Pascha and Those Who Commune Unworthily

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

This evening, allow me to continue in the same spirit as the things we have been discussing these past several days, concerning this so-called Great Week. As we have said, Holy Week is not called great because it has more days or more hours.

It is not the hours, but the events and the teachings that make it great; that is why it is called Holy Week. At the heart of this Holy Week was Great and Holy Friday, framed by Great and Holy Thursday and Great and Holy Saturday.

I want to focus on those people who celebrated Pascha, yet did not truly celebrate Pascha. That is, they celebrated Pascha in their own way.

Many people came forward for Holy Communion. You yourselves will have noticed that a great many people—truly a great many, an anonymous multitude—came forward for Holy Communion.

Whether they did well or badly in coming forward is precisely the question being taught about during these days, because many people, whether present or absent, passed over the necessary preparation for approaching Pascha. For when I say Pascha, I do not mean merely Pascha Sunday itself. I do not mean the Pascha we make for ourselves with a lamb, a gathering of friends, a good meal, a celebration, and so forth.

I am speaking of Pascha as the central theme, the foundation, the starting point. As Paul says, “Christ, our Pascha, has been sacrificed for us,” and we must come to Pascha unleavened, free from the leaven of sin. By Pascha, I mean Jesus, offered in sacrifice as the Lamb of God. It is this Pascha of which I speak.

I am not speaking about the lambs we ate, whether here in Athens or after going out to the village. I am speaking about the heart of Pascha, about the sacrifice of Jesus. Many of us approached it, but we did not approach as we should have, so as to receive the good fruits that flow from the heart of this sacrifice, from Pascha. Do you think that all those people who came forward—

People came who did not know which door to enter or where to leave, who did not know when or how to receive Holy Communion. Do you think that is how you prepare for Pascha? Someone may say, “But since it was Pascha, should they not have received Holy Communion?” Of course they should. But on Great and Holy Thursday there is an exhortation in the Communion hymn, which says:

—when the hymn says, “Let none of the faithful remain uninitiated into the Master’s Supper; let no one remain far from the Master’s Table”? Yes. But it goes on: “Let no one, let absolutely no one, approach the table deceitfully, as Judas did.”

No one should remain far away, but neither should anyone come like Judas. That is the point. We are at the end of Holy Week. We have heard and witnessed many things. The essential question is whether we truly celebrated Pascha.

Christ was sacrificed, died, and rose again. But have we truly celebrated Pascha? That is the question. How did we celebrate Pascha? And if we did not celebrate it rightly, we must reconsider the matter and take care that, in the future, we celebrate Pascha as we should: taking our place at the table, but not deceitfully, as Judas did. As you yourselves will know—unless things are different among the listeners gathered in this upper room—we draw up our own certificate of purity, holiness, and worthiness, and then we sign it ourselves.

On the strength of this certificate, we come forward and sit at the table. But is that truly how things are? Is that what Jesus preached? Many people did not go to Jesus to be prepared by Him, so that they might be worthy to sit at the table.

They paid no attention to the passage read one evening among the Twelve Passion Gospels, which says, among other things: “Then He came to Simon Peter, and Peter said to Him, ‘Lord, are You washing my feet?’ Impossible!”

Jesus answered him and said:

“If I do not wash you, you have no part with Me.” Peter did not want Christ to wash his feet. He did not want Christ to prepare him, and in his own way he believed that, in this sense, he was doing what was right.

Christ tells him, “But if I do not cleanse you and prepare you, you have no place with Me.” And so I ask myself and others: How do you dare, O man, to approach without first going to Christ so that He may prepare you in the particular way He has appointed?

You issue yourself a certificate and come forward, even though you are unclean.

Is it because you told your sins before an icon? Because you told them invisibly to Christ, who is present everywhere? Because you stopped sinning? Because you came to metanoia, to repentance? But you did not confess. “And what can the priest do for me?” It is not the priest who will act upon you; it is Christ, who stands behind the priest.

My beloved, if a thousand people came forward for Holy Communion on Holy Thursday, or on Holy Saturday, or at Pascha, maybe two or three hundred of them had been to confession. The other seven hundred went up on their own. They went for the sake of the holiday greetings. They went because it seemed like the nice thing to do. In one door they came, and out the other they went.

