The Three Crosses

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

As you yourselves know, this gathering finds us at the threshold of the great feast called the Exaltation of the Precious and Life-Giving Cross. In his introduction, Father George spoke about salvation through the Cross, about the human cross, and more generally about the meaning of this symbol of our Orthodox Church. The truth is that the subject of the Cross has many dimensions. It has a prehistory, a history, and a moral teaching. That is precisely why our Holy Church surrounds every great event with a Sunday before the Exaltation...

and a Sunday after it. As you know, last Sunday was the Sunday before the Exaltation, when the Church spoke of a type, a foreshadowing connected with the Precious Cross. Tomorrow is the feast of the Exaltation of the Cross itself, and we shall hear accounts concerning the Cross. It may even carry us back to Great Friday, the day most closely connected with the Precious Cross. And next Sunday the Church will speak to us about the moral teaching of this Precious and Life-Giving Cross. So the subject is rich in content. A person can speak about it, edify others, and be edified himself. Since tomorrow's main subject is the Cross, this evening I would like to say something related...

to the moral teaching of the Cross. We wear crosses and make the sign of the Cross very often, but we do not know what it means or what it says to us. Others, when they encounter or endure various difficulties, say, “What can I do? I am carrying my cross.” What is striking is that Christ spoke to them about the cross before His own Cross. That is the point. What does He say? “If anyone desires to come after Me, let him deny himself, take up his cross, and follow Me.” Who could have imagined it? Great Friday had not yet come, He had not yet been crucified, and still He spoke about the cross. Therefore, the cross has a moral teaching.

This is clear from the very word “cross.” To crucify means to put to death. To crucify means to slay. Paul says, “The world has been crucified to me, and I to the world.” The world, he says, has written me off; it has struck me from its records as one dead, because I no longer follow it. But I too, he says, write off the world. I too put the world to death. He took up a cross: on one side, he was crucified to the world; on the other, the world was crucified to him. The world died to him, and he died to the world. Each then goes his own way. This evening I would like to place the cross within our everyday life. I think this is easier for people to take in.

People are drawn to doctrine, and they certainly ought to know doctrine. But let us leave that substantial matter, as we hierarchs might say, and speak instead about something directly connected with our life: this cross. You know, there are three kinds of cross-bearers in the world.

The first category consists of people who do indeed carry a cross, but they made that cross themselves—and this is the most difficult kind. Such a person ought to have understood many things about life. We see someone alone, unsuccessful, and suffering; we feel sorry for him and sometimes try to find a way to make his life a little easier. But why has this happened? If he speaks honestly, then, apart from very rare exceptions, he must admit that he himself made this cross in his life. He was careless. He did not value his youth, the season when you lay the foundations of the house in which you will dwell, both temporally and eternally. He lived frivolously and ignored his mother's warnings and his father's warnings. He disregarded the state's exhortations to become educated, to learn a trade, to do something useful. And so he ended up where he is, and now you see him dragging his cross and becoming an object of everyone's pity. Of course, a very small percentage of these cross-bearers in the world are not themselves responsible; perhaps others are responsible for their suffering. That is another category, and we shall say a few words about it. But for the most part, we make our own crosses. Thank you.

Because of pride, some will not admit it, but others do. “I am to blame. When they told me, ‘Do this,’ I paid no attention. I thought I would always be young. I thought I would always remain a young woman. I thought I would always be able to choose among prospective husbands or wives, and so forth. And now I have reached the point where I carry a cross on my shoulder, while I myself have become a cross to my family and perhaps even to myself.”

We must be careful if we want to pass through life more bearably. When a person relies upon himself, when he casts his anchor into the strength of his own arms, he is not being reasonable. A person must understand that life has a morning, a noon, an evening, and a night. Things that can be done in the morning cannot be done at night.

Things that must be done at noon cannot be done in the morning or in the evening. Just as there is an order to a person's daily life, and those who order it more wisely achieve far more, so it is with human life as a whole. We therefore meet individuals weighed down by a cross which, I repeat, they made themselves. We also meet another class of people carrying a serious cross within their married life: married couples who bear a cross. And there too, if the matter is examined and the person is willing to answer honestly, he will say, “I made this cross myself.” We rushed headlong into marriage without discernment, and now both husband and wife bear a cross.

Here is a husband left with young children by his wife; there is a wife left with young children by her husband; or else the couple have separated without children. They carry a cross on their shoulders, with a chain dragging behind them. For however much we may want to dissolve one marriage and enter another, and then another and another, the chain of the first marriage will always trail behind us. We behave like a dog that breaks its chain and runs through the marketplace, yet still drags the chain behind it; it keeps striking him and reminding him, “There—your first bond is still there.” And if this couple is asked how the failure came about, how this cross came upon them today, and why they endure these heartaches and tribulations, we will discover that our own actions are responsible. That is, if we are willing to admit it, because many out of pride refuse to do so: “She is to blame; he is to blame; the mother-in-law is to blame; the son-in-law is to blame; the brother-in-law is to blame.”

Enough of that. I am to blame, you are to blame, we are to blame. Why? Because we did not ask Christ: “Can I make a life with this woman? Can I make a life with this man? Is she truly my Eve, my own rib? Is he truly my Adam, the one to whom I belong as his rib? Will we fit together in harmony? Will I stand straight, or will I be twisted out of shape because he is not truly the one to whom I belong?” This is what happens to us. You see, driven by romance and excitement, we would level mountains and leap over fences just to reach someone and live with that person unlawfully. Yet once we finally marry, ten days later, we are told, the couple separates. You knew each other for five, ten, or fifteen years in an unlawful relationship, and then, once married, the couple separates.

“Our personalities were incompatible.” During those five, ten, or fifteen years, when you did so many things and tore down everything sacred and holy, you were compatible, but now you are not? This is the work of Satan. While you live unlawfully, he does not come between you. But now he tears everything apart, because people themselves put their hand to the task and create their own cross. For a person to fail in marriage is a grave thing, a very grave thing. God made one man and one woman. Yet look at us: we have multiplied them. We take a second wife or a second husband, and then a third, and who knows what else. And now we demand that this bond be broken so that, freely and shamelessly, each of us may take perhaps ten partners. One thing is one thing, and another is another. How did God establish it? Because, you see, one day, whether we want it or not, we shall leave this place and pass through that narrow strait—the Dardanelles of Christ.

Christ will not judge us according to the laws the world enacted or according to whichever way the winds of fashion were blowing. He will judge us by asking: “What law did I establish? You came forth from My hands and lived under My authority, and you should have asked Me.” In the Old Testament there are two examples that remind a person what to seek in marriage if he wants it to succeed. Do not look merely at which man is tall or which woman walks gracefully.

There must be a true correspondence in stature.

There is a folk proverb: “I found someone equal to me in height, but not equal to me in mind.” The Gospel must surely stand above mere sayings, though such sayings too are born of experience. We would have fewer crosses within our marriages and fewer tribulations if each person asked concerning the other: “Who can meet me in mind and character? Can I come down a little, and can the other rise a little?”

This joining together must resemble what happened on Sinai. You see, God descended 2,300 metres, while Moses ascended 2,300 metres. There they spoke, there they remained face to face for forty days, and Moses brought us the Word of God. Moses climbed as high as he could, God came down, and there the union took place. The same thing must happen within marriage. There must be mutual concessions, because Satan will create difficult situations. But if one person is willing to lower himself and the other to rise a little, then by the grace of God they will come to share one mind. This is what Christianity accomplishes. But when a marriage does not arise from Christianity, but from pride, the flesh, self-interest, and so forth, then it does not possess the blessing of...

concord—of one mind, I mean, so that blessing may dwell there—and crosses arise within marriages. Christianity, however, brings one spouse down through love, while Christ raises the other by His grace. Have you seen the icon of Paul together with Peter, each holding the Church, one on one side and the other on the other? Peter, do you uphold the Church equally with Paul, that prodigy of learning? Yes, because Paul came down and Peter rose up, and Christ, who set them both aright, brought them into this harmony. In the same way, husband and wife must uphold the home together; one cannot uphold it alone. That is how it ought to be. The wife says, “Grant me the grace to stand worthily before this noble husband,” while the husband must humble himself before his wife's sacrifice.

“A great Mystery,” as Paul says. That is why, as you can see, especially in recent times, there is an effort to uproot marriage, so that it may no longer be called a Mystery or possess any value, but become merely an animal-like coupling for comfort, companionship, or convenience. If, then, people were willing to apply what God told them, things would be different. The following is stated plainly in Proverbs concerning marriage: “Fathers divide house and property among their children, but a wife is joined to a man by the Lord.” You will naturally inherit fields, vineyards, and houses from your parents. But God, it says, will give you your wife, because He knows. He made Adam, took from his side, and fashioned Eve. And He knew which rib belonged to Adam.

When He placed her back beside him, Adam would be whole, complete, and properly joined together. But because we set out by ourselves to find our Eve or our Adam, we do not possess this harmony, and we create the conditions we see today and fear so deeply. Some of us carry this cross of a broken family. Others see their children or loved ones carrying this cross of the family—this cross, I say, of a family's dissolution. This, then, is one class of cross-bearing people. Continuing along the same line, I would like to mention something else. There is another cross within society. It is the cross known by the name...

“illness.” There is scarcely a single home without such a cross. And many times, because of this cross, people blaspheme God, even though they made it themselves. Some blaspheme Him openly, as we hear, while others do so indirectly: “What have we done to God that we should be tormented and suffer like this?” Unfortunately, Athens has become filled with neurological clinics. Young men and women, children, girls and boys, are confined inside them.

They are confined there. Why are they suffering? And why are their mothers suffering? Why are their parents suffering? Because they themselves created this situation. They did not take care to keep the child close to them and close to Christ. They thought that if they gave the child some education and provided all the means people seek today—not for the spiritual life, but to give the child an air of comfort in material life—they would have made someone fit for this world. And this is how many people go astray. “I had only one child,” someone says, “and now that child is in the psychiatric hospital.”

But the child is in the psychiatric hospital. And why did you have only one child? Why did you not have two, so that if one were taken from you, you would still have the other? Why did you not have three? Why not five? Because you believed that you could do whatever you wanted in this world. Then our sin, our conduct, and our way of life come and place a cross upon the household. A dark veil falls over it. What comfort is it to have my young son if he is in a neurological clinic? Thank you.

“Because he was my only child, I bought him a car. I gave him the money. I opened my house for him to hold parties with his girlfriends, and I went out so that the young people could have the house to themselves. Today, of course, I am reaping the fruit of all this.” Here is an illness, a condition that crucifies an entire household, which we ourselves created—entirely by ourselves. And this is not an isolated case; there are many. I personally know three families who have children at home with severe abnormalities—children who are not what we would call normally developed. Their parents feed them and care for them, since the law of euthanasia has not yet been enacted to kill them. And what brought about these results? The parents themselves admit that these children were conceived on feast days. One was conceived on Great Friday.

Two other little girls were conceived, one on the very day of Pascha and the other on a Sunday. When you transgress the law of God and imagine that everything belongs to you and that you are answerable to no one, you forget that the Lawgiver will punish you. Behind this disorder of yours, behind this sin of yours, there is a cross that you will bear, always reminding you that one day Someone will deal with you and judge you in this matter. Blessed is the person who understands this while still in this world. He suffers and bears his cross, but, as we would say, he does not lose his soul. Today we have young people dragging themselves through the streets because of alcohol, drink, drugs, and nights spent without sleep.

They engaged in sex while still children, and today they cannot even stand on their own feet. Tuberculosis is on the rise in Greece. It is not that they have nothing to eat or are undernourished. Rather, all the good things God gave people to partake of, and not to abuse, are being misused. This is why I say that each person must be watchful and, wherever he may be, shed some light and play an enlightening role, so that these crosses may be reduced. God has given both natural and moral laws. When I transgress the natural law—when I put my hand into the fire, though it tells me not to—I will be burned. I will suffer the consequences and afterward endure the pain of the damage and everything that follows. I may not lose my hand.

And that soul may not burn, nor may the souls of the parents who committed this disorder against the law of God be condemned to Hell, because there is metanoia—repentance—and confession, through which a person is saved. But they will still suffer and bear a cross. There will always be a locked room in the house, and it will gnaw away at them from within. God is not to blame. The person is to blame, because he was careless, would not take life seriously, and listened to no warning—not from his father or mother, not from the Church, and not from the civil authorities. Even the laws of the state often place a barrier before us to prevent our destruction, yet we leap over the fence, tear everything down, and insist on having our own way. So, as I say, many people bear crosses because of illness. And often it is not only the sick who suffer, but also those around them.

