούσατε την, γιατί πρέπει να μάθουμε τα αρχαία, σε τι θα μας ωφελήσουν; Το χρόνο που θα ξοδέψουμε για να τα μάθουμε δεν είναι καλύτερα να τον δαπανίσουμε στην εκμάθηση της τεχνολογίας;

Βέβαια δεν θα έπρεπε να κάνω την παρατήρηση που θα κάνω τώρα. Ότι εδώ τα αρχαία μπαίνει μια οξεία επειδή έχουμε μονοτονικό. Αλλά εγώ θυμάμαι και δεν θα το ξεχάσω ποτέ μου σε μια νέα έκθεση, που την έχω ακόμη στο τετράδιο των εκθέσεων, που έβαλα: η αρχαία γλώσσα, ας το πούμε, και είχα βάλει μια μεγαλοπρεπή περισπωμένη και μου παίρνει ο καθηγητής το κόκκινο μολύβι.

Δυστυχώς που σήμερα δεν διορθώνονται τα γραπτά για να μην πάθουν, άκουσον, άκουσον, να μη σοκαρίζονται οι μαθηταί, άκουσον, άκουσον. Λοιπόν και μου βάζει μια οξεία τόσο από πάνω, θυμάμαι ήτανε μια φράση στην αρχή της σελίδος της επομένης, έκθεσης ήταν αυτό.

Και τι θυμάμαι, προς το τέλος, δηλαδή προς δεξιά, τι θυμάμαι και τη θέση, το τετράδιο τόχο σας. Αν κάθε φορά που θα πάω να γράψω τη λέξη αρχαία, ξέρω εγώ, αν είναι ουδέτερον τα αρχαία, αν είναι θηλυκού γένους η αρχαία, αν δεν μου έρχεται συνεχώς μπροστά μου το θέμα εκείνου της τότε εποχής, αν αυτό τώρα μπορεί να αποτελεί κόμπλεξ, καταπίεση κλπ, λογαριάστε.

Εγώ το θεωρώ προνόμιον, γιατί αν δεν μου είχε διορθωθεί πώς θα διορθωνόμουν εγώ και πώς θα το μάθαινα; Λοιπόν, επειδή όμως έχουμε μονοτονικό, πάει σκέτο στον περίπατο. Για να δούμε λοιπόν εδώ, γιατί πρέπει να μάθουμε τα αρχαία, σε τι θα μας ωφελήσουν κλπ.

Επειδή βλέπω, έχουμε κάποιους φιλολόγους καθηγητάς εδώ, ίσως θα έπρεπε να έλεγα, να προσκαλούσα τον κ. Μποζογλανίδη που τον βλέπω από εκείνη την ώρα να καθίσει εδώ και να σας απαντήσει, φιλόλογος είναι, να σας απαντήσει γιατί πρέπει να μάθουμε τα αρχαία, αλλά τέλος πάντων μια σύντομη απάντηση ακούστε εδώ που θα πούμε τώρα.

Τι θα πει αρχαία; Αν υποτεθεί ότι ζει ο προπαππούς μου είναι αρχαίος; Τι είναι ο προπαππούς μου; Είναι ο πατέρας του παππού μου. Και ποιος είναι ο παππούς μου; Είναι ο πατέρας του πατέρα μου. Τι σημαίνει αυτό; Καταχρηστικώς λέμε αρχαία γλώσσα.

Ουσιαστικώς ξέρετε τι είναι; Κι αυτό να μην το ξεχάσετε ποτέ σας. Η μία ενιαία, ενιαία ελληνική γλώσσα. Από την εποχή του Ομήρου και πιο πίσω και πιο πίσω ακόμη αν θέλετε, μέχρι σήμερα, απλώς η γλώσσα εξελίσσεται, όπως όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί και η γλώσσα είναι ένας ζωντανός οργανισμός.