And they sleep without concern because they celebrated Pascha: they received Communion and celebrated Pascha as well. But that is not how it is. Our Church has seven Mysteries. One of them is called Holy Orders. If you wish, you may become a priest; if you do not wish to, you do not. Consequently, that Mystery is not necessary for you personally—and good health and joy to you.

There is also the blessing of water. If you wish, you receive it; if not, you do not. There is another Mystery called Holy Matrimony. If you wish, you marry; if not, you do not. A blessing.

It is called Holy Unction; you may receive it if you wish, or you may choose not to. But there is also something else called Baptism. You cannot remain unbaptized. If you are not baptized, you are not saved. If you do not enter Holy Matrimony, you can be saved. If you do not become a priest, you can be saved. If you do not receive Holy Unction, you can be saved. But if you are not baptized, you are not saved. “Unless one is born of water and the Spirit, no one shall enter the Kingdom of Heaven.” This is what our Christ said to Nicodemus.

We read about Nicodemus in the third chapter of John. But because Baptism becomes soiled by our sins, God, in His love and all-wise providence, has left us a second baptism—grace upon grace—namely, metanoia and Confession.

Our Lord Christ instituted this Mystery, as you know, on the evening of Pascha. When He had risen and, though the doors were shut, stood in their midst, He instituted the Mystery of repentance and confession. And He gave the Apostles a special gift of the Holy Spirit, to bind and to loose sins.

This was the first Pentecost, before Pentecost itself had yet taken place.

«If you forgive anyone's sins, they are forgiven them; if you retain anyone's sins, they are retained.» Once I had brought you up out of Hades, what else was there for Me to bring you? I brought you back from Hades the most compassionate of all the mysteries — the one that most shows God's love for the human race. And I establish it for you by decree, because you are a human being: dust, clothed in flesh and dwelling on the earth. Whether in word, or in deed, or in thought, you will drink in lawlessness — as Job says, like water, a glassful of it every day. So you need this. Because if this compassionate mystery did not exist — this grace that comes after grace — then no one would be saved. There is not a single saint who never went to a spiritual father.

There is no exception. No one is a saint from the womb, nor is anyone without sin. Only One is without sin. All of us need this second loving and merciful Mystery, called repentance and Confession.

Two fundamental Mysteries, then, must be enacted by a person for that person to be saved. They were signified by the pierced side of the Lord, about which we spoke at length in the other two talks, on Great Thursday and Great Friday.

They are the blood and the water that flowed from the pierced side of Christ.

Therefore, once a person has been baptized, he must necessarily undergo the second Baptism of repentance and confession, and only then approach Holy Communion. In the one Mystery, the transformation of the bread into the Body and the wine into the Blood, it is Christ Himself who acts.

And in the other Mystery, it is likewise Christ Himself who acts. Therefore, anyone who does not come to Jesus in His Mystery of repentance and confession, so that Jesus may cleanse him before he approaches the other Mystery of Holy Communion—

does nothing but heap a cancer upon his soul, and often upon his body as well.

“Let a man examine himself, and so let him eat of the bread and drink of the cup.” Shall I tell you something still more sobering? We all depend, my beloved, upon the judgment of our spiritual father: “Father told me I could.”

Paul does not agree. Paul says that a man must examine himself. Your spiritual father told you so; but between the moment he spoke to you and the moment you arrive to receive Holy Communion, whose judgment matters now—your spiritual father’s or your own?

What does one of the prayers before receiving the Holy Gifts say? “I stand before the doors of Your temple, yet I do not turn away from my dreadful logismoi, my intrusive thoughts.”

Consequently, the whole responsibility remains with the person himself. Your spiritual father heard you and granted you absolution, and so forth. But you know whether you told him everything. You know whether you spoke to him with humility, because it is not your spiritual father who is invisible; it is Christ who stands behind him.

Christ cannot be deceived. So the responsibility still remains with each person to examine himself. Yet many of us approach even when our conscience testifies against us and says, “No, it is not lawful; you are not permitted.” We still go and receive because it is a feast day.

