Holy Thursday

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

And this evening, God willing, let us say something that continues what we have already discussed—these very serious themes of these holy days. As the Church’s books tell us, Holy Thursday commemorates the following four events.

“On holy and great Thursday,” it says, “the divine Fathers, who ordered all things well, having received the tradition in succession from the divine Apostles and the Holy Gospels, handed down to us the celebration of four things: the Sacred Washing of the Feet; the Mystical Supper, that is, the institution of the dread Mysteries that have been given to us; the supernatural prayer; and the betrayal.”

A person must keep in mind four things that took place on Holy Thursday. The first is the humility of the Lord: His washing of the disciples’ feet. This is what the text calls the Sacred Washing of the Feet.

You know, man’s salvation was accomplished through humility—both God’s humility and man’s. God humbled Himself, and He seeks a humble person in order to save him. However deeply God humbled Himself, and however the Most High God became a humble man, there can be no salvation unless the human person also chooses to humble himself.

The two acts of willing must come together. Man, for his part, must also contribute whatever he can. There is a beautiful image that we have used before when discussing another subject. In your mind, go to Sinai.

Go to that mountain trodden by God, where Moses met God and remained with Him for forty days. God came down from Heaven, but not all the way to the bottom; and He told Moses to ascend as far as he could.

So Moses ascended as far as was required of him, and God descended the remaining distance. In this way they met, and God gave him the Law. This very image always applies: man, for his part, must also do what is required of him.

God desires all people to be saved, but man must also do his part. If the archangel fell, he fell through pride. He did not commit fornication, steal, dishonor anyone, or kill his children. He fell through pride, and from being radiant he became dark.

If a person wants to be saved, he must strive to humble himself. The key to humility is on the inside, not the outside. If God were simply to humble us Himself, He would crush and humiliate us. But He wants the human person to labor willingly.

A person must ask God for what is called a humble mind, asking God to help him stand firm. There is the one who humbles himself, and the one who exalts himself. It lies in a person’s own hands whether he is condemned to Hell or saved.

If he humbles himself, God will look upon his humility, just as He “looked upon the humility of His handmaiden,” as our Most Holy Theotokos herself says. And Isaiah presents God as speaking and saying: “Upon whom shall God look? What shall I look upon? Whom shall I see, if not the one who is humble in heart?”

This is something I cannot put into words for you. Nor can any humble person describe humility. No one can truly know what this thing called humility is. Humility is the one virtue upon which God looks with favor. It is the greatest virtue.

But it has a peculiar quality: the moment the person who possesses it recognizes it in himself, it departs and is lost.

It disappears. The moment someone acquires it and says, “I possess this virtue—humility,” humility departs. It is a strange thing, and it takes a daily struggle to preserve it. Christ Himself showed us this, of course, when He, being God, became man: “He emptied Himself, taking the form of a servant.” But He also showed it in practice, by condescending to wash the feet of His Apostles.

He did not exclude even Judas, though He knew that Judas would betray Him shortly afterward. Moreover, He Himself poured the water into the basin. He poured it in with His own hands; He did not say, “Bring Me a basin of water.” Then He took the linen cloth—that is, the towel.

He wrapped it around Himself, then knelt down and washed the disciples’ feet. Every year on Great and Holy Thursday, the Patriarch reenacts this in remembrance. Many of you who have been there during the feast days will have seen the Patriarch wash the feet of eleven archimandrites, in remembrance of what our Lord did.

The proud deprive themselves of many things and suffer greatly. The humble, however, find contentment and rest in many things, because for the humble all difficulties are resolved.

The humble person has descended so low that, however much you try to lower him, he can go no lower. He alone is never in danger, because he has descended so far that he fears no fall. Through the Holy Fathers, the Church places this matter of humility first.

First comes the Washing of the Feet—first—and then comes the Divine Mystagogy, that is, receiving of the Holy Gifts at the Supper. Now, since we are speaking of the Washing, it certainly revealed Christ’s humility in what He did; but first He washed even their feet, as though to cleanse them before seating them at the Supper.

At the Supper. This is something we too have to do, if we are going to sit down at the Supper. In these days something odd happens. Almost everybody becomes worthy during this time — even though they are unworthy the very next day. All year long they are unworthy, and then on Holy Thursday they become worthy. How do they manage it? How do they become worthy on Holy Thursday? Completely unwashed, uncorrected, with nothing in their lives put in order. Simply because, I don't know, they ate a bit of watery soup on Holy Wednesday.

Some people think that because it is Holy Wednesday, or because they went somewhere for Holy Unction where prayers of forgiveness are read, they are now in good order. But here Christ shows us that the human person must be cleansed—not merely outwardly, though we attend to that as well, but inwardly.

The Pascha we are now approaching is spiritual, not fleshly. It is not a feast of the stomach, but of the spirit. Therefore, a person must cleanse his spirit, because when he receives Holy Communion—that is, when he enters into communion with Christ—especially on Holy Thursday, when people come in commemoration because Christ gave us this Mystery on Holy Thursday, he must be cleansed spiritually and not only bodily.

This is what many people lack. They do not go to Holy Confession, even though confession should come before Holy Communion. These are two Mysteries, and they are joined together; each enables us to receive the benefit of the other. If a person does not make proper use of Holy Confession—of the Mystery of Confession—then he receives Communion unto death.

He communes, and what happens to him is what Paul speaks of in the eleventh chapter of First Corinthians, from verse twenty-six onward: "Many are dying, a good number of them." Why? Because they did not examine themselves; they did not take heed to themselves in time. And all the excuses people make — oh, I don't know, there are no worthy clergy, and this and that and the other — these are really quite laughable things to be discussing.

The clergy always have the authority to perform this ministry, and they have been given the right to loose people from their sins. No layman, however educated or holy he may be, has the right to loose people from their sins. It was to the clergy that the authority to bind and to loose was given.

That is why those of you who have experience of divine repentance and confession will know that at that moment the priest calls upon Christ. “You, Lord, who said, ‘Whatever you bind on earth shall be bound, and whatever you loose shall be loosed,’ loose this servant of yours as well.” And so a person understands that the priest really is not the one who forgives the sins; there is Another, above him, who proclaims the forgiveness and gives the assurance of it.

The day after tomorrow, as I mentioned on another evening, we shall see Christ’s entry into Jerusalem. What a splendid reception was given to Christ’s donkey! Yet it was not offered to the donkey, but to Him who was seated upon it.

So it is with the clergy here as well. Let people not be deceived: we must honor them and treat them with due regard. As for us clergy, if we are unworthy, then let us set ourselves right. I also remember a fine answer that Alexander the Great gave to Parmenion, his aide, when he entered Jerusalem.

When Alexander the Great entered Jerusalem, he got down from his horse and bowed down in veneration before the high priest. Jaddus was his name, if I remember correctly. And that place is still there — a place called Scopus, on the northern side, on the upper part of the Mount of Olives.

That is the place where the meeting took place between the high priest of Jerusalem at that time and Alexander the Great. So Parmenion got angry and said to him: "You, who are a god, bowed down in veneration before him?" "No," he says, "I did not venerate him; I venerated the One whom he represents."

“I bowed before God, whom he represents; I did not bow before the man himself.” For on the previous day God had told Alexander the Great, “This city is Mine. Do not wage war against it, and they will give you its keys.”

And indeed, when he arrived, the keys were ready and were handed to him. Unfortunately, we understand very little about this matter, and so we remain far from the way of salvation. Let us not be deceived: there is no other way. If we are to sit at the Supper the day after tomorrow, let us make sure that we wash ourselves inwardly as well.

That beautiful palindrome often inscribed above places where the blessing of water is performed, and which we have quoted many times, says: “Wash away your transgressions, not only your face.” In other words, do not wash only your outward appearance; wash away the transgressions within you.

And whoever is willing to make use of the first part—metanoia, repentance, and confession—will regain the first robe, so that he may sit at the feast of the fatted calf. I believe that we are all prodigal sons, some to a lesser degree and others to a greater. If we are to return and be counted worthy of the calf and the banquet—the calf is indeed great, as Saint Gregory the Theologian says—we must remember how God the Father received the Prodigal Son.

He took off the clothing of the pigsty and clothed him in the first robe; only then did the son sit down at the feast of the fatted calf. But we go straight to the fatted calf wearing the clothes of the past week, the clothes of sin—our filthy garments and all the rest.

It does not lead to good results. The Washing of the Feet, then, has two aspects: humility on the one hand, and cleansing on the other—the cleansing of the soul. There is a beautiful verse in the Akathist Hymn to our Most Holy Theotokos (All-Holy), where she is greeted with the words: “Rejoice, O laver that washes the conscience clean.” I knew of basins that washed feet, heads, and bodies; but I did not know there were also such basins as could wash consciences.

Yet there are. Our Christ is such a laver: He washes the human conscience. Woe to the person whose conscience is defiled, whose conscience has become hardened, so that he can no longer receive the messages through which God wishes to speak to him.

His connection has become corroded. Only through the way Christ has shown—through metanoia and Holy Confession—is a person cleansed and made able to sit at the Supper. Christ said, “You are all clean, except for one,” because He had washed even that man’s feet.

But He could not wash his conscience. The conscience is an inward matter, and the person himself must desire its cleansing. If he does not desire it, God cannot do it for him. This is what I said earlier. A person must therefore return in his nous to the events of Holy Thursday, humbling himself on the one hand and, at the same time, cleansing himself on the other.

Then he may sit at the Mystical Supper, which the Church places second: the Supper at which the dread Mysteries were handed down to us. The institution of Holy Communion is a very great matter indeed.

Holy Communion is connected with an event in the Old Testament—the Passover—as I have told you before. The Passover goes back to about 1450 BC. At that time a lamb was slain, and its blood was placed upon the doorposts of the houses. In this way the people escaped the destroying sword of the angel, who killed all the firstborn of the Egyptians.

Something corresponding to that took place here. On that night, the Blood of Christ and the Body of Christ were given as food for mankind: “This is My Body, and this is My Blood.”

Of course, people can't bring themselves to believe this. It's like that woman from Karystos who said, "What body? I'm the one who made the prosphoro, the offering bread!" Yes, you made the prosphoro. But then the priest knelt down and said: "Send down, O Lord, Thy Holy Spirit upon us and upon these gifts here set forth; and make this bread the precious Body of Thy Christ, Amen; and that which is in this cup the precious Blood of Thy Christ, Amen; changing them by Thy Holy Spirit." Amen, amen, amen.

As I told you one evening, when I hold an egg in my hand, there is a shell on the outside and food for man inside. But what is inside is not merely food enclosed in a shell; it is also life. Put the egg beneath a hen, and before long you will see a chick emerge.

So it is bread and wine, but within this bread and wine there is also life. That is the point. Do not deceive yourself, O man, by inventing your own ways of avoiding it. Christ said, “He who eats My flesh and drinks My blood abides in Me, and I in him; and I will raise him up at the last day.” Whoever, then, comes into communion with Christ will be made alive. And because he is alive, when he departs from this world, he will continue to live in eternity. This is the Mystery of Mysteries. This is the means by which man is transformed.

There is no other way for the common to be changed into the new — the two words sound the same in Greek, so he spells it out: kainoí, with alpha-iota — that is, into brand-new people. The mortal into the immortal, creatures of dust into creatures of eternity. There is no other way. This is that mystery of mysteries, the mystery of the Divine Eucharist.

Man cannot comprehend it. Not even the angels can understand what takes place, how it takes place, or why it came to be. They cannot understand it. This Mystery rests entirely upon God’s love for mankind.

And blessed are those who struggle, as much as they can, to approach this Mystery in a better state. For the more carefully a person prepares for this Mystery, even in the smallest details, the more fully he receives the benefits that flow from it.

According to Saint Basil the Great, twenty-three graces flow to man from receiving of the Holy Gifts. These graces, which a person receives when he partakes, are listed in my book The Antidote, the first book I published, in 1957.

And precisely the opposite happens when he does not partake: he loses these graces and deprives himself of them.

Our Church has this as her center and starting point. If someone looks above the Royal Doors, he will see the Mystical Supper. Everything begins there. From the Mystical Supper a vine grows forth. Christ is the stock, the vine itself, and we are its branches, leaves, and clusters of grapes.

If the branches remain attached and draw their nourishment from the vine, they will bear much fruit. But if they cease to draw from it, they are cut off and those who approach only from time to time will all go into the cauldron. This is why a person must always remain in communion with the Holy Chalice.

When a woman irons, the iron does not need to draw power from the socket every single moment. If it is automatic, it works by itself while it remains at the temperature to which it has been set. Then, when the temperature falls, it switches on again and heats up once more.

It is exactly the same with man. He must come into communion so that his spiritual warmth may be maintained. What can become of those who have gone five, ten, twenty, or fifty years without receiving of the Holy Gifts? What can a person do when he has grown cold and frozen?

How can such a person be saved? He cannot be saved. This is why receiving of the Holy Gifts was given to us as daily nourishment, as Saint Ambrose of Milan says.

...of Milan, which we have turned into something annual. Although it was given to us for every day, we receive Holy Communion once a year. One can see how serious this matter is during these days, in the services of the Presanctified Gifts. Why do we have the Presanctified Liturgy? No sacrifice is offered, no portion is taken out for the departed, no memorial service is held—nothing else is done. Why, then, is the service of the Presanctified Gifts celebrated in various places? It is solely so that a person may receive Holy Communion.

Even receiving of the Holy Gifts twice a week is not enough. In places where the Divine Liturgy is permitted only on Saturday and Sunday, the Holy Gifts are reserved from the preceding Saturday or Sunday so that a person engaged in the spiritual struggle may partake on two additional days—four times during the week.

Of course, people cannot understand this because they have never looked deeply into it. And many of our priests, instead of helping people approach, tend rather to hinder them. I am not speaking about those who are unworthy or who make no spiritual effort at all. But those who are at least struggling should be encouraged to come.

For this is the purpose of the Divine Liturgy, and only when the people partake are we being consistent with what we proclaim. If they do not partake, the priest cannot then come out and say, “Save, O God, Your people, and bless Your inheritance,” because His inheritance consists of those who partake.