For, as the common saying goes, when one person is ill, ten people are ill; and very often those who are standing and going about are more afflicted than the one lying in bed. Many crosses, then, arise in this way. There is also a class of cross-bearing people known as the poor. The poor. They may be compared with the unsuccessful people in the first group. Many could at least have had enough money if they had made good use of the fruits of their labor, but they did not. A man earns, for example, a hundred five-drachma coins in a week, yet he wants to spend two hundred over the weekend alone. Naturally, then, a person who scatters the fruits of his labor to the wind and saves nothing will suffer.

He puts nothing aside and never considers that winter will come, or that evening will come, when he will no longer be able to work. And so he reaches this condition—but God is not to blame. Some people gambled away the fruits of their labor at cards. Others gambled away their property. Who brought them to the point where today they must borrow even a cigarette? Who brought them there? This too is a heavy cross.

A person wants to feel at ease. As I shall tell you later, a person may go through life without a cross—though it is not to his benefit to do so. But he should bear a cross that he is able to carry in this world, without reaching the point of despair. Many people even lose their sanity because they supposedly cannot bear their cross: they cannot bear their failure or some illness for which, as I said, they themselves are responsible.

The same applies, as I say, to those who are called poor.

They are not careful and do not spend in proportion to what they earn; they spend far beyond their means. If I receive five, I should spend at most four and keep one. Perhaps I may spend four and a half, or all five if necessary, but I must not spend eight, because afterward I will have to make up the difference. This foolishness and carelessness create this class of people: when we are able, during the years of the fat cows, we fail to provide for the lean cows of our life—for times of need, illness, and so forth. This brings a heavy cross and great tribulation upon that household and that person. And he himself is the cause, because when the time came for him to take thought for the future,

to save like the ant during summer for the winter, he was unwilling to do so. He imagined it would always be spring. He never considered that autumn would come, and then winter. He never thought of such a thing. This is precisely why some people bear a cross in this world that could have been avoided, as we have said—a cross that need never have come into being. Another class of cross-bearing people consists of those who are under prosecution or in prison: a man leaves behind his wife and child while he is in prison, or leaves behind elderly parents while he is in prison. Why did he go to prison? Because he was careless about his life. He came into conflict with the laws of the state and with the moral law, and created such a situation that one is grieved even to enter that household afterward.

God is not to blame in this case. You take up a cross that you made for yourself, a cross desired neither by God nor by other people. And yet, if you visit the prisons, you will find many people there. Then those outside are compelled to join hands in charity, provide what is needed, pay the expenses, and send the little children to school—for what fault have those poor children committed? The man will spend six, seven, eight, or ten years in prison, and so forth. If he goes to prison for some higher cause, I understand it. But if he goes to prison because he was careless in his life, or because he wanted to live in a way that neither Heaven nor even other people would tolerate, then this is neither right nor fitting. This is one class of cross-bearing people for whose suffering God is not responsible. The world is not the cause of these tribulations either.

God is no fool. We create our own temptations and make our own crosses. God permitted a messenger of Satan to buffet Paul, so that he would not become proud because of the abundance of his revelations. Paul had risen very high; and when a person rises to great spiritual heights, God permits some temptation so that he may afterward remain measured—so that he is compelled to humble himself and come down. But this is not our situation, and we must not continually stand there saying that God is to blame. If we want to know whether a cross in a household is good or not, we can ask who made it. Did I make it, or did God permit it?

Perhaps He permitted it for some good purpose. I will tell you an incident, because life requires wisdom and careful attention in these matters, lest we ruin everything by what we say. There was a mother in Athens who had only one daughter; her husband had died. The daughter had gifts from God: she had beauty, stature, and, above all, a remarkable voice. The mother therefore thought that, since she had such a little songbird—as we would say, a nightingale—she ought to present her to the world. The girl must go abroad to study, and specifically to Italy. In her dreams, the mother already saw her daughter one day receiving millions of ovations at La Scala in Milan.

Indeed, through an Athenian politician, she arranged everything for the girl, obtained the necessary documents, and prepared to send her to Italy. She was a young girl of nineteen or twenty, now setting out alone—a flower of a girl—going to Italy to become an artist. You understand that there were nine hundred and ninety-nine chances of danger and perhaps one chance of success. Everything was prepared, and they had even arranged for a taxi to collect them in the morning. But although the taxi arrived, they were unable to travel. That morning the daughter could not rise from her bed. The nineteen-year-old girl lay paralyzed. The mother wept and wailed—you can imagine. And it was not so much because her child was ill and no one knew what was wrong, but because she was losing her career.

She was losing the one opportunity by which she might have risen to the very heights of fame. The mother was distraught, rejected God, and began to blaspheme Him, and so forth. Instead of going to La Scala in Milan, the daughter found herself in Voula, at the Asklepieion—the hospital that deals with fractures and similar conditions. She remained there for four months. No doctor discovered what was wrong with her. Here was a girl six feet tall lying helpless, and no doctor could prescribe even an injection, because no one could diagnose her condition. A group of Christians used to visit the hospital and offer a few words of comfort about Christ. The young girl began to hear that God sometimes stretches out His hand to prevent a person from falling into utter destruction.

Then she began speaking to her mother when she came to visit. “Mama, perhaps God did this for our good. Perhaps, Mama, I was not meant to go.” But her mother would not listen. Her pride was fixed on the thought that one day she would be the mother of a great artist and singer, and so forth. She wanted to hear nothing about God and spoke very harshly. The girl would shrink back and hide beneath the sheet. Many days passed, but this conviction continued to grow within her, until she became certain that what had happened was for her good. We sometimes say, “Every obstacle is for the best.” But we do not always pay attention to this, until God pulls us back from the brink. The girl came to believe it. As the days of Pascha approached, she said to her mother, “Mama, do you think you will celebrate Pascha alone this year?”

“I am telling you, we will celebrate Pascha together.” “How can we celebrate it together?” “Mama, if you accept what God has permitted, things will change. I will recover without treatment, and I will follow another career here—one that is safer and more secure, not so dangerous or frightening. You know, the higher a person climbs the ladder, the more easily he becomes dizzy and falls. It is better to remain lower down and safe than to rise high and be in danger.” Her mother could not accept this after one day, two, three, or even five. But eventually she began turning it over in her mind. Her pride still held her back, so the girl told her, “A spiritual father came yesterday, and we made our confession. It was the Saturday of Lazarus. You should go out and find one too—I do not know where.” But even then her pride would not let her admit it.

She would not tell her daughter that at last, on Great Wednesday, she had gone to confession. On Great Friday, after the procession of the Epitaphios, she took a Paschal candle to bring to her daughter. The daughter had received Holy Communion on Great Thursday. At two o’clock in the afternoon on Great Friday, knowing when her mother always arrived by bus, the girl was standing just inside the door waiting for her. Instead of embracing her there, her mother took her, they were discharged from the hospital, and they went home to celebrate Pascha together. God had placed His blessed hand upon the situation. And here is another incident: there was an airplane flying from Alexandroupoli to Athens. Among the passengers it was to carry were a major, his wife, and their three young children.

Among the passengers was to be a major, together with his wife and their three young children. The soldier who was supposed to collect them in the jeep and take them to the airport was late. Just as they reached the airport, the plane was taking off. The major began blaspheming the Most Holy Theotokos and Christ, shouting at the soldier, “By Christ, I’ll kill you!” and so on. The poor soldier shrank back, and a terrible scene followed. “Go and report yourself! You knew I was on duty. You should have made that plane wait, even for a minute or two,” and on and on. The uproar had not yet ended, and the pistol had not yet been put away, when a telegram arrived saying that the plane had crashed at Malakasa, near Athens. The major turned yellow as a lemon. As we say, one of his children must have had good fortune. They were not meant to board that plane.

Would it have been right for him to board it? God does not commit such crimes. He desires a person’s return, however wicked that person may be, whatever he may do, and even if he blasphemes Him. So when the major saw that this supposed evil had actually been for his good... We do encounter such cases. But if something happens to us—a temptation, some poverty, a setback in life, an illness, or anything else—we must not say that we are saints, that we are Paul or Job. We are sinners. Let us first regard it as the fruit of our sins and examine ourselves: Where have I gone astray? What wrong have I done, that You are taking me by the ear? For a mother or father does not seize a child by the ear for no reason.

They may nearly pull his ears off, as we say, when he is at fault and they have reason to turn him back, set him on the right path, put him back over his books or back to his work, all for his benefit. In the same way, God often disciplines a person. Blessed is the person of whom David says, “Blessed is the man whom You discipline, O Lord”—the one whom You discipline here in this world. But in his pride a person must not say, “Job also suffered,” as though to say, “I am Job.” I suffer because of my sins, and the cross I bear, I bear because of my sins—even though God has lightened that cross so that I am able to carry it. For you know that the crosses people make for themselves, the burdens they create and the adversities they bring upon themselves, can drive them even to suicide. Many people in prison, although they themselves...

They themselves lost their freedom and ruined the good name they once had outside, because they engaged in schemes and fraud, or killed someone—perhaps claiming self-defense—or became involved in things that neither natural law nor divine law would permit. Such people often come to the point of suicide. “How can I go back out? How will I face the world? They will call me a convict, a thief; they will call me...” And there they go and blow their brains out, because Satan lays upon them a cross that they cannot carry. This, then, is one category of people who bear such a cross. Is this cross blessed? The visitation of illness or hardship can indeed be blessed, because it immediately brings us to our senses. You know, when our hands are empty, we run around, leap about, and do whatever we please. But when we are carrying a load, we walk soberly.

We become careful. So it is when something happens in the home, when something befalls a loved one, when some trial visits us: it makes us wiser and more attentive. In that sense it is blessed by God. But what matters, I say, is that we examine whether this is truly the case. Paul tells the Corinthians that with the temptation God also provides the way out. Many times He permits a temptation to humble us and bring us low; yet, at the same time, He helps us in some way. He does not abandon us completely, so that Satan may come and say, “What do you want with life? Why don’t you blow your brains out?” For that is Satan’s final trump card. Satan can be certain only of those who have taken their own lives and of heretics. The rest of us sinners always leave open the possibility that a door may open, that someone may help us, that some hand may save us where we are.

A person who takes his own life leaves no opportunity at all. Neither memorial services, nor Divine Liturgies, nor any other services can help that person. Satan drives a person to despair because only in this way can he secure him in his nets and hold him for eternity. We have many such cases in which neither the world nor God is to blame; the person who creates such tragedies is responsible. This is why Paul writes to the Corinthians that God “with the temptation also provides the way of escape.” Take, for example, the death of the family’s provider. To us it seems evil. Yet the father will die one day, and the mother will die one day; they will not remain here forever. And where we think a black veil has fallen over everything, there may often be salvation. With one hand God takes that person, but with the other He supports those who remain. He finds a way. He helps the widow.

He helps the orphans. He provides for the daughter whom we thought could never succeed without her father beside her; yet she advances even further and becomes even more careful. God has two hands: with one He takes, but with the other He supports. God is not cruel, though we begin to blaspheme Him and say, “What have I done to God? How have I wronged Him?” Such crosses also exist in this world. We say, “That woman bears a great cross; that father bears a great cross; those children bear a great cross.” When God gives a cross, that cross will be beneficial. Once, some ladies visited a farm where there was also a sheepfold. It was the season when the ewes were giving birth, and they found some lambs shut inside the pens, bleating.

Their mothers were somewhere outside grazing and had not yet returned. The ladies went over to see the lambs. Among them, off to one side, they saw a lamb with a broken leg, bound to a board as one would apply a splint. They felt sorry for it and asked, “The poor thing—how did it break its leg?” “I broke it,” said the shepherd. “I broke it myself.” “Are you really so cruel?” they asked. “No, I am not cruel at all.”

“I broke its leg because it would not stay here. It would not behave itself; it kept wandering away, and the wolf would have eaten it. I broke its leg so that it would be safe.” However amusing what I am telling you may sound, it is true.

Better to be here with a broken leg and safe than to have sound legs out there and be eaten by the wolf. If we reflect deeply on these things and apply them to our lives, we will discover the cause of the reversals that occur around us, near us, within us, in our homes, and in our work. And if we cannot find the cause, let us ask God’s forgiveness and ask Him to place His hand upon us: “If I am not at fault, enlighten me, O Lord, and give me the strength to endure.” I often hear—and you too will have heard it, if you do not say it yourselves—“This cross is too great. I cannot bear it any longer. I have no patient endurance left; my nerves are gone; I have had a breakdown,” and so on. You are struggling by yourself; that is why you have neither patient endurance nor strength nor anything else. You are struggling alone, and this will tear you apart.