Το ιδεώδες ξέρετε ποιο θα ήταν; Μη σας κάνει εντύπωση αυτό. Αν χρειάζομαι στο γράψιμό μου να χρησιμοποιήσω και ομηρικές λέξεις ή του λεγομένου Χρυσού αιώνος, λέξεις των Αθηνών εννοείται, της κλασικής αυτής λεγομένης εποχής, ή ακόμη της μεσαιωνικής, ελληνικής μεσαιωνικής εποχής, βυζαντινές, επί Τουρκοκρατίας, ναι, θα τις χρησιμοποιήσω, όπως θέλω θα κινηθώ.

Γιατί η γλώσσα είναι ενιαία. Όταν μιλώ λοιπόν για αρχαία και μοντέρνα, σύγχρονη νεοελληνική γλώσσα, σφάλωμαι. Αυτό να το ξέρουμε. Μία είναι η γλώσσα.

Τώρα, η ιστορική θα λέγαμε γραμματική, ας το πω και αυτό, που έβγαλε τους τόνους. Μη νομίσετε, μη νομίσετε, μη νομίσετε. Αν ξέρετε τι συμφορά θα επισωρεύσει. Θα είχε να πει κανείς πάμπολα πράγματα, πάμπολα πράγματα.

Εγώ δυσκολεύομαι να διαβάσω ένα κείμενο που δεν έχει τόνους. Γιατί τώρα λέω αυτό το του είναι του ας πούμε που λέει καταλήγει η φράση το του. Αν είναι κάτι που ανήκει στην παρακάτω φράση ή ανήκει στην προηγουμένη.

Και εκεί δυσκολεύομαι. Δηλαδή ένα κείμενο μονοτονικό δεν θα το διακινδύνευα να το διαβάσω εύκολα. Θα κάνω λάθη. Πρέπει να το προδιαβάσω. Αυτό τι σημαίνει; Αυτό είναι ένα μειονέκτημα. Αλλά γιατί τώρα το εάν μια γλώσσα μπορεί να αλλάζει με κάποιους νόμους; Αυτό είναι και ανόητο και επικίνδυνο.

Μια γλώσσα απλώς αλλάζει σύμφωνα με την πορεία που θα έχει ένας λαός μέσα στη διαδρομή των αιώνων. Ό,τι ακριβώς έχουμε μέχρι σήμερα αυτά που λέμε νεοελληνικά χωρίς να αλλάξουμε τίποτα. Είναι η λεγόμενη ιστορική γραμματική, γιατί να την αλλάξουμε;

Δεν διατηρούμε τόσα και τόσα μνημεία; Οι τόνοι είναι αφενός μεν χρήσιμοι. Αφετέρου δε αποτελούν μνημεία, για να ξέρουμε από πού ξεκινήσαμε. Προσέξτε, για να ξέρουμε από πού ξεκινήσαμε. Κάποτε μια αράχνη κρεμάστηκε κάπως με την γνωστή εκείνη κλωστίτσα της από τον Ουρανό και κατέβαινε προς τη γη, κατέβαινε, κατέβαινε, κατέβαινε. Κάποια στιγμή λέει, μα τι είναι αυτό το πράγμα που τραβάω εγώ από εκεί πάνω; Κατεβαίνω και τραβάω, κατεβαίνω και τραβάω.

Οπότε, κάποια στιγμή λέει, αα δεν είναι καλά τα πράγματα. Και έκοψε τον ιμάντα της, γιατί κουράστηκε να κατεβαίνει από τον ουρανό. Όταν ήρθε και έπεσε στη γη. Όταν όμως αντελήφθη ότι δεν μπορούσε να ξαναγυρίσει εκεί.

Αχ λέει τι έπαθα

Έτσι μοιάζουμε κι εμείς, κόβομαι τις ρίζες μας. Κόβομαι και ροκανίζομαι τις ρίζες μας. Και αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό. Δώστε σήμερα σε ένα μαθητή, τύλο και φοιτητή, δώσατε της φιλολογίας φοιτητή, να διαβάσει ένα κείμενο, αρχαίο κείμενο.

Και μάλιστα όταν δεν έμαθε να βάζει τόνους, αν μπορεί παρακάτω να καταλαβαίνει τίποτε. Ναι, λέει, όταν θα διαβάζουμε αρχαία κείμενα, πάμε στο Πανεπιστήμιο, δεν ξέρω τι. Τότε θα μάθαμε και τους τόνους.