That is a mistake. We do not receive Communion merely because of the feast. Every Sunday is Pascha. That is why kneeling is forbidden on Sunday: because it is Pascha. It is a resurrectional day; it is Sunday, the day of the Lord, the day of the Resurrection.

Every time you receive Communion, you celebrate Pascha. Pascha is not merely a date, nor is a feast merely an observance. The true feast is when you approach Holy Communion worthily.

You have heard the passage sung at Pascha—I found it and wrote it down: “Today a sacred Pascha has been revealed to us.” Is it speaking about a feast day and roasted lambs? Pascha is Christ passing us over from Hell to Paradise and giving Himself to us as food and as our entry into the Kingdom of Heaven.

“A new Pascha, a holy Pascha, a pure Pascha, a mystical Pascha.” What does “a mystical Pascha” mean? It is something altogether different; it is not what the world calls Pascha. When we wish someone “a blessed Pascha,” we do not mean a fine material banquet, but a spiritual one.

It speaks of a mystical Pascha. What does “mystical Pascha” mean? A person sits at the spiritual table and, outwardly, partakes of bread and wine; mystically, beneath these visible forms, he partakes of the Body and Blood of Christ.

"Of Thy mystical supper." Mystical — meaning what, secret? Something done in hiding? No: hidden — hidden behind what you can see. I am not receiving bread, I am not receiving wine; but after the transubstantiation, after the blessing that the priest or the bishop gives, when he calls upon the Holy Spirit to come down and says: "Send down Thy Holy Spirit upon us and upon these gifts here set forth. And make this bread the precious Body of Thy Christ. Amen. And that which is in this cup the precious Blood of Thy Christ. Amen. Changing them by Thy Holy Spirit. Amen, amen, amen. That they may be, to those who partake" — and so on, the rest of it. From that moment on, you see bread, and it has Christ inside it. You see and you taste wine, and it is the Blood of Christ inside it. This is the Passover, the mystical one. You are not receiving dead gifts.

Now, until the priest returns and reaches the moment when he says the prayer I quoted to you earlier, they are the Precious Gifts. But from that moment onward, we no longer have merely the Precious Gifts; we have the Body and Blood of Christ.

We have the dread Mysteries, in which, according to the prayer of the Liturgy of the Presanctified Gifts, Christ Himself, the Son of God, rests.

the Son of God. Until that moment, we had material things that were lifeless; now they have life within them. It is like the example I once gave you: you look at an egg and see the shell, the yolk, and the white—an egg, a material thing. But put it beneath a hen’s wings and let her warm it, and a little chick emerges. So that egg had life within it. It was not lifeless.

Though outwardly lifeless, they contain life. So it is with the bread and wine after their transformation. Therefore, whoever sits at this Paschal table and eats of the Lamb of God, of Christ, mystically celebrates Pascha by uniting himself with Christ.

Pascha, worthy of all reverence—not merely a Pascha that ends in decay and destruction, but the all-venerable Pascha; Pascha, Christ the Redeemer. Pascha is not about lambs from the sheepfold or the market. That is not Pascha. Pascha is Holy Communion, the divine communion of Christ with man.

For, as I have told you, Pascha is a Hebrew word meaning exodus. Pascha means a passing over; Pascha means a crossing. Pascha does not mean food. At that time, through the blood of that lamb, Christ led the people of Israel out.

And the sword of the Angel, which destroyed all the firstborn of the Egyptians, had no power over the firstborn of the Hebrews, because their doorways had been marked above and on both sides—in the form of the name of the Holy Trinity—with the blood of the lamb. Now, when the Blood of Christ touches the doorposts of our soul, how worthy it makes us and how securely it guards us, both in this present life and for eternity!

The blameless Pascha, the great Pascha, the Pascha of the faithful—not of unbelievers, not of the sexually immoral, adulterers, and corrupt. It is the Pascha of the faithful: those who believe in the Father, the Son, and the Holy Spirit; those who believe that the Father sent the Son, that Christ is God and man, and that Christ died, was buried, and rose again.

This Pascha belongs to the faithful; it is Pascha for those who truly believe. It is not for the unworthy who, for many years, came and received Communion. What they received was their own condemnation to Hell. Pascha is not for them. It is the Pascha of the faithful, as the Church says.