Nor can we say, “We have seen the true Light,” because we have seen no light; neither have we received the heavenly Spirit, because we have not partaken of either the Light or the heavenly Spirit, who is Christ.

The departed also share in these Mystical Suppers. Remember what I am telling you now. When we depart from this world, how greatly we shall need the Holy Eucharist that is celebrated here! A particle will be taken out for us as well. Our mother, father, brothers, wife, child, or some friend will write our name on the commemoration list. The priest will take out a particle for us, and afterward he will place it into the Blood of the Lamb and say, “Wash away, O Lord, by Your precious Blood, the sins of Your servant.” Then we shall understand what the Holy Eucharist means, what the Mystical Supper means, and what it means to have an Orthodox priest, even though he is sinful.

What the Orthodox Church really is. Then we will understand all of this. Right now we are just saying clever things. Then we will understand. And on the holy diskos, the paten, Christ has joined together both the Church triumphant and the Church militant.

He Himself is in the center. At His right stands the Queen: “The Queen stood at Your right hand.” At His left are the ranks of the saints, and so forth. Before Him are all the living and the departed. Then come the rest of us who are still living, including those who have a valid reason for not being present in Church.

The Church. It is not only for those who are in the church building, but also for those who cannot be there—for the sick, for travelers; it is for them as well. In the center is Christ, with the Theotokos on one side and the ranks of angels and the rest on the other. Before Him are the living and the departed—all of them, together with us who are present. The whole Church, above and below, is there upon the Holy Diskos. Then, through Christ, we receive sanctification in the Holy Chalice. What a great blessing.

And here Satan, who is very cunning, succeeded in doing the reverse of what he did before. Just as he changed “Do not eat” into “Eat,” here he changed “Eat” into “Do not eat.” What did God say to the first human beings? “Do not eat, for you will die.” Yet Satan made them eat, and they died and were cast out of Paradise.

What does Christ say now? “Take, eat, that you may have life, and have it abundantly.” But Satan says, “Do not eat! You swallowed an olive pit; Christ left you along with the olive pit. You ate something; all is lost. Forty days must pass before you receive Communion,” and so on. “Do not eat!” He invents every possible excuse to keep a person from eating the Body and drinking the Blood of Christ.

Then how will a person have life if he does not eat the Body and drink the Blood of Christ? Of course, if he refuses to abandon his sins, I agree; I have no objection. I am not saying that he should approach unprepared, with his life in disorder.

But it is another matter to prepare oneself and approach as well as one possibly can. A person cannot become another Chrysostom or another Basil before approaching. Yet even if he were to become a Chrysostom or a Basil, he would still have to say what they said: “I am neither fit nor worthy that You should enter beneath the roof of my soul.”

Then how do you come, approaching with confidence? “He who eats My flesh and drinks My blood abides in Me, and I in him.” That is why I come, he says: because You said that whoever eats of You and drinks of You becomes one with You.

And so that I may not become prey to the spiritual wolf—so that the devil, that wolf, may not devour me. This is why I come to You, who are fire: that I too may become fire, in some measure, and be able to withstand the devices of Satan.

Therefore, take heed: bring all your children to the Church and to Holy Communion. Woe to the parents who take their children out for a Sunday morning excursion, to the Acropolis or to various parks, treating them to ice cream and souvlaki and spending the morning strolling about.

They think they are raising children, but they are raising wild beasts, and they themselves will pay the price when those children grow up. When they grow up, the parents themselves will pay the price. It is the Church that tames the human being. It is the Church and the Mystery of the Holy Eucharist that transform a person’s blood through the Blood of Christ.

It takes the counterfeit blood of this man of Adam and makes him a new man. Into his veins goes the blood of Christ.

Christ’s Blood flows in him, and the person becomes a royal child, entitled as a prince to the Kingdom—though otherwise he would have no claim to it. O man, to inherit the Kingdom prepared from the foundation of the world, you must become a royal child. And to become a royal child, you must receive the Blood of Christ in Holy Communion. If you do not receive the Blood of Christ, you are no royal child; you are a child of the devil—I tell you plainly. You may be a good person. You may even watch where you step so that you do not crush the ants. But you are not fit for the Kingdom of Heaven. What will bring you into the Kingdom is the Blood of Christ, and what will preserve you from Hell is the Blood of Christ. Just as the blood of the Hebrews’ lamb protected them from having a death in their household, so too the person who has the Blood of Christ—that is, the Blood of the Lamb of God—has, in a certain sense, secured the path to the Kingdom of Heaven.

This event took place in that upper room to which Christ sent His disciples. “Go into the city, and when you see a man carrying a jar, approach him and say, ‘Our Lord and Teacher asks: Where is the place where we are to prepare the Passover?’” And indeed, just as Christ had told them, they found the man carrying water in a jar to the house.

He showed them an upper room there, a place evidently known both to him and to Christ. There they prepared and ate the Passover, and all the things I have been telling you took place. From that moment this Mystery has continued to exist down to the present day.

Sadly for us Orthodox Christians—and to our shame, because of our many sins—that place is in Ottoman hands today. We Orthodox do not possess it. The pillars are still there, but it is an empty hall that conveys nothing at all of Orthodoxy.

And they permit us to enter it only twice a year.

Besides this Supper that took place on Holy Thursday, he speaks of a prayer that is beyond nature — a supernatural prayer. You will find this prayer in the seventeenth chapter of John. That is where you will find it.

You will find it there.

If I may say so, its Greek character is clearly evident. Beneath the floor of the Church, apart from the visible area, at the place where Christ prayed in agony that night, two sections can still be clearly seen below. By divine providence these things have survived, and I have photographed them: the mosaics beneath the floor plainly show that the place was Greek, that it belonged to us.

They seized these places from us by force, during times when we had been brought very low. Even today, the fact that we are still there—and that this miracle takes place before the eyes of the whole world and before those enemies of Christ, the Jews; that the light of the Resurrection belongs to us and is given to us alone—this is a miracle of God, not something due to any worthiness of ours.

It is not because of any worthiness or virtue of our own. We should not even have this. Why God still permits it, I do not know; He knows. This is a prayer that our Christ felt the need to offer. And indeed, in this prayer—the second one I am speaking to you about, for Christ offered two prayers—He clearly appears as a man. He comes to the point where He says, “Let this cup pass from Me.”

At another moment He says:

“My soul is deeply sorrowful, even unto death.” These are human words. And yet He has the courage to say: “Not as I will, but as You will, Father.” The flesh — that is, His human nature — does not want the Cross. It does not want death.

It does not desire this torment. “Nevertheless, regardless of what I say as a man at this moment, what do You say? What is Your will?” And only the Evangelist Luke, if you read all these accounts together, tells us: “An angel appeared to Him, strengthening Him.”

Strengthening whom? God who became man. “An angel appeared to Him, strengthening Him”—that is, in His humanity, in His human nature. As God, He had no need of strengthening. The angel appeared to Him in His humanity.

In other words, this is something that happens to us as well. Try sometime to pray in earnest—with sorrow, anguish, and tears, whatever it may be that you are going through. And you will see that in the end, even though you have not received an answer to your request, you will nevertheless feel relieved; you will somehow be changed. Somehow, that prayer has been at work within us—within you.

A person receives consolation even before his request has been granted; he cannot yet say, “My request has been granted, and that is why I am comforted.” Without having received what you asked for, you feel an inner strength, a sense of relief. Who is giving this? It is that same angel who strengthened our Christ.

For our Christ esteems these moments. And just as an angel appeared to Him, so He sends help to us when we pray—when we pray rightly to God the Father through Him. And just as He accepted help from a man to carry His own Cross to Golgotha, so we too receive help from Him to carry our own cross in this world.

That is, those of us who believe in Him. There, Simon of Cyrene was the helper of God; here, Jesus Christ becomes Simon of Cyrene for man. So here the Church presents this supernatural prayer, and then the betrayal.

Betrayal is itself something utterly contradictory, because the way Judas handed over our Lord is deeply inconsistent. I do not know whether you remember that he betrayed Him with a kiss. Indeed, the Evangelist says that he kissed Him fervently—not that he merely kissed Him, but that he covered Him with kisses.

Take the scene of the Prodigal Son. The Prodigal Son, the runaway, the one who had deserted his father, received kisses from that father. He threw his arms around him and kissed him again and again. But he takes hold of him in order to save him. Judas, on the other hand, kisses him in order to hand him over.

It is all turned upside down. Our Church brings out a beautiful detail here. Let me see whether I can find it in my notes and share with you how she points out this contradiction. If Judas is betraying Him at that very moment, how can he bring himself to kiss Him? But if we accept that he loves Him, then why are all those others coming with him? Why are all those others coming with him?

If you love Me, and you have come to meet Me and kiss Me, what are these men doing here? But if you are betraying Me, how can you bring yourself to kiss Me at this very moment? These are strange contradictions. Our Church has a hymn about this; let me recite it to you.

As she urges us to take care not to behave like Judas in the matter of Holy Communion, she says: “Let none of the faithful remain uninitiated in the Master’s Supper”—let no one remain outside. “But let none approach the table deceitfully, as Judas did.” Take care not to sit at the table like Judas. Let no one remain away from the table, but let no one come to the table—to Holy Communion—as Judas did.

“For he, having received the morsel, went out against the Bread; in outward appearance a disciple, but in reality a murderer.” He too took his place in line to receive. Yet in reality he stood there as a murderer. He was inwardly serving as an executioner on behalf of the Jews.

“He was in conversation with the Jews, while he kept company with the Apostles.” Since he was secretly talking with the Jews in order to sell Him, at the very same time he was also keeping company with the Apostles. “Hating” — even as he hates Him and betrays Him — “hating Him, he kissed Him; kissing Him, he sold Him, the One who redeemed us, who bought us back, from the curse.”

For the price of the curse. Though he stood in His presence, he hated Him and kissed Him. The hymn states the contradiction: “While kissing Him, he was selling Him.” At that very moment, he was also receiving the payment. What a perversion: he was selling the One who redeemed us from the curse—our God, the Savior of our souls. Here lies the contrast. Let us all, it says, come to the table, but let us not come as Judas did. For Judas hated Him, kissed Him, and sold Him, all at the same time. He kissed Him and sold Him at the same time.

He was selling Him at that very moment. Why does this happen among us as well? It truly does. We are present at Christ’s funeral procession, and Pilate comes out and cries, “Jesus or Barabbas?” “Barabbas,” they answer. And we say the same.

We say the very same thing, even though we attend His funeral procession, because we do the will of Barabbas, not the will of Christ. Are we not Christians? We pass beneath the Epitaphios, but not in order to hear what Christ will tell us, or to say to Him, “Bless me; what would You have us do this year?” No. Our head hurts, we feel dizzy, and we pass beneath it so that we may get well—not so that we may listen to Him. These are the contradictions we find here.

that exist. In any case, listen now to what our Church says about the things I have just told you. It uses beautiful symbols, but because many people cannot readily understand them, they remain like bundles of hay that some people hang before a sheep, only so high that the sheep can merely see them. That is how it is. The aim is to bring that bundle down low, so that everyone can reach it. Listen.

Listen. After it tells us what Holy Thursday is about, and so on, drawing on the Fathers, it then goes on and puts it like this, in a nutshell: "The traitor, having taken the bread into his hands, secretly stretches those same hands out" — the very hands with which he took the bread, those same hands he now stretches out — "and he receives the price of the One who fashioned him with His own hands." Those hands that gave him the bread are the very hands that formed him.

As he receives from the One who fashioned him, at the same time he stretches out those very hands to take money for betraying Him. And Judas remained incorrigible—Judas, the slave of silver. He brought about this whole shameful affair. Further down, in the oikos, we find these words: “Having drawn near with fear to the mystical table.”

It is called mystical because within the bread and wine are the Body and Blood of Christ. They are hidden there mystically. That is the twofold meaning of “mystical”: that which is a mystery and that which is hidden. I see bread, yet I eat the Body; I drink wine, yet I drink the Blood.

So the hymn says, “Having approached the Mystical Table with fear, let us all draw near with pure souls.” Not merely with clean bodies, but with pure souls.

Our souls—not that we should come with unclean bodies, but our souls must be pure. We shall receive the Bread, remaining with the Master. We shall receive the Bread and remain with the Master. This phrase, “remaining with Him,” has two meanings: I must remain close to Him after Holy Communion and not leave Him; and it also refers here to the Resurrection.

Let us remain beside Him, because He is the One who has raised our soul and who will also raise our body. Man must therefore remain beside the One who is risen and who offers Himself for us.

As long as a person remains close to the fire, he stays warm, because man is like a piece of tin: once he moves away from the fire, he grows cold. It is therefore to his benefit to remain close to the fire, like that piece of tin.

While it remains close to the fire, it is warm, and nothing can harm it. Once it moves away, it grows cold.

“That we may see how He washes the disciples’ feet.” Let us remain close to Christ and to the life of Christ, so that we may see how He condescends to wash the disciples’ feet, “and wipes them with the towel,” cleansing them with it.

And let us do as we see Him doing: let us submit to one another and wash one another’s feet. Christ Himself acted in this way and commanded His disciples to do the same, just as He had foretold. But Judas was a deceitful servant. In other words, we should learn from what Christ Himself did.

That is, we too should humble ourselves before our fellow human beings. On this day, the Communion hymn is: “Receive the Body of Christ; taste of the fountain of immortality.” It is not “many happy returns,” nor Coca-Cola, nor a little gold tooth, nor “may we celebrate again next year.”

This is what I told you: “Receive the Body of Christ; taste of the fountain of immortality.”

Christ is the fountain, the fountain of immortality. This is why He is also symbolized by birds such as peacocks, for the peacock is a symbol of immortality. It is therefore to the benefit of mortal man to have a relationship and living contact with the fountain of immortality.

This is why the Holy Chalice is called the fountain of life and the bread of life. This is why the Cross is called the life-giving Cross, and why the Tomb is called the life-giving Tomb: Life lies in the tomb, and from it comes the salvation of mankind.

