Questions and Answers

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

And this evening, for those of us gathered here, our subject will continue what we discussed the day before yesterday.

You will remember that the reason for the talk the day before yesterday—and, by extension, for this evening’s talk as well—was a number of important questions raised by certain people. These called for a fuller answer, and the answers might also benefit other souls.

Some slips of paper had been passed to me, and I answered several of them in order. Those of you who were with us will briefly hear the first answer again. It was addressed to someone who said that he was a sinner and asked how, being a sinner, he could be saved.

Another was ashamed to speak of his concern: whether the Lord saved everyone when He descended into Hades. Another wanted to become a clergyman in order to save the world. Another feared death and did evil. Still another earned money so that he could distribute it to the poor.

Another question was whether we bear responsibility for the salvation of our neighbors, and for our indifference toward it. The last was whether almsgiving truly rescues people—whether it helps and saves them even from Hell.

Continuing in order this evening, I see that the next question reads as follows: ‘Sometimes,’ a soul says, ‘we have a friendly celebration at home. Is that a sin? We dance a little, tell a joke or two, and laugh, just to unwind and escape the daily routine for a while.’

If we go back to our Lord and look at the life He left us here so that we might follow it, leaving us a pattern to trace, an example, so that we might follow after His footsteps, as it says, so that we might walk in His footsteps, we will find that He was never once seen laughing, but many times weeping.

Who was this? Christ.

How, then, can what this soul says be justified? And I believe that this is not the view of this soul alone. There are other souls among religious people who speak of innocent festivities, innocent merrymaking, laughter, cruises, banquets, and so forth.

A person must consider this matter seriously. I would ask you this: Have you ever read the first chapter of Job? Whenever his children held a banquet together, after the banquet was over Job would offer sacrifices to God for each of the children who had taken part, thinking that perhaps they had sinned.

Perhaps they had said a few words too many; perhaps they had laughed a foolish laugh; perhaps they had spoken against somebody; perhaps they had torn into some priest or some nun with their talk. Because usually, with a finger of wine in you, with a glass of beer, with a good bite to eat, a great deal gets said, and a great deal gets hinted at, and a great deal gets picked over. And so he would go and offer sacrifice.

Read that passage, if you wish, and you will draw a great lesson from it.

My dear friend—and, by extension, my dear brothers and sisters—there are no innocent revelries. There is no revelry in which the devil does not have a share, and indeed a share of 99.99 percent. It is a grave delusion to believe that there can be an innocent banquet, an innocent feast of eating and drinking, or an innocent dance.

Do you want to dance? No, you say, only the girls will dance together. But where do you ever see only girls dancing with girls? Do you want to go swimming? Let the women go separately, only with other women. But where does that happen? They will not go to the sea at all if only the girls are to swim together.

The same is true of the men. Many even offer the excuse that Moses gave permission for dancing. But read the passage carefully. They danced and gave thanks for their victory, because God had brought them through the Red Sea with dry feet. That is true.

But did not Miriam, his sister, dance separately, at the head of the women? And did not Moses lead the men, as they gave thanks to God? In this proper manner, and in this sense, they may give thanks to God.

The one group separately and the other separately, with one leading the women and the other leading the men. Read it in Exodus.

And do not think that this teaching has no basis in Holy Scripture. John Chrysostom, speaking on these matters, says: ‘Where there is dancing and where there are musical instruments, there too are dancing and the devil.’ There is no place where instruments are played and the devil is not present.

I might even say that the devil himself is playing them.

That is why Scripture goes so far as to say: ‘Is anyone cheerful? Let him sing psalms.’

“Is anyone cheerful? Let him sing psalms.” That is what it says. Read the Epistle of James and see for yourselves. Saint Nicodemus the Hagiorite, one of the more recent saints, gathered together many teachings, distilled them in his own way, and gave an answer to the very question being asked of us.

He says the following. The heading is: “Merrymaking, dancing, revelry, and amusement.” That is the heading. And he writes: “The house where dances take place is a school of the devil. The devil is the teacher, and the other demons are his assistants.

The head pupils, the interpreters and the prompters, are the singers, the dancers, and the ones holding the instruments; and the students are the wretched Christians. And here are the lessons that are handed on at gatherings like these: fornication, adultery, licentiousness, drunkenness, carousing, fits of laughter, sodomy — men lying with men — filthy talk, foolish talk, dissipation, and every lesson of debauchery.

… of licentiousness. That wretched house is a stadium, an arena for a satanic contest. There is a president of the games, he says — a stadium; it's a ring, it's a place. A satanic contest, and the arena is that miserable house — this home, this hall that was opened up so that people could gather to dance, to make merry, to eat and drink for some occasion.

The organizer of the contest—

and the one who awards the crowns—is Satan. He sets up this contest, and he will crown you for taking part in it. The spectators are all the demons, who watch and rejoice. The wrestlers and contestants are the dancers, singers, and musicians.

And crowned, and worthy of the prize, is the one who dances or sings the most indecently — because whoever does the raunchiest, the filthiest things, that is the one who gets the applause. The one who sings the most indecently and pleases them all is judged worthy of the prize.

The crown is sin, and the reward and prize is eternal Hell. These are not my own words. As I told you the other day, I considered these questions serious and substantial, and so I set them aside in order to frame my answers with the judgments of others.

I did not want to offer a couple of words off the cuff and have people say, “That is merely what Panagopoulos said.” Saints say these things. These judgments have been refined through experience, and anyone approaching the matter in good faith will admit, “Yes, this is what happens.” The gravest falls begin with what seem to be the most innocent dances and the most innocent company.

That is where they begin: in the homes of relatives, with a male cousin or a female cousin, an uncle or an aunt, a male friend or a female friend. That is where they begin. Examine these things and you will vindicate me—or rather, you will vindicate the Saint.

It is true that such occasions provide the cause of sin. And you know that if a person does not forestall the cause, the resulting harm cannot be cured. We grieve over the consequences. But if you grieve over the consequences, why do you not prevent the cause? You are afraid that you will fall.

Then why climb up to a place from which you know you will fall? Why make yourself responsible? He adds the following words from another Father, Saint Nilus: “Many of us grieve over our sins, yet gladly consent to their causes.”

Once, they told a man to beat his wife. He said, "Out of the question." So then they try to lead him into blaspheming holy things. Again he said, "Out of the question." And they said among themselves, "Then there's no getting anywhere with him." So they said to him, "Come on, let's go have a glass of wine." And there over that glass of wine, he had one more on top of it, went home, and he blasphemed the Most Holy Theotokos and beat his wife. Do you see?

“Many of us grieve over our sins, yet gladly consent to their causes.”

What is needed, then, is the complete opposite. Where there is talk of revelry, food, merriment, and the like, an entirely contrary remedy is required. Basil the Great speaks of this remedy as follows:

“Let fasting cure drunkenness, and psalmody cure the shameful song. Let tears become the remedy for laughter. Instead of dancing, let the knee be bowed. Instead of clapping the hands, let the breast be struck. Instead of adorning the clothing, let there be humility. And above all, let almsgiving redeem you from sin.”

I do not think these words require an explanation or further discussion. At this point, I would like to make a brief aside, one that is somewhat sharp. Yet I must say it, because I have experienced it myself.

We have learned to say, “Every profane mouth, every foul-mouthed person,” and I do not know what else. Then we say, “You do not know what is in his heart; you do not know what kind of person he is.” And we are told that all these revelers, all these people given over to sin and the flesh, are good people with good souls.

Aristotle has something to say about this. I do not ordinarily use the writings of philosophers, but many people appeal to this point, and after reflecting on it I repeat it here. All who live in this way are called prodigals, whether they are men or women.

Aristotle says, in general, that “the prodigal is not wicked in character.” He may be a good-hearted person. Even among Christians, do we not meet people out in the world who are hardworking and generous, and who do remarkable things? The prodigal, he says, is not wicked in character. No, he may be good-hearted, but he is foolish. Listen: Aristotle says that he is not wicked in character, but foolish. Forgive the blunt expression, but unless the matter is named plainly, these things cannot be healed.

If you wish, read the fourteenth chapter of the Gospel according to the Apostle and Evangelist Luke. There you will find the remedy Christ gives for such occasions. When you wish to hold a reception and set a table, do not invite those who can repay you tomorrow, so that you will then feast at their house and they will invite you to their country home, and so on and so forth.

...and so on.

And you said nothing about fasting and so many other virtues. Why?

First of all, I think that when I spoke about prayer and almsgiving, my purpose was to provide the setting for this passage

And he brings up almsgiving; he presents it as a great virtue. That is why I drew on the Old Testament and on other sources as well, to speak about the power of this prayer and of almsgiving. But I am not rejecting them at all; these are great virtues. It is hard for a person to pray perfectly and to fast properly, but I came across a beautiful passage

from John Chrysostom, which I thought I should present to you. Listen to what he says. You say that I have exalted almsgiving too highly and overlooked prayer and fasting. Very well, then. John Chrysostom says: “I have seen many people fasting. I know many who fast, pray, groan, and display every kind of devotion that costs them nothing, yet are unwilling to give even a single coin to those in affliction.” They will not give so much as a drachma. They fast so that they can save the money and put it aside; they pray because prayer costs no money. “I have seen many such people,” he says. “I know them. But I have not seen them reach into their pockets to give even one drachma.”

“What benefit is there in virtue of this kind? For the Kingdom of Heaven does not receive such people.”

Do you understand? From the words of this saintly man, it follows that almsgiving is greater, because it requires sacrifice. You must deprive yourself of something you could have eaten. You may even fast simply because you are miserly and tight-fisted, fasting yourself and making your whole household fast as well.

But to fast so that you can give what you save to someone else—that is sacrifice. I repeat this because I like the passage, though I do not know whether it will please you. If you permit me, I shall say it again: “I have seen and know many people who fast.”

“They pray, groan, and display every kind of devotion that costs them nothing, yet they are unwilling to give even one coin”—not a penny, not a drachma—to people in need.

What benefit is there in virtue of this kind? What use is it to them? What do they gain from fasting without showing mercy at the same time? “For the Kingdom of Heaven does not receive them.” The Kingdom of Heaven, he says, does not receive such people.

Saint Symeon Metaphrastes says that whatever is saved through fasting is to be used to support those in need.

You will fast in order to give—not only from what you already have in abundance, but also from what you deny yourself. Whatever is saved during the days of fasting is to be given in aid. In other words, compare those days with the days when we are not fasting.

On days without fasting, a household may need two hundred drachmas to get by; on fasting days, it may need only one hundred. The remaining hundred drachmas are not to be spent on stockings or the cinema. They are to become a blessing; they are to be given as alms.

That is what he means. But do not apply these things in such a way that you fail to feed your household—your husband or wife, your children, and so forth.