"Pascha, which has opened for us the gates of Paradise." Whoever communes of Christ and keeps Pascha with the Lamb of God has free entry into Paradise. What opens that entrance into Paradise for him is not his own so-called works-salvation, the idea that he saves himself by his own works.

No. Christ is the One who gives the ticket, the free passage by which man may return to Paradise. Christ raises him to new life in Baptism; Christ clothes him, the once-naked descendant of the naked Adam.

Christ changes the blood of the ordinary man and makes him new. Christ replaces what he inherited from Adam and gives him divine blood. He makes him a fellow heir with Himself, since He first makes him His own younger brother.

So, Pascha — as the hymn says, the Pascha that has opened the gates of Paradise for us. Pascha that sanctifies all the faithful: it makes the faithful holy. It's like the clergy — a priest is a coal. The good one is a live, burning coal; the bad one is a coal gone black and sooty.

But one way or another, a person will either be burned by it or blackened by it. So it is with Pascha, with Holy Communion: it has two effects. It saves, but it also consumes. In some, it burns away their sins; in others, it burns up their souls.

Of course, the faithful who approach with fear and trembling and with humility do not approach simply because of the day. The particular day has no place in this. To think otherwise is a serious mistake. Some people think that they may approach because it is that day—because it is Great and Holy Thursday, Great and Holy Saturday, Pascha, or some other feast day. No, that is not the reason to approach.

These are entirely different things. The feast day itself has nothing to do with whether one should receive Holy Communion. Whenever a person approaches, he celebrates Pascha—whether today, tomorrow, or at any other time. Listen to what the divine John Chrysostom says about this.

“I see many partaking of the Body of Christ casually and haphazardly, more out of custom and convention than with thought and understanding.”

"If the season of Holy Lent comes round," he says, "then whatever state you happen to be in, you partake of the Mysteries." If the day of the Epiphany comes round — that is, if Christmas arrives — then whoever the person may be, whether they are in a fit state or not, they come forward simply because it is Christmas.

“If the feast of Theophany, the day of the Lights, arrives, they do the same then as well. Yet is the feast itself the proper time to approach?” It is not the proper time merely because it is Christmas, Theophany, or the Resurrection. No, he says: “Neither Theophany nor Great Lent makes people worthy to approach.”

No, he says, what makes people worthy to approach is sincerity and purity of soul. With that, come forward always; without it, never come forward at all. Approach always, he says, with a pure heart and a pure soul. And without purity of soul, he says, never approach at all.

Even if it is Pascha, Christmas, Epiphany, or Theophany. This is what the divine John Chrysostom says; these are not my own words. If a person who happened to go to Church during Holy Week and Pascha heard it repeated ten times—“the sacred Pascha, the all-venerable Pascha, the mystical Pascha; Pascha, Pascha, Pascha, Pascha”—and sat down to ask what it meant, he would say: “What are they saying? Why are they crying this out? Why do they keep repeating it?”

“What do they mean by saying Pascha is this and Pascha is that?” He would be utterly astonished. Yet we go on as though nothing were happening. We have never looked deeply into what Pascha truly requires of us or how we ought to conduct ourselves in relation to it.

Because what strikes me is what the hymn says on the one hand: "Let no one, O faithful..." My friends, you are the faithful; so let no one stay away. And yet, at the very same time, let no one approach deceitfully, as Judas did. But no — sadly, we kept the feast the way the Jews did.

That is how most people celebrated, apart from a few. The rest of us celebrated as the Jews did. This too was foreseen and told to us. We wrote it in the Scriptures, but we did not take it seriously: “Let us not celebrate as the Jews do.” No, let us not celebrate as the Jews do, “for Christ our God, our Pascha, has been sacrificed for us.”

But let us cleanse ourselves. We must, it says, cleanse ourselves from every defilement, and then receive Him with sincerity. Therefore, if a person wants to receive all the good things that flow from Holy Communion, he must approach—but first he must come to Christ, so that through the other Mystery, that of metanoia and Confession, the priest may prepare him. Then he will be edified when he approaches, and he should approach as often as he is obliged to.