Αν δεν έμαθες τα πράγματα με τη σειρά τους από το σχολείο, από το δημοτικό. Δεν ξέρω αν θα μάθεις παρακάτω και αυτό που λες ότι θα το μάθουμε αργότερα. Δεν γίνεται, δεν γίνεται. Ή δώσα τέτοιο στον αρχαίο κείμενο Τι κείμενο; Το διάβασα και θα το έχετε ακούσει κι εσείς.

Παπαδιαμάντη.

Παπαδιαμάντη δώσετε. Και δεν θα καταλαβαίνουν σήμερα οι μαθητές μας και οι φοιτητές μας. Τι γράφει ο Παπαδιαμάντης; Αυτό είναι φοβερό. Πού να πάμε λίγο πιο πίσω, πίσω; Πώς μπορούν λοιπόν να κινηθούν και να διαβάσουν;

Αρχαία ελληνικά μαθαίνουν; Όλοι οι πολιτισμένοι λαοί έχουν έδρα ελληνικής γλώσσης, και αυτοί οι Ιαπωνέζοι. Και αυτοί οι Ιαπωνέζοι, σκεφτείτε, έχουν έδρα ελληνικής γλώσσης. Και εμείς, ω εμείς, οι ανοητότατοι, σας είπα, κόψαμε τον ημάντα από τις ρίζες μας.

Και τώρα, εάν δεν ξαναγυρίσουμε πίσω, αλίμονό μας.

Αλλά λέει εδώ στη συνέχεια, σε τι θα μας ωφελήσουν τα αρχαία; Τι θα μας ωφελήσει αν τα κόψουμε τα αρχαία; Το λέει εδώ, το χρόνο που θα ξοδέψουμε. Για να μάθουμε δεν είναι καλύτερα να τον δαπανίσουμε στην εκμάθηση της τεχνολογίας; Δηλαδή ποια είναι η τεχνολογία; Κυριότατα είναι τα κομπιούτερς. Δώστου εκεί όλοι πάμε στην πληροφορική να μάθουμε να χειριζόμεθα ένα κομπιούτερ, μάλιστα, και αυτό λέγεται τεχνολογία, μάλιστα.

Η τεχνολογία είναι τεχνική και η τεχνική εσένα τον άνθρωπο θα σε κάνει ανδράποδον, γιατί όταν ξέρεις την ιστορία σου, τη γλώσσα σου, γίνεσαι άνθρωπος. Είναι εκείνο που λέγεται ότι είναι τα λεγόμενα ανθρωπιστικά γράμματα, ανθρωπιστικά γράμματα.

Γι' αυτό και η Ευρώπη και όποιοι άλλοι λαοί μαθαίνουν ελληνικά για να διαβάσουν ει δυνατόν τον Αριστοτέλη, να διαβάσουν τον Πλάτωνα στο πρωτότυπο κείμενο. Εσύ ο Έλληνας δεν μπορείς για να γίνεις άνθρωπος;

Ναι, διότι πριν έρθει το Ευαγγέλιο είχαμε τα ανθρωπιστικά γράμματα. Εκείνα που έμαθαν ακόμη και οι Πατέρες της Εκκλησίας μας. Ο Μέγας Βασίλειος, στην Αθήνα, ο Άγιος Γρηγόριος, στην Αθήνα, ο Ιερός Χρυσόστομος, στην Αντιοχία.

Όλοι αυτοί έμαθαν την κλασική παιδεία, πήραν την κλασική παιδεία. Στην Αθήνα η παιδεία ξεκινούσε από τον Όμηρο, η παιδεία στην Αθήνα. Ναι, όλα αυτά κάνουν άνθρωπο τον άνθρωπο. Και έτσι πριν ακόμη το Ευαγγέλιο, πριν έχουμε το Ευαγγέλιο, είχαμε ακριβώς αυτή την κλασική, όπως σας είπα, παιδεία, ανθρωπιστική παιδεία.