...and so on. But since the day calls for it, we'll have a bean soup today with a couple of pieces of fruit, say, and so we won't be having meat at 120 or 130 drachmas a kilo. We'd need 200 or 250 drachmas to put a meal like that together; we'll need 100 drachmas to get through that day, and the rest, he says, you can give away. So don't be upset — that's how he has put it, that's how these holy men speak. All right then, let's go on.

Another soul asks something that, unfortunately, I think applies to all of us: “It is impossible for me to go through a day without telling a lie. What will happen? Will I be condemned to Hell? I do not want that.” Let anyone who tells no lie during the day raise a hand.

Who can say that an entire day passed without telling a lie, whether small or great, deliberate or thoughtless? I think hardly anyone could say so—perhaps one, two, or five percent, people who are truly struggling. Their occupations may also be of such a kind

or their circumstances and whole way of life may be such that they are not compelled to conduct business with others or face indiscreet questions. There are a thousand and one things that often pressure you into telling a lie.

There is hardly anyone who does not lie. And falsehood, unfortunately, though it is the mouth of the devil—in contrast to truth, which is the mouth of Christ—

holds everyone in its grasp: the grandest drawing rooms, the palaces, Parliament, the Church, the poorest shack, and every class of person. Each day the devil exacts his tribute through the lies that are told.

It is difficult for a person to restrain the tongue. God placed it inside the mouth and set teeth around it, so that at times we might bite it. We must not rush to speak.

Of course, we are sometimes placed in very difficult situations and are often compelled to say something untrue. The lie that brings condemnation is certainly the one that serves Satan, the one from which Satan profits.

Now, if someone could speak at this moment, he would tell me that lying is permitted. Did not our Christ say, “Let your word be ‘Yes, yes’ or ‘No, no’; anything more than this comes from the evil one”?

A lie can be permissible.

Let me give you an example.

Suppose you hear that a fire has broken out downstairs.

If I shout to you, “There’s a fire downstairs!” who will make it out alive?

We will all be killed, trampled there at the door. Others will fall from up here.

But if I say, “Quickly, let as many of us as possible go downstairs,” most people will be saved. I will have told a lie—but am I causing harm? Am I benefiting Satan? No, I am not.

The saying, “Let your yes be yes and your no be no,” does not mean what some people take it to mean. I agree, of course: let your yes be yes and your no be no.

But what is the greatest virtue? Discernment. Consider this as well: a doctor knows that a man is dying from a heart condition. Is he going to tell him, right there, that he is going to die?

He tells him, “Take courage; it depends on you.” Although his medical knowledge tells him that the man is dying and has no life left in him, he still does not tell him that he is dying. And often this helps him greatly, because some people cannot bear such news; they cannot remain calm.

This is why Holy Scripture says, “Comfort the fainthearted.”

Do this so that they do not commit suicide, become swallowed up by sorrow, lose control of themselves, or fall into despair. Comfort them and stand beside them. Even Christ Himself showed this human weakness at a difficult moment, when He asked the Apostles to remain with Him for one hour on that terrible night of Great and Holy Thursday.

And further on, an angel came and strengthened Him—an angel strengthened Christ as He went forth to His Passion. So there are cases in which, yes, you may tell a lie. But you must take care: these are cases in which Satan gains nothing from it.

Let me give you another example. A father comes home, and his daughter arrives after him, though she should have returned an hour earlier. Her boyfriend has just brought her home in his car, while her father arrived sooner than expected.

The father begins shouting and swearing by the Most Holy Theotokos, and with a knife in his hand he threatens to slaughter her. His wife says, “I sent her out. I sent the child next door to Mrs. Maria. Stop now, calm down, and sit down.” What should she say? “Yes, slaughter her—and let me help you skin her as well”? What are you supposed to say? Who would gain from that, and how? She is compelled to lie. God sees; God sees. In other words, there are many cases in which you may tell a lie, but such a lie requires discernment.

Of course, I want to make a general clarification. If you go to the courts, you will see professional liars standing outside, ready for fifty or a hundred drachmas to take the stand and even commit perjury.

Others lie to make money. They lie to seize someone else’s land; they lie to accuse people; they lie to slander them; and they lie for a thousand other reasons. Yes, all that is true. Yet there are also cases in which a person may tell a lie.

So you must examine why you are telling the lie. Once, in another discussion of this kind, a woman said to me, “Someone kept asking me how much my husband earns and how large a pension he receives. Am I obliged to give her an account?” Then she said, “I lied to her.”

And who told her she had to give an account of anything? I said to her, "So you told a lie. Did you say less than the real amount, or more?" She says, "I said more" — out of pride, so it would look as though her husband came from a big house, a grand family, what we call a big hearth. "Well then," I say, "you could at least have said less, if what you wanted was to slip out of the question." Though it wasn't right either way — not to inflate it, not to play it down. Neither one was right.

You are not obliged to answer. You can say, “Please forgive me, but I think that question is indiscreet.” The mouth often seems to work on its own account. Apart from lies told for personal gain, pride, and similar motives, many lies are told through invented stories, tales, and fantasies. People embellish their youthful achievements and other such things to feed their pride. These too are serious lies.

The devil speaks through that loudspeaker called the human tongue—especially the tongue of a person burdened with sin. And in light of everything I have been telling you, I would also like to show you how Holy Scripture—that is, God Himself—speaks about falsehood.

As I told you, the matter is not morally indifferent; it has definite limits. There are times when you may say something untrue and actually benefit someone, provided that Satan gains nothing from it. In the eleventh chapter of Proverbs, God says:

God — man — he always brought it in at four, and with difficulty, over time, with difficulty,

“Lying lips are an abomination.” And consider the serpent with Eve: he deceived her with falsehood and told her that she would become like God, in a way she ought not. In Zechariah, chapter 8, verse 17, we read: “Do not love a false oath, for I have hated all these things, says the Lord Almighty.”

Zechariah says: the Lord said to me, "What do you see?" — you will find this in Zechariah. He says, "What do you see?" "I see a flying sickle" — a huge sickle up in the air, twenty cubits long and ten cubits wide. And He said to me: "This sickle shall go into the house of the one who swears falsely by My name, and it shall settle in the midst of that house and make an end of it."

Those who lie and swear falsely over such matters should expect the destroying sickle that Zechariah saw. And Proverbs says once again: “Lying lips are an abomination to the Lord.”

In the Acts of the Apostles, chapter 5, verses 2–11, we see clearly that Satan puts falsehood into a person’s mouth. Sapphira and Ananias lied, for example, and both fell dead through the judgment of the Holy Spirit. No one had compelled them to do what they did; they merely wanted to appear to be exceptionally devout Christians.

And they sold the field and didn't hand over all of it, even though they had pledged to sell the field and give all the money to the apostles to be handed out as alms. The devil caught them with a lie: they sold it for a hundred drachmas, let's say, and they kept back twenty or thirty and gave the seventy. Peter, through the Holy Spirit, knew exactly what they had sold it for, and he says to him, "How much did you sell it for?" He says, this much. "Man, why did the devil put it in you," he says, "to lie to the Holy Spirit?" And he dies right there in front of the apostle. Then Sapphira comes in, his wife, and Peter asks her, "How much did you sell the field for?" "This much, seventy," she says — they had agreed on it beforehand — and she dies too. It was for the sake of gain, because for the most part a lie is told either for the sake of gain or out of pride. That is what a lie is, and it is satanic, the one and the other.

Notice where liars end up. As Aesop says in one of his fables, “This is what liars gain: they are not believed even when they tell the truth.”

The time comes when I finally say something true, and nobody believes a word of it. "Oh, come on, you old fibber, what tall tale are we going to hear out of him now?" And so you don't listen to him, even when he is telling you the truth. That is all he achieves.

Besides losing his soul, he also loses his standing and his dignity. His word no longer carries any weight. People simply say, “Oh, leave him alone.” Do you understand?

On this subject, John Chrysostom says that truth has departed from the earth. Slanderers now trade in falsehood and deceitful dealings: slander, fraud, and lies. People lie to one another and multiply their oaths, as though no one were watching them. God has departed, he says; truth has departed from the earth. Everywhere there is falsehood, trickery, and deceit.

You know, unfortunately, even commerce today uses falsehood as though it were salt seasoning everything.

A merchant will cheat with the measure, cheat with the scales, or cheat with his mouth. One way or another, he will lie. They say, “If you do not lie, you cannot sell anything.” So he asks for one hundred in order to receive twenty, and then he even regards this as a success.

He boasts, “I brought him down from one hundred! Look how much I made him reduce the price!” But the seller lied to you, and you still paid twice what the thing was worth.

Here is a dialogue about Jewish merchants. A customer enters a Jewish shop. One of the partners is upstairs in the loft,

while the other is downstairs. The customer asks about a piece of cloth. Its fair selling price, including the shop’s profit, is fifty drachmas.

But the merchant asks for one hundred drachmas. The customer says, “Impossible! That is far too expensive.” The merchant replies, “Let me ask Moses, who is upstairs. Moses, how much should we sell this for?” The man upstairs answers,

“Let it go for eighty drachmas.” But the man downstairs says to the customer, “Come, take it for sixty, since Moses says to give it to you for sixty.” Moses did not say sixty; he said eighty. The seller. He now pretends that he did not hear Moses, while the customer hears what the other one — the seller — says.

“You are giving it to me for sixty? Wrap it up,” the customer says. And so the merchant makes ten drachmas more than the fair price of fifty. Do you understand? These are dishonest tricks of trade: falsehood, fraud, deceit, and dishonor. For the most part, everything rests upon these things.

That is why these matters have such great force and importance, and why a person must be very careful about them.

This definition, which I gave you a little earlier, goes like this: "For sometimes even a falsehood is a good thing." That is what an old woman commentator says — I found it in one of the writings of Saint Nektarios; Charikleia was her name, and I came across it once — and she gives a definition, and once again: "For sometimes even a falsehood is a good thing."

That is, when it benefits those who tell it and does no harm at all to those who hear it. That is what I told you earlier. Satan must not gain anything from the lie you tell. If you tell it in order to bring benefit, then let it truly bring benefit. Not so that you swear a false oath in order to get more out of your wife, and so on.

I was speaking about cases in which you prevent a murder, prevent a fire, or avert some other evil. That is what we are discussing. For many people—especially schoolboys and schoolgirls—take an entirely wrong approach to this matter.

Indeed, when someone does tell the truth, the others call that person a snitch: “He’s a snitch.” They are afraid of being branded that way, so they cover for one another. A girl goes out with her friend, and the friend’s mother asks, “Did you go to school today? How did it go?” “Fine, very well.” Yet she knows that the girl had gone off with her boyfriend to some secluded place and had only just returned to school.

Then she picks up her schoolbag, comes home, and lies to cover for her friend. She lies and covers for her, imagining that by doing so she is helping her.