There is another aspect of this same point: Christ is the fountain of life, and man must approach that fountain and remain close to it.

Secondly, it says: “Come, let us partake of the new fruit of the vine.”

Fruit. Come, let us partake of the new fruit of the Vine—“new” spelled with alpha-iota, meaning newly brought forth. The true Vine is the Most Holy Theotokos, and the fruit of the Vine is Christ. Come, it says, let us partake of the Vine’s new fruit, the fruit of divine gladness. On the glorious day of the Resurrection, let us also partake of the Kingdom of Christ. Christ, then, is—

Christ is the child of the vine, the Most Holy Theotokos, and He is her fruit. At the same time, in the wine Christ gives His Blood.

“Come, then,” and let us receive the fruit of the vine, the fruit of that gladness which the Most Holy Theotokos gives. Let us partake, we who hymn Him as God unto the ages. If a person does not receive from this Child of the Most Holy Theotokos—from the True Vine, from this shoot, from Christ, from the fountain of life—if he does not drink His blood, then nothing comes of it.

He did not give His blood to us through oil, nor through water; He gave it through wine. And wine, among everything else it contains, contains alcohol — in Greek we call it oinopnevma, 'wine-spirit' — so there is spirit in it. That is why Christ gave His blood to us through wine.

People must therefore approach and partake; this must not remain something foreign to them, and they must not remain without a share in it. For at that moment there is communion in eternal life. The Cherubic Hymn of the Liturgy of the Presanctified Gifts says beautifully: “Let us draw near, that we may become partakers of eternal life.” Eternal life is there. Eternal life is Christ.

This is why I said earlier: the Tomb is life-giving, His Side is life-bearing, the Cross is life-giving, and the Holy Chalice is life-giving. Life is in Christ, the fountain of life and immortality. Apart from Holy Communion, man is dead.

He needs divine communion. As we have often said, every light that is not connected to the electric current is dead. It may even be larger and more impressive in appearance than the lights that shine. But the shining lights are connected to the current, and so they retain their light.

These, more or less, are the events of Holy Thursday. They are, of course, so solemn that the Church, to confirm the truth of the account, brings forth twelve entire Gospel readings. They tell much the same story, each completing the others and repeating the events.

By repeating it so many times, the Church means to tell us that this truly happened. It is not told by only one Evangelist; another tells it, and then another. The readings present the different reactions, the historical figures—Annas, Caiaphas, Pilate—and all the events and wonders.

The miracles and this whole convergence of witnesses are what enable us to judge whether these things are true or not. And indeed, they are true. Above all, we cannot deny them, because they come to us from the Jews, the enemies of Christ. That carries weight. If a friend speaks, we may say, “He says these things because he is a friend.” But when an enemy speaks, his testimony has authenticity, and we must pay attention to it. So much, then, concerning Great and Holy Thursday.

That is Holy Thursday. Yet in the few minutes I have left, I would like to say something more. I mentioned earlier, in passing, that the lamb with its blood is the very reality that is sacrificed today. In the Old Testament, that lamb had to be slain so that the Hebrews and their children—the firstborn—might be preserved by the blood of the lamb.

When the lintel of the doorway had been marked with the blood of the lamb, and the doors were shut—in the name of the Father, and of the Son, and of the Holy Spirit, because the command was that the door be marked with the lamb’s blood in three places—then everything changed. The angel did not enter; he caused no harm. There was no funeral, and no one was slain. The very same thing happens with us. But in order for them to eat that lamb and make use of that blood, there was a commandment.

There is a commandment concerning this—I do not know whether you have ever read it—in the twelfth chapter of Exodus. They had to eat their Passover, and they had to eat it with unleavened bread.

Leaven is forbidden. And if you turn now to First Corinthians, chapter five, verse seven, you will find Paul saying that Christ our Passover has been sacrificed for us. We don't have lambs today; the lambs we have are for our stomachs.

For us, it is Christ who is sacrificed today. But we must cleanse ourselves of the old leaven and become a new lump of dough, so that we may partake of this Passover of Christ. Leaven is a type, a symbolic image, of sin.

For them to partake and eat that lamb, they had to be symbolically unleavened—that is, pure. So also, if we are to eat today from the Lamb of God, we must be unleavened; we must be pure, and sin must be removed from our midst.

And yet we do not purify ourselves as much as we should, or in the way we should, before going to receive Holy Communion. As I said earlier, we go for the reasons I mentioned: simply to exchange holiday greetings and for good luck, because our grandmother used to take us.

Our grandfather used to take us too. Moreover, in one of its doxastika, the Church tells us that a person cannot say, “Christ is risen,” cannot truly celebrate “Christ is risen,” or exchange Paschal greetings if, for one reason or another, he harbors bitterness against someone.

"Let us forgive all things because of the Resurrection, and so let us cry out: “Christ is risen!”" Notice it says let us forgive — not that they forgive us, but that we forgive. The others may never forgive us. We are the ones who must forgive, we are the ones who must say good morning first, we are the ones who must act on our side. "Let us forgive all things because of the Resurrection, and so let us cry out: “Christ is risen!”"

It comes in the Resurrection hymn of the day — many of you will know it well; in fact, you sang it yourselves. So it reaches a certain point and says: "Let us embrace one another." What a feast! "And let us say, 'Brethren!' even to those who hate us; let us forgive all things on account of the Resurrection, and so let us cry out: Christ is risen from the dead, trampling down death by death," and so on. If we do not forgive, if we do not love, if we do not make peace, if we do not settle down, then we cannot say "Christ is risen." For us, Christ has not risen.

I would also like to speak, although I have done so many times, about those people who go to the Church, remain for the proclamation “Christ is risen,” and then leave immediately afterward. That is why we see thousands standing outside Orthodox churches, but as soon as “Christ is risen” is proclaimed, only dozens remain.

The Resurrection—where did all the others go? They left. Why did they leave? Because Christ is risen. So what are they now: friends of Christ or enemies of Christ? The Prophet David foresaw this very situation. He saw this scene and calls them enemies of Christ, not His friends.

He says it in the following words in his sixty-seventh Psalm:

Let God arise, and let His enemies be scattered, and let those who hate Him flee from before His face. “As long as Christ remains in the tomb, we are there. Christ is risen! We no longer expected You to rise. Now that You are rising, we flee.” And he wrote this 1,050 years before Christ. The meaning is this: whatever You decree, whatever You decree, whatever You decree.

Some men and women leave the Church before the proper time and carry the light of the Resurrection home with great care, holding their Paschal candle. They even make the sign of the Cross with its flame above the doorway so that the devil will not enter.

The proof of how deeply they already carry the devil within them is that he has drawn them away from the Church. Of course, there are exceptional cases that I cannot judge: some poor soul, perhaps a mother with children who must hurry home, or someone who must attend to an elder, and so forth.

But such cases can be counted on one hand. For the most part, people simply do not understand what they are doing—or, in truth, they are enemies of Christ. They go merely as a formality, to exchange holiday greetings, with a girlfriend or boyfriend on their arm, holding a candle bought from a kiosk or somewhere along the road, and so on.

Then “Christ is risen” is proclaimed, and off they go to eat the Paschal soup. These are people who never abstained from meat before this day and never fasted. This is today’s Christian. I do not know whether we ourselves are among them or whether we have such people around us.

In that case, we are obliged to enlighten them. David continues with these words: “As smoke vanishes, so let them vanish; as wax melts before the fire.” This is how a person flees before that fire.

And now someone might ask: «How is the world lost, how does the world come under punishment?» The same David goes on and says: «So let the sinners perish from before the face of God, and the righteous who are left behind shall rejoice.»

Those people you see gathering together and heading off with their lanterns to eat the traditional Easter soup—the devil has swept them away. They do not even stay to receive Holy Communion and take part in the rest of the service, nor even to pray and thank God, who Himself rose from the dead and raised them up with Him.

He says that this is how sinners perish: “So let the sinners perish before the face of God, but let the righteous”—those who remained—“be glad.” These very words are proclaimed by the Church as soon as the priest returns inside after the service of the Resurrection, while those people are triumphantly departing.

They have stolen away Christ’s light with their green, red, and yellow candles—colors that belong to the garb of demons: red, yellow, and green. Let demon-possessed people use such things in satanic churches.

They do not belong to Orthodoxy, and they are not even made of beeswax. They are nothing. Even the white ones are not beeswax—none of them are. Pay attention to these things. The same is true of those huge white Paschal candles made with foam inside that people bring and burn. There is no beeswax in them.

This is intended to fill the church with smoke. The lower half is wood, and the upper part is made of various adulterated materials.

Additives — what do they call them? Fats, paraffin, and whatever else, I don't know. In any case, there isn't a bit of real cheese in it either. And you can understand now what goes on in all these cases. My beloved, if you believe that we are Christians, and that we ought to change our lives and do something better, then let us see to it that we actually do it. And take care that this year's Pascha is a spiritual Pascha and not a material one, if it happened to be material in years past. One more thing I would like to say to you concerns what certain people claim — that on Holy Thursday they may eat oil. Pay attention to this, now that I've brought up Holy Thursday. On Holy Thursday oil is forbidden. It is forbidden the whole week, but above all on Holy Thursday. The Church has already seen to this: she has a canon on it, and she excommunicates those who eat oil on Holy Thursday. Beyond that, those who eat oil on Holy Thursday are unworthy to receive Holy Communion.

They do not receive Holy Communion for their stomachs, but for their souls; these are two entirely different things. Such people dishonor the whole of Great Lent. This is what the Canon of the Sixth Ecumenical Council says. The same applies to those who break the fast on Great and Holy Saturday, supposedly because the First Resurrection has already taken place.

Let them ask some elderly village woman, and they will hear this: “The fast is relaxed on every Saturday except Great and Holy Saturday.” Where did you find otherwise? The fast is relaxed on every Saturday except Great and Holy Saturday. Why not on Great and Holy Saturday? Because Christ lies bodily in the tomb. It is a fast: “The Bridegroom shall be taken away from you, and then you shall fast.” When was the Bridegroom taken away? On Saturday.

That is why there is a Canon which says that Christians should take neither food nor water from Great Friday through Great Saturday, until the night of the Resurrection. If they cannot keep this three-day fast for all three days, then let them eat on Friday.

God forbid that they should eat on Saturday. Great Saturday is greater than Great Friday, because on Great Friday, even though He is dead, we still have Jesus with us. So keep that in mind as well. And one more thing: the day after tomorrow is Palm Sunday. I saw the question here: “Do we eat fish? Shall we eat fish?” Keep your stomach under control. If you wish, do not eat. But if you are going to abstain from fish only to devour another person with your criticism, it is better to eat fish than to eat your fellow man. Many people will not eat fish, yet they will condemn those who do.

So if you are able to abstain, then do not eat; but take care not to condemn the person who does eat.

Και απόψε το βράδυ, Θεού θέλοντος, να πούμε κάτι που θα είναι η συνέχεια των προηγουμένων, των τόσων σοβαρών θεμάτων αυτών των ημερών. Η Μεγάλη Πέμπτη, όπως μας λένε εδώ τα χαρτιά της Εκκλησίας μας, αναμιμνήσκεται τα εξής τέσσερα πράγματα.

Εν τη Αγία, λέει, και Μεγάλη Πέμπτη, οι κατά πάντα καλώς διαταξάμενοι θείοι Πατέρες, αλληλοδιαδόχως εκ των θείων Αποστόλων και των Ιερών Ευαγγελίων, παραδεδώκασιν ημίν τέσσερά τινα εορτάζειν, τον Ιερό Νιπτήρα, τον Μυστικόν Δείπνον, δηλαδή την παράδοση των καθ' εμάς φρικτών μυστηρίων, την υπερφυά προσευχή και την προδοσία.

Τέσσερα πράγματα πρέπει να έχει υπόψη ο άνθρωπος, ότι έλαβον χώραν κατά την ημέρα της Μεγάλης Πέμπτης. Το πρώτο είναι η ταπείνωση του Κυρίου, το να πλύνει τα πόδια των μαθητών. Τον Ιερόν, λέγει, Νιπτήρα.

Ξέρετε, η σωτηρία του ανθρώπου έγινε στην ταπείνωση, τόσο του Θεού όσο και του ανθρώπου. Ο Θεός εταπεινώθηκε και ζητάει ταπεινόν άνθρωπο για να τον σώσει. Οσοδήποτε κι αν εταπεινώθη ο Θεός και ο Υψηλός Θεός έγινε ταπεινός άνθρωπος, αν ο άνθρωπος δεν θελήσει να ταπεινωθεί, σωτηρία δεν υπάρχει.

Πρέπει να ενωθούν τα δύο θέλω του ανθρώπου. Πρέπει να βάλει και αυτός από την πλευρά του αυτό που μπορεί. Υπάρχει μια ωραία εικόνα, την οποία και άλλοτε, σε κάποιο άλλο θέμα, έχουμε επικαλεστεί. Μεταφερθείτε νοερώς στο Σινά.

Πηγαίνετε στο θεοβάδιστο εκείνο όρος, όπου συνηντήθη ο Μωσής με τον Θεό. Και έμεινε μαζί του, μάλιστα, 40 μέρες. Εκατέβη ο Θεός από τον Ουρανό, αλλά όχι κάτω-κάτω, είπε και του Μωσή όσο μπορεί να ανέβει.

Ανέβηκε αυτός, λοιπόν, όσο έπρεπε και κατέβη ο Θεός όσο υπελείπετο και έτσι συνηντήθησαν και έδωσε το νόμο. Αυτό τούτο, αυτή η εικόνα δηλαδή, ισχύει πάντοτε. Θα βάλει και ο άνθρωπος από την πλευρά του αυτό που πρέπει.

Ο Θεός θέλει πάντας σωθήναι, αλλά και ο άνθρωπος θα βάλει από την πλευρά του. Αν ο αρχάγγελος έπεσε, έπεσε από εγωισμό· δεν πόρνευσε, δεν έκλεψε, δεν ατίμασε, δεν σκότωσε τα παιδιά του. Από εγωισμό έπεσε και έγινε από άσπρος μαύρος.