You know what a sadist Satan is. The hunters here, or those from the countryside, will know how a dog behaves when it finally kills the hare that has made it run its legs off. It seizes the hare and beats it against the ground. It bites it and strikes it against the ground, as if to say, “You made me run my legs off!” That is exactly how Satan wants to strike a person—exactly like that. We must remember that our Christ does not overload anyone. When you see people reaching despair, they have burdened themselves. Christ helps each one as much as possible. We say, “I cannot go on. I will lose my mind. I will...” This is what one woman used to say. And she turned to God and said:

“Why has all this bitterness fallen upon me? Why am I trapped in this hopeless situation? What is happening?” In her sleep, an angel of the Lord came down, took her, and led her to a vast plain filled with crosses of many different weights and sizes. She complained that her cross was too great. But there can be no person without a Cross. “If anyone wishes to follow after Me, let him take up his Cross every day and come after Me.” Christ does not want anyone to come to Him with empty, swinging hands. “I bear My Cross for your sake; will you not bear a Cross for the sins of your generation? You will bear a Cross. If you bear no Cross, you have no relationship with Me.” “In any case,” she said, “mine is unbearably heavy. I cannot carry it.” “Then throw it down. Leave it.”

“Go in here and choose a cross that you can carry.” She was delighted and began walking among them, but everywhere she saw larger crosses. “I will not take that one,” she said. She wandered for a long time. “Take your time,” the angel told her. “Choose one.” After a great while, she came to a place where she found a cross that seemed smaller than the one she had been carrying. “This one must be lighter,” she said. She tried to put it on her shoulder, but she could not even move it. “Leave it.” Farther on she found another cross that again seemed suitable. She tried once more to lift it onto her shoulder. She managed to carry it only a little way, but could go no farther. “Leave it.” She wandered on and on, trying other crosses that looked manageable. For this is how we speak: “You have no troubles at all. You have nothing. If only you knew what I have to bear!”

But do you know what the other person is carrying? We imagine that everyone else has a light burden and that their sorrows are nothing. We think only our own burden is heavy: she alone is brokenhearted, while everyone else lives comfortably. So the woman wandered for hours. At last she came to a place, found a cross, and tried it on. But what did she discover? It was the very cross she had brought with her. None of the other crosses suited her. This one was made to her measure. “Then take it,” the angel said. She took it and prayed, “Lord, help me.” There are, then, crosses that we do not create ourselves. Look at another man and his troubles. He has children to educate and cannot make ends meet. He has been dismissed from his job. Why was he dismissed? Because he refused to steal. They told him to steal, and he would not. They told him to lie, and he would not.

They told him that if a customer asked, “Is it good?” he should say that it was. But he would answer, “How could I tell him that? Let him look at it and decide whether he likes it.” He would not lie, so they dismissed him. Now he has been put on unemployment benefit. But how much does it pay? He cannot make ends meet, and he is anxious and afflicted. Yes, this is a cross. God will help you. God will find you another job and open a way before you, perhaps to something better. But what must you do? Show patient endurance and say, “Glory to God. God did not abandon us when we lived in comfort, and He will not abandon us now.” We did not create this cross ourselves. We did not steal another person’s property and so end up in court or lose our job. They dismissed us because we wished to remain close to God and stay on His path. This too is a cross—one that God permits and wills for His own purposes. There are also other crosses that people suffer because of their religious convictions. Why were they all crucified?

The Apostles—and most of them upon a Cross? Why? Because they refused to deny their faith in Christ. They took the Cross upon their shoulders and were crucified, some even upside down, because they would not deny their faith. Why did the Caligulas, the Neros, and all the other enemies of the Christians persecute them? Because they refused to deny their faith.

Faith in Christ can itself become a cross—a very real cross. They may adorn that cross with blows and tear your heart with their words and conduct. Bear your cross with patient endurance and humility. God wills it. “If they persecuted Me, they will also persecute you; if they hated Me, they will also hate you.” Remain humble and modest, and continue bearing your cross. And if God permits even martyrdom, accept that also as your cross.

You are a worthy person, a great person, because to suffer for the Gospel and for your faith is a great thing. It is given to few, to the elect. Not everyone can attain to martyrdom, nor does Christ permit everyone to be martyred, unless that person is worthy, spiritually great, and virtuous. There are, then, many cross-bearing people in the world. On the occasion of this great feast, let each person consider the cross he bears and how he bears it. Did he create it himself, or was it given to him? If he created it, let him discuss it with his spiritual father and seek to be freed from it. If God gave or permitted it for his good, let him ask God for the strength to make good use of it and to be edified. There is also a third category.

A third category of cross-bearing people: the voluntary cross-bearers. These are people who do not bear only their own cross, but gladly bend down to meet another person’s need. They take up a little of the other person’s cross. They offer some help with the cross of his poverty, stand beside him in his illness, speak a few words of comfort, or watch his child—as often happens in other cities—so that the mother too may go to Church. That family bears a great cross. Unfortunately, however, we have no voluntary cross-bearers today. This is why people complain: because they find no sympathy on earth, they cry out to God and say that God is cruel and His world is wicked. How many people ought gladly to place themselves at the service of others! For this, after all, is what it means to be a Christian.

It means that I place myself at the service of another. I put my hand into my pocket for him. I give my labor for him. I offer him a kind word. I put my shoulder to his burden. Did Christ need to come to earth? He came out of love and took up the cross of mankind. And when Christ came to earth as a man, He too had a volunteer who took His Cross at the difficult moment: Simon of Cyrene. If Christ, in His afflictions and temptations during those days, had someone—Simon of Cyrene—have we become Simon of Cyrene for others? When something happens to me, when I am in distress or fall ill and cry out, “My God, help me!” when my livelihood is in danger...

The rescue boat comes; the hand of God reaches out. Just when Satan has tripped you up, Christ comes and says to him, “Be silent! Away with you!” And in a split second, you see everything change. Who was it that commanded him, “Be silent”? It was Christ. There are very few people like Simon of Cyrene. Each person must place himself at the service of others, always for their good and assistance, helping them in their difficulties. Today, this is what the Cross represents above all. This is what the Cross means: to crucify our own will and place ourselves at the service of others. Our world needs volunteers—people willing to bear the cross. Do you remember what the first myrrh-bearing women did? Remember those women who had received mercy from Christ—

Mary Magdalene, Joanna the wife of Chuza, and the others. What did they do? They used their own possessions to support the work of Christ. His ministry had needs, including the need for money. So these women opened their hands, formed the first charitable fellowship, and provided for the needs of the Son of God. Could Christ not have provided miraculously for His material needs? Of course He could. And so I pray that God will be our helper—but much depends on the place we give Christ in our lives. Even a small creature can offer something. There is a little bird called the robin, with its red breast. Do you know what it did when it saw Christ bleeding on the Cross? He wore the crown of thorns, and blood was flowing from it. Tradition says that the bird flew to His forehead and tried with its beak to pull a thorn from His head. In doing so, its throat was stained with His blood, and that is why its breast has remained red ever since. If that little bird could do this, will we do the same?

Will we respond to the needs of others? This is what I was able to offer as a first portion, a first lesson from the Precious Cross.

βρίσκει, όπως ξέρετε και εσείς, στους πρόποδες της μεγάλης αυτής εορτής, η οποία λέγεται Ύψωσις του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού. Και μέσα στον πρόλογό του ο πατήρ Γεώργιος μίλησε περί σωτηρίας διά του Σταυρού, περί σταυρού ανθρωπίνου και γενικά περί κάποιας σημασίας επάνω σε αυτό το σύμβολο της Ορθοδόξου Εκκλησίας μας. Είναι αλήθεια ότι είναι πολύπλευρο το θέμα αυτό του Σταυρού. Έχει προϊστορία, έχει ιστορία και έχει και ηθική διδασκαλία. Γι' αυτό ακριβώς η Αγία μας Εκκλησία πλαισιώνει κάθε μεγάλο γεγονός με Κυριακή προ της Υψώσεως...

και με Κυριακή μετά, και όπως ξέρετε η περασμένη Κυριακή ήταν η Κυριακή προ της Υψώσεως και ομίλησε εκεί περί ενός τύπου που είχε σχέση με τον Τίμιο Σταυρό. Αύριο θα είναι κυρίως η Ύψωσις του Σταυρού και θα ακούσουμε περιστατικά περί Σταυρού. Θα μας μεταφέρει ίσως στη Μεγάλη Παρασκευή ακόμη, την ημέρα εκείνη που είναι πιο στενά συνδεδεμένη με τον Τίμιον Σταυρό, και την άλλη Κυριακή θα μας μιλήσει περί ηθικής διδασκαλίας αυτού του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού. Έχει λοιπόν περιεχόμενο. Μπορεί ο άνθρωπος να πει, να ωφελήσει και να ωφεληθεί. Εφόσον αύριο είναι το κυρίως θέμα περί του Σταυρού, απόψε να έλεγα κάτι που να έχει σχέση

με την ηθική διδασκαλία γύρω από τον Σταυρό. Εμείς φέρουμε πολύ σταυρό, κάνουμε πολύ σταυρό, αλλά τι λέει γι' αυτό, τι είναι αυτό, δεν το ξέρουμε. Άλλοι πάλι που συναντούν ή έχουν διάφορες δυσκολίες λέγουν: «Τι να κάνω; Τον σταυρό μου φέρω». Εκείνο που είναι χαρακτηριστικό είναι γι' αυτόν τον σταυρό, ότι ο Χριστός τους μίλησε περί σταυρού προ του Σταυρού. Αυτό είναι το θέμα. Πώς τους λέει; «Εἴ τις θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν, ἀπαρνησάσθω ἑαυτόν, ἀράτω τὸν σταυρὸν αὐτοῦ καὶ ἀκολουθείτω μοι». Ποιος θα το φανταζόταν; Δεν ήρθε ακόμη η Μεγάλη Παρασκευή να σταυρωθεί, μιλεί περί του Σταυρού. Άρα, υπάρχει ηθική διδασκαλία.

από την ονομασία «σταυρό». Σταυρώνω πάει να πει νεκρώνω. Σταυρώνω πάει να πει θανατώνω. Ο Παύλος λέγει: «Κόσμος ἐσταύρωται κἀγὼ τῷ κόσμῳ». Ο κόσμος, λέει, με ξέγραψε εμένα, με πέθανε από τα χαρτιά του εμένα, διότι δεν τον ακολουθώ πλέον, αλλά και εγώ, λέει, ξεγράφω τον κόσμο. Νεκρώνω κι εγώ τον κόσμο. Πήρε έναν σταυρό· το ένα μέρος σταύρωσε αυτόν στον κόσμο, το άλλο σταύρωσε ο κόσμος αυτόν. Πέθανε ο κόσμος γι' αυτόν και πέθανε κι αυτός για τον κόσμο. Και ο καθένας ακολουθεί τον δρόμο του. Εγώ απόψε το βράδυ να έβαζα τον σταυρό στη ζωή μας. Αυτό νομίζω είναι πιο ξεκούραστο για τον άνθρωπο.

Αρέσει το δόγμα στον άνθρωπο και θα πρέπει να γνωρίζει το δόγμα, αλλά ας το αφήσουμε το ψαχνό αυτό, όπως θα λέγαμε οι Ιεράρχες, και ας μιλήσουμε για κάτι που να έχει σχέση με τη ζωή μας, αυτόν τον σταυρό. Ξέρετε, υπάρχουν τριών ειδών σταυροφορεμένοι στον κόσμο.

Πρώτη κατηγορία των ανθρώπων είναι αυτή η οποία, ναι μεν, φέρει σταυρόν, αλλά τον σταυρόν τον έφτιαξαν μόνοι τους και είναι η δυσκολότερη. Αυτή έπρεπε να γνωρίζει πολλά επάνω στη ζωή του. Βλέπουμε έναν άνθρωπο μεμονωμένο, αποτυχημένο, που υποφέρει, τον λυπούμεθα και ενίοτε φροντίζουμε κάπως τον τρόπο να του κάνουμε ανετότερη τη ζωή του. Γιατί; Εσύ, εσύ, αν η λέξη έχει ειλικρίνεια, εκτός απειρολογίστων εξαιρέσεων, θα πρέπει να ομολογήσει ότι ο ίδιος τον έφτιαξε αυτόν τον σταυρό στη ζωή του. Δεν επρόσεξε, δεν εξετίμησε τα νιάτα, που είναι η εποχή που κτίζεις τα θεμέλια μέσα στο σπίτι, το πρόσκαιρο και το αιώνιο, που θα μείνεις. Έκανε μια ζωή πολύ ελαφρά, αδιαφόρησε για τα «μη» της μητέρας και για τα «μη» του πατέρα. Αδιαφόρησε για τις προτροπές της πολιτείας να μάθει γράμματα, να μάθει μια τέχνη, να κάνει κάτι. Και κατάντησε εκεί που κατάντησε και τον βλέπεις τώρα να σέρνει τον σταυρό του και να γίνεται ο οίκτος του καθενός. Ναι, είναι βέβαια ένα πολύ μικρό ποσοστό από αυτούς τους σταυροφορεμένους του κόσμου τούτου που δεν ευθύνονται· ίσως ευθύνονται άλλοι. Είναι μια άλλη κατηγορία αυτή. Θα πούμε δυο λόγια γι' αυτό. Αλλά ως επί το πλείστον φτιάχνουμε μόνοι μας τον σταυρό μας. Σας ευχαριστώ.