Do you see? And it's not only that — the same thing happens from the other side too. What's going on? Two cases just like this, and they think they're doing everyone a service. If only they could have caught it in time and said, “Please forgive me for bringing this up —”

“Mrs. Katina, please do not reveal that I told you, but intervene before it is too late for your daughter; she is not on a good path.” If we act in time, we can say, “Madam,” or, “Sir,” or to a teacher, “We have a serious situation here. My friend has become involved with drugs,” or, “He has become entangled in Marxism,” or in some other harmful thing.

If these things had been reported, many children could have been saved before it was too late. Great destruction comes from what Satan has managed to accomplish: the person who tells the truth is regarded as the one who is in the wrong, while the one who lies and covers things up—covering them with falsehood—is regarded as the good person.

But when you cover for someone with a lie, are you protecting that person or destroying him? Can you cover the truth with falsehood? Is such a thing possible? Joseph the Betrothed taught us this. Of Joseph it is written, “Not wishing to make her a public example, he resolved to put her away secretly.” He could not keep her in his home and lie, saying, “Yes, the child she bears is mine.” The child was not his, and this was not the purpose for which he had received this woman. But so that she would not be exposed, he intended to send her away secretly; for if he had cast her out and declared that he had no part in the matter, she would have been stoned as an adulteress.

An adulteress. And it was for this very reason, of course, that God gave her Joseph as her protector — to provide cover for this pregnancy, so that she would not be stoned as an adulteress. So the whole question of lying is a many-sided one. There are other cases where we are forced to say yes or no. But we can also say — there is a third option: "I can't tell you that, forgive me, I can't answer you."

“What do you know?” Whether I know or do not know is my concern; you may draw whatever conclusion you wish. I have nothing to say. I cannot answer you. In this way you can avoid the matter. There is no need to lie, no need to let Satan use your tongue for falsehood merely because there is something you ought not to disclose.

Nor should you say, “I don’t know,” when you may in fact know; for then you are lying by claiming not to know what you do know. Say instead, “I cannot answer you,” and leave the matter there. If I know, that is my concern; if I do not know, that too is my concern. Whatever you choose to think is up to you. I simply tell you again, “I cannot answer you.” If we truly wish to, there are ways to avoid many such difficulties.

Moreover, never forget, when you go to your spiritual father for Holy Confession, to confess even those things that supposedly amount to nothing. They do matter; they are serious. Another matter, somewhat related to this one, is the following: when, for one reason or another, someone becomes involved with a relative and the relationship goes too far, what should he do? Should he leave the other person exposed, or try to cover the situation through marriage?

If he lacks sound judgment at this point, he will choose the second course: he will try to cover it through marriage and imagine that he has truly put things right.

But what if this is a person with whom God has clearly forbidden a marital union? She may be a niece, a cousin, an aunt, or a relative within a degree of kinship forbidden by God. Yet the world pays no heed. There are even cases nearby of two brothers who have taken two sisters.

There is such a case only a hundred yards from here. I will tell you about it another time, when I remember exactly who they are. But when such a thing occurs, and God has clearly declared:

“I do not bless this,” then no matter how far things have gone, the people involved must separate and renounce the union. If, out of a sense of honor, the man thinks that by marrying his cousin or other relative he will protect her, in reality he accomplishes nothing, since he has already exposed her through what he did before.

On top of everything else, he deals her the final blow. That is what he does to her. At the same time, he throws away his own good sense as well. It is spiritual suicide.

Thieves and prostitutes have been saved. But people who persist in such a union cannot be saved. Christ forgives sins through the Church; He does not bless sins.

Moreover, such a marriage may have other tragic consequences: children with severe disabilities and other afflictions. If you investigate the large extended families in which such unions most often occur, you will find these things—though they also occur in smaller families.

For financial reasons—so that the money will not leave the family, so that it will remain among the relatives, and so forth—you will find many people with grave disabilities hidden away in their homes.

So it is no justification to say that they feel sorry for them. Very good—someone here adds something about lying, and it is true. He says to me, “Do you know which letter is missing from the Creed?” The letter psi is missing. The entire Creed does not contain a single psi.

In the whole Creed, with all the words and letters it uses, there is not one psi. I knew that, but it had slipped my mind. Thank you very much.

So it isn't right. What's done is done. There is forgiveness, there is repentance, there is a stepping away from one another — living apart, we might say — so that a soul may not be lost. But this is not blessed by God. Of course, some do manage to go even further and take another spouse.

But God is not there. God does not put His signature to such a case, nor does He bless such a marriage. We must therefore always seek a solution that prevents it from taking place, no matter how far matters have progressed or what so-called injustice may result.

The greater injustice will be the harm done to the soul, not the bodily harm the young woman has suffered.

Another question that follows is this: when someone commits murder and afterward repents, can he be saved? And what becomes of the person who was murdered? Does the murderer take away that person’s sins? Certainly not. If the murdered person was in a good spiritual state, as God desires, then that person too is saved. The murderer does not take upon himself the sins of the person he killed.

The murderer, if he sincerely repents and does whatever the Church and his spiritual father require of him, may be saved; but if the other person was not in a right spiritual state, that person is condemned and lost.

That is so whether he is murdered in cold blood, killed in war, or killed anywhere else.

Today, despite all the light available to the world, people still misunderstand this. The blood of Christ cleanses sins; and when the blood of a Christian believer is shed for Christ and for the faith, that is martyrdom. This is why the Church does not recognize people as martyrs merely because they died for their nation.

Athanasios Diakos, for example, is not numbered among the saints by the Church.

The Church recognizes martyrs for Christ—martyrs for Christ.

Unfortunately, some people think that if someone kills me—suppose we quarrel, draw our pistols, and you shoot me down—then my sins are taken away. No. Even if I go to war, I am obliged to be repentant and to have made Holy Confession, because I do not know what may happen to me or whether I shall return. Thus, even if I am killed by my enemy, I must be in a state of metanoia—repentance—having confessed and received Holy Communion.

Then, even if I die by any kind of death, I will have some defense before the judgment seat. Let us not be deceived: no one takes away another person’s sins. Each person is responsible for his own. Do not say, “I will repent later; God knows better and will understand.”

They may buy me off for a little money.

“Mr. Panagopoulos, I become angry and cannot put a stop to it. What will become of me? Will I be condemned to Hell?”

That depends on why you become angry.

And it depends on whom your anger is directed against.

Are you angry with yourself? Are you angry against sin?

You get angry — but already, is it because someone has bruised your ego? Why are you angry? Or are you angry over your own interests? Why you are angry — that is what it all depends on. There is a specific commandment; I don't know whether you too have read it. It is in the fourth psalm, if I remember rightly, verse 4. That is where it says, "Be angry, and sin not." So listen now to how the wisdom of the Fathers accounts for these two things together, "Be angry, and sin not" — with these words:

According to the divine John Chrysostom, with these words David does not completely forbid people to feel anger or become angry; rather, he urges them not to sin: “Be angry, and do not sin.” When they become angry, they must not fall into sin.

For people are swept away by the sharpness of anger and become angry beyond what is proper and measured. Some people, when they are angry, would be frightened to see their own faces if someone could photograph them at that moment.

They are like people possessed by demons, because anger is a kind of seizure, whether mild or severe. It is that serious; it overwhelms a person so completely. At that moment he does not know what he may do; he may even commit murder.

A person may ordinarily have no desire at all to commit murder and may utterly abhor it. Yet at that moment he becomes overwhelmed. This is why people take revenge on others at the wrong time and without cause. Anger was implanted in human beings so that they might use it against evil, not against their brother.

The man who becomes angry in order to avenge himself, to obtain what he wants, and to have his own way, becomes angry and sins. But the man who becomes angry in order to correct his brother becomes angry and does not sin, because his anger is directed toward the other person’s correction.

In the same way, a father becomes angry solely for the correction of his son. Do not be troubled, he says, if you become angry even by your own choice, for this is not yet the sin in its fullness. But do not add the deed or the act of revenge, lest the sin become complete.

You may become angry, but do not do wrong. Do not draw the pistol, do not raise your hand, and do not cause harm. Basil the Great also said that anger, when moved justly—that is, against sin—and guided by right reason, produces courage, patient endurance, and self-restraint; but when it acts contrary to right reason, it becomes madness. This is why David instructs us: “Be angry, and do not sin.” Do not rush to carry out what you planned the night before.

Postpone it, then, if possible, and after a little while you will see things differently. In general, from everything I have read, such people should direct their anger against sin, if they truly wish to oppose it.

Against the evil within yourself, yes. But toward others always be gentle, and take care not to be swept away and fall into sin. Otherwise, you will cause two injuries: you will harm the other person, who will demand an account of why you did it, and you yourself will be forced to suffer the consequences.

We shall stop here, because our allotted time has run out; and, God willing, we shall continue next time.

Και απόψε το βράδυ, στη συνέχεια του προχθεσινού θα είναι το θέμα μας, όσοι είμεθα μαζί.

Θα ενθυμείσθε ότι η αιτία της προχθεσινής ομιλίας και, κατ' επέκτασιν βέβαια, της αποψινής είναι ορισμένα ερωτήματα, μπορώ να πω βασικά, ορισμένων ανθρώπων. Λοιπόν, που θα έπρεπε να δοθεί έτσι πλατύτερη απάντηση αφενός και αφετέρου θα μπορούσαν να ωφεληθούν και άλλες ψυχές.

Μου είχαν λοιπόν περάσει κάτι χαρτάκια εδώ και με μια σειρά απήντησα σε ορισμένα. Και όσοι ήσαστε μαζί θα ακούσετε την πρώτη απάντηση συντόμως, σε κάποιον που είπε ότι είναι αμαρτωλός και, σαν αμαρτωλός, πώς θα σωθεί.

Ο άλλος, ότι ντρέπεται να τα πει· αν ο Κύριος έσωσε όλους που κατέβη στον Άδη. Ο άλλος ήθελε να γίνει κληρικός, να σώσει τον κόσμο. Ο άλλος εφοβήτων των φάνατων, κάνει το κακό Ο άλλος, που κέρδιζε χρήματα για να μοιράζει στους φτωχούς.

Το άλλο, που αν ευθυνόμεθα για τη σωτηρία των πλησίων μας και την αδιαφορία μας γι' αυτό. Και το τελευταίο ήτο, αν πράγματι η ελεημοσύνη γλιτώνει ανθρώπους. Σώζει, βοηθάει ανθρώπους και από την κόλαση ακόμη.

Στη σειρά, απόψε το βράδυ, βλέπω στη συνέχεια είναι γραμμένο το εξής: «Καμιά φορά», λέγει μια ψυχή, «κάνουμε γλέντι φιλικό στο σπίτι. Είναι αμαρτία; Δηλαδή, χορεύουμε λίγο ή λέμε και κανένα αστείο και γελούμε, να ξεσκάσουμε λίγο, να ξεφύγουμε έτσι από τη ρουτίνα».