Ο άνθρωπος, αν θέλει να σωθεί, θα φροντίσει να ταπεινωθεί. Η ταπείνωση το κλειδί το έχει από μέσα, δεν το έχει απ' έξω. Εάν ήταν να μας ταπεινώσει ο Θεός, θα μας εξουθένωνε ο Θεός. Αλλά θέλει τον άνθρωπο μόνος του να εργαστεί.

Να ζητάει από τον Θεό το ταπεινό αυτό φρόνημα, το λεγόμενο, να τον βοηθήσει ο Θεός και να σταθεί. Ο ταπεινών εαυτόν και ο υψών εαυτόν. Στα χέρια του ανθρώπου είναι να κολαστεί και στα χέρια του ανθρώπου είναι να σωθεί.

Εάν θα ταπεινωθεί, επιβλέπει επί την ταπείνωση, όπως επέβλεψεν επί την ταπείνωσιν της δούλης αυτού, το λέγει και η Παναγία μας. Και ο Ησαΐας φέρνει τον Θεό να ομιλεί με τον εαυτό του και να λέγει: Επί τίνα επιβλέψει ο Θεός; Τι να επιβλέψει, ποιον να ιδώ, σε ποιον, ει μη στον ταπεινόν την καρδία;

Είναι κάτι το οποίο εγώ δεν μπορώ να σας το διατυπώσω. Ούτε και κανείς ταπεινός μπορεί να διατυπώσει την ταπείνωση. Κανείς δεν μπορεί να ξέρει πώς είναι αυτό το είδος που λέγεται ταπείνωση. Ταπείνωση είναι η μοναδική αρετή επί της οποίας ο Θεός επιβλέπει. Είναι η μεγαλυτέρα αρετή.

Έχει όμως μια ιδιοτροπία. Όταν αναγνωριστεί από αυτόν που την έχει, φεύγει, χάνεται.

Χάνεται. Αυτός ο οποίος την αποκτήσει και πει «εγώ την έχω την αρετή αυτή, την ταπείνωση», τότε φεύγει η ταπείνωση. Είναι ένα παράξενο πράγμα που χρειάζεται αγών καθημερινός για να κρατήσεις την ταπείνωση. Το έδειξε βέβαια ο Χριστός μας από το ότι έγινε από Θεός άνθρωπος, «εκένωσε εαυτόν, δούλου μορφήν λαβών», αλλά το έδειξε και στην πράξη, το ότι καταδέχθηκε να πλύνει τα πόδια των Αποστόλων του.

Μηδέ του Ιούδα, που εγνώριζε ότι σε λίγο θα τον προδώσει. Και ακόμη δε, έβαλε το νερό μοναχός του στον Νιπτήρα. Στη λεκάνη το έβαλε μόνος του, δεν είπε «φέρετέ μου μια λεκάνη με νερό». Και πήρε και το λέντιον, πήρε δηλαδή αυτή την πετσέτα.

Την οποία διαζώθη μόνος του και κάθισε και έπλυνε τα πόδια των μαθητών. Αυτό το κάνει κατ’ έτος, εις ανάμνησιν, ο Πατριάρχης τη Μεγάλη Πέμπτη. Πολλοί που θα έχετε τύχει εκεί τις ημέρες των εορτών θα έχετε δει τον Πατριάρχη να πλένει τα πόδια έντεκα αρχιμανδριτών, εις ανάμνηση αυτού που έκανε ο Κύριός μας.

Πολλά στερούνται και πολλοί υποφέρουν οι εγωιστές. Πολλοί ικανοποιούνται και πολλοί αναπαύονται οι ταπεινοί. Διότι για τους ταπεινούς είναι όλα λελυμένα.

Ο ταπεινός έχει κατέβει τόσο κάτω, που όσο να τον κατεβάσεις δεν πάει παρακάτω. Και είναι και ο μόνος ο οποίος δεν κινδυνεύει ποτέ, γιατί έχει κατεβεί τόσο κάτω που δεν φοβάται από καμιά πτώση. Τοποθετεί δε αυτό το θέμα της ταπεινώσεως, τοποθετεί η Εκκλησία διά των Αγίων Πατέρων, πρώτον.

Πρώτον τον Νιπτήρα, πρώτον, και έπειτα, έπειτα το της Θείας Μυσταγωγίας, δηλαδή της Θείας Μεταλήψεως, του Δείπνου. Τώρα, διότι πρόκειται περί Νιπτήρος, ο Νιπτήρ είχε βέβαια την ταπείνωση και έκαμε αυτό που έκανε, αλλά τους έπλυνε πρώτα, σαν να λέγαμε, και τα πόδια τους ακόμη, για να τους καθίσει έπειτα στο Δείπνο.

Εις το δείπνο. Αυτό είναι κάτι που πρέπει να το κάνουμε κι εμείς, προκειμένου να παρακαθήμεθα εις το δείπνον. Αυτές τις μέρες παρουσιάζεται μια ανωμαλία. Γίνονται σχεδόν όλοι οι άνθρωποι άξιοι κατ’ αυτάς, εφόσον είναι ανάξιοι την άλλη μέρα. Όλο το χρόνο είναι ανάξιοι και γίνονται τη Μεγάλη Πέμπτη άξιοι. Πώς τα καταφέρνουν και γίνονται άξιοι τη Μεγάλη Πέμπτη; Άπλυτοι τελείως, αδιόρθωτοι, ατακτοποίητοι. Απλώς διότι, ξέρω εγώ, έφαγαν κάποια νερόσουπα τη Μεγάλη Τετάρτη.

Μεγάλη Τετάρτη, ή πήγαν σε κάποιο ευχέλαιο που διαβάζουν ευχές συγχωρητικές, έχουν τη γνώμη ότι είναι εντάξει. Εδώ ο Χριστός μας δείχνει ότι πρέπει να καθαριστεί ο άνθρωπος. Όχι εξωτερικώς, που και αυτό το φροντίζουμε, αλλά εσωτερικώς.

Το Πάσχα κατ’ αυτάς είναι πνευματικό, δεν είναι σαρκικό, δεν είναι της κοιλίας, είναι του πνεύματος. Γι’ αυτό, λοιπόν, ακριβώς ο άνθρωπος πρέπει να καθαρίσει το πνεύμα του, διότι όταν κοινωνήσει, δηλαδή επικοινωνήσει με τον Χριστό, κατεξοχήν τη Μεγάλη Πέμπτη, που οι άνθρωποι έρχονται αναμνηστικώς, διότι ο Χριστός μας τη Μεγάλη Πέμπτη έδωσε το μυστήριο αυτό, θα πρέπει να καθαρίζονται και πνευματικώς, όχι μόνο σωματικώς.

Αυτό λείπει από πολλούς. Δεν εξομολογούνται, πως πρέπει να προηγηθεί η εξομολόγηση της Θείας Κοινωνίας. Υπάρχουν δύο μυστήρια, αυτά συνδεδεμένα. Το ένα αξιοποιεί το άλλο. Εάν ο άνθρωπος δεν κάνει καλή χρήση της εξομολογήσεως, του μυστηρίου της εξομολογήσεως, τότε κοινωνεί εις θάνατον.

Κοινωνεί, εκείνο που λέγει ο Παύλος στο ενδέκατο κεφάλαιο της Πρώτης προς Κορινθίους, από το 26 και εξής: «Πολλοί αποθνήσκουσιν, ικανοί». Γιατί; Διότι δεν εδοκίμασαν, δεν επρόσεξαν τον εαυτό τους γρηγορότερα. Όλες οι δικαιολογίες ότι, ξέρω εγώ, δεν υπάρχουν κληρικοί άξιοι, ό,τι, ό,τι, ό,τι, αυτά είναι πολύ αστεία να συζητούνται.

Οι κληρικοί πάντοτε είναι άξιοι να κάνουν και αυτοί έχουν το δικαίωμα να λύουν τα αμαρτήματα των ανθρώπων. Κανένας άνθρωπος, οσοδήποτε μορφωμένος αν είναι και άγιος, μη κληρικός, δεν έχει το δικαίωμα να λύει τις αμαρτίες των ανθρώπων. Σε αυτούς έδωσε το δικαίωμα του δεσμείν και λύειν.

Γι’ αυτό και θα ξέρετε, όσοι έχετε την εμπειρία της θείας μετανοίας και εξομολογήσεως, ότι ο ιερεύς επικαλείται τον Χριστό εκείνη την ώρα. «Σὺ, Κύριε, ὁ εἰπών· ὅσα ἂν δήσητε ἐπὶ τῆς γῆς ἔσται δεδεμένα, καὶ ὅσα ἂν λύσητε ἔσται λελυμένα, λῦσον καὶ τὸν δοῦλόν σου τοῦτον». Θα καταλαβαίνει ο άνθρωπος ότι πράγματι ο ιερεύς δεν είναι αυτός που συγχωρεί τις αμαρτίες, αλλά είναι άλλος από πάνω που κηρύττει και διαβεβαιώνει.

Μεθαύριο, σας είπα κάποιο άλλο βράδυ, που θα δούμε τη Βαϊοφόρο. Τι επίσημος υποδοχή έγινε για το γαϊδουράκι του Χριστού! Και τούτο δεν έγινε για το γαϊδουράκι, έγινε για εκείνον που ήταν πάνω στο γαϊδουράκι.

Έτσι είναι και η κληρική εδώ Μην πλανώνται οι άνθρωποι, πρέπει να τους τιμούμε και να τους προσέχουμε. Άλλωστε, ας φτιάξουμε τον εαυτό μας εμείς οι κληρικοί, εφόσον είμαστε ανάξιοι. Ωραία, επίσης, είναι μια απάντηση, ενθυμούμαι, που έδωσε ο Μέγας Αλέξανδρος στον Παρμενίωνα, τον υπασπιστή του, όταν εισήλθε στα Ιεροσόλυμα.

Όταν εισήλθε στα Ιεροσόλυμα ο Μέγας Αλέξανδρος, εκατέβη από το άλογο και προσκύνησε τον αρχιερέα. Ιαδδούς ελέγετο, αν καλώς ενθυμούμαι, και υπάρχει αυτό το μέρος, ένα μέρος που λέγεται Σκοπός, προς το βόρειο μέρος, στο επάνω του Όρους των Ελαιών.

Είναι το μέρος εκεί που έγινε η συνάντηση του αρχιερέως της Ιερουσαλήμ τότε και του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Ο Παρμενίων, λοιπόν, θύμωσε και του λέει: «Εσύ», του λέει, «θεός ων, προσκύνησες αυτόν;» «Όχι», λέει, «δεν προσκύνησα αυτόν· προσκύνησα Αυτόν τον οποίον αντιπροσωπεύει αυτός».

Προσκύνησα λέει το Θεό, το πρόσωπο Του, δεν προσκύνησα λέει Αυτόν Διότι την προηγουμένη ο Θεός του είχε πει, του Μεγάλου Αλεξάνδρου: «Η πόλις αυτή είναι δική μου». Και εδώ μην την πολεμήσεις και θα σου δώσουν τα κλειδιά.

Και πράγματι είχε πάει και του είχε έτοιμα τα κλειδιά και του τα έδωσε. Αυτό είναι το θέμα, το οποίο δυστυχώς δεν το ξέρουμε πολύ και μένουμε μακριά από τον τρόπο της σωτηρίας. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος, μην πλανώμεθα, και αν πρόκειται να παρακαθίσουμε εις τον δείπνο μεθαύριο, ας φροντίσουμε να πλύνουμε τους εαυτούς μας και εσωτερικώς.

Εκείνη η ωραία καρκινική γραφή που γράφεται επάνω από τα αγιάσματα, που πολλές φορές την επικαλούμεθα, λέγει: «Νίψον ανομήματα, μη μόναν όψιν», όχι μόνον την όψη σου, αλλά να πλύνεις τα ανομήματά σου έσωθεν.

Και όποιος άνθρωπος θελήσει να χρησιμοποιήσει το πρώτο μέρος της μετανοίας και της εξομολογήσεως, αυτός θα επανακτήσει την στολήν την πρώτη, για να παρακαθίσει στον μόσχο τον σιτευτόν. Θέλω να πιστεύω ότι είμαστε όλοι άσωτοι, άλλοι λίγο κι άλλοι πολύ. Για να επιστρέψουμε και να καταξιωθούμε του μόσχου και της τραπέζης — είναι ο μόσχος πολύς, όπως λέγει ο θείος Γρηγόριος ο Θεολόγος — θα πρέπει να θυμόμαστε τη συμπεριφορά του Θεού Πατρός έναντι του Ασώτου.

Του έβγαλε την στολή της χοιροκαλύβης και του εφόρεσε την στολή την πρώτη, και τότε παρακάθισε στον μόσχο τον σιτευτόν. Εμείς με τη στολή της εβδομάδος, με τη στολή της αμαρτίας, δεν ξέρω τι και λοιπά, τη βρώμικη στολή, πάμε κατευθείαν στον μόσχο τον σιτευτό.

Δεν έχει αγαθά αποτελέσματα. Έχει λοιπόν δύο όψεις ο Νιπτήρ: την ταπείνωση αφενός και την καθαριότητα αφετέρου, της ψυχής την καθαρότητα. Ωραία είναι μια στροφή στον Ακάθιστον Ύμνο για την Παναγία μας, εκεί που τη χαιρετίζει και λέγει: Χαίρε Λουτήρ εκπλύνων συνείδησιν. Ήξερα λουτήρες που πλέναν πόδια, πλέναν κεφάλια, πλέναν σώματα, αλλά συνειδήσεις δεν ήξερα ότι υπάρχουν και τέτοιοι λουτήρες.

Υπάρχουν. Ο Χριστός μας είναι τέτοιος λουτήρ. Πλένει τις συνειδήσεις του ανθρώπου. Και αλίμονο από τον άνθρωπο που έχει λερωμένη τη συνείδησή του. Έχει πορωμένη τη συνείδησή του και δεν μπορεί να πιάσει τα μηνύματα τα οποία ο Θεός θέλει να του μιλήσει.