Από εγωισμό τους δεν το ομολογούν, άλλοι όμως το ομολογούν. «Εγώ φταίω. Όταν μου έλεγαν “κάνε αυτό”, εγώ αδιαφορούσα. Νόμιζα ότι θα ήμουν πάντοτε νέος, νόμιζα ότι θα ήμουν πάντοτε νέα, νόμιζα ότι πάντοτε θα μπορώ να διαλέγω τους γαμπρούς ή να διαλέγω τις νυφάδες και λοιπά, και έφτασα σήμερα να βρίσκομαι με έναν σταυρό στον ώμο και να είμαι σταυρός και στην οικογένεια, ίσως σταυρός και στον εαυτό μου».

Προσοχή, για να μπορέσει ο άνθρωπος να περάσει ανεκτότερα. Όταν ο άνθρωπος στηριχτεί στον εαυτόν του, όταν ο άνθρωπος ρίχνει την άγκυρα στα μπράτσα του μέσα, δεν είναι λογικός ο άνθρωπος. Ο άνθρωπος θα πρέπει να ξέρει ότι η ζωή του έχει πρωί, έχει μεσημέρι, έχει δειλινό, έχει βράδυ. Και πράγματα που μπορεί να κάνει το πρωί δεν μπορεί να τα κάνει το βράδυ.

Πράγματα που πρέπει να γίνουν το μεσημέρι δεν μπορεί να τα κάνει το πρωί ούτε το απόγευμα. Και όπως εδώ υπάρχει μια σειρά στη ζωή του ανθρώπου και οι άνθρωποι που έχουν βάλει πιο σωστή σειρά έχουν πολύ μεγαλύτερες επιτυχίες, έτσι είναι και γενικότερα στη ζωή του ανθρώπου. Συναντούμε λοιπόν ανθρώπους ατομικά φορτωμένους με έναν σταυρό, τον οποίο τον έφτιαξαν, επαναλαμβάνω, μόνοι. Συναντάται επίσης μια τάξη σταυροφορούντων ανθρώπων να φέρουν σταυρό, και σοβαρό σταυρό μάλιστα, μέσα στο ανδρόγυνο· μια τάξη ανδρογύνων που φέρουνε σταυρό. Και εκεί, εάν κανείς εξετάσει και θελήσει ο άλλος να απαντήσει ειλικρινά, θα πει ότι «μόνος μου τον έφτιαξα τον σταυρό». Φτάσαμε, λέει, και χωρίς νου, το ανδρόγυνο σταυροφορεμένο.

Σύζυγος από εδώ με παιδιά ανήλικα που του άφησε η γυναίκα, ή σύζυγος από εκεί με παιδιά ανήλικα που του άφησε ο σύζυγος, ή ξεχωρισμένοι χωρίς παιδιά, και φέρουν έναν σταυρό στον ώμο και μια αλυσίδα πίσω να κρέμεται. Διότι όσο να θέλουμε εμείς να τον διαλύσουμε τον γάμο και να κάνουμε άλλον και άλλον και άλλον, η αλυσίδα η πρώτη του γάμου πάντοτε θα σέρνεται και θα φερόμεθα σαν τον σκύλο που κόβει την αλυσίδα και γυρίζει στην αγορά, αλλά τη γυρίζει κοντά και τον χτυπάει πάντοτε και του λέει: «Ε, εκεί είναι η πρώτη σου δουλειά». Και αν ερωτηθεί, λέγω, το ανδρόγυνο αυτό, πώς ήρθε η αποτυχία, πώς ήρθε ο σταυρός αυτός επάνω του σήμερα, γιατί οι στενοχώριες αυτές, γιατί οι θλίψεις, θα αναζητήσουμε ότι στις δικές μας τις ενέργειες οφείλεται. Αν το ομολογήσουμε, γιατί πολλοί από εγωισμό τους δεν θέλουν: «Αυτή φταίει, αυτός φταίει, η πεθερά φταίει, ο γαμπρός φταίει, ο κουνιάδος».

Από αυτά, εγώ φταίω, εσύ φταις, εμείς φταίμε. Γιατί; Γιατί δεν ρωτήσαμε τον Χριστό: «Μπορώ να κάνω με τη γυναίκα αυτή; Μπορώ να κάνω με τον άντρα αυτόν; Είναι πράγματι η Εύα μου αυτή, η πλευρά μου; Είναι πράγματι ο Αδάμ ο δικός μου αυτός, η πλευρά μου; Θα έχουμε αρμολογία; Θα είμαι ίσια; Θα είμαι ξεπλατιασμένη έτσι, διότι δεν είναι η πλευρά μου;» Αυτό παθαίνουμε εμείς. Και βλέπετε, έρωτα, κέφι, χύζουμε τα βουνά να περάσουμε, τους φράχτες για να φτάσουμε, για να ζήσουμε παράνομα με έναν άνθρωπο, και όταν φτάσουμε στον γάμο, σε δέκα μέρες χωρίζει, λέει, το ανδρόγυνο. Αυτοί που γνωριζόσαστε πέντε, δέκα, δεκαπέντε χρόνια στην παρανομία, χωρίζει, λέει, το ανδρόγυνο.

Δεν συμφωνούσαν οι χαρακτήρες. Όταν πέντε, δέκα, δεκαπέντε χρόνια που κάματε τόσα πράγματα, που γκρεμίσατε ό,τι ιερό και όσιο, τότε συμφωνούσατε και τώρα δεν συμφωνείτε; Αυτός είναι ο σατανάς. Την παρανομία να ζεις, δεν σου μπαίνει στη μέση. Αλλά τώρα όμως ξύει τα πάντα. Διότι βάζει ο άνθρωπος μόνος του το χέρι του και δημιουργεί τον σταυρό του. Είναι μεγάλο πράγμα αυτό, να αποτύχει ο άνθρωπος στον γάμο. Μεγάλο πράγμα. Διότι ο Θεός έφτιαξε έναν άντρα και μια γυναίκα. Και κοιτάτε εμείς που τους πολλαπλασιάσαμε και παίρνουμε και δεύτερη και παίρνουμε και δεύτερο και παίρνουμε και τρίτη και παίρνουμε, δεν ξέρω τι, και τώρα ζητάμε να σπάσει αυτός ο δεσμός, ώστε ελεύθερα και ανηθοποιεί να παίρνουμε καμιά δεκαριά ο καθένας. Άλλο το ένα, άλλο το άλλο. Ο Θεός πώς τα έφτιαξε; Γιατί, βλέπετε, κάποια μέρα, είτε το θέλουμε είτε όχι, θα φύγουμε από εδώ και θα πάμε στο στενό εκεί, στα Δαρδανέλια του Χριστού.

ο οποίος δεν θα μας κρίνει πώς ενομοθέτησε ο κόσμος και πού φυσούσαν οι άνεμοι. Θα μας κρίνει: «Εγώ πώς νομοθέτησα; Εσείς βγήκατε απ' τα χέρια τα δικά μου, υπό την επήρεια τη δικιά μου, και έπρεπε να με ρωτήσετε». Υπάρχουν στην Παλαιά Διαθήκη δυο περιπτώσεις που υπενθυμίζουν τον άνθρωπο επάνω στον γάμο του, εάν θέλει να επιτύχει. Μην κοιτάς ποιος είναι ψηλός και ποια περπατάει ωραία.

να είναι το ανάστημα.

Λαϊκή παροιμία: «Με το μπόι μου βρήκα, με τη γνώμη μου δεν βρήκα». Θα είναι ανώτερο το Ευαγγέλιο από τα γνωμικά, γιατί είναι βγαλμένα από την πείρα. Και θα είχαμε λιγότερους σταυρούς μέσα στα ανδρόγυνά μας, λιγότερες θλίψεις, αν ερωτιόταν ο πλησίον: «Ποιος είναι που φτάνει και στη γνώμη μου; Να κατέβω λίγο πιο κάτω και να ανέβει και αυτός λίγο πιο πάνω».

Πρέπει να γίνεται ο συνδυασμός αυτός που έγινε στο Σινά. Είδατε; Ο Θεός εκατέβηκε 2.300 μέτρα, αλλά και ο Μωυσής ανέβηκε 2.300 μέτρα, και εκεί τα μιλήσανε και εκεί έζησαν ενώπιος ενωπίω 40 μέρες και μας έφερε τον Λόγο του Θεού. Ανέβηκε όσο μπορούσε και κατέβηκε ο Θεός και έγινε εκεί η ένωση. Αυτό ακριβώς και στο ανδρόγυνο πρέπει να γίνεται. Γίνονται αμοιβαίες υποχωρήσεις, διότι ο σατανάς θα δημιουργεί καταστάσεις. Όμως, αν ο άνθρωπος θέλει να κοντύνει και ο άλλος λίγο να σηκωθεί, με τη χάρη του Θεού θα έχουν την ίδια γνώμη. Αυτά τα κάνει ο Χριστιανισμός. Αλλά όταν ο γάμος δεν έρχεται από Χριστιανισμό, έρχεται από εγωισμό, έρχεται από σάρκα, έρχεται από συμφέρον και ούτω καθεξής, τότε δεν έχει αυτή την ευλογία της

ομονοίας, γνώμη μου, ώστε να υπάρχει ευλογία, και υπάρχουν μέσα στα ανδρόγυνα σταυροί. Ο Χριστιανισμός όμως τους μεν κατεβάζει από αγάπη και τον δε ανεβάζει πάλι ο Χριστός με τη χάρη του. Είδατε τον Παύλο στην εικόνα μαζί με τον Πέτρο πώς κρατάνε την Εκκλησία, ο ένας από το ένα μέρος και ο άλλος στ' άλλο. Εσύ, Πέτρε, κρατάς εξίσου την Εκκλησία με τον Παύλο, αυτό το τέρας της μορφώσεως; Ναι, γιατί ο Παύλος κατέβηκε και ο άλλος ανέβηκε, και αυτός ο δοσορθώτης του Χριστού τούς έκανε να έχουν αυτή την αρμονία. Έτσι και το σπίτι θα το κρατήσουν και οι δύο μαζί, δεν θα το κρατήσει ο ένας. Έτσι θα πρέπει κανονικά. Ο ένας λέει: «Δώσ' μου τη χάρη να σταθώ στον άξιον άντρα αυτό μπροστά», και ο άλλος θα πρέπει να ταπεινώνεται μπροστά στη θυσία της γυναικός.

«Μυστήριον μέγα», όπως λέει ο Παύλος. Γι' αυτό, όπως βλέπετε, και τελευταίως κοιτάζει να το ξεθεμελιώσει, να σταματήσει πλέον να λέγεται μυστήριο και να έχει καμιά αξία και να είναι μια συνάφεια ως των ζώων, ανέσεως, εταιρίας, υποχρεώσεως. Αν λοιπόν, λέγω, ο άνθρωπος ήθελε να εφαρμόζει εκείνο που του είπε ο Θεός, τα πράγματα θα ήταν διαφορετικά. Αναφέρεται σαφώς στις Παροιμίες το εξής αναφορικώς με τον γάμο: «Οἶκον καὶ ὕπαρξιν μερίζουσι πατέρες παισί, παρὰ δὲ Κυρίου ἁρμόζεται γυνὴ ἀνδρί». Τα χωράφια, λέει, και τ' αμπέλια και τα σπίτια θα κληρονομήσεις φυσιολογικά από τους γονιούς σου. Η γυναίκα όμως, λέει, θα σου τη δώσει ο Θεός, γιατί αυτός ξέρει. Έφτιαξε τον Αδάμ και του πήρε από την πλευρά του και έκανε την Εύα. Και ήξερε τώρα ποια είναι η πλευρά του Αδάμ.