Αν θα ανατρέξουμε πίσω στον Κύριό μας, να βρούμε τη ζωή Του, την οποία μας την άφησε εδώ για να την ακολουθήσουμε, υπολιμπάνων υπογραμμόν, ίνα επακολουθήσωμεν τοις ίχνεσιν αυτού, λέει, ίνα εν τοις ίχνεσιν αυτού περιπατήσωμεν, θα βρούμε ότι ουδέποτε εθεάθη γελών, πολλάκις δε κλαίων.

Ποιος; Ο Χριστός.

Από πού λοιπόν θα δικαιολογηθεί αυτό το οποίο λέγει η ψυχή αυτή; Και θέλω να πιστεύω, δεν το λέγει μόνο αυτή η ψυχή, αλλά είναι και άλλες ψυχές μέσα στους θρησκευομένους ανθρώπους, οι οποίοι ομιλούν για αθώα γλέντια, για αθώα ξεφαντώματα, γέλια, κρουαζιέρες, τραπέζια κ.λπ.

Πρέπει ο άνθρωπος κάπως έτσι σοβαρά να το σκεφτεί το πράγμα. Και θα ήθελα να πω το εξής: Έχετε διαβάσει ποτέ σας το πρώτο κεφάλαιο του Ιώβ; Όταν τα αδέρφια μεταξύ τους κάνανε ένα τραπέζι, μόλις τελείωνε το τραπέζι, κατ' αναλογίαν τα άτομα, τα παιδιά τα οποία έλαβαν μέρος στο τραπέζι, επήγαινε και εθυσίαζε στον Θεό, με τη σκέψη μήπως αμάρτησαν τα αδέρφια.

Μήπως είπανε λόγια παραπανίστα, μήπως εγέλασαν αφρόνο, μήπως κατηγόρησαν κάποιον, μήπως έφαγαν κάνα μπαπά, κάμια καλοβρέα, που συνήθως κάτω από ένα δάχτυλο κρασί, κάτω από ένα ποτήρι μπύρα, από έναν καλό μεζέ, πολλά λέγονται και πολλά υπονοούνται και πολλά συζητούνται και πήγαινε και έκανε θυσία.

Βασιλεία, διαβάστε το αν θέλετε και από εκεί θα αντλήσετε μεγάλο μάθημα.

Δεν υπάρχουν, αγαπητέ και, κατ' επέκτασιν, αγαπητοί, αθώα γλέντια και δεν υπάρχει γλέντι που να μην έχει μερίδιο, και μάλιστα 99,99%, ο διάβολος. Είναι πλάνη μεγάλη να πιστεύει ο άνθρωπος ότι μπορεί να υπάρξει αθώο τραπέζι, αθώο φαγοπότι, αθώος χορός.

Θέλεις να χορέψεις; Όχι. Οι κοπέλες μαζί να χορέψουν. Πού να χορέψει καμιά κοπέλα με κοπέλα; Θέλεις να κάνεις μπάνιο; Χωριστά οι γυναίκες μαζί. Πού; Να κάνουν οι γυναίκες μόνες τους. Δεν πάνε καθόλου στη θάλασσα, αν πρόκειται να κάνουν μόνο οι κοπέλες μπάνιο.

Το ίδιο συμβαίνει και με τους άντρες και πολλοί μάλιστα έχουν προφάσεις να ομιλούν ότι και ο Μωυσής έδωσε την άδεια να χορέψει. Για διαβάστε το καλά. Χόρεψαν, ευχαρίστησαν για τα νικητήρια, ότι τους πέρασε αβρόχοις ποσί την Ερυθρά Θάλασσα, σύμφωνοι.

Πλην δεν χόρεψαν όμως η Μαριάμ, η αδελφή του, επικεφαλής των γυναικών, ξεχωριστά; Και ο Μωυσής, επικεφαλής των ανδρών, και ευχαρίστησαν τον Θεό. Έτσι νόμιμα, κατ’ αυτή την έννοια, μπορούν να τον ευχαριστήσουν τον Θεό.

Ξεχωριστά ο ένας, ξεχωριστά ο άλλος. Επικεφαλής των γυναικών και επικεφαλής των ανδρών. Για διαβάστε το στην Έξοδο.

Και μη δείτε αθευλογίαν από τη Γραφή. Ο θείος Ισόστομος εν δι' εξάρτη του ομιλώντας τα θέματα αυτά επάνω λέει το εξής «Όπου όρχησις, όπου όργανο, όπου όρχησις και διάβολος». Δεν υπάρχει μέρος που να παίζει όργανο και να μην υπάρχει διάβολος.

Για να μην πω ότι ο ίδιος το παίζει.

Γι' αυτό φτάνει και λέγει ευθυμίτης θα λέτε.

Ευθυμίτης θα λέτε. Έτσι λέγει. Διαβάστε στον Ιάκωβο να το δείτε. Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, ένας από τους τελευταίους συγχρόνους αγίους, έχει συλλέξει πολλά και έχει βγάλει ένα απαύγασμα δικό του και δίνει μια απάντηση επάνω σε αυτό το οποίο μας ερωτούν.

Λέγει το εξής. Η επιγραφή είναι «χαρές, χοροί, γλέντια, ξεσκάσματα». Αυτή είναι η επιγραφή. Και λέει: «Σχολείον του διαβόλου ο οίκος όπου γίνονται χοροί, διδάσκαλος ο διάβολος, υποδιδάσκαλοι οι λοιποί δαίμονες.

Πρωτόσχολοι, ερμηνευτές και υπαγορευτές, τραγουδιστές, χορευτές και κρατούντες τα όργανα, μαθητές οι δυστυχείς Χριστιανοί. Μαθήματα που παραδίδονται σε αυτές τις περιπτώσεις: πορνεία, μοιχεία, ασέλγεια, μέθη, κώμοι, γέλωτες, αρσενοκοιτία, αισχρολογία, μωρολογία, ασωτία και κάθε μάθημα ακολασίας.

Πολλασία. Στάδιον αγώνος σατανικού η δυστυχής εκείνη η οικία. Αγωνοθέτης είναι, λέει, στάδιον, είναι ένα ρινγκ, είναι ένα μέρος. Αγώνος σατανικού, η δυστυχισμένη οικία εκείνη, το σπίτι αυτό, η αίθουσα αυτή, η οποία ανοίχτηκε και μαζεύτηκαν άνθρωποι να χορέψουν, να γλεντήσουν, να φάνε και να πιούνε για κάποιο γεγονός.

Αγωνοθέτης,

στεφανοδότης ο Σατανάς. Αυτός δημιουργεί αυτόν τον αγώνα και αυτός θα σε στεφανώσει τώρα. Θεατές του αγώνα είναι όλοι οι δαίμονες, οι οποίοι βλέπουν και χαίρονται. Παλαιστές και αγωνιστές οι χορευτές και τραγουδιστές και οργανιστές.

Στεφανωθείς δε και άξιος του βραβείου ο χορεύσας ή ο τραγουδήσας ασεμνότερα, γιατί όποιος κάνει τα πιο σόκιν, τα πιο βρώμικα, αυτός χειροκροτείται. Ο τραγουδήσας ασεμνότερα και ευαρεστήσας τους πάντας κρίνεται άξιος του βραβείου.

Στέφανος δε η αμαρτία, άθλον και βραβείον της αιωνίου κολάσεως. Δεν είναι δικό μου και διότι θεώρησα, όπως σας είπα και προχθές, κάπως έτσι σοβαρά και με περιεχόμενο αυτά τα ερωτήματα, γι' αυτό τα έβγαλα στην άκρη να τα πλαισιώσω με ξένες γνώμες.

Να μην πω στο γόνατο δυο λέξεις: το είπε ο Παναγόπουλος. Το λένε άνθρωποι άγιοι. Είναι γνώμες ρεφιναρισμένες και, αν θελήσει κανείς με καλή πίστη, θα πει: «Ναι, αυτά γίνονται». Και από τους πλέον αθώους χορούς, από την πιο αθώα συντροφιά ξεκινούνε και γίνονται τα μεγαλύτερα ολισθήματα.

Από εκεί ξεκινάνε, από τα συγγενειακά σπίτια, από τον εξάδελφο, από την εξαδέλφη, από τον θείο, από τη θεία, από τον φίλο, από τη φιλενάδα. Από εκεί ξεκινάνε. Εξετάστε τα και θα με δικαιώσετε. Όχι εμένα· μάλλον θα δικαιώσετε τον Άγιο.

Είναι αλήθεια ότι αυτές οι περιπτώσεις δίδουν την αιτία, που ξέρετε, όταν ο άνθρωπος δεν προλάβει την αιτία, δεν θεραπεύεται το αποτέλεσμα. Λυπούμεθα για τα αποτελέσματα. Εφόσον λυπείσαι για τα αποτελέσματα, γιατί δεν προλαμβάνεις την αιτία; Φοβάσαι ότι θα πέσεις.

Γιατί ανεβαίνεις, εφόσον θα πέσεις; Γιατί ευθύνεσαι, λοιπόν; Και λέγει συμπληρωματικά το εξής. Άλλος Πατήρ, Όσιος Νείλος: Πολλοί λυπούμεθα επ' τες αμαρτίες τας δε αιτίας αυτών ηδέως καταδεχόμεθα».

Κάποτε, σ' έναν που έλεγαν να χτυπήσει τη γυναίκα του: «Αδύνατον». Θέλουν να τον παρασύρουν τότε να βλασφημήσει τα θεία. «Αδύνατον. Δεν μπορούμε τότε να συνεννοηθούμε μαζί». «Πάμε να πιούμε ένα κρασί». Πίνοντας ένα κρασί, ήπιε ένα κατοστάρι παραπάνω, πήγε στο σπίτι και την Παναγία τη βλασφήμησε και τη γυναίκα την έδειρε. Καταλάβατε;

«Πολλοί λυπούμεθα επί ταις αμαρτίαις, τας δε αιτίας αυτών ηδέως όμως καταδεχόμεθα».

Χρειάζεται, λοιπόν, το τελείως αντίθετον. Εκεί που λέγει γλέντι, φαΐ, χαρά κλπ., θέλει το τελείως αντίδοτον αυτό, περί του οποίου αντιδότου ομιλεί ο Μέγας Βασίλειος ως εξής:

«Νηστεία την μέθην θεραπευσάτω, ψαλμός την αισχράν μελωδίαν, δάκρυον γενέσθω του γέλωτος ίαμα. Αντί της ορχήσεως, το γόνυ κλινέσθω. Αντί του κρότου των χειρών, το στήθος τυπτέσθω. Αντί του κόσμου της εσθήτος, η ταπείνωσις. Και επί πάσιν η ελεημοσύνη εξαγοράσθω σε από της αμαρτίας».

Νομίζω, δεν θέλουν ερμηνεία αυτά για να τα συζητήσω. Εδώ θα ήθελα και μια μικρή παρένθεση, η οποία είναι λίγο αλμυρή. Όμως θα πρέπει να την πω, διότι την έχω περάσει.