Έτσι όταν δεν έχουμε την δυνατότητα, δεν θέλουμε, δεν μπορούμε, νομίζουμε ότι δεν μας χρειάζεται και ότι θα είχαμε κάποιο κέρδος. Τι κέρδος, τι κέρδος; Κέρδος τεχνολογίας. Ε και τι βγαίνει από αυτό; Τι, έγινας πλουσιότερος; Ε και τι βγήκε; Έγινες άνθρωπος με άλφα κεφαλαίο; Τότε μη καυχάσαι ότι τον χρόνο τον ξόδεψες. Δεν τον ξόδεψες στα ανθρωπιστικά γράμματα. Και έχεις τώρα δυνατότητα πλούτου, ξέρω εγώ, επιφάνεια κοινωνική κλπ. Ο Θεός να φυλάξει.

Βέβαια, σας έχω ξαναπεί εκείνο το γνωστό παράδειγμα, που κάποιος πήγε σε έναν δάσκαλο της εποχής εκείνης στην Αθήνα και ζήτησε πόσα χρήματα θέλει για να κάνει, να έρθει ο γιος του να μαθητεύσει. Και του είπε ένα ποσόν που το έκρινε αυτός, ο πατέρας, το έκρινε ότι είναι υπερβολικό.

Τι λες, του λέει, τόσα λεφτά; Με τόσα λεφτά αγοράζω ένα βόδι. Μια τεχνολογία, αγοράζω μια τεχνολογία, παίρνω κομπιούτερ, τι λες; Α, του λέει, πολύ καλά, λέει ο δάσκαλος, κράτησε τα χρήματά σου και έτσι θα έχεις δύο βόδια στο σπίτι σου.

Αυτό είναι. Λοιπόν, ας το προσέξουμε. Ξέρετε ότι η τεχνολογία κάνει τον άνθρωπο τελικά ανδράποδον. Θα πει ανδράποδον. Ανδράποδον είναι ο ελεύθερος να γίνει δούλος.

Τώρα ο ελεύθερος γίνεται δούλος. Είτε απαρνείσαι το Ευαγγέλιο, είτε απαρνείσαι τα λεγόμενα ανθρωπιστικά γράμματα, τότε γίνεσαι δούλος. Πώς; Ο Χριστός είπε γνώσεσθε την αλήθεια και η αλήθεια ελευθερώσει υμάς. Όταν δεν γνωρίζεις ποιος είναι ο αληθινός Θεός, όταν δεν γνωρίζεις τα ανθρωπιστικά γράμματα, τότε γίνεσαι δούλος. Και μάλιστα δούλος, όχι ότι κάποιος θα σε πάρει από ελεύθερο να σε πουλήσει, να σε κάνει δούλο.

Αλλά αυτή η ίδια, η τεχνολογική εποχή μας, θα σε κάνει δούλο και θα γίνεις δούλος της μηχανής, δούλος της τεχνολογίας, θα εξανδραποδιστείς. Λοιπόν, ας το προσέξουμε αυτό το θέμα, ας το προσέξουμε, διότι δεν είναι μόνο να ξέρουμε καλά μαθηματικά ή καλή φυσική, διότι αν δεν μάθουμε την κλασική παιδεία δεν μπορούμε να σκεφτούμε.

Προσέξτε, αν καλλιεργήσω μόνο τα μαθηματικά, δοξάζω τον Θεό που δεν προέρχομαι από την κλασική παιδεία, αλλά από την τεχνική παιδεία, γι' αυτό έχει πιο πολύ αξία, σας το λέγω αλήθεια. Πιο πολλή αξία έχει αυτό που σας λέγω τώρα παρά εάν ήμουν φιλόλογος. Δεν προέρχομαι από την οικογένεια των φιλολόγων, όχι. Και της κλασικής παιδείας, όχι, όχι. Αλλά μεγαλώνοντας είδα την αξία της γνώσης, της γλώσσης. Λοιπόν ακούστε, μόνο ένα τμήμα θα λέγαμε του εγκεφάλου σκέπτεται μαθηματικά, σκέπτεται πώς να ερευνά την φύση.