He must again have recourse to Christ, and not justify himself by saying, “I have no need of this. I have no need of the clergy; I have no need of Confession.” Nor should he go so far as to accuse the clergy of having no place in the matter, saying that a priest is unworthy and so forth. He must go to Christ, who prepares him through holy metanoia and Confession, and from there leads him to where the fatted calf is prepared.

Do you remember what he did for the Prodigal Son—since there is something of the prodigal in each of us—when the son returned, admitted that he had made a mess of things, and said, “I have sinned against heaven and before you”? He took off his filthy garment and, after his confession and acknowledgment that he had sinned, clothed him in another garment. Then, dressed in this new garment, he led him to where the fatted calf was prepared.

This is the image that must always guide the faithful when they approach the Holy Eucharist. Therefore, if a person wishes to receive Holy Communion—and he needs to receive it, because without Holy Communion he is a living corpse—

it was not only Baptism that flowed from Christ’s side; Holy Communion flowed from it as well. And the Church reminds us of the following in her texts:

“You were crucified for me.” Not merely for “the world,” as people say. Do not shift the matter onto “the world”; He is your personal Savior. Leave aside what happens with other people. What is happening with you and what is happening with me—that is the question.

You were crucified for me, so that You might make forgiveness spring up for me like water from a fountain.

You were crucified for me, to grant me forgiveness. “Your side was pierced, that You might pour forth streams of life for me.” For me—that they might flow forth for me. These streams, these fountains that flowed here from Christ’s side—His Blood—are for me, for you, for that person, for each one of us.

You cannot, therefore, remain indifferent. Since this great event has taken place, you must approach. Let no uninitiated person approach, but neither let anyone approach deceitfully. These, then, are our obligations toward Pascha. For I saw many who did not come to receive Holy Communion on the Monday after Pascha.

How, then, do you fail to preserve Pascha—your union with Christ? On the Tuesday after Pascha they did not come to receive Holy Communion either. For them it was already over, because they had treated it as a feast day, not as Pascha.

They did not approach on Wednesday, Thursday, Friday—the feast of the Life-Giving Spring—or Saturday; and to this day they still have not approached. What kind of Pascha did they celebrate? How did they abide in Christ, and Christ in them? How could that happen? The whole matter was over for them, until next year.

Why should anyone live far away from Christ? How can a person's soul be kept alive without this food, without Christ? And is this simply a remembrance, a bare memorial, as the Jehovah's Witnesses say, as the Protestants say?

What does Saint Ambrose of Milan say here? “It is daily bread, yet we have made it yearly bread.” He gave it to us for every day, and we have reduced it to once a year—simply so that people may wish us “many years” and “all the best.”

You hear certain priests who have not studied the matter, who are inconsistent and drive you away: “Where do you think you are going, to receive Holy Communion?” These people do not understand. Go farther on, to another priest.

At another point in the service, do you know what the priest says at the very last moment? “You who sit on high with the Father, and are here invisibly present with us.” Do you know what that means? It means: You, Christ, who are up there with the Father — You are present here too, over these Gifts set forth. You are right here in front of me. “By Your mighty hand” — count me worthy, he says, to receive Communion “of Your most pure Body and precious Blood, and through me, to all the people.” Count me worthy too, by Your own hand.

“I represent Christ.” The priest and the hierarch are the living image of Christ. The priest therefore takes with his own hand—and that hand is Christ’s hand, though unfortunately some do not understand this well. And that hand says, “And through me, to all the people.” That is what the priest says to Christ. Am I inventing these words? He himself says them. Yet when he comes outside, he says, “You know, today is Monday. What did you eat? It is the Monday after Pascha—what did you eat?” “What did I eat? Whatever you ate.” What about you, Father? What did you eat? Where is the document that says you may eat and receive Holy Communion, while I may not eat and receive? Is it not Pascha? Is this not Bright Week, the Lord’s own week? Is there not a Canon of the Sixth Ecumenical Council saying that throughout the whole week we should be in the Church and receive Holy Communion, regardless of fasting? Why do you forbid me? I am not speaking of those who do not understand their ministry, do not read, do not pay attention, or did not have a good guide.

These are two different matters. Christ was crucified for me as well as for you. You will prepare the Holy Gifts within the altar—or rather, God will prepare them through you—and you will receive Holy Communion with your own hand. I, outside the altar, will receive Holy Communion from your hand.