Μάθαμε να λέμε εμείς «κάθε στόμα βέβηλο, κάθε στόμα βωμολόχο», δεν ξέρω τι κλπ. Αν δεν ξέρεις τι καρδιά είναι αυτός, δεν ξέρεις τι άνθρωπος είναι αυτός. Και όλοι αυτοί οι γλεντζέδες, όλοι αυτοί οι άνθρωποι της αμαρτίας, της σαρκός, όλοι είναι άνθρωποι καλοί, καλές ψυχές.

Έχει, λοιπόν, ο Αριστοτέλης — εγώ δεν τα χρησιμοποιώ αυτά τα των φιλοσόφων — αλλά είναι κάτι που πολλοί πηγαίνουν και το συνείδησα και το μεταφέρω. Όλοι αυτοί οι οποίοι κάνουν μια τέτοια ζωή λέγονται άσωτοι, σε οποιοδήποτε φύλο και αν υπάρχουν, είτε στους άνδρες είτε στις γυναίκες.

Λέει, λοιπόν, ο Αριστοτέλης: «Ο άσωτος γενικά, δηλαδή, ου μοχθηρός το ήθος». Είναι καλός άνθρωπος. Δεν βρίσκεις ανθρώπους έξω και μεταξύ των χριστιανών ακόμη. Φιλόπινοι, Ανυστοκέριβες, πράγματα θαύματα, λέει ο άσφωτος ου μοχθυρός το ίδιο, όχι, αλλά ηλίθιος, ακούτε, δεν είναι λέει μοχθυρός το ίδιο, καλός, αλλά είναι ηλίθιος λέει, ο Αριστοτέλης το λέει, δεν γίνει κόμμα, συγχωρέστε με, να μπορέσει να θεραπεύσει αυτά τα πράγματα.

Διαβάστε, αν θέλετε, το 14ο κεφάλαιο του Λουκά, του Αποστόλου και Ευαγγελιστή Λουκά. Να βρείτε τι συνταγή δίνει σε αυτές τις περιπτώσεις ο Χριστός. Όταν θέλεις να κάνεις δοχή, να κάνεις ένα τραπέζι, μην καλέσεις αυτούς που μπορούν και αύριο θα τα φάτε εκεί και θα σε καλέσουν στο εξοχικό οι άλλοι, και λοιπά και λοιπά και λοιπά.

...και λοιπά.

Και τη νηστεία, τόσες και τόσες άλλες αρετές, δεν είπατε τίποτα. Γιατί;

Το πρώτο είναι ότι νομίζω ότι, όταν μίλησα εγώ περί προσευχής, περί ελεημοσύνης, το θέμα μου ήταν να πλαισιώσω αυτό

Και φέρνει τη ελεημοσύνη, τη φέρνει μεγάλη αρετή. Γι' αυτό επιτράβησα και από την Παλαιά Διαθήκη και από το σκυρά να πω για τη δύναμη αυτής της προσευχής, ελεημοσύνης. Αλλά δεν τις απορρίπτω, είναι αρετές μεγάλες. Είναι δύσκολα ο άνθρωπος για να προσευχηθεί τέλεια και να νηστέψει σωστά, αλλά βρήκα ένα ωραίο

του Θεού Χρυσοστόμου, που νόμιζα ότι θα πρέπει να το παρουσιάσω. Ακούσε τι λέει. Εσείς λέτε ότι εγώ ανεβίβασα την ελεημοσύνη μου πολύ και περιπροσεχήθηκε η θεία Ζεμίνη. Μάλιστα, λέει λοιπόν ο Θεός Χριστός, είδα πολλούς νηστεύοντας, γνωρίζω λέει, πολλούς που νηστεύουν, προσευχωμένοι, φαινάζοντας, πάθαν συναδάπανων ευλέπων, «ευλάβειαν επιδεικνυμένους, οβολόν δε ένα μη προαιρουμένους τοις θλιβομένοις». Αλλά δραχμή, λέει, δεν δίνουν. Νηστεύουν για να τους μένουνε να βάλουνε στην άκρη, προσεύχονται γιατί δεν χρειάζεται λεφτά για να προσευχηθεί. Είδα πολλούς έτσι, τους γνωρίζω, λέει, αλλά να βάλουν το χέρι τους για να δώσουν δραχμή, λέει, δεν είδα.

Τι όφελος τούτης της αρετής, της θειάς της αρετής, μου γαρ παραδέχεται αυτή η Βασιλεία των Ουρανών

Καταλάβατε; Από αυτά τα λόγια του Αγίου αυτού ανθρώπου βγαίνει ότι είναι παραπάνω, γιατί χρειάζεται θυσία. Να στερηθεί το που θα μπορείς να το φας, να μην σου μιλεί, να μην το βλέπει Εδώ μπορεί και να νηστέψεις, διότι είσαι τσιγκούνης, είσαι σπάγκος και νηστεύεις και νηστεύεις και το σπίτι σου ακόμη.

Αλλά να νηστέψεις για να το δώσεις σ' έναν άλλον, αυτό είναι θυσία. Το επαναλαμβάνω, εμένα μου αρέσει και δεν ξέρω αν θα σας ευχαριστήσω. Αν μου επιτρέψετε, να το επαναλάβω. Είδα, λέω, γνωρίζω πολλούς νηστεύοντας, που νηστεύουν.

Προσευχωμένοι, στενάζοντας, πάσαν την αγάπανον, που δεν χρειάζεται λεπτά, ευλάβια επιγεικνιωμένη, εμβολών δε ένα, ένα λεπτό μια γραφμή, ένα μη προαιμένου συσλυδομένη, αλλά δε δίνει ένα φράγμα τους ανθρώπους που έχουν ανάγκη.

Τι είναι ο όφελος τούτης της θειάστης αρετής, τι τους χρησιμεύει, τι αντιγκάμουν αυτή την αρετή που νησεύουν χωρίς να ελεούν ταυτόχρονα. «Ου γαρ παραδέχεται αυτούς η Βασιλεία των Ουρανών». Δεν τους δέχεται, λέει, η Βασιλεία των Ουρανών αυτούς.

Ο Άγιος Συμεών ο Μεταφραστής λέγει ότι το περίσσευμα εκ της νηστείας τελεί στην επιχορηγία.

Θα νηστέψεις για να το δώσεις, όχι από το περίσσευμα μόνον, αλλά και από αυτό που θα στερηθείς. Το δε περίσσευμα κατά τις ημέρες της νηστείας τελεί στην επιχορηγία. Δηλαδή, είναι οι μέρες που δεν έχουμε νηστεία.

Θέλει το σπίτι 200 δραχμές να περάσει· είναι οι μέρες που έχουμε νηστεία, θέλει το σπίτι 100 δραχμές να περάσει. Οι 100 δραχμές περίσσευμα δεν θα πάνε για κάλτσες, ούτε για το σινεμά· θα πάνε για ευλογία, θα πάνε για ελεημοσύνη.

Αυτό εννοεί. Αυτοί οι συνδυασμοί μην γίνονται χωρίς να ταΐσεις το σπίτι, χωρίς να ταΐσεις τον σύζυγο, τη σύζυγο, τα παιδιά κ.λπ.

...και λοιπά, όμως διότι η ημέρα το κάνει και θα έχουμε μια φασολάδα σήμερα με δυο φρούτα, ξέρω εγώ, και κατά συνέπεια δεν θα έχουμε κρέας με 120 και με 130 δραχμές στο κιλό, θα θέλουμε 200-250 δραχμές για να κάνουμε ένα γεύμα, θα θέλουμε 100 δραχμές να περάσουμε την ημέρα εκείνη, το υπόλοιπο μπορείς να το διαθέσεις, λέει, τέννηση επιχωρή. Ώστε μη θυμώνετε, έτσι το έχει τοποθετήσει, έτσι το λένε τούτοι εδώ οι Άγιοι άνθρωποι. Λοιπόν, παρακάτω.

Μια άλλη ψυχή λέγει το εξής, που αυτό νομίζω είναι στα μέτρα, δυστυχώς, όλων μας. Είναι αδύνατον να μην πω ψέματα την ημέρα. Τι θα γίνει; Θα κολαστώ; Αυτό δεν το θέλω. Και ας μου πει ένας, ας σηκώσει το χέρι του επάνω, που δεν λέει ψέματα την ημέρα.

Ότι πέρασε μια μέρα και δεν είπε ψέμα, ή μικρό ή μεγάλο, ή εκ προθέσεως ή εκ ταφήνης. Σχεδόν δεν θα υπάρχει, νομίζω, γλώσσα. Κι αν 1, 2, 5% οι άνθρωποι που αγωνίζονται. Είναι οι δουλειές τους τέτοιες.

Είναι το μέρος, δεν ξέρω τι, γενικά η ζωή τους. Που δεν αναγκάζονται ούτε να συναλλαγούν με ανθρώπους. Ούτε να δεχτούν αδιάκριτες ερωτήσεις. Χίλια δυο πράγματα που σε αναγκάζουν πολλές φορές να ψευστείς.

Δεν υπάρχει σχεδόν άνθρωπος ο οποίος δεν λέγει ψέμα. Και το ψέμα, δυστυχώς, παρότι είναι το στόμα του διαβόλου, εν αντιθέσει με αυτό που είναι η αλήθεια, που είναι το στόμα του Χριστού,

έχει και τα μεγαλύτερα σαλόνια και τα παλάτια και τη Βουλή και την Εκκλησία και την παράγκα και τον γύφτο, τους πάντας, τους έχει στο χέρι και φορολογεί κάθε μέρα ο διάβολος με τα ψέματα τα οποία λέγονται.

Είναι δύσκολο ο άνθρωπος να κρατήσει τη γλώσσα του. Την έχει βάλει από μέσα από το στόμα, της έχει βάλει και απ' έξω δόντια, να την δαγκώνουμε ορισμένες φορές, και δεν θα πρέπει να σπεύδουμε να μιλάμε.

Τώρα, βέβαια, μας φέρνουν σε πολλές δύσκολες περιπτώσεις και αναγκαζόμεθα πολλές φορές να πούμε ψέματα. Ασφαλώς, το ψέμα είναι εκείνο κολάσιμο το οποίον ωφελεί τον σατανά, κερδίζει ο σατανάς.

Βέβαια, αν κάποιος θα μπορούσε να μιλήσει αυτή την ώρα, θα μου έλεγε ότι επιτρέπεται το ψέμα. Δεν είπε ο Χριστός μας το «εστω δε ο λογος υμων ναι ναι, ου ου· το δε περισσον τουτων εκ του πονηρου εστιν»;

Το ψέμα επιτρέπεται.

Σας πω ένα παράδειγμα.

Ακούτε, τώρα μήγαινε κάτω έπιασε πυρκαγιά.