Όταν μάθω μόνο μαθηματικά ή φυσική ή κάτι τέτοιο. Ξέρετε όμως ότι έχουμε πολλούς τομείς που το μυαλό μας χρειάζεται καλλιέργεια.

Τότε, εάν δεν καλλιεργήσω τα ανθρωπιστικά γράμματα, μέσα στα οποία είναι και η ιστορία, όλα τα πάντα είναι. Τότε θα γίνω ένα τέρας, ένας πάνθρωπος, τα ακούτε, ένας απάνθρωπος θα γίνω, γιατί δεν θα ξέρω πώς να ζήσω εις αυτήν την ζωή.

Μπορεί να εφεύρω ή να ανακαλύψω δυνάμεις της φύσεως και αυτές οι δυνάμεις της φύσεως να τεθούν στην καταστροφή της ανθρωπότητος. Τότε σας ερωτώ, είμαι ευεργέτης ανθρωπότητος ή είμαι ένας απάνθρωπος που δείχνω όχι την αγάπη μου εις τους ανθρώπους;

Όταν όμως καλλιεργηθώ μαζί με την τεχνολογία, δεν την υποτιμώ την τεχνολογία. Το θέμα δεν είναι υποτίμηση, το θέμα είναι ότι δεν μπορεί να βάλω την τεχνολογία πρώτη και μάλιστα το χειρότερο να καταργήσω τα ανθρωπιστικά γράμματα.

Αλλά όταν γίνω άνθρωπος, με αλφακεφαλαίο άνθρωπος, τότε επέρχεται ισορροπία. Μέσα στη ζωή, μέσα στην κοινωνία που ζούμε, επέρχεται ισορροπία. Δεν θα αρνηθούμε λοιπόν την τεχνολογία, αλλά δεν θα την αφήσουμε μόνη της.

Γιατί τα γράμματα και εν προκειμένω τα αρχαία ελληνικά που είναι ανθρωπιστικά. Μακάρι να χαλώ τον καιρό να διαβάσω ολόκληρο τον Όμηρο, θα ήμουν ευτυχής. Μακάρι να χαλώ τον καιρό να διαβάσω όλη την αρχαία φιλολογία, θα ήμουν ευτυχής, δεν έχω καιρό, δεν μπορώ, η ζωή μου τελείωσε.

Έχω πάρα πολλά άλλα πράγματα να κοιτάξω, ιδίως πατέρες εκκλησίας μας, πολύ μεγάλος όγκος προσφοράς. Μου κάνει εντύπωση πριν από 15-20 μέρες, δεν θυμάμαι κάποιος τόσο. Όταν προβλήθηκε κάποια ειδική εκπομπή, κάποιος Κρητικός ζει.

Σας λέω προβλήθηκε μάλιστα και ο ίδιος μίλησε.

Προσέξτε, έως τρίτη δημοτικού πήγε, ή τετάρτη δημοτικού, κάπου εκεί. Είναι αλήθεια, του λέει ένας δημοσιογράφος, ότι δεν μπήκατε καθόλου σχολή; Όχι, λέει, πήγα, το δημοτικό έβγαλα, κάπου εκεί. Λοιπόν, προσέξτε, ο άνθρωπος αυτός μετέφρασε πρώτα την Ιλιάδα και μετά τον Όμηρο, κρητικήν διάλεκτον, και μάλιστα είπε στον Κακριδή που ζούσε, του είχε πει, δεν μου αρέσει η δική σου, λέει, η μετάφραση.

Καθηγητής Πανεπιστημίου, ο Κακριδής. Δεν μ' αρέσει η δική σου μετάφραση. Και μάλιστα εκείνοι που τον παρουσίασαν έλεγαν ότι είναι καταπληκτική αυτή η μετάφραση. Έκανε βέβαια πολλά χρόνια, δεν έχει σημασία. Έργον ζωής.