Είναι σκουριασμένη η επαφή του, και μόνο με τον τρόπον αυτόν που έχει υποδείξει ο Χριστός, διά της μετανοίας και της εξομολογήσεως, ο άνθρωπος καθαρίζεται και μπορεί να παρακαθίσει στον δείπνο. Λέει: «Όλοι είστε εντάξει πλην ενός», είπε ο Χριστός μας, διότι τα έπλυνε και αυτού μεν τα πόδια.

Δεν μπορούσε να του πλύνει τη συνείδηση. Η συνείδηση είναι εσωτερικό πράγμα· να το θέλει και ο άνθρωπος. Αν ο άνθρωπος δεν το θέλει, ο Θεός δεν το μπορεί. Αυτό που είπα γρηγορότερα. Γι' αυτό πρέπει ο άνθρωπος να πηγαίνει με το νου του εκεί πίσω, στα γεγονότα εκείνα της Μεγάλης Πέμπτης, και να ταπεινώνεται αφενός, ταυτόχρονα να καθαρίζεται αφετέρου.

Για να παρακαθήσει στον Μυστικόν Δείπνον, τον οποίον τον έχει δεύτερον, τον Δείπνον, δηλαδή την παράδοση των καθ' ημάς φρικτών μυστηρίων. Είναι μια μεγάλη υπόθεση, η υπόθεση παραδόσεως της Θείας Κοινωνίας.

Έχει σχέση αυτή η Θεία Κοινωνία με μια υπόθεση της Παλαιάς Διαθήκης, την υπόθεση του Πάσχα, όπως σας έχω πει και άλλοτε. Άλλωστε, το Πάσχα φέρεται 1450 χρόνια π.Χ. Εκεί σφάξαν κάποιο αρνί κάποτε, που με το αίμα του χτυπήσαν τους παραστάτες των οικιών και απέφυγαν την εξολοθρευτική μάχαιρα του Αγγέλου, που εφόνευσε όλα τα πρωτότοκα των Αιγυπτίων.

Εδώ, λοιπόν, κάτι τέτοιο είναι και εδώ. Παρεδόθη το αίμα του Χριστού το βράδυ εκείνο και το σώμα του Χριστού το βράδυ εκείνο εις βρώσιν, για να φάνε οι άνθρωποι. «Τούτο είναι το σώμα μου και τούτο είναι το αίμα μου».

Βέβαια, οι άνθρωποι δεν μπορούν να το πιστεύσουν αυτό, εφόσον, όπως έλεγε μια γυναίκα από την Κάρυστο: «Τι σώμα; Μα εγώ», λέει, «το έφτιαξα το πρόσφορο». Ναι, εσύ το έφτιαξες το πρόσφορο. Αλλά ο παπάς γονάτισε και είπε: «Κατάπεμψον, Κύριε, τὸ Πνεῦμά σου τὸ Ἅγιον ἐφ’ ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ προκείμενα δῶρα ταῦτα· καὶ ποίησον τὸν μὲν ἄρτον τοῦτον τίμιον Σῶμα τοῦ Χριστοῦ σου, ἀμήν, καὶ τὸ ἐν τῷ ποτηρίῳ τούτῳ τίμιον Αἷμα τοῦ Χριστοῦ σου, ἀμήν, μεταβαλὼν τῷ Πνεύματί σου τῷ Ἁγίῳ». Ἀμήν, ἀμήν, ἀμήν.

Και όπως σας έλεγα ένα βράδυ, όταν πάρω ένα αυγό στο χέρι μου, έχω ένα τσόφλι απ' έξω και έχω από μέσα φαγητό για τον άνθρωπο, ε! Αλλά αυτό το φαγητό δεν είναι τσόφλι και φαγητό, είναι και ζωή. Βάλτε το κάτω σε μια κλώσσα και θα το δείτε σε λίγο να βγει πουλί.

Είναι, λοιπόν, άρτος και οίνος, αλλά είναι και ζωή μέσα στον άρτο αυτόν και τον οίνον. Αυτό είναι το θέμα και μην πλανάσαι, άνθρωπε, και βρίσκεις δικούς σου τρόπους για να αποφύγεις. Κατά τον Χριστός είπε ο τρώγω μου τη σάρκα και πίνω μου το αίμα Ενεμή με νικάγω εν αυτό και εγώ αναστήσω αυτόν την ισχάτη ημέρα Ο οποίος θα έρθει, λοιπόν, σε επαφή με τον Χριστό, θα ζωοποιηθεί και, κατά συνέπεια, ζωντανός ων, φεύγοντας από τον κόσμο τούτο, θα υπάρχει στην αιωνιότητα. Είναι το μυστήριο των μυστηρίων αυτό, είναι ο τρόπος που μεταβάλλει τον άνθρωπο.

Δεν υπάρχει άλλος τρόπος να μεταβληθούν οι κοινοί σε καινούς, με άλφα γιώτα, σε καινούριους. Οι θνητοί σε αθανάτους, οι χωματένιοι σε αιωνίους. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος. Είναι αυτό το μυστήριο των μυστηρίων της Θείας Ευχαριστίας.

Δεν μπορεί να το πιάσει ο άνθρωπος. Ούτε άγγελοι μπορούν να το καταλάβουν, τι γίνεται και πώς γίνεται και γιατί έγινε. Δεν μπορούν να το καταλάβουν. Φιλανθρωπία του Θεού υπάρχει επάνω σε αυτό το μυστήριο.

Και χαρά στους ανθρώπους, οι οποίοι αγωνίζονται όσο μπορούν κάπως πιο καλύτερα να φτάνουν στο μυστήριο αυτό. Διότι όσο περισσότερο ο άνθρωπος ετοιμάζεται στις λεπτομέρειες για αυτό το μυστήριο, τόσο περισσότερο αξιοποιεί αυτά που απορρέουν από το μυστήριο.

Κατά τον Μέγα Βασίλειο, απορρέουν από τη Θεία Κοινωνία αυτήν 23 χάριτες διά τον άνθρωπον. Στο βιβλίο αυτό, «Το Αντίδωτο», το πρώτο βιβλίο που έχω βγάλει από το 1957, αναφέρονται οι χάριτες αυτές που παίρνει ο άνθρωπος όταν κοινωνεί.

Ακριβώς συμβαίνει το αντίθετο: χάνει, στερείται αυτές τις χάριτες όταν δεν κοινωνεί.

Η Εκκλησία μας το έχει ως κέντρον, ως αφετηρία. Εάν πάει κανείς επάνω στην Ωραία Πύλη, θα ιδεί τον Μυστικό Δείπνο. Από εκεί ξεκινούνε τα πάντα. Από τον Μυστικό Δείπνο ξεκινάει μία άμπελος. Ο Χριστός είναι το κούρβουλο, το κλήμα, και εμείς είμαστε η άμπελος, είμαστε οι βέργες, τα φύλλα, οι βότρυες.

Αν σταθούν οι βέργες και απομυζούν από το κλήμα, θα φέρουν καρπόν πολύν. Εάν δεν απομυζούν, αποκόπτονται και κατά καιρούς προσέρχονται· αυτοί θα πάνε όλοι για το καζάνι. Γι' αυτό πρέπει ο άνθρωπος πάντοτε να βρίσκεται σε επαφή με το Άγιο Ποτήριο.

Για να σιδερώσει μια γυναίκα, δεν είναι ανάγκη να έχει πάντοτε το σίδερο στην πρίζα, αλλά μόνο του, αν είναι αυτόματο, όσο έχει την κανονική θερμοκρασία που το έχει κανονίσει, λειτουργεί μόνο του. Έπειτα πέφτει ή ξανανάβει και ξαναπαίρνει.

Έτσι ακριβώς είναι και ο άνθρωπος. Πρέπει να έρχεται σε επαφή, για να διατηρείται η θερμοκρασία του η πνευματική. Πολλοί που έχουν 5, 10, 20, 50 χρόνια να κοινωνήσουν, τι να κάνουν οι άνθρωποι; Τι να κάνει ο κρύος, ο παγωμένος;

Πού να σωθεί ο άνθρωπος αυτός; Δεν μπορεί να σωθεί. Γι' αυτό τη Θεία Κοινωνία την έδωσε ημερησία, όπως λέει ο Άγιος Αμβρόσιος ο Μεδιολάνων.

...διολάνων, την οποίαν εποιήσαμε εμείς αυτήν ενιαύσιον. Εφόσον μας την έδωσε για κάθε μέρα, εμείς την παίρνουμε μια φορά το χρόνο. Το βλέπει κανείς, το σοβαρό του θέματος, αυτές τις ημέρες με τις Προηγιασμένες. Γιατί είναι οι Προηγιασμένες; Εφόσον καμιά θυσία δεν γίνεται, μερίδα για τους κεκοιμημένους δεν βγαίνει, μνημόσυνο δεν γίνεται, τίποτα άλλο δεν γίνεται. Γιατί γίνεται εν διαφόροις τόποις η ακολουθία της Προηγιασμένης; Είναι μόνον να κοινωνήσει ο άνθρωπος.

Δεν φτάνουνε δυο φορές την εβδομάδα να κοινωνεί ο άνθρωπος, που επιτρέπεται η Θεία Λειτουργία Σάββατο και Κυριακή μόνο· γι' αυτό κρατάει έτοιμο από το Σάββατο περασμένο ή την Κυριακή, για να κοινωνήσει άλλες δύο φορές, τέσσερις φορές την εβδομάδα, ο αγωνιζόμενος άνθρωπος.

Βέβαια αυτά δεν μπορεί να τα καταλάβει, διότι ουδέποτε ενέσκυψε, και οι κληρικοί μας μάλλον τους εμποδίζουν παρά τους βοηθούν, τους περισσότερους, να έρθουν. Δεν λέγω για τους αναξίους, δεν λέγω για αυτούς που δεν κάνουν κανέναν αγώνα, αλλά για αυτούς τουλάχιστον που κάνουν αγώνα θα πρέπει να τους προτρέψουμε να έρθουν.

Διότι αυτός είναι ο σκοπός και τότε είμεθα συνεπείς, αν οι άνθρωποι κοινωνήσουν. Εάν δεν κοινωνήσουν, δεν μπορεί να βγει έπειτα να πει σώσον ο Θεός το λαό σου και ευλόγησον την κληρονομία σου. Διότι η κληρονομία του είναι μόνο αυτοί που κοινωνούν.

Ούτε μπορεί να πει «Είδομεν το φως το αληθινόν», διότι δεν είδαμε φως, ούτε ελάβομεν Πνεύμα επουράνιον, Διότι δεν κοινωνήσαμε ούτε το φως, ούτε το πνεύμα το επουράνιον, που είναι ο Χριστός.

Κοιμημένους από των μυστικών δείπνων. Θυμηθείτε αυτό που σας λέγω τώρα. Όταν φύγουμε του κόσμου τούτου, πόσο ανάγκη θα έχουμε της Θείας Ευχαριστίας, η οποία γίνεται εδώ. Όταν βγαίνει και σε εμάς η μερίδα που θα πάει η μάνα μας, ο πατέρας μας, οι αδελφοί μας, η γυναίκα μας, το παιδί μας, ή κάποιος φίλος θα γράψει στο χαρτάκι το όνομά μας και θα βγάλει εκεί πέρα ο πάτερ, και έπειτα το πάρει και το ρίξει μες στο αίμα του αρνίου και πει: Απόπλυνο Κύριε το τιμήω αιματήσου τα σαμαρτία στο δούλο σου τούτο Τότε θα καταλάβουμε τι θα πει η Θεία Ευχαριστία, τι είπα να πει μυστικός δείπνος, τι είπα να πει κληρικός αμαρτωλός Ορθόδοξος,

Τι θα πει η Ορθόδοξη Εκκλησία. Τότε θα τα καταλάβουμε. Τώρα λέμε εξυπνάδες. Τότε θα τα καταλάβουμε. Και έχει συνδέσει ο Χριστός εν τω Αγίω Δισκαρίω και την θριαμβεύουσαν και την στρατευομένην Εκκλησία.

Μες στη μέση είναι ο ίδιος, δεξιά του η Βασίλισσα, «παρέστη ἡ βασίλισσα ἐκ δεξιῶν σου», αριστερά του τα τάγματα κλπ. Μπροστά είναι όλοι οι ζώντες και οι κεκοιμημένοι. Εμείς οι υπόλοιποι, οι ζώντες, οι έχοντες λόγους ευλόγους να μην είναι στην Εκκλησία.

Εκκλησία. Δεν είναι για τους ανθρώπους οι οποίοι είναι στην Εκκλησία και δεν είναι στην Εκκλησία. Είναι για τους αρρώστους, για τους ταξιδεύοντας, είναι, είναι, για αυτούς είναι. Μες στη μέση ο Χριστός, ένθεν η Θεοτόκος, εκείθεν τα τάγματα, άγγελοι κ.λπ. Μπροστά οι ζώντες και οι κεκοιμημένοι, όλοι και εμείς οι παρόντες. Ολόκληρος η Εκκλησία, η άνω και η κάτω, επάνω στο Άγιο Δισκάριο, που έπειτα έχουμε τον αγιασμόν διά του Χριστού μέσα στο Άγιο Ποτήριόν. Μεγάλη ευλογία.

Από εκεί και ο σατανάς, ο οποίος είναι τεχνίτης, κατόρθωσε, όπως μετέτρεψε το «ου φάγεσθε» σε «φάγεσθε», εδώ το «φάγετε» το μετέτρεψε «μη φάγετε». Τι είπε στους πρώτους ανθρώπους ο Θεός; «Μη φάτε, γιατί θα πεθάνετε», και τους έβαλε και φάγανε και πέθαναν και βγήκαν του Παραδείσου.

Τι λέει τώρα; «Λάβετε, φάγετε, ίνα ζωήν έχετε και περισσόν έχετε». «Μη φάτε, όπου έφαγες λιοκόκαλο, έφυγε ο Χριστός με το λιοκόκαλο, φάει, χάθηκε, σαράντησε η κοινωνία, τι, παπάστησε» και λοιπά. Μη φάτε. Σε πάντα αλήθον να μην φάει ο άνθρωπος από το σώμα και το αίμα του Χριστού.