Όταν την έβαζε ξανά εκεί, θα ήταν ολόκληρος, τέλειος, συναρμολογημένος τώρα. Αλλά διότι εμείς μόνοι μας βάλουμε να βρούμε την Εύα μας ή τον Αδάμ, δεν έχουμε αυτήν την αρμονία και δημιουργούμε αυτές τις καταστάσεις που υπάρχουν μέσα σήμερα, που φοβούμεθα. Άλλοι από εμάς αυτοί φέρουμε αυτόν τον σταυρό της διαλύσεως της οικογένειας. Άλλοι που στο περιβάλλον μας, τα παιδιά μας, οι προσφιλείς μας, φέρουνε αυτόν τον σταυρό της, λέγω, της οικογενείας, της διαλύσεως της οικογένειας. Είναι λοιπόν μία τάξις ανθρώπων σταυροφορεμένων μέσα στην περίπτωση αυτή. Ακόμη, επάνω στο ίδιο πλάνο, θα ήθελα να πω το εξής. Υπάρχει κι άλλος σταυρός μέσα στην κοινωνία. Είναι ο σταυρός των οποίων

μπορούμε να τον ακούσουμε στο όνομα «ασθένεια». Σχεδόν δεν υπάρχει κανένα σπίτι που να μην έχει σταυρό τέτοιο και πολλές φορές άνθρωποι γι' αυτόν τον σταυρό, παρότι τον έφτιαξαν μόνοι τους, βλασφημούν τον Θεό. Άλλοι μάλιστα τον βλασφημούν, όπως ακούμε, και άλλοι τον βλασφημούν εμμέσως: «Τι του κάμαμε του Θεού και βασανιζόμεθα και υποφέρουμε;» Στας Αθήνας, δυστυχώς, έχουμε γεμίσει εκεί πέρα από νευρολογικές κλινικές. Παλικάρια, παιδιά, κορίτσια και αγόρια είναι κλεισμένα μέσα.

Είναι κλεισμένα μέσα. Γιατί υποφέρουν; Και γιατί υποφέρουν οι μητέρες; Γιατί υποφέρουν οι γονείς; Διότι μόνοι τους έφτιαξαν την κατάσταση αυτή. Το παιδί δεν φρόντισαν να το κρατήσουνε κοντά τους και να το κρατήσουνε και κοντά στον Χριστό. Νόμισαν ότι, αν το μάθουνε δυο γράμματα, αν του δώσουνε τα μέσα τα οποία σήμερα ζητάει ο άνθρωπος, όχι για την πνευματική του ζωή αλλά να του κάνει αριζοέραν στην υλική του ζωή, ότι πλέον κάνει άνθρωπον κατάλληλον για τον κόσμο τούτον. Και ούτως πολλοί λανθάνουν. «Ένα παιδί», λέει, «το έκανα και αυτό», λέει, «είναι στο τρελάδικο».

Όμως είναι στο τρελάδικο. Και γιατί έκανες ένα παιδί; Και δεν έκανες δύο; Αν σου λείψει το ένα, να έχεις το άλλο ένα. Και δεν έκανες τρία; Και δεν έκανες πέντε; Γιατί είχες τη γνώμη ότι μπορείς να κάνεις ό,τι θέλεις στον κόσμο τούτο. Και έρχεται η αμαρτία μας, η συμπεριφορά μας, η πολιτεία μας, και φτιάχνει έναν σταυρό στο σπίτι. Πέφτει ένα μαύρο πέπλο από πάνω. Τι να το κάνω να έχω το παλικάρι και να είναι στη νευρολογική κλινική; Ευχαριστώ.

Ως ο μόνος μου, του πήρα το αυτοκίνητο, εγώ του έδωσα τα λεφτά, εγώ του άνοιξα το σπίτι να κάνει το πάρτι του με τις φιλενάδες του και εγώ έφυγα και βγήκα, για να είναι ελεύθερα τα παιδιά στο σπίτι. Σήμερα βέβαια δρέπω τους καρπούς αυτούς. Μια ασθένεια καθαρά, μια κατάσταση να σταυρώσει ένα σπίτι, την οποία τη φτιάξαμε μόνοι μας, μόνοι μας. Και δεν είναι ο μοναδικός, είναι πολλοί. Γνωρίζω εγώ προσωπικώς τρεις περιπτώσεις που έχουν παιδιά στο σπίτι ανώμαλα, δηλαδή παιδιά όχι φυσιολογικά, νορμάλ που λέμε, τα οποία τα τρέφουν, τα θάλπουν, διότι δεν έγινε ακόμη ο νόμος της ευθανασίας να τα σκοτώσουν. Και τι είναι αυτά τα αποτελέσματα; Ομολογούν οι ίδιοι γονείς ότι είναι συλλήψεις εορτών. Ο ένας είναι Μεγάλη Παρασκευή πιασμένος.

Άλλα δύο κοριτσάκια είναι το Πάσχα ανήμερα το ένα και Κυριακή το άλλο. Όταν παραβαίνεις τον νόμο του Θεού και νομίζεις ότι όλα είναι δικά σου και δεν εξαρτάσαι από κανέναν, ξεχνάς ότι ο νομοθέτης θα σε τιμωρήσει. Πίσω από την αταξία σου αυτή, πίσω από την αμαρτία σου αυτή, υπάρχει σταυρός, τον οποίον θα φέρεις να σου υπενθυμίζει πάντοτε ότι κάποιος κάποια μέρα θα σε βοηθήσει, θα σε κρίνει στην περίπτωση αυτή. Και χαρά στον άνθρωπο ο οποίος το καταλαβαίνει στον κόσμο τούτον, υποφέρει, φέρει τον σταυρό του, αλλά δεν χάνει την ψυχή του, όπως θα λέγαμε. Έχουμε σήμερα νιάτα που σύρονται στον δρόμο εξαιτίας του αλκοόλ, τα ποτά, τα ναρκωτικά, τα ξενύχτια.

Σεξ έκαναν, παιδιά τα οποία σήμερα δεν μπορούν να σταθούν εις τα πόδια τους. Η Ελλάδα θυματίωση βρίσκεται εις έξαρση, δεν έχουν να φάνε, υποσιτίζονται. Όχι, γίνεται κακή χρήση όλων των αγαθών αυτών που έδωσε ο Θεός να μεταλαμβάνουν οι άνθρωποι και όχι να τα καταχρώνται οι άνθρωποι. Γι' αυτό λοιπόν λέγω, ακριβώς στην περίπτωση αυτή, ας προσέξει ο καθένας και ας μου φετίσει, ας παίξει έναν ρόλο διαφωτιστικό εκεί που βρίσκεται, να περιοριστούνε αυτοί οι σταυροί. Έχει δώσει νόμους ο Θεός, και φυσικούς και ηθικούς, και όταν παραβαίνω τον φυσικό νόμο, όταν βάλω το χέρι μου στη φωτιά που λέει να μην το βάλω, θα καώ, θα έχω τα αποτελέσματα, θα έχω την οδύνη εκ των υστέρων των αλλαγών και ούτω καθεξής. Μπορεί το χέρι να μην το χάσω.

Και η ψυχή αυτή μπορεί να μην καεί, και η ψυχή των γονέων που έκαναν αυτή την αταξία μπροστά στον νόμο του Θεού να μη κολαστεί, διότι υπάρχει μετάνοια και εξομολόγηση και ο άνθρωπος σώζεται, αλλά θα υποφέρει, θα φέρει έναν σταυρό. Θα έχει ένα δωμάτιο κλειδωμένο πάντοτε στο σπίτι και αυτό θα είναι ένα σαράκι μέσα. Δεν φταίει ο Θεός. Φταίει ο άνθρωπος ο οποίος δεν επρόσεξε, δεν εσοβαρεύτηκε, δεν άκουσε κανένα «μη» και του πατέρα του και της μητέρας του, ούτε της Εκκλησίας ούτε της Πολιτείας. Γιατί αυτοί οι νόμοι της Πολιτείας ακόμη πολλές φορές μας βάζουν ένα εμπόδιο μπροστά για την καταστροφή και εμείς πηδούμε τον φράχτη, γκρεμίζουμε τα πάντα και κάνουμε το δικό μας. Λοιπόν, πολλοί, λέγω, σταυροφορεμένοι άνθρωποι εξαιτίας της ασθενείας. Και δεν είναι μόνο αυτοί οι οποίοι υποφέρουν πολλές φορές, αλλά είναι και οι άλλοι οι οποίοι υποφέρουν στα πέριξ

τους, διότι, όπως λέει η λαϊκή έκφραση, ένας είναι άρρωστος, δέκα είναι άρρωστοι, και πολλές φορές περισσότερο είναι άρρωστοι εκείνοι που είναι όρθιοι και κυκλοφορούν παρά εκείνοι που είναι στο κρεβάτι. Πολλοί λοιπόν σταυροί συμβαίνουν και υπάρχουν στην περίπτωση αυτή. Υπάρχει επίσης μια τάξη σταυροφορεμένων ανθρώπων που ακούν στο όνομα «πτωχοί». Φτωχοί. Αυτοί μπορεί να εξομοιωθούν με τους αποτυχημένους, τους πρώτους. Πολλοί άνθρωποι θα μπορούσαν να είχανε τουλάχιστον χρήματα, εάν κάνανε καλή χρήση του ιδρώτος των, αλλά δεν κάνουνε καλή χρήση του ιδρώτος των. Βγάζουνε, παραδείγματι, 100 τάλιρα τη βδομάδα, ένα παράδειγμα, θέλουνε να χαλάσουνε 200 μόνο το Σαββατοκύριακο. Είναι φυσικό λοιπόν ο άνθρωπος που εξανεμίζει τον ιδρώτα του, ο οποίος δεν αποταμιεύει.

ο οποίος δεν βάζει κάτι στην άκρη και δεν σκέφτεται ότι θα έρθει και χειμώνας, θα έρθει και βράδυ που δεν θα μπορεί να δουλέψει. Φτάνει στο σημείο αυτό· δεν του φταίει ο Θεός, όμως. Είναι άνθρωποι που παίξανε τον ιδρώτα τους στα χαρτιά. Είναι άνθρωποι που παίξανε την περιουσία τους στα χαρτιά. Ποιος τους έφερε εις την κατάσταση αυτή σήμερα και δανείζονται το τσιγάρο; Ποιος τους έφερε; Σταυρός μεγάλος αυτός.

Ο άνθρωπος θέλει να αισθάνεται άνετα. Όπως θα σας πω στη συνέχεια, ο άνθρωπος μπορεί να κυκλοφορεί και χωρίς σταυρό, που δεν τον συμφέρει να κυκλοφορεί χωρίς σταυρό, αλλά να κυκλοφορεί με ένα σταυρό που να μπορεί να τον φέρει στον κόσμο τούτον, να μην φτάνει στο σημείο της απογνώσεως, που πολλοί άνθρωποι πετούν και τα μυαλά τους ακόμη, μη δυνάμενοι να φέρουν δήθεν το σταυρό τους, να φέρουν την αποτυχία τους, να φέρουν κάποια ασθένεια, που όπως είπα είναι οι ίδιοι ένοχοι στην περίπτωση αυτή.

Λέγω, οι άνθρωποι οι λεγόμενοι πτωχοί, παρομοίως.

οι οποίοι δεν προσέχουν και δεν κάνουν χρήση ανάλογη με αυτά που κερδίζουν, σπαταλούν δυσανάλογα. Εισπράττω πέντε, πρέπει να χαλάσω τουλάχιστον τα τέσσερα, να μου μείνει το ένα. Τα τεσσεράμισι, τα πέντε στην ανάγκη, αλλά δεν θα χαλάσω οχτώ, γιατί έπειτα πρέπει να τα αναπληρώσω. Αυτή λοιπόν η αμυαλιά, αυτή η αδιαφορία, τον χρόνο που μπορούμε, που υπάρχουν παχιές αγελάδες, να έχουμε για τις ισχνές αγελάδες του βίου μας, στις ανάγκες μας, στην αρρώστια μας κλπ., δημιουργούν την τάξη αυτή. Μεγάλος σταυρός, μεγάλη θλίψη σε αυτό το σπίτι, σε αυτό το πρόσωπο. Και η αιτία είναι ο ίδιος, ο οποίος δημιούργησε την κατάσταση αυτή, διότι όταν ήταν και έπρεπε να ενδιαφερθεί,

να αποταμιεύσει σαν το μυρμήγκι από το καλοκαίρι για τον χειμώνα, δεν ηθέλησε να το κάνει. Ενόμιζε ότι πάντοτε θα είναι άνοιξη. Δεν σκέφτηκε ποτέ ότι θα είναι φθινόπωρο, ότι θα έρθει χειμώνας. Δεν το σκέφτηκε αυτό το πράγμα ποτέ. Και γι' αυτό ακριβώς υπάρχουν άνθρωποι που φέρουν ένα σταυρό στον κόσμο αυτόν, ο οποίος θα μπορούσε να αποφευχθεί, όπως λέγαμε, θα μπορούσε να μη γίνει. Μια άλλη ακόμη τάξη σταυροφορεμένων ανθρώπων είναι αυτοί που είναι εν διωγμώ, που είναι στη φυλακή, που αφήνουν γυναίκα και παιδί πίσω κι αυτός είναι στη φυλακή, που αφήνουν γερόντους πίσω κι αυτός είναι στη φυλακή. Γιατί πήγε στη φυλακή; Γιατί δεν επρόσεξε τη ζωή του. Ήρθε αντιμέτωπος με τους νόμους της πολιτείας, ήρθε αντιμέτωπος με τους νόμους της ηθικής και δημιούργησε μια κατάσταση τέτοια, που λυπάσαι να μπεις στο σπίτι πλέον αυτό.