Και εγώ εθαύμασα, μπράβο. Άνθρωπος του Δημοτικού να κάνει μετάφραση του Ομήρου, Ιλιάδα και Οδύσσεια, στην κρητική ιδία. Και να βάζει λέξεις εκείνες που έκριναν, έκρινε και να είναι πιθανώς πιο ζωντανές στη μετάφραση.

Από ότι εάν ήταν στην αθηναϊκή διάλεκτο, ας το πούμε. Δεν σας κάνει εντύπωση αυτό; Λοιπόν αγαπητοί μου, μην απεμπολούμε τις ρίζες μας, την παράδοσή μας. Οι εχθροί μας το κάνουν αυτό για να μας ξεκάνουν, να μας εξαφανίσουν από φθόνο, από ζήλια, ναι, να μας εξαφανίσουν, προς Θεού.

Το μονοτονικό είναι έργο εχθρών του Ελληνισμού, για να μπορούμε αύριο παρακάτω να βάζουμε και να βάζουμε ξένες λέξεις. Σήμερα άκουγα μια εκπομπή στρογγύλης τραπέζης, λέγανε για ένα θέμα, μάλιστα είχε το σύγχρονο έγκλημα κάποιου νεαρού κτλ.

Λέγανε τόσους όρους που μπα, λέω, μα ελληνικά μιλάνε αυτοί ή αλλιώτικη γλώσσα; Κάτι εγγλέζικους όρους, κάτι γαλλικούς, δεν ξέρω τι. Μα πού είναι εδώ, Ελλάδα δεν είναι; Γιατί να χρησιμοποιούμε αυτούς τους ξένους όρους;

Σιγά σιγά η γλώσσα μας πλουτίζεται με ξένους όρους. Έτσι κάποια μέρα υπόθηκε Αλλά ακόμη δεν έγινε να φτάσουμε να γράφουμε. Το λατινικό αλφάβητο. Γιατί αυτά είναι προοδευτικά. Είναι η μέθοδος του σαλαμιού.

Ξέρετε. Κόβουμε λίγο λίγο. Λίγο-λίγο, ναι. Συνεπώς, κάποια μέρα θα γράφουμε με το λατινικό αλφάβητο και σιγά-σιγά μας κόβουν και την ιστορία μας ή την αλλοιώνουν, κάποια φορά δεν θα γνωρίζουμε την ταυτότητά μας την ελληνική και την ορθόδοξη. Ναι, δεν θα γνωρίζουμε.

Λοιπόν, αντίσταση. Είναι η καλυτέρα θα λέγαμε εδώ δουλειά που έχουμε να κάνουμε, αντίσταση. Θα επιμείνουμε. Όχι, όχι, δεν θα βγάλουμε τη γλώσσα μας, δεν θα την κόψουμε, δεν θα την κατακρεουργήσουμε. Όχι, θέλουμε και τα αρχαία ελληνικά. Αυτά για αυτή την απορία. Έτσι μου έφυγε ένας καημός γιατί ήθελα να απαντήσω. Δεν ετοιμάστηκα ειδικά, σας το λέω αλήθεια.

Ήθελα όμως να ετοιμαστώ και μάλιστα να έτρωγα ει δυνατόν ολόκληρη ώρα, αλλά έδωσα κάποια αίσθηση έστω χονδρικά. Λέει κάποια άλλη απορία, θα μπορούσατε σας παρακαλώ να μας πείτε εάν είναι σωστό να επαινούμε κάποιον, όπως παραδείγματος χάρη, έναν καλό μαθητή.

Μάλιστα, ο έπαινος είναι γνωστό ότι αποτελεί ένα κίνητρο, είναι πάρα πολύ σπουδαίο κίνητρο.

Δια τον καλόν μαθητή, να περιοριστώ εκεί, ο μεν καλός μαθητής διατηρείται καλός.

Ο δε όχι καλός μαθητής, όταν δείξει κάπου κάτι, μια μικρή επιμέλεια και επαινεθεί. Είναι κάτι ξέρετε που εγγράφεται συνήθως κάτω από την έκθεση, είχαμε τετράδιο εκθέσεις, σας το είπα προηγουμένως. και του γράψει ο καθηγητής ότι κάνε προσπάθεια, σε αποδόσεις. Είναι πάρα πολύ σημαντικό και σπουδαίο αυτό. Είναι πάρα πολύ σπουδαίο αυτό, διότι ο κάπως αμελής μαθητής παίρνει θάρρος.