Αν εγώ σας πω «πυρκαγιά κάτω», ποιος θα βγει ζωντανός έξω;

Θα σκοτωθούμε όλοι, θα πατηθούμε εκεί στην πόρτα όλοι. Άλλοι θα γκρεμιστούν από εδώ κάτω.

Εάν πω «γρήγορα, να κατέβουμε όσοι μπορούμε», οι περισσότεροι θα γλιτώσουν. Θα πω ψέμα. Βλάπτω; Ωφελώ το σατανά; Δεν τον ωφελώ.

Δεν έχει αυτή την ερμηνεία, εκεί που το πιάνουν και το ερμηνεύουν ορισμένοι. Το ναι-ναι και το ου. Σύμφωνη. Το ναι-ναι και το ου.

Μεγαλύτερη αρετή ποια είναι; Η διάκριση. Και αυτό ακόμα. Γνωρίζει ο γιατρός ότι αυτός πεθαίνει εξαιτίας καρδιάς. Θα του πει ότι θα πεθάνει στα χέρια του;

Του λέγει: «Κουράγιο, από σένα εξαρτάται». Παρότι η επιστήμη του τού λέει ότι πεθαίνει, δεν έχει ζωή. Και εντούτοις όμως δεν του λέει ότι πεθαίνει. Και τον ωφελεί πολλάκις. Διότι είναι άνθρωποι που δεν κρατούν, δεν είναι ψύχραιμοι.

Γι' αυτό και η γραφή λέγει παραμυθίστε τους ολιού ψυχούς.

Να μην αυτοκτονήσουν, να μην καταποθούν εκ της λύπης, να μην τα χάσουν, να μην απελπιστούν. Παρηγόρησέ τους, στάσου δίπλα τους. Και την αδυναμία αυτή, σε δύσκολη στιγμή, την έδειξε και Αυτός ο Χριστός μας, όταν εζήτησε από τους Αποστόλους να μείνουν μια ώρα μαζί Του στη δύσκολη βραδιά, τη Μεγάλη Πέμπτη βράδυ.

και παρακάτω και Άγγελος όχι εν δυναμώνων Αυτόν και ήρθε Άγγελος και τον ενδυνάμουν, το Χριστό και φύγει στον Άφθο. Είναι λοιπόν περιπτώσεις που, ναι, θα πεις το ψέμα, αλλά το ψέμα αυτό θα προσέξεις: είναι περιπτώσεις που δεν κερδίζει ο σατανάς εξ αυτού.

Να σας πω. Έρχεται η κόρη τώρα, μπήκε ο πατέρας, και η κόρη έρχεται μετά τον πατέρα, παρότι θα έπρεπε να έχει έρθει μία ώρα γρηγορότερα, αλλά την έφερε ο φιλαράκος της με το Ι.Χ. τώρα, και ο πατέρας ήρθε γρηγορότερα.

Και αρχίζει τις Παναγίες, με το μαχαίρι, θα τη σφάξει. «Εγώ το έχω στείλει», λέει η γυναίκα, «το έχω στείλει το παιδί στην κυρία Μαρία δίπλα. Πάψε, ησύχασε, κάτσε κάτω». Τι να πεις; Να του πεις «ναι, σφάξ' την, ναι, και να σε βοηθήσω κι εγώ να την γδάρουμε»; Τι θα πεις; Ποιος θα κερδίσει; Πώς θα κερδίσει; Αναγκάζεται να πει. Βλέπει ο Θεός, βλέπει ο Θεός. Δηλαδή, πολλές περιπτώσεις που θα πεις το ψέμα, αλλά χρειάζεται διάκριση αυτό το ψέμα.

Βέβαια, θέλω να προλάβω γενικά: αν πάτε στα δικαστήρια, θα δείτε απ' έξω τους επαγγελματίες ψεύτες, που για 50-100 δραχμές θα ανεβαίνουν και όχι μόνο ψευδορκούν.

Είναι άνθρωποι, άλλοι ψεύτες, για να κερδίσουν χρήματα. Ψεύδονται για να πάρουν το οικόπεδο του άλλου, ψεύδονται για να κατηγορήσουν, ψεύδονται για να συκοφαντήσουν και χίλια δυο άλλα πράγματα. Ναι, αυτά, αλλά είναι και περιπτώσεις όμως που το ψέμα μπορεί να το πει.

Θα εξετάσεις, λοιπόν, γιατί το λες το ψέμα. Κάποτε έγινε μια τέτοια συζήτηση, σε μια άλλη περίπτωση. «Μα με ρωτούσε», λέει μία, «με ρωτούσε μία πόσα παίρνει ο σύζυγός μου, πόση σύνταξη έβγαλε». Θα δώσω λέει αναφορά.

Και ποιος του είπε να δώσει αναφορά, είπα λέει ψέματα, λιγότερο είπες ή περισσότερο, λέει είπα περισσότερο, από εγωισμό, ότι ο άντρας του είναι μεγάλο τζάκι, περιεπολέσκει τζάκι, για είπες λιγότερο λέω, εφόσον ήθελες να διαφύγεις, παρότι δεν ήταν σωστό, ούτε απάνω να πεις ούτε κάτω, ούτε σωστά.

Δεν καλείσαι να δώσεις απάντηση. Της λες, «Με συγχωρείς πάρα πολύ, αλλά η ερώτηση νομίζω είναι αδιάκριτη». Το στόμα για λογαριασμό, από λογαριασμό του δουλεύει το δικό του στόμα και, ως επί το πλείστον, τα ψέματα τα πολλά λέγονται, εκτός από τα συμφεροντολογικά, από τα εγωιστικά κ.λπ., με μυθολογία, με μυθολογία, σε διηγήσεις και παραμύθια. Φτιάχνουν τον εγωισμό, κατορθώματα νεανικά κ.λπ., και, είναι σκληρά ψέματα.

Μιλάει ο διάβολος με το μεγάφωνο αυτό που λέγεται γλώσσα ανθρώπινη, και μάλιστα βεβαρημένου ανθρώπου. Και πάνω σε αυτά όλα που σας ομιλώ, θα ήθελα να σας πω ακόμη πώς εκφράζεται η Γραφή, δηλαδή ο Θεός, για τα θέματα του ψεύδους.

Αδιάφορο, σας είπα, ότι είναι ορισμένο. Μπορεί να πεις και ωφελείς, μάλιστα, αν το πεις, πως δι’ αυτού δεν ωφελείται ο Σατανάς. Λέγει στις Παροιμίες, το ενδέκατο κεφάλαιο, ο Θεός:

Ο Θεός, άνθρωπος, πάντα εισαγωγήσε στις τέσσερις και δύσκολα, χρόνικα, δύσκολα,

Βδέλυγμα τα χείλη τα οποία λέγουν ψέματα και προσθέτει όφη στην Εύα το ψεύδι απόλυσε με ψέματα την παρέστηρε την Εύα και είπε ότι θα γίνει Θεός εκεί που δεν έπρεπε και αυτοί τον είπαν. Εν Ζαχαρίᾳ, το 8ο κεφάλαιο, στίχος 17, στο βιβλίο διαβάζουμε: «Καὶ ὅρκον ψευδῆ μὴ ἀγαπᾶτε, διότι ταῦτα πάντα ἐμίσησα, λέγει κύριος παντοκράτωρ».

Ο Ζαχαρίας λέει, είπε ο Κύριος προς με: «Τι ορᾴς;» — αυτά θα τα βρείτε στου Ζαχαρίου. Λέει: «Τι ορᾴς;» «Ορώ δρέπανον πετόμενον», ένα δρεπάνι μεγάλο στον αέρα, μήκος πήχεων είκοσι, πλάτος πήχεων δέκα. Και είπε προς με: «Τούτο το δρέπανον εισελεύσεται εις τον οίκον του ομνύοντος επί ψεύδει εν τω ονόματί μου, και καταλύσει εν μέσω αυτού και συντελέσει αυτόν.»

Οι άνθρωποι οι οποίοι ψεύδονται και ορκίζονται για πολλά τέτοια θέματα, να περιμένουν αυτό το εξολοθρευτικό δρεπάνι το οποίο είδε ο Ζαχαρίας. Δεν πάρει μίας ακόμη αναφέρεται δέλυγμα Κυρίου φίλη ψευδή.

Στις Πράξεις δε των Αποστόλων, στο έψιλον, 2-11, θα βρει εκεί κανείς ότι καθαρά ο Σατανάς βάζει το ψέμα στο στόμα του ανθρώπου. Εψεύθη η Σαμφίραε παραδείγματι και ο Ανανίας και εφονεύσαν και οι Λίοι από το Πνεύμα του Άγιον Διότι, χωρίς να τους πει κανείς, θέλησαν να φανούνε ότι είναι υπερχριστιανοί.

Και πούλησαν το χωράφι και δεν τα έδωσαν όλα, εφόσον είχανε τάξει να πουλήσουν το χωράφι και όλα τα χρήματα να τα δώσουν στους αποστόλους για να δοθούν ελεημοσύνη. Τους έπιασε με το ψέμα ο διάβολος, και εφόσον το πούλησαν 100 δραχμές παραδείγματος χάριν, κράτησαν 20-30 και έδωσαν τις 70. Ο Πέτρος, διά Πνεύματος Αγίου, γνώριζε πόσο το πούλησαν και του λέει: «Πόσο το πουλήσατε;» Λέει τόσο. «Βρε, γιατί σε έβαλε ο διάβολος», λέει, «να ψευστείς στο Άγιο Πνεύμα;» Και πεθαίνει μπροστά στον απόστολο. Έρχεται η Σαπφείρα, η σύζυγός του, και τη ρωτάει ο Πέτρος: «Πόσο το πουλήσατε το χωράφι;» «Τόσο, 70», λέει — είχαν συμφωνήσει — και πεθαίνει και αυτή. Για λόγους συμφέροντος, γιατί ως επί το πλείστον το ψέμα λέγεται για λόγους συμφέροντος ή εγωισμού. Αυτό είναι το ψέμα, το οποίο είναι σατανικό και το ένα και το άλλο.

Δε υπόψας δε που καταντούν οι ψεύσες, όπως λέγει σε ένα του μύθο ο Έσοπος, τούτο κερδέλουν στις ψευδόμενες, το μη δε όταν αληθεύωση πιστεύεται.

Να έρθει εποχή να πω και καμία αλήθεια λέει και να μην σπιθέν. Άντε ρε κομπιζεσταρά, τι γευτοπυλάδα αυτόν θα ακούσουμε τώρα. Και ας τον ακούς, έτσι και ας του λέει αλήθεια. Αυτό επικοινιχάνει.

Εκτός της ψυχής που χάνει, χάνει και τη βαρύτητα, την αξιοπρέπεια, δεν έχει ο λόγος του πέρασμα. Άντε, ψη κεφαλαίου, άφη. Καταλαβαίνετε.