Δεν φταίει ο Θεός στην περίπτωση αυτή. Έναν σταυρό τον οποίο τον έφτιαξες μόνος σου, έναν σταυρό τον οποίο δεν τον θέλει ούτε ο Θεός ούτε οι άνθρωποι, τον παίρνουν και εν τούτοις, αν πάτε στις φυλακές, θα βρείτε πολύ κόσμο εκεί πέρα μέσα, που έπειτα αναγκάζονται οι άλλοι απ' έξω να ενώσουν τα χέρια της φιλανθρωπίας, να καλύψουν τα αναγκαιούντα, να πληρώσουν, να πάνε τα παιδάκια στο σχολείο, τα οποία τι φταίνε τα καημένα; Αυτός θα κάνει έξι, εφτά, οχτώ, δέκα χρόνια στη φυλακή και ούτω καθεξής. Πάει στη φυλακή για κάποιο άλλο σκοπό, το καταλαβαίνω. Αν πάει στη φυλακή διότι δεν επρόσεξε στη ζωή του ή θέλει να κάνει μια ζωή, όχι ο ουρανός θα την υποθέτει αλλά ούτε αυτοί οι άνθρωποι, τότε αυτό είναι κάτι όχι σωστό, όχι ανάλογο. Αυτή είναι μία τάξη σταυροφορεμένων ανθρώπων για την οποία δεν ευθύνεται ο Θεός. Ουχί, λέει, αίτιος ο κόσμος για τις θλίψεις αυτές.

Δεν είμαι χαπάς· τους φτιάχνουμε μόνοι μας τους πειρασμούς, τους φτιάχνουμε μόνοι μας τους σταυρούς. Του Παύλου του επέτρεψε να υπάρχει σατάν, να τον κολαφίζει, να μην υπεραίρεται για τις πολλές αποκαλύψεις του. Είχε ανέβει πολύ ψηλά και, όταν ανεβαίνει ο άνθρωπος πνευματικά ψηλά, επιτρέπει ο Θεός κάποιο πειρασμό, ώστε να βρίσκεται μετριάζων έπειτα, να αναγκαστεί να χαμηλώσει, να αναγκαστεί να κατεβεί. Εμείς όμως δεν είμαστε στην περίπτωση αυτή, αλλά δεν πρέπει και πολλές φορές να στέκουμε εμείς και να λέμε ότι φταίει ο Θεός. Αν ένας σταυρός σε ένα σπίτι είναι καλός ή όχι, εκείνο το οποίο εμείς μπορούμε να εξετάσουμε είναι ποιος τον έφτιαξε. Τον έφτιαξα εγώ ή τον επέτρεψε ο Θεός;

Για κάποιο καλό. Θα σας πω ένα περιστατικό, που θέλει φιλοσοφία σε αυτά τα πράγματα η ζωή και προσοχή, ίσα να μην δια της γλώσσης μας χάσουμε την υπόθεση. Ήταν μια μητέρα στην Αθήνα, η οποία είχε μια κόρη μόνο· ο σύζυγος είχε αποθάνει. Η κόρη είχε τάλαντα από το Θεό και ομορφιά είχε και ανάστημα είχε και είχε κατ' εξοχήν φωνή. Η μητέρα λοιπόν, επί τη προφάσει ότι έχει ένα παιδί καναρίνι, όπως το λέγαμε, μια αηδόνα, σκέφτηκε ότι πρέπει να τη δώσει στον κόσμο. Αυτή πρέπει να πάει να σπουδάσει στο εξωτερικό και μάλιστα στην Ιταλία. Και δεν έβλεπε δηλαδή με το όνειρό της ότι κάποια μέρα αυτή από τη Σκάλα του Μιλάνου θα δρέπει εκατομμύρια χειροκροτήματα.

Πράγματι, και διαμέσου πολιτικού της Αθήνας ενδιαφέρθη να το τακτοποιήσει το παιδί, να το εξοπλίσει με τα διάφορα χαρτιά και λοιπά και να το στείλει για την Ιταλία. Ήτανε μια παιδούλα δεκαεννιά προς τα είκοσι. Έφευγε μόνη τώρα, ένα λουλούδι, να πάει στην Ιταλία να γίνει καλλιτέχνις. Καταλαβαίνετε, έχουμε εννιακόσιες ενενήντα εννιά φορές φόβον και μίαν τόσον επιτυχία. Αποτέλεσμα, εφόσον ετοιμάστησαν τα πάντα και είχε κανονίσει και το πρωί το ταξί που θα ήρχετο να τους πάρει, και παρότι ήρθε το ταξί, δεν ήταν εις θέσιν να ταξιδεύσουν. Η κόρη το πρωί δεν μπόρεσε να σηκωθεί από το κρεβάτι. Παράλυτος η δεκαεννιάχρονη κόρη, παράλυτος στο κρεβάτι. Κλαίει και κόπτεται. Καταλαβαίνετε. Και όχι τόσο διότι είναι άρρωστο το παιδί και δεν ξέρουμε τι έχει, όσο ότι χάνει την καριέρα του.

τη μοναδική ευκαιρία που μπορούσε να μεσουρανίσει. Η μητέρα αισθάνεται άσχημα, αρνείται τον Θεό, αρχίζει να βλαστημεί τον Θεό και ούτω καθεξής. Η κόρη από τη Σκάλα του Μιλάνου ευρέθηκε στη Βούλα, στο Ασκληπιείο, στο νοσοκομείο αυτό που έχει σχέση με τα κατάγματα και με τέτοια πράγματα. Έμεινε εκεί πέρα τέσσερις μήνες. Κανένας γιατρός δεν βρήκε τι είχε η κόρη αυτή. Ξαπλωμένη μια κόρη ένα και ογδόντα, κανένας γιατρός ούτε μια ένεση δεν μπορούσε να διατάξει, ότι έχει αυτό. Εκεί επήγαινε μια συντροφιά χριστιανών, οι οποίοι ομιλούσαν δυο λόγια παρηγοριάς γύρω από το Χριστό. Αυτή η κοπελίτσα άρχισε να ακούει ότι πολλές φορές ο Θεός βάνει το χέρι του μπροστά για να γλιτώσει μια καταστροφή ολοκληρωμένη.

Έρχεται να μιλάει στη μητέρα που πήγε να την επισκεφθεί. «Μαμά, μήπως μας το έκανε για καλό αυτό ο Θεός; Μήπως, μαμά, δεν έπρεπε;» Αυτή δεν ήθελε να ακούσει. Τον εγωισμό της· πώς θα ήταν η μητέρα αύριο της μεγάλης καλλιτέχνιδος και τραγουδίστριας και λοιπά. Δεν ήθελε να ακούει περί Θεού. Μιλούσε πολύ σκληρά. Αυτή κρυβόταν και μαζευόταν κάτω από το σεντόνι. Αποτέλεσμα, πέρασαν πολλές ημέρες. Αυτό όμως γιγαντώνεται μέσα της και άρχισε να της γίνεται κτήμα ότι αυτό της έγινε για καλό. Και το λέμε εμείς καμιά φορά, «κάθε εμπόδιο για καλό». Αλλά δεν το προσέχουμε πάντοτε και μας πετάει από το απροχώρητο, με αποτέλεσμα αυτή να το πιστεύει. Και ερχόνταν οι μέρες του Πάσχα και λέγει στη μητέρα της: «Μαμά, φέτος λες ότι θα κάνεις μόνη σου Πάσχα;»

«Σου λέω, θα κάνουμε μαζί Πάσχα». «Πώς θα κάνουμε μαζί;» «Αν εσύ, μαμά, δεχτείς αυτό που επέτρεψε ο Θεός, τα πράγματα θα αλλάξουν. Εγώ θα γίνω καλά χωρίς θεραπεία, θα ακολουθήσω μια άλλη καριέρα εδώ, πιο ασφαλή, πιο σίγουρη, όχι τόσο επικίνδυνη και επίφοβη, γιατί ξέρετε, όσο πιο ψηλά ανεβαίνει στη σκάλα ο άνθρωπος, τόσο ζαλίζεται ευκολότερα και πέφτει κάτω. Είναι προτιμότερο χαμηλότερα και σίγουρα, παρά ψηλά και επικίνδυνα». Δεν μπόρεσε για μια, δύο, τρεις, πέντε. Αποτέλεσμα είναι ότι η μητέρα άρχισε να το κλωθογυρίζει. Ο εγωισμός δεν την άφηνε, όμως της υπέδειξε η μικρή: «Χθες ήρθε πνευματικός, εμείς εξομολογηθήκαμε, ήταν το Σάββατο του Λαζάρου. Εσύ πήγαινε έξω και βρες, δεν ξέρω τι». Αποτέλεσμα είναι ότι αυτή, ο εγωισμός δεν την άφηνε

να πει στην κόρη ότι επήγε εν τέλει και τη Μεγάλη Τετάρτη και εξομολογήθηκε. Στη Μεγάλη Παρασκευή, μετά τον Επιτάφιο, επήρε ένα κερί της Αναστάσεως να το πάει στην κόρη κάτω. Αποτέλεσμα, η κόρη είχε κοινωνήσει τη Μεγάλη Πέμπτη. Τη Μεγάλη Παρασκευή, γνωρίζοντας το μεσημέρι στις δύο που πήγαινε η μητέρα πάντοτε με το λεωφορείο, ήτανε από μέσα από την πόρτα όρθια και την περίμενε. Και αντί να της σπάει το χέρι εκεί, την πήρε και πήραν εξιτήριο να φύγουν και κάμανε Πάσχα στο σπίτι τους. Έβαλε ο Θεός το ευλογημένο χέρι στην περίπτωση. Και τούτο: ένα αεροπλάνο από την Αλεξανδρούπολη στην Αθήνα. Μέσα στον κόσμο που επρόκειτο να μεταφέρει, επρόκειτο να μεταφέρει

έναν ταγματάρχη με τη γυναίκα του και με τα τρία του παιδάκια. Ο στρατιώτης άργησε να πάει με το τζιπ να τους πάρει, για να τους πάει στ' αεροδρόμιο. Μόλις έφτανε στ' αεροδρόμιο, το αεροπλάνο πετούσε. Την Παναγία, τον Χριστό, «βρε τον Χριστό, για να σε σκοτώσω» κλπ. Μαζεύτηκε ο καημένος ο φαντάρος, δημιουργήθηκε κατάσταση κλπ. «Πήγες, δώσε λόγο κάτω. Πώς ήξερες ότι είμαι εν υπηρεσία; Έπρεπε να το χασομερήσεις το αεροπλάνο έστω και ένα-δύο λεπτά», και λοιπά και λοιπά και λοιπά. Δεν είχε τελειώσει αυτός ο αναβρασμός και το πιστόλι δεν είχε μπει ακόμη μέσα, που έρχεται τηλεγράφημα ότι το αεροπλάνο έπεσε στη Μαλακάσα, στην Αθήνα. Έγινε σαν λεμόνι ο ταγματάρχης. Κάποιο παιδάκι του είχε τύχη, που λέμε εμείς. Ήταν να μην πάει.