Είναι μεγάλο πράγμα να πάρει ο άλλος θάρρος. Δεν είναι το φαινόμενο μόνο. Εις των μαθητικών χώρων, είναι παντού. Και στην εργασία που θα κάνει. Και σε όποια υπόθεση βρεθεί. Παντού πρέπει να υπάρχει ένα κίνητρο.

Που γίνεται με τον έπαινο. Μόνο που θέλει πάρα πολύ προσοχή. Είναι δίκοπο μαχαίρι. Δηλαδή μπορούμε με το μαχαίρι να κόψουμε το ψωμί. Αλλά μπορούμε όμως και να πληγιαστούμε. Έτσι, εάν επαινέσουμε, θα πρέπει να προσέξουμε να μην πληγιάσουμε τον άλλον, να μην τον ρίξουμε στην υπερηφάνεια.

Γιατί λέγεται ότι εκείνος που επαινεί ρίπτει τον άλλον στα χέρια του σατανά. Δεν είναι αληθές, αλλά είναι και αληθές. Εάν γίνει καλή χρήση του πράγματος, έτσι θα είμεθα προσεκτικοί ώστε να μην κινήσουμε την υπερηφάνεια και τότε ο άνθρωπος παθαίνει πάρα πολύ κακό.

Αυτά και για αυτήν την απορία. Για να δούμε κάτι ακόμα. Ποια η σημασία του να πάρει η Ραχήλ, ας πούμε, κοιτάξτε εδώ που σας έλεγα προηγουμένως με εκείνο το του, ποια σημασία έχει ένα του μετά. Τώρα τι είναι, η σημασία του ή η σημασία του να πάρει η Ραχήλ τους θεούς της κλπ.; Που είναι και αυτό το του στη σημασία;

Αυτή η δυσκολία που σας έλεγα προηγουμένως στην προηγουμένη απορία. Ποια η σημασία του να πάρει η Ραχήλ τους θεούς του πατέρα της, Λάβαν, κατά τη φυγή του;

Του, κατά τη φυγή του, κατά τη φυγή του Ιακώβ, δεν είναι χωρίς τόνο, είναι με τόνο, και κατά τη φυγή του Ιακώβ για τα πατρώα του, πατρώα του εδάφου. Αμέσως έκανα λάθος, δεν μπορούσα να διαβάσω, αγράμματος γαρ.

Λοιπόν, παρακαλώ προσέξτε. Αναζητάτε πολυτονικό σύστημα, παντού. Και μάλιστα διαβάζετε πολυτονικά κείμενα παραλλήλως. Δεν μπερδεύεστε, μην φοβόσαστε. Σε εξωσχολικά βιβλία.

Κάποτε έκανα μια αναφορά στην αρχαιολογική υπηρεσία. Και βέβαια έκανα ένα κείμενο με τόνους και με ό,τι πρέπει. Και μου λέει εκεί ο οικείος αρχαιολόγος. Καλά, λέει, δεν το γράφετε ας πούμε στη δημοτική και μονοτονικό;

Καλά καλά, μου λέει, το καταλαβαίνουμε να το διαβάσουμε; Και λέω από μέσα μου αυτό θα ήταν εδώ και ρε μην το καταλαβαίνετε να το διαβάσετε. Γιατί οι αρχαιολόγοι μαθαίνουν φιλολογία. Λοιπόν, για να δούμε αυτό.

Είναι γνωστό ότι ο Λάβαν ήτο ειδωλολάτρης.

Και ήτο αδελφός της Ρεβέκας. Είναι γνωστό και αυτό, ποια στάθηκε η Ρεβέκα, η σύζυγος του Ισαάκ και ο Ιακώβ την είχε μητέρα. Πήγε εκεί για να βρει μια νύφη. Ο Θεός έφερε τα βήματά του εκεί στην Ουρ, από όπου είχε φύγει κάποτε ο Αβράμ.