Ο σχρήος χρυσόσομος επάνω στα αυτά λέει, η αλήθεια στην γην κατέλησε, έφυγε η αλήθεια. Οι συκοφάντες, το ψεύδος, τις πράξεις, αυτοί εμπορεύονται σήμερα. Συκοφαντία, κομπίνα, ψέμα. Αλλήλοις ψευδόμενοι, τους όρκους συνάλλωσαν, ιστάμενοι και μόνον των θεών επιστάμενοι. Έφυγε, λέει, ο Θεός. Έφυγε η αλήθεια από τη γη. Ψέμα, κομπίνα, απάτη.

Ξέρετε, σήμερα και το εμπόριο, δυστυχώς, το ψέμα το έχει ως αλάτι.

Ή θα κλέψει με το μέτρο ή θα κλέψει με το ζύγι ή θα κλέψει με το στόμα, συγγενή. Θα πει οπωσδήποτε ψέματα. Αν δεν πεις ψέματα, δε μπουλάς, θα πεις 100 για να πάρεις τις 20 Και το έχει κι ως επιτυχία ο άλλος.

Από 100 τον έφερα εκείνο. Ότι του έκοψα. Αυτός σου είπε ψέμα και εσύ πλήρωσες το δεύτερο.

Διάλογος Εβραίων. Μπαίνει ένας πελάτης μέσα σε εβραϊκό κατάστημα. Ο ένας εκ των συνεταίρων είναι επάνω, στο πατάρι.

Ο άλλος είναι κάτω. Ρωτάει ο πελάτης για το ύφασμα. Το ύφασμα κάνει 50 δραχμές, κανονικά, και να κερδίσει το μαγαζί, κάνει 50 δραχμές.

Αυτός ζητάει 100 δραχμιές. Αδύνατον. Ακριβά το έχει. «Για να ρωτήσω τον Μωσή που είναι επάνω. Μωσή, πόσο να το δώσουμε αυτό;» Λέγει, λοιπόν, αυτός από πάνω.

Άφησε το 80 δραχμιές. Έλα πάρ' το 60 εφόσον ο Μωσής λέει να το πάρεις 60. Ο Μωσής δεν είπε να το πάρει 60, ο Μωσής είπε να το δώσει 80. Ο Βουλόντας. Αυτός κάνει τώρα ότι δεν ακούει του Μωσή, ο Πελάτης ακούει ότι ο άλλος λέει ο Βουλόντας.

Σου το λέει εξήντα, βάλτο μου λέει, χειρών και δέκα παραπάνω. Πενήντα, καταλάβατε; Κόλπα αυτά εμπορίου εβραϊκά. Ψέμα, κομπίνα, απάτη, ατιμία. Εκεί στέκονται ως επί το πλείστον τα πάντα.

Γι' αυτό αυτά τα πράγματα έχουν μεγάλη δύναμη και μεγάλη σημασία, που πρέπει ο άνθρωπος να τα προσέχει.

Ο ορισμός αυτός, που σας είπα γρηγορότερα, έχει ως εξής καλόν γαρ ποτέ και το ψεύδος λέγει μια ερμηνεύτρια παλαιά, έχω βρει σε ένα σύγγραμμα του Αγίου Νεκταρίου, χαρίκλια ονόματι μια φορά επιχειμήθηκα, και έχει έναν ορισμό και άλλο καλόν γαρ ποτέ και το ψεύδος

Όταν ωφελούν τους λέγοντας, μηδέν καταβλάπτει τους ακούοντας. Αυτό που σας είπα γρηγορότερα. Να μην κερδίσει ο Σατανάς από το ψέμα που θα πεις. Αν το πεις να ωφελήσεις, να ωφελείς. Όχι να ψευδορκήσεις για να βγάλεις από τη σύζυγό σου περισσότερα κ.λπ.

Για αυτές τις περιπτώσεις σας είπα, να προλάβεις ένα φόνο, να προλάβεις μια πυρκαγιά, να προλάβεις ένα κακό άλλο κλπ. Αυτό, αυτό συζητούμε. Γιατί πολλοί, μάλιστα οι μαθητές, οι μαθήτριες, οι τυπικές, έχουν μια πτώση κάθετος στο θέμα αυτό.

Αυτό, και μάλιστα αυτούς που καμιά φορά μαρτυρούν, μαρτυρούν την αλήθεια, τους λένε καρφιά. «Αυτός είναι καρφί», και φοβούνται τώρα να μην χαρακτηριστούν και καλύπτει ο ένας τον άλλον. Και ρωτάει: φεύγει τώρα η φιλενάδα με τη φίλη και ρωτάει η μητέρα της φίλης, «Επήγατε σχολείο σήμερα; Πώς πήγατε;» «Καλά, πολύ καλά». Και αυτή γνωρίζει ότι αυτή είχε πάει με το φίλο της στα θυμαράκια και τώρα γύρισε στο σχολείο.

Και πήρε την τσάντα και έρχεται και ψεύδεται, την καλύπτει, ψεύδεται, την καλύπτει. Και νομίζει ότι, εφόσον την καλύπτει, ότι προσφέρει υπηρεσία.

Καταλάβατε; Και δεν είναι μόνο αυτό, το ίδιο ισχύει και από την άλλη πλευρά. Τι είναι; Δυο τέτοιες περιπτώσεις, και νομίζει ότι προσφέρει υπηρεσία. Και αν μπορούσε να το προλάβει και να πει: «Με συγχωρείτε πάρα πολύ».

«Κυρία Κατίνα, χωρίς να μαρτυρήσετε, προλάβετε την κόρη σας, δεν έχει πάρει καλό δρόμο». Αν την προλάβουμε τώρα, «Κυρία, κύριε τάδε, τον καθηγητή, εδώ έχουμε μια περίπτωση, ο φίλος μου έμπλεξε ναρκωτικά και λοιπά, έμπλεξε στο μαρξισμό, έμπλεξε σ' αυτό, κάνει».

Αν τα αγγινώσατε, πολλά παιδιά θα τα είχαν προλάβει. Και διότι μεγάλη καταστροφή γίνεται με αυτό που έχει κατορθώσει ο Σατανάς: αντίθετα, να θεωρεί έναν που θα πει την αλήθεια ότι δεν είναι ο σωστός άνθρωπος αυτός και είναι ο άλλος που θα ψευτεί και θα καλύψει, με ψέμα θα καλύψει.

Μα με ψέμα καλύπτεις άνθρωπο ή τον καταστρέφεις τον άνθρωπο; Καλύπτεις την αλήθεια με το ψέμα; Μπορεί να γίνει αυτό το πράγμα; Ο Ιωσήφ ο Μνήστωρ μας δίδαξε αυτό. Ο Ιωσήφ, λέει, «μὴ θέλων αὐτὴν παραδειγματίσαι, ἐβουλήθη λάθρᾳ ἀπολῦσαι αὐτήν». Δεν μπορεί για να την κρατήσει σπίτι και να ψευτεί και να πει: «Ναι, με εμένα το έχει η κοπέλα εδώ πέρα». Δεν το έχει με εμένα, δεν είναι δικό μου παιδί αυτό, εγώ δεν έχω αυτόν τον προορισμό στη γυναίκα αυτή, αλλά για να μην την ξεβολήσουν θα την βγάλω μακριά, γιατί αν την έβγαζε έξω και έλεγε ότι εγώ είμαι αμέτοχος, θα την λιθοβολούσαν ως μοιχαλίδα.

Μοιχαλίδα. Αυτό, για αυτόν τον σκοπό βέβαια, έδωσε και τον Ιωσήφ ως προστάτη, για να καλύψει την κυοφορία αυτή, για να μην λιθοβοληθεί ως μοιχαλίδα. Είναι λοιπόν μια πολύπλευρη υπόθεση το θέμα του ψεύδους. Είναι άλλες περιπτώσεις που αναγκαζόμαστε να πούμε ναι ή όχι. Μπορούμε να πούμε, είναι και μια τρίτη κατάσταση: «Δεν μπορώ να σας πω, με συγχωρείτε, δεν μπορώ να σας απαντήσω».

Μα τι θα ξέρεις, αυτό που σας λέγω, ξέρω δεν ξέρω ειδικό μου θέμα, βγάλ' το εσύ στην παραλία, εγώ δεν έχω να πω τίποτα, δεν μπορώ να σε απαντήσω Και μπορείς να αποφύγεις. Δεν είναι ανάγκη να ψευτείς, δεν είναι ανάγκη να χρησιμοποιήσει ο Σατανάς τη γλώσσα σου και να ψευτείς, διότι δεν πρέπει κάτι να το πεις.

Και όχι πάλι να πεις «δεν ξέρω», γιατί μπορεί να ξέρεις, και κατά συνέπεια λες ψέματα, εφόσον λες «δεν ξέρω», εφόσον ξέρεις. «Δεν μπορώ να σας απαντήσω» και σε αποφεύγω. Αν ξέρω, για λογαριασμό μου· αν δεν ξέρω, πάλι για λογαριασμό μου. Τι θα σκεφτείς εσύ, στο χέρι σου είναι. Εγώ πάλι σου λέγω: «Δεν μπορώ να σου απαντήσω». Υπάρχουν οι τρόποι, αν θέλουμε, πολλά να τα ξεφύγουμε.

Άλλωστε, μην ξεχάσετε ποτέ σας, όταν πηγαίνετε σε πνευματικό να εξομολογηθείτε, και αυτά τα οποία θεωρούνται ότι δήθεν δεν είναι τίποτα. Είναι κάτι, είναι σοβαρά. Ένα άλλο πάλι, το οποίο ετέχει με λιγάκι τριφνού αυτό, είναι το εξής. Όταν ένα, διά των α ή β λόγων, συνδεθεί με ένας συγγενειακός πρόσωπος και προχωρήσει, προχωρήσει πάντα τι, τι πρέπει να κάνει, να αφήνει στο εκτεθέν πρόσωπο, είναι το καλύψηδια του γάμου.

Βέβαια, άμα δεν υπάρχει ορθή κρίση στο σημείο αυτό, θα κάνει το δεύτερο, θα καλύψει διά του γάμου και νομίζει ότι καλύπτει.

Αν είναι ένα πρόσωπο με το οποίο ο Θεός έχει εκφραστεί ότι απαγορεύεται η συζυγία. Είναι ανεψιά, είναι εξαδέλφη, είναι θεία, είναι σε βαθμό που απαγορεύει ο Θεός. Όχι, ο κόσμος... Εδώ αδελφάδες έχουν, δύο αδέρφια έχουν δύο αδελφάδες εδώ.