Να του άξιζε να πάει; Ο Θεός δεν κάνει εγκλήματα τέτοια. Θέλει την επιστροφή του ανθρώπου, οσοδήποτε κι αν ο άνθρωπος είναι πονηρός και οτιδήποτε κι αν κάνει κι αν τον βλαστημάει. Αποτέλεσμα είναι ότι, όταν είδε ότι αυτό το λεγόμενο κακό ήταν για καλό... Έχουμε λοιπόν τέτοιες περιπτώσεις. Όμως, αν μας συμβεί κάτι, ένας πειρασμός, κάποια ανέχεια, μια δυσπραγία στη ζωή μας, κάποια ασθένεια, κάτι τι, εμείς έχουμε υποχρέωση να μην πούμε ότι είμεθα άγιοι, είμεθα Παύλοι, είμεθα Ιώβ· είμεθα αμαρτωλοί. Είναι καρπός των αμαρτιών μας και να εξετάσουμε τον εαυτό μας, να δούμε πού παρεκκλίνω, τι στραβό έχω κάνει που με πιάνεις από το αυτί, γιατί η μητέρα, ο πατέρας δεν πιάνουν εκεί και ως έτυχε τον μικρόν από το αυτί.

Πιάνουνε και του τ' αυτιά βγάζουνε, που λέμε, όταν φταίει, όταν έχουν λόγο να τον γυρίσουνε πίσω, να τον βάλουν στο σωστό δρόμο, να τον βάλουν απάνω από το βιβλίο του, να τον βάλουν απάνω από τη δουλειά του, για ωφέλειά του. Έτσι παιδαγωγεί πολλές φορές και αυτός ο Θεός τον άνθρωπο και χαρά στον άνθρωπο, που λέει και ο Δαβίδ: «ὃν παιδεύεις, Κύριε», αυτόν τον οποίον παιδεύεις εδώ στον κόσμο, χαρά σ' αυτόν. Ο άνθρωπος όμως δεν πρέπει εν τω εγωισμώ του να πει «και ο Ιώβ υπέφερε», να πει «εγώ Ιώβ είμαι». Εγώ λόγω των αμαρτιών μου υποφέρω και το σταυρό αυτό που φέρω, το φέρω λόγω των αμαρτιών μου. Αδιαφόρως αν ο Θεός τον ελάφρωσε αυτόν τον σταυρό και μπορεί ο άνθρωπος να τον φέρει. Γιατί, ξέρετε, τους σταυρούς που φτιάχνει ο άνθρωπος μόνος του, τα βάρη που δημιουργεί και τις αντιξοότητες που φέρει, τον φέρουν μέχρι αυτοκτονία. Πολλοί άνθρωποι στη φυλακή, παρότι αυτοί...

Έχασαν την ελευθερία τους, μόνοι τους έχασαν το ωραίο όνομά τους έξω, διότι έκαναν κομπίνες, έκαναν απάτες, σκότωσαν κάποιον αμυνόμενοι ή δεν ξέρω τι έγινε, απάνω σε πράγματα τα οποία ούτε ο νόμος ο φυσικός ούτε ο νόμος ο θεϊκός θα επέτρεπε. Αυτοί πολλές φορές φτάνουν σε αυτοκτονία. «Πώς θα βγω έξω; Πώς θα αντιμετωπίσω τον κόσμο; Θα με λένε φυλακισμένο, θα με λένε λωποδύτη, θα με λένε...» Και εκεί πάνε και πετάνε τα μυαλά τους, διότι ο σατανάς του βάζει ένα τέτοιο σταυρό που δεν μπορεί ο άνθρωπος να τον σηκώσει. Είναι λοιπόν, λέγω, μια κατηγορία ανθρώπων οι οποίοι φέρουν γι' αυτόν τον σταυρό. Είναι ευλογημένος αυτός ο σταυρός; Είναι ευλογημένη η επίσκεψη της ασθενείας αυτής, της δυσκολίας αυτής, γιατί αμέσως μας συνετίζει. Ξέρετε, όταν είμεθα με άδεια τα χέρια, τρέχουμε, πηδάμε, κάνουμε, φτιάχνουμε. Όμως, όταν είμαστε φορτωμένοι, περπατούμε σοβαρά.

Προσέχουμε. Έτσι είναι όταν συμβαίνει κάτι στο σπίτι, θέλει ένα προσφιλές μας πρόσωπο, κάτι τι μας επισκέπτεται, μας κάνει κάπως πιο μυαλωμένους, κάπως πιο προσεκτικούς. Αυτό λοιπόν είναι από το Θεό ευλογημένο. Αλλά ενδιαφέρει, λέγω, εμείς να εξετάσουμε: έτσι είναι; Λέγει ο Παύλος στους Κορινθίους ότι συν τω πειρασμώ, λέγει, και την έκβαση. Πολλές φορές δίδει τον πειρασμό για να μας ταπεινώνει, να μας καθυλώνει, αλλά από το άλλο μέρος μας βοηθάει με έναν τρόπο, δεν μας αφήνει τελείως να έρθει ο σατανάς να μας πει «τι τη θέλεις τη ζωή; Δεν πετάς τα μυαλά σου;» Γιατί αυτό είναι το τελευταίο ατού του σατανά. Ο σατανάς σίγουρους έχει μόνο αυτούς που αυτοκτόνησαν και τους αιρετικούς. Οι άλλοι, εμείς οι αμαρτωλοί, αφήνουμε πάντοτε μια πόρτα να ανοιχθεί, κάποιος να μας βοηθήσει, κάποιο χέρι να μας σώσει εκεί που βρισκόμεθα.

Ένας που θα αυτοκτονήσει δεν αφήνει περιθώριο καθόλου. Δεν μπορούν, όχι μνημόσυνα, όχι λειτουργίες, όχι ακολουθίες, δεν μπορεί να τον βοηθήσει τον άνθρωπο αυτόν. Και ο σατανάς τον φέρνει σε απόγνωση τον άνθρωπο, διότι έτσι μόνο τον εξασφαλίζει στα δίχτυα του, για να μπορέσει να τον κρατάει στην αιωνιότητα. Έχουμε πολλές τέτοιες περιπτώσεις που δεν ευθύνεται ο κόσμος, που δεν ευθύνεται ο Θεός, αλλά ευθύνεται αυτός ο άνθρωπος που δημιουργεί τέτοιες τραγωδίες. Γι' αυτό γράφει εκεί στους Κορινθίους: ο Θεός, λέει, «συν τω πειρασμώ δίδει και την έκβαση». Έναν θάνατο, παραδείγματος χάριν, του προστάτου του σπιτιού. Για μας είναι κακό. Όμως κάποτε θα πεθάνει ο πατέρας, κάποτε θα πεθάνει η μητέρα, δεν θα μένει εδώ πέρα. Και εκεί που νομίζουμε ότι έπεσε ένα μαύρο πέπλο, εκεί πολλές φορές είναι σωτηρία. Με το ένα χέρι ο Θεός παίρνει το πρόσωπο αυτό, αλλά με το άλλο το χέρι στηρίζει τους υπολοίπους. Βρίσκει τρόπο. Τη βοηθάει τη χήρα.

Βοηθάει τα ορφανά, αποκαθιστά την κόρη που νομίζαμε εμείς ότι δεν θα επιτύχει, λέω, να έχει τον πατέρα μαζί, και εν τούτοις προχωρεί ακόμη πιο πολύ, προσέχει πιο πολύ. Ο Θεός έχει δυο χέρια· με το ένα μεν παίρνει, αλλά με το άλλο στηρίζει. Δεν είναι σκληρός ο Θεός, όταν αρχίσουμε να τον βλαστημάμε και να πούμε «τι του έφταιξα εγώ του Θεού και τι του έκανα εγώ του Θεού;» Είναι λοιπόν και τέτοιοι σταυροί στον κόσμο τούτον. Και λέμε εμείς ότι μεγάλο σταυρό φέρει η γυναίκα αυτή, μεγάλο σταυρό φέρει ο πατέρας αυτός, μεγάλο σταυρό φέρουν τα παιδιά αυτά εκεί πέρα. Όταν δώσει ο Θεός κάποιο σταυρό, θα είναι χρήσιμος αυτός ο σταυρός. Κάποτε πήγανε κάτι κυρίες σε ένα αγρόκτημα. Εκεί λοιπόν υπήρχε και ένα μαντρί. Ήτανε τότε που γεννούνε οι προβατίνες και βρήκανε κάτι αρνάκια κλεισμένα στις στρούγκες, τα οποία εβέλαζαν.

Τις μητέρες τους τις είχανε έξω κάπου και βόσκαγαν. Δεν είχαν έρθει ακόμα. Οι κυρίες αυτές φτάσαν μέχρι εκεί να δούνε τα αρνάκια. Μέσα σε αυτά είδανε και ένα αρνάκι στην άκρη με ένα πόδι σπασμένο και βαλμένο με ένα σανίδι, όπως θα δένανε με ένα σανίδι, σε νάρθηκα που λένε. Το λυπήθηκαν και είπανε εκεί: «Αυτό, λέει, το καημένο, πώς το έσπασε, λέει, το πόδι του;» «Εγώ το έσπασα», λέει ο τσοπάνης, «εγώ, λέει, το έσπασα». «Εσείς, λέει, τόσο σκληρός είστε;» «Όχι, δεν είμαι καθόλου σκληρός».

«Του το έσπασα το πόδι. Το έσπασα, γιατί δεν καθόταν εδώ. Δεν καθόταν φρόνιμο. Έφευγε. Θα το φάει ο λύκος. Του το έσπασα για να είναι σίγουρο». Όσο κι αν δημιουργεί ιλαρότητα αυτό που σας λέγω, είναι αλήθεια αυτό το πράγμα.

Σπασμένο και σίγουρο εδώ, παρά με τα πόδια και λυκοφαγωμένο εκεί. Αν θελήσουμε να τα φιλοσοφήσουμε, να τα βάλουμε στη ζωή μας, θα βρούμε τις αναποδιές που συμβαίνουν γύρω μας και πέριξ μας και μέσα μας και στο σπιτικό μας και στις δουλειές μας. Θα ανεύρουμε την αιτία. Και αν δεν βρούμε την αιτία, να ζητήσουμε συγγνώμη από τον Θεό και να βάλει το χέρι του. «Εάν δεν είμαι, φώτισέ με, Κύριε, και δώσε μου τη δύναμη να μπορέσω να αντέξω». Ακούω πολλές φορές, κι εσείς θα το έχετε ακούσει, αν δεν το λέτε κι εσείς οι ίδιοι: «Μεγάλος ο Σταυρός αυτός, δεν το μπορώ άλλο, δεν έχω υπομονή, δεν έχω νεύρα πλέον, έσπασαν τα νεύρα μου» κλπ. Αγωνίζεσαι μοναχός σου, γι' αυτό δεν έχεις ούτε υπομονή ούτε νεύρα ούτε τίποτα δεν έχεις. Αγωνίζεσαι μόνος σου και αυτό θα σε ξετινάξει.

Ο σατανάς, ξέρετε, τι σαδιστής είναι. Οι κυνηγοί, οι κύριοι εδώ ή από την ύπαιθρο, θα ξέρουν πώς αισθάνεται ο σκύλος όταν έναν λαγό, που του έχει βγάλει τα πόδια, εν τέλει τον σκοτώσουν. Τον βουτάει λοιπόν και τον χτυπάει κάτω. Τον δαγκώνει και τον χτυπάει κάτω. «Μου έβγαλε τα πόδια». Έτσι ακριβώς ο σατανάς θέλει τον άνθρωπο να τον χτυπάει. Έτσι ακριβώς. Θα πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι ο Χριστός μας δεν τον φορτώνει τον άνθρωπο. Άμα βλέπετε ανθρώπους που φτάνουν σε απόγνωση, είναι φορτωμένοι μόνοι τους. Τον άλλον τον βοηθάει όσο μπορεί. Εμείς λέμε «δεν μπορώ, δεν θα τρελαθώ, θα μου, θα...» Αυτό έλεγε μια κυρία. Και γύρισε στον Θεό και του έλεγε:

«Γιατί όλη αυτή η πίκρα επάνω σε μένα; Γιατί όλη αυτή η αδιέξοδος επάνω σε μένα; Τι γίνεται εδώ;» Άγγελος Κυρίου κατεβαίνει στον ύπνο της και την παίρνει και την πηγαίνει σε μια πεδιάδα μεγάλη, η οποία ήταν κατάμεστη από σταυρούς διαφόρων βαρών και μεγεθών. Παραπονείται ότι ο σταυρός της είναι μεγάλος. Αλλ' ου, γιατί δεν εννοείται άνθρωπος χωρίς Σταυρό. «Όστις θέλει οπίσω μου ακολουθείν, θα πάρει Σταυρό κάθε μέρα και θα έρχεται κοντά. Με κουνημένα τα χέρια δεν θέλει ο Χριστός κανέναν κοντά. Εγώ φέρω το δικό μου το Σταυρό για λογαριασμό δικό σας, εσείς δεν θα φέρετε για τις αμαρτίες της γενιάς σας; Θα φέρετε Σταυρό. Δεν φέρετε Σταυρό, δεν έχετε σχέση με εμένα». «Εν πάση περιπτώσει, είναι υπερβολικά βαρύς, δεν τον μπορώ», λέει. «Πέτα τον, άσε τον».