Τότε πώς θα έχει ζωή, αν δεν φάει από το σώμα και το αίμα του Χριστού; Αν βέβαια δεν θέλει να αφήσει τις αμαρτίες του, συμφωνώ, δεν έχω καμιά αντίρρηση. Δεν λέγω να πάει απροετοίμαστος, ατακτοποίητος.

Άλλο να ετοιμάζεται και να πηγαίνει μέσα στο πλαίσιο του δυνατού. Δεν μπορεί να γίνει ούτε Χρυσόστομος ούτε Βασίλειος για να προσέλθει. Αλλά και να γίνει Χρυσόστομος και να γίνει Βασίλειος, θα πρέπει να πει εκείνο που λέγανε αυτοί: Ουκ ημικανός, ουδέ άξιος είναι από τη στέγη μου εισέλθης

Τότε πώς έρχεσαι, θαρρῶν προσερχόμενος; Ὁ τρώγων μου τὴν σάρκα καὶ πίνων μου τὸ αἷμα, ἐν ἐμοὶ μένει, κἀγὼ ἐν αὐτῷ. Γι' αυτό έρχομαι, λέει, γιατί είπες: Όποιος τρώει από σένα και πίνει, είστε ένα πράγμα.

Και να μη θύρει άλλοτος, υπό του νοητού λύκου γένομαι Να μην φάω διάβολος, ο λύκος αυτός Γι' αυτό έρχομαι σε σένα, που είσαι φωτιά, να γίνω και εγώ μερικώς φωτιά, για να μπορέσω να αντεπεξέλθω στου σατανά τις μεθοδίες.

Γι' αυτό, προσοχή, τα παιδιά σας όλα στην Εκκλησία, προς Θεία Κοινωνία. Αλίμονο στους γονείς που παίρνουν τα παιδιά και τα βγάζουν Κυριακή πρωί βόλτα, τα πάνε στην Ακρόπολη, τα πάνε στα διάφορα πάρκα κ.λπ., τα φιλεύουνε παγωτά, τους δίνουνε σουβλάκια κ.λπ., κάνουν βόλτα.

Έχουν τη γνώμη ότι τρέφουνε παιδιά· θηρία τρέφουνε. Και θα την πληρώσουν οι ίδιοι, μόλις μεγαλώσουν. Μόλις μεγαλώσουν, θα την πληρώσουν οι ίδιοι. Εκκλησία είναι εκείνη που εξημερώνει τον άνθρωπο. Εκκλησία και το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας είναι εκείνο το οποίο αλλάζει το αίμα του Χριστού, το αίμα του ανθρώπου.

Παίρνει το κίβδηλο αίμα του αδαμιαίου αυτού ανθρώπου και τον κάνει καινούργιο άνθρωπο. Μπαίνει μέσα στη φλέβα του αίμα του Χριστού.

του Χριστού και γίνεται βασιλόπουλο ο άνθρωπος και δικαιούται σαν πριγκιπόπουλο της βασιλείας, της οποίας ούτε ευθετέλος. Για να κληρονομήσεις βασιλεία ετοιμασμένη από καταβολής κόσμου, άνθρωπε, θα πρέπει να γίνεις βασιλόπουλο. Και για να γίνεις βασιλόπουλο, θα πρέπει να κοινωνείς το αίμα του Χριστού. Δεν κοινωνείς το αίμα του Χριστού; Δεν είσαι βασιλόπουλο, είσαι διαβολόπουλο, σου το λέγω εγώ. Ας είσαι καλός άνθρωπος. Ας προσέχεις τα μερμήγκια και να μην τα πατάς. Για βασιλεία των ουρανών δεν κάνεις. Αυτό που θα σε βάλει στη βασιλεία είναι το αίμα του Χριστού. Και αυτό που θα σε φυλάξει από την κόλαση είναι το αίμα του Χριστού. Όπως το αίμα του αμνού των Εβραίων εφύλαξε τους Εβραίους να μην έχουν κηδεία στο σπίτι, έτσι ακριβώς και ο άνθρωπος ο οποίος έχει το αίμα του Χριστού, δηλαδή του αμνού του Θεού, έχει εξασφαλίσει κατά κάποιον τρόπο τον δρόμο για τη βασιλεία του ουρανού.

Αυτό έλαβε χώρα, το περιστατικό, στο ανώγειον εκείνο που έστειλε ο Χριστός μας τους μαθητάς του. Πηγαίνετε, μπείτε και, όταν δείτε έναν με ένα σταμνί στο χέρι, πηγαίνετε, τον πλησιάστε και να του πείτε ότι ο Κύριός μας, ο Δάσκαλος, είπε: «Πού είναι το μέρος που θα ετοιμάσουμε το Πάσχα;» Και πράγματι, όπως είπε ο Χριστός μας, βρήκαν αυτόν που πήγαινε με το νερό, φαίνεται, με το σταμνί στο σπίτι.

Και τους υπέδειξε ένα υπερώον εκεί, το οποίο προφανώς θα γνώριζε ο Χριστός μας κι αυτός. Και εκεί έφτιαξαν το Πάσχα και έφαγαν το Πάσχα. Και έλαβαν χώρα όλα αυτά τα οποία σας λέγω. Και από εκεί υπάρχει μέχρι και σήμερα αυτό το μυστήριο.

Δυστυχώς για εμάς τους Ορθοδόξους και ντροπή μας, λόγω των πολλών μας αμαρτιών, αυτό το έχουν Οθωμανοί σήμερα Δεν το έχουμε εμείς οι Ορθόδοξοι, το μέρος αυτό. Υπάρχουν δηλαδή οι στύλοι εκεί, υπάρχει μια έρημος αίθουσα που δεν αποπνέει καθόλου Ορθοδοξία.

Και μας επιτρέπουν αυτοί να μπαίνουμε δυο φορές το χρόνο εκεί πέρα μέσα.

Εκτός αυτού του Δείπνου που έλαβε χώρα τη Μεγάλη Πέμπτη, ομιλεί περί υπερφυούς προσευχής. Αυτή την προσευχή θα τη βρείτε στο ΙΖ΄ κεφάλαιο του Ιωάννου. Εκεί θα τη βρείτε.

Θα το βρείτε.

Αν μου επιτραπεί να πω, φαίνεται καθαρά η ελληνικότης, διότι κάτω στο δάπεδο της Εκκλησίας μέσα, εκτός του μέρους που φαίνεται, το μέρος που ο Χριστός μας προσευχήθηκε αγωνίως το βράδυ εκείνο, φαίνεται καθαρά κάτω σε δύο μέρη — θεία οικονομία, έχουν μείνει αυτά τα πράγματα, τα οποία έχω και φωτογραφήσει — τα ψηφιδωτά που υπάρχουν κάτω, και φαίνεται ότι ήταν ελληνικό, δικό μας.

Και μας τα πήραν αυτοί δυναμικά, διότι υπήρξαν εποχές κατά τις οποίες είχαμε εξουθενωθεί. Και σήμερα ακόμη, το πώς βρισκόμαστε εκεί και πώς γίνεται αυτό το θαύμα μέσα στα μάτια όλου του κόσμου και αυτών των εχθρών του Χριστού, των Εβραίων, το φως της Αναστάσεως να είναι δικό μας και να μας το δίνει μόνο σε εμάς, αυτό είναι θαύμα του Θεού, όχι η αξία η δικιά μας.

η δικιά μας, όχι η αρετή η δικιά μας. Δεν έπρεπε και αυτό να το έχουμε. Τώρα γιατί ο Θεός το επιτρέπει ακόμη, δεν το ξέρω· αυτός το ξέρει. Είναι μια προσευχή που αισθάνθηκε την ανάγκη να κάνει ο Χριστός μας. Και μάλιστα σε αυτή την προσευχή, τη δεύτερη που σας λέγω, γιατί έχει κάνει δύο προσευχές ο Χριστός μας, είναι καθαρά, φαίνεται σαν άνθρωπος. Έρχεται σε μια στιγμή εκεί που λέγει: «Παρελθέτω απ’ εμού το ποτήριον».

Είναι μια άλλη στιγμή που λέγει:

Περίλυπός ἐστιν ἡ ψυχή μου ἕως θανάτου. Αυτά είναι λόγια ανθρώπινα. Έχει όμως την παλικαριά να πει: «Οὐχ ὡς ἐγὼ θέλω, ἀλλ᾽ ὡς σύ, Πάτερ». Η σαρξ, δηλαδή, η ανθρωπίνη δεν τον θέλει τον σταυρό. Δεν τον θέλει τον θάνατο.

Δεν τη θέλει αυτή τη βάσανο. Όμως, αδιαφόρως τι λέγω εγώ σαν άνθρωπος αυτήν την ώρα. Εσύ τι λες; Ποιο είναι το δικό σου το θέλημα; Και αναφέρει μόνον ο Ευαγγελιστής Λουκάς, αν διαβάσετε εν συνόψει όλα αυτά τα πράγματα, Λέγει εκεί Όφθη άγγελος ενδυναμώνων αυτόν.

Ποιον; Τον Θεό που έγινε άνθρωπος. Όφθη άγγελος ενδυναμώνων αυτόν. Η ανθρωπίνη δηλαδή υπόσταση, ανθρωπίνη φύση. Σαν Θεός δεν είχε. Ο άγγελος ώφθη.

Δηλαδή είναι μια σκηνή που συμβαίνει και σε εμάς αυτή. Ξεκινήστε καμιά φορά να προσευχηθείτε στα σοβαρά, με θλίψη, με στενοχώρια, με δάκρυα, ξέρω εγώ τι σας συμβαίνει και τα τοιαύτα. Και θα δείτε στο τέλος, παρότι δεν έχετε πάρει απάντηση για το αίτημά σας, θα είσαστε όμως ανακουφισμένοι, θα είσαστε κάπως διάφοροι. Κάπως η προσευχή αυτή ενήργησε μέσα μας, μέσα σας.

Ο άνθρωπος παρηγορείται, παρότι δεν επήρε το αίτημά του ακόμη, να πει «πήρα το αίτημά μου και παρηγορούμαι». Χωρίς να εισπράξει το αίτημα, αισθάνεσαι μέσα μία δύναμη, μία ανακούφιση. Ποιος είναι αυτός; Είναι ο ίδιος ο άγγελος, αυτός που εβοήθησε τον Χριστό μας.

Διότι ο Χριστός μας εκτιμεί αυτές τις στιγμές. Και όπως σε εκείνον ώφθη άγγελος, έτσι στέλνει και σε εμάς όταν προσευχώμεθα. Σωστά, στον Θεό Πατέρα δια μέσου Αυτού. Και όπως αυτός εδέχθη από τον άνθρωπο βοήθεια για να φέρει τον δικό του τον σταυρό στον Γολγοθά, έτσι και εμείς δεχόμεθα από τον ίδιο βοήθεια για να φέρουμε τον δικό μας τον σταυρό στον κόσμο τούτο.

Όσοι, βέβαια, τον πιστεύουμε, διότι εκεί υπήρξε Σίμων Κυρηναίος βοηθός για τον Θεό. Εδώ υπάρχει ο Ιησούς Χριστός, Σίμων Κυρηναίος για τον άνθρωπο. Ωραία, λοιπόν, την έχει και εδώ πέρα, την υπερφυά, λέγει, αυτήν προσευχήν και έπειτα την προδοσία.

Προδοσία επίσης είναι ένα ανακόλουθο πράγμα, διότι ο τρόπος με τον οποίο παρέδωσε ο Ιούδας τον Κύριό μας είναι πολύ ανακόλουθος. Δεν ξέρω αν ενθυμείστε ότι τον παρέδωσε φιλώντας τον. Αναφέρει δε ο Ευαγγελιστής ότι κατεφίλησεν αυτόν. Όχι απλώς τον φίλησε, αλλά τον κατεφίλησε.

Πάρτε τη σκηνή του Ασώτου Υιού. Ο Άσωτος Υιός, ο αποστάτης, εδέχθη φιλιά από τον πατέρα του. Τον εναγκάλισε, τον κατεφίλησε. Αλλά τον παίρνει για να τον σώσει. Τώρα αυτός τον φιλεί για να τον προδώσει.

Είναι λίγο ανάποδο. Έχει μια ωραία λεπτομέρεια η Εκκλησία μας. Να δω αν την βρω εδώ στα χαρτιά μου, να σας τη μεταφέρω, πώς του το λέγει εκεί ότι είναι ανακόλουθος. Διότι, εάν ο Ιούδας τον προδίδει αυτή την ώρα, πώς έχει το κέφι να τον φιλήσει; Εάν πάλι παραδεχτούμε ότι τον αγαπά, τότε προς τι οι άλλοι κοντά που έρχονται; Προς τι οι άλλοι κοντά που έρχονται;

Εάν με αγαπάς και ήρθες στη συνάντησή μου και με φιλείς, τι δουλειά έχουν αυτοί; Εάν με προδίδεις, πώς έχεις το κέφι και με φιλείς τώρα, αυτή την ώρα; Είναι κάτι παράξενα πράγματα τα οποία γίνονται. Έχει η Εκκλησία μας, μα να σας το πω.

Λέγει, εφόσον προτρέπει να προσέξουμε μην το κάνουμε σαν τον Ιούδα, το θέμα της Θείας Κοινωνίας. Λέγει: «Μηδείς, ω πιστοί, του Δεσποτικού Δείπνου αμύητος», να μην μείνει κανένας έξω. «Μηδείς όλως ως ο Ιούδας δολίως προσελθέτω τη τραπέζη», όμως. Προσέχετε μην παρακαθήσετε στη τράπεζα σαν τον Ιούδα. Κανένας να μην μείνει από τη τράπεζα, αλλά κανένας να μην έρθει στη τράπεζα, στη Θεία Κοινωνία, σαν τον Ιούδα.

«Εκείνος γαρ τον ψωμόν δεξάμενος, κατά του Άρτου εχώρησε, σχήματι μεν ως μαθητής», πήρε και αυτός στη σειρά του να πάρει. Πράγματι δε παρών φονευτής. Τοις Ιουδαίοις, ταυτόχρονα ήταν εσωτερικός φονευτής, εκτελούσε κάποιον για λογαριασμό των Ιουδαίων.