Σε 100 μέτρα από εδώ. Λοιπόν, θα σας πω τι ξέχασα, όταν σας πω ποιοι είναι. Λοιπόν, όταν συμβεί αυτό το πράγμα και ο Θεός έχει εκφραστεί και έχει πει:

«Αυτό δεν το ευλογώ εγώ», θα πρέπει ο άνθρωπος, σε οποιαδήποτε κατάσταση αν έχει φτάσει, να χωρίζει, να αποστεφτεί. Αν ο άντρας από φιλότιμο ήθελε να καλύπτει την εξαδέλφη, τη συγγένισσα και τα λοιπά αυτά, δεν κάνει τίποτα στην πραγματικότητα, εφόσον γρηγορότερα την εξέθεσε.

Της δίνει και από πάνω μια χαριστική βολή. Αυτό της κάνει. Και ταυτοχρόνως γυρίζει και πετάει και τα δικά του τα μυαλά. Είναι αυτοκτονία αυτή.

Κλέφτες και πόρνες εσώθησαν. Αυτοί δεν σώζονται. Ο Χριστός συγχωρεί αμαρτίες διά της Εκκλησίας. Δεν ευλογεί αμαρτίες όμως.

Στος αυτού υπάρχει εκδοχή να έχει και παρατράγουδα ο γάμος αυτός Ανάπηρα παιδιά, άλλα παιδιά και, Που εάν θα αναζητήσετε στα μεγάλα σκήκια ως επιτοπλίστων που γίνονται αυτά τα πράγματα Αλλά γίνονται και στα μικρά.

Που, για λόγους οικονομικούς, για να μην φύγουν τα λεφτά, για να είναι πάλι στη συγγένεια και τα λοιπά αυτά, θα βρείτε πολλά τέτοια παράλυτα, τα οποία υπάρχουν μέσα στα σπίτια.

Δεν δικαιολογείται, λοιπόν, ότι λυπούνται εξ αυτών. Ωραία, μου συμπληρώνει για το ψέμα εδώ πέρα, και είναι αλήθεια αυτό. Ξέρετε, μου λέει, ότι από το «Πιστεύω» ποιο γράμμα λείπει; Και λείπει το ψι. Ολόκληρο το «Πιστεύω» δεν έχει ψι μέσα.

Ολόκληρο το πιστεύω Όσες λέξεις και γράμματα έχει χρησιμοποιήσει, ψι δεν έχει μέσα. Το ήξερα, μα δεν το θυμήθηκα. Ευχαριστώ πολύ.

Δεν είναι λοιπόν σωστό. Ό,τι έγινε έγινε. Υπάρχει συγχώρηση, υπάρχει μετάνοια, υπάρχει απομάκρυση ο ένας από τον άλλον, θα λέγει χαλαμέρι, τυχή να μην χαθεί. Δεν ευλογείται από τον Θεό. Βέβαια ορισμένοι επιτυγχάνουν και άλλους ακόμη να πάρουν.

Μα ο Θεός δεν είναι εκεί. Την περίπτωση αυτή δεν υπογράφει ο Θεός, ούτε ευλογεί αυτόν τον γάμο, ώστε να ζητούμε πάντα λύση να μην γίνει αυτό το πράγμα. Οπωσδήποτε και αν έχουν προχωρήσει, οποιαδήποτε λεγόμενη και αδικία.

Η μεγαλύτερη αδικία θα είναι η ψυχική, δεν θα είναι η σωματική, αυτή την οποία έχει υποστεί η κόρη.

Ένα άλλο πάλι, η συνέχεια είναι το εξής. Όταν κάποιος κάνει φόνο και μετανοήσει κατόπιν, σώζεται. Και ο φονευθείς τι γίνεται; Του παίρνει τις αμαρτίες αυτός; Βεβαίως όχι. Εάν ο φονευθείς ήτο σε θέση καλή, όπως θέλει ο Θεός, σώζεται και ο φονευθείς. Ο φονεύς δεν παίρνει αμαρτίες του φονευθέντος.

Ο μεν φονεύς, αν μετανοήσει ειλικρινά και κάνει ό,τι του επιβάλλει η Εκκλησία και λοιπά, ο πνευματικός του, ο δε άλλος κολάζεται, ο άλλος χάνεται.

Είτε φονευτεί εν ψυχρώ, είτε στον πόλεμο φονευτεί, οπουδήποτε κι αν φονευτεί.

Σήμερα ο κόσμος, παρότι τόσο φως... Το αίμα του Χριστού καθαρίζει αμαρτίες και όταν το αίμα του Χριστού, του πιστού, χυθεί για αμαρτίες, για την πίστη μου, τότε, γι' αυτό και η Εκκλησία δεν δέχεται ούτε εθνομάρτυρες.

Ο Αθανάσιος Διάκος, επί παραδείγματι, δεν τον έχει ως άγιο.

Χριστομάρτυρες δέχεται. Χριστομάρτυρες δέχεται.

Ορισμένοι, δυστυχώς, έχουν τη γνώμη ότι αν εμένα με σκοτώσει κάποιος... Λογομαχούμε τώρα και τραβάμε τα πιστόλια κλπ. και με παίρνεις κάτω. Και αν σκοτώσω εγώ μου του είσαι αμαρτίες Όχι Και στον πόλεμο ακόμη αν πάω, είμαι υποχρεωμένος να είμαι μετανοημένος, εξομολογημένος, γιατί δεν ξέρω τι θα μου συμβεί, αν γυρίσω πίσω, ώστε κι αν σκοτωθώ και από τον εχθρό μου ακόμη, είμαι υποχρεωμένος να είμαι εν μετανοία και εξομολογήσει και με θεία κοινωνία.

Τότε, κι αν θα αποθάνω με οποιοδήποτε θάνατο, θα έχω κάποιον λόγο στο κριτήριο. Μην πλανώμεθα, δεν παίρνει κανείς τις αμαρτίες του άλλου. Ο καθένας ευθύνεται για τις δικές του. Μα άνθα μετανοώ, ο τώρα να μετανοώ, ο θεός που φέρει καλύτερα δεν το θα δει.

Μπορεί να με πάρουν για λίγα λεφτά.

Κύριε Παναγόπουλε, θυμώνω και δεν μπορώ να το κόψω. Τι θα γίνω, θα κολλαστώ.

Εξαρτάται για ποιον λόγο θυμώνεις.

Και εξαρτάται εναντίον τίνος θυμώνεις.

Εναντίον του εαυτού σου θυμώνεις; Εναντίον της αμαρτίας θυμώνεις.

Θυμώνεις, ήδη ότι σου έθιξαν το εγώ, γιατί θυμώνεις, ή για συμφέρον θυμώνεις, γιατί θυμώνεις, αυτό εξαρτάται. Υπάρχει εντολή ειδική, δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει κι εσείς, που είναι στο τέταρτο ψαλμόν, αν καλώς θυμούμαι, στίχος 4, είναι εκεί που λέγει, οργίζεσθε και μη αμαρτάνετε. Ακούστε λοιπόν πως δικαιολογεί αυτά τα δύο η πατερική σοφία, οργίζεσθε και μη αμαρτάνετε, με τα λόγια

Με τα λόγια αυτά ο Δαβίδ δεν εμποδίζει τους ανθρώπους παντελώς από το να οργίζονται και να θυμώνουν, κατά τον θείον Χρυσόστομον, αλλά παρακινεί αυτούς να μην αμαρτάνουν. «Οργίζεσθε και μη αμαρτανετε», όμως, όταν θυμώνουν, να μην αμαρτάνουν.

Διότι παρασύρονται από την οξύτητα του θυμού και θυμώνουν έξω από το πρέπον και το μέτρον. Γιατί ορισμένοι, όταν θυμώνουν, αν ήταν δυνατόν να φωτογραφιστούν, θα φοβόσαστε να ιδούνε το πρόσωπό τους έτσι.

Είναι σαν δαιμονισμένοι, γιατί ο θυμός πάει να πει μικρή ή μεγάλη επιληψία. Τόσο σοβαρό θέμα είναι, τόσο τον άνθρωπο τον ζαλίζει. Και εκείνη τη στιγμή δεν ξέρει τι μπορεί να κάνει· και φόνο μπορεί να κάνει ακόμα.

Αδιαφόρεσαν, λέει, και καμιά διάθεση να κάνει φόνο και τον απεχθάνεται τον φόνο και τε τε τε. Όμως, αυτή τη στιγμή, ζαλίζεται. Οι διά τούτο κάμουν εκδίκησιν κατά του άλλου ακαίρως και αναιτίως, επειδή ο θυμός εφυτεύθη εις τους ανθρώπους, μα διά να τον μεταχειρίζονται κατά της κακίας και όχι κατά του αδελφού των.

Διότι εκείνος μεν που θυμώνει Δια να εκβητήσει τον εαυτό του να πάρει το ζήτητο, να γίνει το δικό του αυτός οργίζεται και αμαρτάνει. Εκείνος δε όπου οργίζεται για να διορθώσει τον αδελφό του, αυτός οργίζεται και δεν αμαρτάνει, επειδή και οργίζεται για τη διόρθωση του άλλου.

Καθώς και ο πατήρ οργίζεται διά μόνην τη διόρθωση του υιού. Μη λυπεί, εδώ λέγει, ότι καν αυτοπροαιρέτως οργίζεσθε, όπερ ουχ αμάρτημα τέλειον, μη προστίθετε και την πράξη ή την εκδίκηση, ίνα μη τέλειον ή το αμάρτημα.

Να οργιστείς, αλλά μη φταίξεις, μη βγάλεις το πιστόλι, μη βγάλεις το χέρι, μη κάνεις μια ζημιά. Έφηβε και ο Μέγας Βασίλειος ότι, ότιμος ότε, δίκαιος κινούμενος, κατά της αμαρτίας δηλαδή, ανδρίαντι και υπομονήν και εγκράπιαν, παραδέ των ορθών λόγων ενεργών, μανία γίνεται, διατούτο και ο Δαβίδημάς μου θετεί, οργίζεσαι και μη αμαρτάνετε, Μη σπέσεις για αυτά τα οποία εσκέφθης από βραδί να πράξεις.

Ανάβαλε, λοιπόν, αν είναι δυνατόν, και θα γίνεις σε λίγο, θα έχεις διαφορετική γνώμη. Και εν γενικές γραμμές, αυτοί οι άνθρωποι, από όσα έχω διαβάσει, είναι... Αν θέλουν να μπουν εναντίον της αμαρτίας, κάνε.

Εναντίον του κακού εαυτού σου, ναι. Αλλά για τις άλλες να είσαι πάντοτε εποιητής και πρόσεξε μην παρασυρθείς και αμαρτήσεις. Που τότε θα κάνεις δύο ζημιές. και τον άλλον, σας ζητάει γιατί το έκανες και για τον εαυτό σου θα αναγκαστείς να πάνε εκ των μονοχείων.

Σταματούμε μέχρι εδώ, γιατί η κλεψύδρα δεν μας παίρνει, και, Θεού θέλοντος, θα συνεχίσουμε στο επόμενο.