«Μπες μέσα εδώ να διαλέξεις έναν σταυρό που να τον μπορείς». Ευχαριστήθηκε. Και άρχισε μέσα να γυρίζει, αλλά έβλεπε μεγαλύτερο σταυρό. Λέει: «Αυτόν δεν τον παίρνω». Γύρισε πολλή ώρα. «Με την ησυχία σου», λέει, «διάλεξε». Έφερε έπειτα από πολλή ώρα σε ένα μέρος και βρήκε ένα σταυρό που ενόμιζε ότι αυτός ο σταυρός είναι μικρότερος σε σχέση με εκείνον που έφερε. Λέει: «Ελαφρότερος θα είναι». Πάει να τον βάλει στον ώμο, ούτε να τον λυγίσει δεν μπορεί. «Άσ' τον». Παρακάτω πάει και βρίσκει ένα άλλο σταυρό, που πάλι έτσι νόμισε. Ξαναπάει να τον βάλει στον ώμο, τον έφερε λίγο, τίποτα, δεν μπορεί. «Άσ' τον». Γύρισε, γύρισε, άλλους δοκίμασε να τους βάλει, που τους ενόμιζε, γιατί έτσι λέμε εμείς: «Τίποτα δεν έχετε εσείς, τίποτα δεν έχετε εσείς, εγώ να ξέρεις τι έχω».

Τι έχει ο άλλος, το ξέρεις; Θεωρεί όλους τους άλλους ελαφρούς, όλες τις άλλες θα είναι χωρίς... Τις άλλες λύπες τις θεωρεί ένα φρέσκο, σίγουρα, στη δικαίωση, στη δικαίωση, σαν να είστε βαριές. Αυτή είναι η χαροκαμένη, όλοι οι άλλοι είναι καλοπερασμένοι. Γύρισε λοιπόν, γύρισε ώρες ολόκληρες. Εν τέλει έφτασε σε ένα μέρος και βρίσκει ένα σταυρό και τον δοκιμάζει επάνω. Αλλά τι είδε; Είδε ότι ήταν ο δικός της σταυρός που είχε φέρει. Όλοι αυτοί οι σταυροί δεν της κάνανε. Αυτός είναι στα μέτρα της. «Πάρ' τον λοιπόν». Τον πήρε και είπε: «Κύριε, βοήθησέ με». Είναι λοιπόν σταυροί τους οποίους δεν τους φτιάχνουμε εμείς. Βλέπει στον άλλον και στενοχωριέται. Έχει παιδάκια, τα σπουδάζει, κάνει, δεν μπορεί να βγει. Τον σχόλασαν από τη δουλειά. Γιατί τον σχόλασαν από τη δουλειά; Γιατί δεν έκλεβε. Του λέγανε να κλέβει και δεν έκλεβε. Του λέγανε να ψεύδεται και δεν έψευδε εδώ.

Λέγανε, αν το ρωτάει ο πελάτης, «Είναι καλό;», να του λέει ότι είναι καλό. «Πώς θα μου το έλεγε αυτός; Κοίταξέ το, αν σ’ αρέσει». Δεν ήθελε να πει ψέμα, τον έβγαλαν από τη δουλειά του. Τώρα τον ρίξαν στο ταμείο. Πόσα όμως; Δεν βγαίνει ο άνθρωπος, στενοχωριέται, θλίβεται. Ναι, είναι ένας σταυρός. Θα σε βοηθήσει ο Θεός, θα σου βρει άλλη δουλειά ο Θεός, σου φέρει μπροστά ο Θεός και έρθει και για καλύτερα, να του βγάλει ο Θεός. Αλλά τι κάνει; Υπομονή, δόξα στον Θεό. Και τότε που είχαμε την άνεση εδώ και τώρα δεν θα μας αφήσει ο Θεός. Δεν τον φτιάξαμε μόνοι μας το σταυρό. Δεν εκλέψαμε την περιουσία του άλλου για να μας πάνε στο δικαστήριο ή να μας απολύσουν. Μας απέλυσαν αυτοί διότι θελήσαμε να μείνουμε κοντά στον Θεό, στον δρόμο. Είναι ένας σταυρός και αυτός, τον οποίο επιτρέπει ο Θεός και τον θέλει ο Θεός για δικούς Του. Είναι άλλοι σταυροί πάλι που υποφέρει εξαιτίας των πεποιθήσεών του των θρησκευτικών. Γιατί εσταυρώθησαν όλοι;

Οι Απόστολοι, και μάλιστα οι περισσότεροι επί Σταυρού. Γιατί; Γιατί δεν θέλησαν να αρνηθούν την πίστη του Χριστού. Τον πήραν το Σταυρό στον ώμο τους και τους εσταύρωσαν, και μάλιστα ανάποδα, στη ζωή τους, γιατί δεν ήθελαν να αρνηθούν την πίστη τους τώρα. Γιατί τους εδίωξαν οι Καλιγούλες, οι Νέρωνες και οι άλλοι όλοι οι εχθροί των Χριστιανών; Διότι δεν θέλησαν να αρνηθούν την πίστη τους.

Η πίστη προς τον Χριστό μπορεί να αποτελέσει σταυρόν, σταυρόν, σταυρόν μάλιστα. Το σταυρό να σου στολίζουνε με ραπίσματα, να σου σχίζουνε την καρδιά με τα λόγια τους και με τη συμπεριφορά τους. Με υπομονή, με ταπείνωση να φέρεις το σταυρό σου. Το θέλει ο Θεός. «Εμέ εδίωξαν και υμάς διώξουσι, εμέ εμίσησαν και υμάς μισήσουσι». Μείνε ταπεινός, μετριόφρων, και φέρε το σταυρό σου ακόμα. Και αν ο Θεός επιτρέψει και μαρτύριον ακόμη, για το σταυρό σου.

Είσαι άξιος άνθρωπος, μεγάλος άνθρωπος, διότι το να δεινοπαθήσεις για το Ευαγγέλιο και για την πίστη σου είναι μεγάλο πράγμα. Είναι ολίγων ανθρώπων, είναι των εκλεκτών ανθρώπων. Δεν μπορεί ο καθένας να φτάσει σε μαρτύριο ή να επιτρέψει ο Χριστός μαρτύριο στον καθέναν, εάν δεν αξίζει, εάν δεν είναι μεγάλος, εάν δεν είναι αρετής άνθρωπος. Είναι λοιπόν πολλοί σταυροφορεμένοι στον κόσμο. Και επ’ ευκαιρία αυτής της μεγάλης εορτής, ο καθένας θα σκεφτεί το σταυρό που φέρει, πώς τον φέρει. Τον έφτιαξε ή του τον έδωσαν; Αν τον έφτιαξε, ας φροντίσει με τον πνευματικό να τα συζητήσει και να τον αποφύγει. Αν του τον έδωσε για το καλό του, τον επέτρεψε για το καλό του, ας Τον παρακαλεί να του δίνει δύναμη, να μπορέσει να τον εκμεταλλευτεί και να ωφεληθεί. Υπάρχει και μια τρίτη κατηγορία.

Σταυρο... Σταυροφόρων ανθρώπων. Είναι οι εθελοντές σταυροφόροι. Είναι εκείνοι οι οποίοι δεν θέλουν μόνο το δικό τους το σταυρό, αλλά σκύβουν ευχαρίστως και στην ανάγκη του άλλου. Να πάρουν λίγο και από το σταυρό του άλλου, να τον βοηθήσουν λίγο στο σταυρό της ανέχειάς του, να του παρασταθούν λίγο στην ασθένειά του, να του πούνε δύο λόγια παρηγορητικά ή να φυλάξουν το παιδί, που λέμε στις άλλες πόλεις πολλά, να πάει και αυτή στην εκκλησία. Μεγάλο σταυρό η οικογένεια αυτή. Αλλά δυστυχώς δεν έχουμε εθελοντές σταυρωμένους σήμερα. Γι’ αυτό και παραπονούνται οι άνθρωποι, διότι δεν βρίσκουν συναντίληψη στη γη, φωνάζουν στο Θεό και του λένε ότι είναι σκληρός ο Θεός και κακός ο κόσμος Του. Πόσοι άνθρωποι ευχαρίστως θα έπρεπε να θέτουν την υπηρεσία τους στον άλλο. Γιατί αυτό άλλωστε πάει να πει χριστιανός.

Θα πει ότι τίθεμαι στην υπηρεσία του άλλου. Βάζω το χέρι στην τσέπη μου και για τον άλλο. Βάζω τον ιδρώτα μου και για τον άλλο. Λέω τον καλό μου το λόγο και για τον άλλο. Βάζω την πλάτη μου και για τον άλλο. Είχε ανάγκη ο Χριστός να έρθει στη γη; Ήρθε από αγάπη και πήρε το σταυρό των ανθρώπων. Και όταν ο Χριστός ήρθε στη γη ως άνθρωπος, έτσι και Αυτός είχε έναν εθελοντή που του πήρε το σταυρό στη δύσκολη στιγμή, τον Σίμωνα τον Κυρηναίο. Και αν ο Χριστός στις θλίψεις Του, αν ο Χριστός στους πειρασμούς Του τις ημέρες εκείνες, είχε άνθρωπον, είχε τον Σίμωνα Κυρηναίον, εμείς έχουμε γίνει Σίμων Κυρηναίος; Όταν συμβεί, όταν στενοχωρηθώ, είτε αρρωστήσω είτε και φωνάξω «Θεέ μου, βοήθησέ με», κινδυνεύει η περιουσία...

Έρχεται το ναυαγοσωστικό, έρχεται το χέρι του Θεού, και εκεί που σου έχει βάλει τις τρικλοποδιές ο σατανάς, έρχεται ο Χριστός και του λέει «Μακριά, δρόμο πλέον», και βλέπεις σε κλάσμα δευτερολέπτου να αλλάζουν τα πράγματα. Ποιος ήταν αυτός που του είπε «Πεφίμωσο»; Ήταν ο Χριστός. Υπάρχουν ελάχιστοι Κυρηναίοι και ο άνθρωπος πρέπει να θέτει την προσωπική του υπηρεσία, πάντοτε για το καλό και για τη βοήθεια του άλλου, να βοηθάει τις καταστάσεις. Σήμερα αντιπροσωπεύεται περισσότερο αυτή η κίνηση που λέγεται Σταυρός. Σταυρός αυτό πάει να πει: να σταυρώσουμε το θέλημά μας και να τεθούμε στην υπηρεσία του άλλου. Ο κόσμος μας έχει ανάγκη εθελοντών, σταυροφορεμένων ανθρώπων. Θυμόσαστε οι πρώτοι, οι μύροι, τι έκαναν; Θυμηθείτε αυτές που ελεήθησαν από το Χριστό, η...

Μαρία η Μαγδαληνή, η Ιωάννα του Χουζά, οι άλλες, τι κάνανε; Εκ των υπαρχόντων αυτών εξυπηρετούσαν την κίνηση του Χριστού. Είχε ανάγκες και ανάγκες από χρήματα. Άνοιξαν οι κυρίες λοιπόν αυτές, κάμαν τον πρώτο σύλλογο τον φιλανθρωπικό και εξυπηρετούσαν τις ανάγκες του Υιού του Θεού. Και ο Χριστός δεν μπορούσε θαυματουργικώς να εξυπηρετήσει τις υλικές ανάγκες που είχε; Μπορούσε. Γι’ αυτό εύχομαι ο Θεός να είναι βοηθός σε μας, αλλά εξαρτάται από εμάς πώς θα τοποθετήσουμε αυτόν τον Χριστό. Λίγο ροβολεί. Ένα πουλάκι που λέγεται κοκκινολαίμης, κόκκινο, ξέρετε τι έκανε όταν είδε το Χριστό στο Σταυρό, που αιμορραγούσε ο Χριστός; Είχε βάλει το ακάνθινο στεφάνι και έβγαζε αίμα. Επήγε και κάθισε στο μέτωπό Του και κοίταγε με το ράμφος του, λέγει η παράδοση, να Του βγάλει το καρφί από το κεφάλι, και εκεί μάτωσε το λαιμό του και φαίνεται κόκκινο πάντοτε. Από εκεί δημιουργήθηκε. Πώς μπόρεσε να κάνει αυτό το πουλάκι; Θα το κάνουμε κι εμείς;

Στις ανάγκες των άλλων. Αυτά μπορούσα να πω σαν μια πρώτη δόση, η πρώτη διδασκαλία από τον Τίμιο Σταυρό.