Τοῖς Ἰουδαίοις μὲν συνδιαλεγόμενος, τοῖς δὲ Ἀποστόλοις συναυλιζόμενος. Εφόσον κρυφά μιλούσε με τους Ιουδαίους για να τον πουλήσει, ταυτόχρονα έκανε και συντροφιά με τους Αποστόλους. Μισών, παρότι τον μισεί και τον προδίδει, μισών εφίλει, φιλών επώλει τον εξαγοράσαντα ημάς της κατάρας.

της κατάρας μισθόν, παρόν τον μισούσε, τον φιλεί. Λέγει την αντίθεση: «Φιλών δε τον επώλει». Εκείνη την ώρα έπαιρνε και το αντίκρισμα. Αυτό το ανάποδο: τον εξαγοράσαντα ημάς της κατάρας, τον Θεόν, τον Σωτήρα των ψυχών ημών. Εδώ είναι η αντίθεση. Όλοι, λέει, να πάμε στο τραπέζι· να μην πάμε σαν τον Ιούδα στο τραπέζι, ο οποίος εμισούσε, εφιλούσε και επωλούσε ταυτοχρόνως. Εφιλούσε και επωλούσε ταυτοχρόνως.

Επωλούσε ταυτόχρονα. Γιατί γίνεται αυτό το πράγμα σε εμάς; Είναι αλήθεια. Βρισκόμαστε στην κηδεία του Χριστού και βγαίνει και φωνάζει ο Πιλάτος. «Ή Ιησούν ή Βαραββάν;» «Βαραββάν», λένε αυτοί. Έτσι λέμε κι εμείς.

Το ίδιο λέμε κι εμείς, παρότι πάμε στην κηδεία Του. Όμως του Βαραββάν το θέλημα κάνουμε. Δεν κάνουμε του Χριστού. Δεν είμεθα χριστιανοί; Περνάμε κάτω από τον Επιτάφιο, αλλά όχι για να ακούσουμε τι θα μας πει, να του πούμε «ευλόγησον, τι έχεις να μας πεις για φέτος να κάνουμε;» Όχι, γιατί το κεφάλι μας πονάει, έχουμε ζαλάδες και περνάμε από κάτω για να γίνουμε καλά. Όχι για να τον ακούσουμε. Αυτές είναι οι αντιθέσεις εδώ που υπάρχουν.

που υπάρχουν. Εν πάση περιπτώσει, ακούστε πάνω σε αυτά τώρα που σας είπα τι λέγει η Εκκλησία μας. Έχει ωραίους συμβολισμούς, αλλά διότι για πολλούς δεν είναι προσιτοί, μένουνε σαν τα δεμάτια με το χόρτο που τα κρεμούν ορισμένοι στο πρόβατο, αλλά τα κρεμούν ψηλά και τα βλέπουν. Έτσι είναι. Σκοπός είναι το δεμάτι αυτό να κατέβει χαμηλά και να είναι προσιτό για τον καθέναν. Ακούστε.

Ακούστε, εφόσον λέγει τι είναι τη Μεγάλη Πέμπτη και λοιπά των Πατέρων, έρχεται έπειτα και λέγει το εξής συνοπτικώς. Τον άρτον λαβών εις χείρας ο προδότης, κρυφίως αυτάς εκτείνει —τα ίδια χέρια που επήρε τον άρτον, τα ίδια χέρια τώρα εκτείνει— και λαμβάνει την τιμήν του πλάσαντος ταῖς οἰκείαις χερσί. Τα χέρια εκείνα που του δώσαν τον άρτον είναι τα χέρια εκείνα που τον έπλασαν.

που παίρνει από τον πλάσαντα αυτόν, ταυτόχρονα τα ίδια χέρια τα απλώνει για να πάρει χρήματα γι' αυτόν. Και αδιόρθωτος έμεινε και ο Ιούδας, ο Ιούδας ο αργυρόδουλος. Έκαμε όλο αυτό το παρατράγουδο. Πιο κάτω έχει στον οίκο το εξής: «Τη μυστική εν φόβω τραπέζη προσεγγίσαντες».

Τη μυστική. Τη λέει μυστική, διότι μέσα στον άρτο και στον οίνο είναι το σώμα και το αίμα του Χριστού. Είναι κεκρυμμένο, μυστικώς. Διπλούς του μυστικού, του κεκρυμμένου. Βλέπω άρτον και τρώγω σώμα, πίνω οίνον και πίνω αίμα.

Λοιπόν, «τη μυστική εν φόβω τραπέζη προσεγγίσαντες». Πάντες καθαρές τις ψυχές Όχι τα σώματα, τες ψυχές

Τις ψυχές, όχι ότι πρέπει να πάμε και βρώμικοι με τα σώματα, αλλά τις ψυχές καθαρές. Τον Άρτον υποδεξόμεθα, συμπαραμένοντες τω Δεσπότη. Θα πάρουμε τον Άρτον, συμπαραμένοντες τω Δεσπότη. Το «συμπαραμένοντες» έχει δύο όψεις. Να μείνω κοντά του μετά τη Θεία Κοινωνία, να μην φύγω, και είναι και για το θέμα της Αναστάσεως εδώ.

Να συμπαραμείνωμεν μαζί του, διότι αυτός είναι που μας ανέστησε την ψυχή, που θα μας αναστήσει και το σώμα. Με τον Αναστάντα, λοιπόν, αφενός και τον προσφερόμενον αφετέρου, ο άνθρωπος πρέπει να συμπαραμένει.

Όσο ο άνθρωπος μένει κοντά στη φωτιά, είναι ζεστός, γιατί ο άνθρωπος είναι ένας τενεκές· φεύγοντας από τη φωτιά, παγώνει. Είναι συμφέρον, λοιπόν, του ανθρώπου να μένει κοντά στη φωτιά, όπως ο τενεκές.

Όταν είναι κοντά στη φωτιά, είναι ζεστός, δεν μπορεί να το πειράξει τίποτα. Όταν φύγει, παγώνει.

Ίνα ίδωμεν τους πόδας πώς απονίπτει των μαθητών. Να μείνουμε κοντά στον Χριστό, στη ζωή του Χριστού, να δούμε πώς καταδέχεται να πλένει τα πόδια των μαθητών. και εκμάσσει τῷ λεντίῳ και τα καθαρίζει με την πετσέτα.

και ποιήσωμεν ως περκατήδομεν αλλήλεις υποταγέντες και αλλήλων τους πόδας εκπλήνοντες αυτός ο Χριστός ούτως. Εκέλευσε τις αυτού μαθητές ως προέφηκεν, αλλούκικου εν ο Ιούδας ο δούλος και δόλιος. Να πάρουμε, δηλαδή, μαθήματα από αυτά τα οποία έκαμε αυτός ο Χριστός.

Δηλαδή, ταπεινώσεις στους ανθρώπους να κάνουμε και εμείς στους συνανθρώπους. Σε αυτή την ημέρα το κοινωνικό είναι «Σώματος Χριστοῦ μεταλάβετε, πηγῆς ἀθανάτου γεύσασθε», όχι χρόνια πολλά, όχι κοκά, όχι χρυσοδοντάκι, ούτε και του χρόνου.

Αυτό είναι το που σας είπα, σώμα Χριστού μεταλάβεται, πηγής αθανάτου γεύσαστε.

Ο Χριστός είναι η πηγή, της αθανασίας η πηγή. Γι’ αυτό και συμβολίζεται και με τα πουλιά αυτά, τα παγόνια κ.λπ. Συμβολίζεται, που είναι σύμβολο της αθανασίας. Συμφέρει, λοιπόν, τον άνθρωπο, τον θνητό, να έχει σχέση και επαφή με την πηγή της αθανασίας.

Γι’ αυτό και το Άγιο Ποτήριο λέγεται πηγή της ζωής, άρτος της ζωής. Γι’ αυτό και ο Σταυρός λέγεται Σταυρός της Ζωής, γι’ αυτό και ο Τάφος λέγεται Τάφος της Ζωής, η Ζωή εν τάφω, από την οποία βγαίνει η σωτηρία του ανθρώπου.

Έχει και μια άλλη πλευρά στο σημείο αυτό, η οποία αναφέρει γύρω από το ίδιο πράγμα. Ότι ο Χριστός είναι η πηγή της ζωής, στην οποία ο άνθρωπος πρέπει να προσέρχεται και να παραμένει.

Δεύτερο λέγει του Καινού της Αμπέλου Γεννήματος

Γεννήματος. Ελάτε, του καινού, με άλφα γιώτα, του καινούριου, της Αμπέλου γεννήματος. Η Άμπελος η αληθινή είναι η Παναγία και το γέννημα της Αμπέλου είναι ο Χριστός. Ελάτε, λέγει, της Αμπέλου το καινό του γεννήματος, της Θείας Ευφροσύνης. Εν τη ευσήμω ημέρα της εγέρσεως, βασιλείας τε Χριστού κοινωνήσωμεν. Χριστός, λοιπόν, είναι

Της αμπέλου, της Παναγίας, το παιδί και της Παναγίας ο καρπός. Ταυτόχρονα ο Χριστός εν τω οίνω δίδει το αίμα Του.

«Δεῦτε», λοιπόν, να πάρουμε από της αμπέλου το γέννημα, της ευφροσύνης αυτής που δίδει η Παναγία. Να κοινωνήσομεν οἱ ὑμνοῦντες αὐτὸν ὡς Θεὸν εἰς τοὺς αἰῶνας. Εάν ο άνθρωπος δεν πάρει από αυτό το παιδί της Παναγίας, από την Άμπελο την Αληθινή, από το βλαστάρι αυτό, από τον Χριστόν, από την πηγή της ζωής, δεν πιει το αίμα Του, δεν γίνεται τίποτα.

Δεν το έδωσε το αίμα Του μέσω του λαδιού ούτε μέσω του ύδατος· το έδωσε μέσω του οίνου. Ο οίνος, μέσα στα άλλα, έχει και το οινόπνευμα, έχει το πνεύμα μέσα. Γι’ αυτό το έδωσε μέσω του οίνου, το αίμα Του ο Χριστός.

Και οι άνθρωποι πρέπει να προσέρχονται, να μην είναι ξένο πράγμα, να μην μένουν αμέτοχοι. Διότι ζωής αιωνίου επικοινωνία γίνεται εκείνη την ώρα. Ωραίο είναι το χερουβικό της Προηγιασμένης που λέγει «να προσέλθωμεν, ἵνα ζωῆς αἰωνίου μετέχωμεν». Εκεί είναι η αιώνια ζωή. Η αιώνια ζωή είναι ο Χριστός.

Γι’ αυτό είπα γρηγορότερα: ζωοδόχος ο Τάφος, ζωηφόρος η Πλευρά, ζωηφόρος ο Σταυρός, ζωηφόρον το Άγιον Ποτήριον. Υπάρχει ζωή εν τω Χριστώ, πηγή της ζωής και της αθανασίας. Έξω της Θείας Κοινωνίας ο άνθρωπος είναι νεκρός.

Χρειάζεται θεία επικοινωνία. Όπως πολλές φορές έχουμε πει, όλα τα φώτα τα οποία δεν έχουν επικοινωνία με το ρεύμα είναι νεκρά. Πιθανόν να είναι και μεγαλύτερα σε αμπαλάζ εν σχέσει με τα φωτεινά. Τα φωτεινά όμως έχουν επαφή και έτσι διατηρούν το φως.

Αυτά περίπου είναι τα περιστατικά της Μεγάλης Πέμπτης. Βέβαια, είναι τόσο σοβαρά, όπου η Εκκλησία, για να δείξει του λόγου το ασφαλές, 12 ολόκληρα Ευαγγέλια επιστρατεύει. Που οι ίδιοι λέγουν περίπου τα ίδια, συμπληρώνοντας ο ένας τον άλλον και επαναλαμβάνοντας τα γεγονότα.

Για να κάνει τόση επανάληψη, θέλει να πει ότι αυτό έγινε. Δεν το είπε ένας, το λέγει και ο άλλος, το λέγει και ο άλλος. Παρουσιάζει τις αντιδράσεις, παρουσιάζει τα ιστορικά πρόσωπα, παρουσιάζει Άννα, Καϊάφα, Πιλάτο, πράματα, θάματα.

Τα θαύματα, όλος αυτός ο συνδυασμός των μαρτύρων, είναι εκείνος ο οποίος καλείται να πει αν είναι αλήθεια αυτά ή όχι. Και πράγματι είναι αλήθεια. Κατεξοχήν, δεν μπορούμε να τα αρνηθούμε, γιατί τα έχουμε από τους Εβραίους, τους εχθρούς του Χριστού. Αυτό είναι κάτι. Να μιλάει ένας φίλος, θα πούμε «τα μιλάει ο φίλος»· να μιλάει ένας εχθρός, όμως, αυτό έχει γνησιότητα και πρέπει να το προσέχουμε. Αυτά είναι σχετικώς με τη Μεγάλη Πέμπτη.

Πέμπτη. Όμως, για τα λίγα λεπτά που έχω, θα ήθελα να πω κάτι ακόμη. Είπα γρηγορότερα, παρεμπιπτόντως, ότι το αρνί εκείνο με το αίμα είναι αυτό το οποίο σήμερα θυσιάζεται. Εκεί πίσω ήτανε να σφαγεί το αρνί αυτό, για να φυλαχτούν οι Εβραίοι και τα Εβραιόπουλα, τα πρωτότοκα, με το αίμα του αμνού.

του αμνού, εφόσον ήταν κτυπημένη η οροφή της πύλης του σπιτιού, κι αν ήταν και κλειστές οι πόρτες, στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, γιατί ήταν εντολή σε τρία μέρη να είναι βαμμένη η πόρτα με το αίμα του αρνίου, εκεί τα θέματα άλλαζαν. Δεν εισήρχετο ο άγγελος, δεν έκανε ζημιά, δεν είχαν κηδεία, δεν εφόνευε. Αυτό τούτο συμβαίνει και με εμάς. Για να το φάνε όμως εκείνο το αρνί και να χρησιμοποιήσουν εκείνο το αίμα, υπήρχε μια εντολή.