Ήταν όμως ειδωλολάτρης ο Λάβαν και είναι γνωστό ότι σαν ειδωλολάτρης, όπως όλοι οι ειδωλολάτρες, είχανε τους εφέστιους θεούς.

Πείτε μου εδώ στην Ελλάδα ποια θεότης είναι εφέστια, εφέστια με την έννοια η προστάτης ή ο προστάτης, αρσενικό-θηλυκό όπως θέλετε πάρτε το, ο Προστάτης ή Προστάτης, Θεός ή Θεά στο σπίτι μας. Α μπράβο, η Εστία. Χαίρομαι που το είπαν οι μικροί από εδώ. Η Εστία.

Εξού και Εφέστια, Εφέστια Θεότης. Η Θεότης η επί την Εστίαν. Έτσι, μάλιστα. Είχε λοιπόν κάποια ειδώλια, αγαλματάκια, που ήτανε ας το πούμε το προσκυνητάρι του σπιτιού του. Πώς έχουμε εμείς τις εικόνες μας, έτσι ο άνθρωπος αυτός, όλα τα σπίτια είχαν αυτές τις θεότητες που ήταν προστάτιδες θεότητες του σπιτιού.

Αλλά τι έγινε. Δεν ξέρουμε γιατί. Δεν ξέρουμε γιατί. Δεδομένου ότι η Ραχήλ, βέβαια η δολοράτρηση το και η Ραχήλ, τώρα όταν θα φτάσει στην γη Χανάν θα μάθει τέλος πάντων ποιος είναι ο αληθινός Θεός. Πάντως αναχωρώντας κρυφά ο Ιακώβ με τη Ραχήλ και τη Λία, δύο αδελφοί ήταν αυτές

Δεν σας λέω περισσότερο από την ιστορία τους. Το θέμα είναι ότι τα έκλεψε τα αγαλματάκια αυτά, τα ειδώλια, τα έκλεψε από το πατρικό της σπίτι. Είπα κρυφά, υπήρχε κάποιος λόγος, δεν τους άφηνε ο Λάβαν να φύγουνε, γιατί ήταν πολύ καλά εργατικά χέρια του Ιακώβου.

Όταν γύρισε στο σπίτι του, ήταν στα πρόβατα και του είπαν το και το και ότι έκλεψε, ότι πάρθηκαν, αφαιρέθηκαν αυτά τα αγαλματάκια. Τότε, τότε, ακούστε, τότε πήγε ξοπίσω τους κυνηγώντας και τους έφτασε ο Λάβαν.

Είναι εδώ μια μεγάλη ιστορία, το θέμα είναι ότι και μερικά λίγο αστεία, τώρα πως να βρει τα αγαλματάκια. Τα αγαλματάκια τα έκρυψε μέσα στο σαμάρι, ήταν μικρά, τα έκρυψε κάτω από το σαμάρι. Το σαμάρι ήταν ξεπεζεμένο, δηλαδή βγαλμένο από το ζώο και κάθισε αυτή απάνω.

Πάει ο πατέρας να την ψάξει, λέει πού τα αγαλματάκια μου, η εφέστια Θεή μου. Και πήγε να τη σηκώσει από το σαμάρι, αλλά εκείνη δεν σηκωνόταν, ήταν από κάτω τα αγαλματάκια. Πονηρούσα, λέει σε παρακαλώ, λέει στον πατέρα της, δεν μπορώ να σηκωθώ, έχω τα γυναικεία μου, έχω περίοδο, έχω τα γυναικεία μου, δεν μπορώ να σηκωθώ.

Επείσθηκε αυτός. Αλλά όταν γύρισαν πίσω στη γη Χαναάν, τότε έγινε το εξής, παιδιά. Ο Ιακώβ, που δεν το ξέρετε ότι είχε κλέψει η Ραχήλ η γυναίκα του τα αγαλματάκια, Πριν φτάσουν εις την γη του Αβραάμ, τα επίρριψε αυτά και τα έθαψε να εξαφανιστούν.