Είναι μια εντολή, δεν ξέρω αν την έχετε διαβάσει ποτέ σας, στο 12ο κεφάλαιο της Εξόδου. Έπρεπε να το φάνε αυτό το Πάσχα τους, να το φάνε με άζυμα.

Προζύμι απαγορεύεται. Αν κανείς ανατρέξει τώρα στην Α΄ Κορινθίους, έψιλον εφτά, θα βρει τον Παύλο να λέγει ότι το Πάσχα υπέρ ημών ετύθη Χριστός. Εμείς δεν έχουμε αρνιά σήμερα, τα αρνιά είναι για την κοιλιά μας.

Για μας είναι σφαγμένος ο Χριστός σήμερα. Αλλά πρέπει να καθαρίσουμε από τη ζύμη την παλαιά και να γίνουμε καινούργια ζύμη, για να μετάσχουμε στο Πάσχα αυτό του Χριστού. Η ζύμη είναι τύπος αμαρτίας.

Και για να κοινωνήσουν αυτοί, να φάνε αυτό το αρνί, έπρεπε να είναι άζυμοι συμβολικά, να είναι καθαροί. Γι' αυτό κι εμείς, για να φάμε από το αρνί το σημερινό του Θεού, πρέπει να είμαστε άζυμοι, να είμαστε καθαροί, να φύγει η αμαρτία από τη μέση.

Και εντούτοις εμείς δεν καθαριζόμαστε όσο πρέπει και όπως πρέπει, Για να πάμε για να κοινωνήσουμε Πηγαίνουμε, όπως είπα γρηγορότερα, για τον λόγο αυτών που σας είπα. Απλώς για χρόνια πολλά και για το καλό, γιατί μας πήγαινε και η γιαγιά μας.

Μας πήγαινε και ο παππούς μας. Ακόμη η Εκκλησία μας, σε ένα της δοξαστικό, έχει πει το εξής: ότι ο άνθρωπος δεν θα μπορεί να πει «Χριστός Ανέστη», ούτε να κάνει «Χριστός Ανέστη», ούτε να δεχτεί χρόνια πολλά για το «Χριστός Ανέστη», εάν, για τον α ή β λόγο, είναι με κάποιον πικραμένος.

«Πάντα συγχωρήσωμεν τῇ Ἀναστάσει, καὶ οὕτω βοήσωμεν· “Χριστὸς ἀνέστη”». Λέει «συγχωρήσωμεν τῇ Ἀναστάσει» — όχι να μας συγχωρέσουνε, να συγχωρήσουμε. Οι άλλοι μπορεί να μη μας συγχωρέσουν ποτέ. Εμείς πρέπει να συγχωρήσουμε, εμείς πρέπει να πούμε την καλημέρα, εμείς πρέπει να πράξουμε από την πλευρά μας. «Πάντα συγχωρήσωμεν τῇ Ἀναστάσει, καὶ οὕτω βοήσωμεν· “Χριστὸς ἀνέστη”».

Είναι στο αναστάσιμο της ημέρας, θα το ξέρετε μάλιστα πολλοί, το οποίο και το ψάλατε. Φτάνει λοιπόν σε μια στιγμή, λέγει: «Ἀλλήλους περιπτυξώμεθα. Τι πανηγύρι! Καὶ εἴπωμεν, ἀδελφοί, καὶ τοῖς μισοῦσιν ἡμᾶς· συγχωρήσωμεν πάντα τῇ Ἀναστάσει, καὶ οὕτω βοήσωμεν· Χριστὸς ἀνέστη ἐκ νεκρῶν, θανάτῳ θάνατον πατήσας», και λοιπά. Δεν συγχωρήσουμε, δεν αγαπήσουμε, δεν συνθηκολογήσουμε, δεν ηρεμήσουμε, δεν μπορούμε να πούμε «Χριστός Ανέστη». Για μας δεν ανέστη ο Χριστός.

Θα ήθελα ακόμη να πω, παρότι έχω πει πολλές φορές, για τους ανθρώπους εκείνους οι οποίοι πηγαίνουν στην Εκκλησία, παρακάθονται στο «Χριστός Ανέστη», αλλά φεύγουν μετά το «Χριστός Ανέστη». Γι' αυτό βλέπουμε στις Ορθόδοξες Εκκλησίες χιλιάδες απ' έξω· μόλις γίνει το «Χριστός Ανέστη», δεκάδες.

Ανάσταση. Πού πήγανε οι άλλοι; Έφυγαν. Γιατί έφυγαν; Γιατί ανέστη ο Χριστός. Τι είναι αυτοί τώρα, φίλοι του Χριστού ή εχθροί του Χριστού; Ο προφήτης Δαβίδ έχει προλάβει την περίπτωση. Έχει δει τη σκηνή αυτή και τους λέει εχθρούς του Χριστού. Δεν τους λέει φίλους.

Το αναφέρει ως εξής στον 67ο ψαλμό του:

Αναστήτω ο Θεός και διασκορπιστήτωσαν οι εχθροί αυτού και φυγέτωσαν από προσώπου αυτού οι μισούντες Αυτόν. «Όσο ο Χριστός είναι στον τάφο, είμεθα εκεί. Ανέστη ο Χριστός! Εμείς δεν Σε περιμέναμε πια να αναστηθείς. Τώρα που ανίστασαι, φεύγουμε». Και το γράφει 1050 χρόνια προ Χριστού. Το νόημα δε είναι το εξής: ό,τι ορίζεις, ό,τι ορίζεις, ό,τι ορίζεις.

Ότι ορισμένοι και ορισμένες, φεύγοντας ακαίρως από την Εκκλησία, πηγαίνουν με μεγάλη προφύλαξη το φως της Αναστάσεως στο σπίτι, με τη λαμπάδα, και μάλιστα κάνουν κάποιο σταυρό από πάνω από την πόρτα εκεί, για να μην παίρνει ο διάβολος μέσα.

Πόσο τον έχουν μέσα τους τον διάβολο, απόδειξη είναι ότι τους επήρε από την Εκκλησία. Είναι περιπτώσεις που δεν μπορώ να τις συλλάβω εγώ, που κάποια ψυχή, κάποια μητέρα που έχει παιδιά, που πρέπει να τρέξει στο σπίτι, κάποια που πρέπει να σταθεί σε ένα γέροντα κλπ., υπάρχουν.

Αλλά αυτές είναι μετρημένες στα δάχτυλα. Περιπτώσεις όμως, ως επί το πλείστον, είναι ότι οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν τι τους γίνεται ή, στην πραγματικότητα, είναι εχθροί του Χριστού και τυπικώς πηγαίνουν για τα χρόνια πολλά εκεί πέρα, με τη φιλενάδα στην αγκαλιά, με το φίλο στην αγκαλιά, με ένα κερί που πήραν από το περίπτερο, ξέρω εγώ πού το πήραν, εκεί πέρα στο δρόμο, και ούτω καθεξής.

Και έπειτα έγινε το «Χριστός Ανέστη» και πηγαίνουν για τη μαγειρίτσα. Οι άνθρωποι οι οποίοι ουδέποτε απόκρεψαν μέχρι τη σήμερον, Ουδέποτε ενίστεψαν Αυτή είναι η χριστιανή σημερινή Δεν ξέρω αν είμεθα μεταξύ αυτών ή αν έχουμε στο περιβάλλον μας ανθρώπους.

Είμαστε υποχρεωμένοι να τους διαφωτίσουμε σε αυτή την περίπτωση. Ο Δαβίδ, συνεχίζων αυτή την έκφραση, λέει το εξής: «Ὡς ἐκλείπει καπνός ἐκλιπέτωσαν, ὡς τήκεται κηρὸς ἀπὸ προσώπου πυρός». Έτσι ο άνθρωπος φεύγει μπροστά από το πυρ αυτό.

Και τώρα θα λέγε κανείς: «Πώς χάνεται ο κόσμος, πώς κολάζεται ο κόσμος;» Συνεχίζει ο ίδιος και λέει «Οὕτως ἀπόλοιντο οἱ ἁμαρτωλοὶ ἀπὸ προσώπου τοῦ Θεοῦ και οι δίκαιοι που μείναν πίσω ευφρανθήσονται».

Αυτούς που τους βλέπεις, μαζεύτηκαν και πάνε με το φαναράκι για τη μαγειρίτσα, τους πήρε ο διάβολος και τους σήκωσε. Δεν κάθονται ούτε καν να κοινωνήσουν και τα διάφορα, ούτε καν να προσευχηθούν και να ευχαριστήσουν τον Θεό, που Αυτός ανέστη και ανέστησε αυτούς.

Λέει, να, κατά αυτόν τον τρόπο να απολούνται οι αμαρτωλοί. «οὕτως ἀπόλοιντο οἱ ἁμαρτωλοὶ ἀπὸ προσώπου τοῦ θεοῦ και οι δίκαιοι που μείνανε ευφρανθήτωσαν». Και τα λένε ακριβώς, τα λέει η Εκκλησία, μόλις επιστρέψει ο ιερεύς έξω από την τελετή της Αναστάσεως, που αυτοί αποχωρούν θριαμβευτικά.

Κλέψανε τον Χριστό με το φως, με τα πράσινα κεριά τους και με τα κόκκινα και με τα κίτρινα, τα οποία είναι των στολών των δαιμόνων: κόκκινα, κίτρινα, πράσινα. Να τα έχουν στις σατανικές εκκλησίες οι δαιμονόπληκτοι άνθρωποι.

Δεν είναι της Ορθοδοξίας, δεν είναι καν κερί. Τίποτα. Ούτε τα λευκά είναι κερί. Τίποτα δεν είναι κερί. Κανένα. Προσέξετε αυτά τα πράγματα. Ούτε κάτι άλλο που πηγαίνετε, κάτι μεγάλες λαμπάδες από φελιζόλ, κάτι λευκές που καίνε. Τίποτα κερί.

Αυτό είναι για να φουμώσει μέσα η εκκλησία. Το μισό κάτω είναι ξύλο και το από πάνω είναι διάφορα φυράματα.

Πρόσθετα, πώς τα λένε αυτά; Λίπη, παραφίνη, τα άλλα δεν ξέρω. Πάντως και τυρί δεν έχει καθόλου μέσα. Και καταλαβαίνετε τώρα τι γίνεται με όλες αυτές τις περιπτώσεις. Αν νομίζετε, αγαπητοί μου, ότι είμεθα χριστιανοί και πρέπει να αλλάξουμε ζωή και να κάνουμε κάτι το καλύτερο, φροντίστε το να το κάνουμε. Και προσέξτε το φετινό Πάσχα να είναι Πάσχα πνευματικό και ουχί υλικό, αν τυχόν έγινε τις άλλες φορές. Ένα που θα ήθελα να σας πω ακόμη είναι εκείνο που λένε ορισμένοι, ότι τη Μεγάλη Πέμπτη τρώγουν λάδι. Προσέξτε το, μια και ομίλησα περί Μεγάλης Πέμπτης. Μεγάλη Πέμπτη απαγορεύεται το λάδι. Όλη την εβδομάδα απαγορεύεται, κατεξοχήν δε τη Μεγάλη Πέμπτη. Έχει προλάβει η Εκκλησία και έχει κανόνα και αφορίζει τους ανθρώπους που θα φάνε τη Μεγάλη Πέμπτη λάδι. Εκτός αυτού, οι άνθρωποι που θα φάνε τη Μεγάλη Πέμπτη λάδι είναι ανάξιοι να κοινωνήσουν.

Δεν κοινωνούν για την κοιλιά τους, κοινωνούν για την ψυχή τους. Ετερών εκάτερων Ατιμάζουν ολόκληρη τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή. Έτσι γράφει ο κανών της 6ης Οικουμενικής. Επίσης, αυτοί που καταλύουν το Σάββατο το Μεγάλο, λόγω δήθεν ότι έγινε η πρώτη Ανάσταση.

Να πάνε να ρωτήσουν καμιά γριά στο χωριό, που θα ακούσουν το εξής: «Όλα τα Σάββατα καταλύονται, πλην του Μεγάλου Σαββάτου». Πού το βρήτε εσείς; Όλα τα Σάββατα καταλύονται, πλην του Μεγάλου Σαββάτου. Γιατί το Μέγα Σάββατο; Διότι ο Χριστός είναι εν σαρκί στον τάφο. Είναι νηστεία. «Αρθήσεται ο νυμφίος αφ' υμών και τότε νηστεύσετε». Πότε ήρθε ο νυμφίος; Το Σάββατο.

Γι' αυτό υπάρχει κανών που λέγει: Οι άνθρωποι οι Χριστιανοί, Παρασκευή, Σάββατο Μεγάλο, μέχρι τη νύχτα της Αναστάσεως ούτε νερό. Εάν δεν μπορούνε να κάνουν το τριήμερο αυτό, και τις τρεις ημέρες, να φάνε την Παρασκευή.

Κύριε, θα φάνε το Σάββατο. Το Σάββατο είναι μεγαλύτερο από τη Μεγάλη Παρασκευή. Διότι τη Μεγάλη Παρασκευή, έστω και νεκρόν, τον έχουμε τον Ιησού. Έτσι, πάρτε εδώ και αυτό. Και ένα ακόμη: Βαΐων μεθαύριο. Το ερώτημα, είδα εδώ: «Τρώνε ψάρι; Θα φάμε ψάρι;» Κανόνισε την κοιλιά σου. Εάν θέλεις, μην τρως. Εάν πρόκειται όμως να μην φας ψάρι, αλλά να φας κανέναν άνθρωπο, καλύτερα να φας ψάρι παρά να φας κρέας, γιατί πολλοί δεν θα φάνε ψάρι και θα κατηγορήσουν τους άλλους που θα φάνε.

Αν μπορείς, λοιπόν, να μην φας, μην τρως, αλλά πρόσεξε να μην κατηγορείς τον άλλον που θα φάει.