That is the difference. And you, too, must have repented, made your confession, and been reconciled. You must also have good works and a good testimony before you may approach. The same is required of me; there is no difference. The only difference is that you are inside the sanctuary and receive Holy Communion with your own hand.

And I am outside, and I receive Communion with the spoon. Apart from that, there is no difference at all where the Mystery is concerned. And he too will be saved as a Christian; he is not saved because he is a priest. The Priesthood is a thing apart — the priesthood belongs to God. God does not ordain everyone, but He works through everyone.

Being a priest is one thing, and the man within the priest is another. The man within sins and needs to set things right through metanoia—repentance—and Holy Confession. He must have an elder, a spiritual father, and confess his sins, and so forth. The layman, too, must have what he needs for his own spiritual life.

Since, then, He was crucified for me, and since His side poured forth what the text here calls streams of life, how can you deprive me of them? By what right do you deprive me of them? And it is a stream of life—not water from Marathon, my dear friends.

The Church calls them streams of life. Otherwise, tear this book up and do not believe it. We must live these truths. It truly is a stream of life. How can you separate me from the stream of life? By what right? Your duty is to enlighten me and call me, saying, “Come here, my child; I am here.

“Take care not to sin; change your life,” and so forth. And remain here, close to the breast of our mother, the Church of Christ. For the Holy Chalice is the breast of our spiritual mother, who has given birth to us and now nourishes us.

She gives birth to us in the baptismal font and nourishes us through Holy Communion. She is our spiritual mother. In the same way, a mother according to the flesh gives birth to her child and brings it to her breast to keep it alive. It is not enough merely to give birth; she must also feed and sustain the child.

That is why the Church always baptized in the morning, not in the afternoon. Those who had been baptized remained there and received Holy Communion. For the purpose of Baptism is to make a person capable of receiving sanctification.

Who sanctifies us? Christ. That is why, whenever a Baptism is not celebrated during the Divine Liturgy, with Holy Communion present, they must open the tabernacle, take out the Holy Gifts, and commune the infant that very day, uniting the child with Christ.

They have cleansed the child from the devil and from ancestral sin, and now they must unite the child with Christ. The mother should bring her child to Holy Communion every day, if she can—not out of superstition, saying, “You know, receiving on the feast of Saint Marina is good for the child.

“You know, receiving on the feast of Saint Stylianos is good for the child.” No. The child’s soul must be nourished regularly, just as the mother weighs the child and carefully watches every gram.

And the child is given the proper portions needed to nourish the body—and rightly so. But how will the soul be nourished? It is not enough to treat the godmother’s role superstitiously, thinking that she must have the child baptized, bring the child to Holy Communion, and so on. The child’s soul must be nourished every day if it is to grow strong, so that the devil does not devour it—the devil who waits outside, ready to devour that immortal soul. And this is why we have the wretched state of affairs we see today, this modern jungle: because man has no connection with this fountain of life.

Let me also bring forward something else, found among the hymns of blessing—you will find it there—for Great and Holy Saturday. It says, “Your life-giving side, like a fountain flowing from Eden, pours forth.” How does the Church describe it? She calls Christ’s side life-giving.

Do you desire eternal life? Life is here, in the side of Christ.

Your life-giving side, like a spring welling forth from Eden—as though a fountain had flowed out of Paradise—waters Your Church, O Christ, as a spiritual Paradise. Your Church: not the walls or the church building, but the Church herself, the people, the members whose head is Christ. This is Your spiritual Paradise; this is the Church. It waters her, the hymn says, as a spiritual Paradise.

If we reflect upon it, all those who live in Christ, with Christ as their Head, who have been baptized and partake of Holy Communion, are already in Heaven. Only one small event remains, which is called death: the egg must crack, the shell remain below, and the little bird fly upward.

If you have a copy of the New Testament, open to the third chapter of Colossians and see where the believer’s soul is even now. It says that the believer’s soul is with Christ in God. Yet a person does not know how he is mystically united with Christ, nor how Christ is united with God.

And John writes, if I am not mistaken, in the fourteenth chapter—I did not know these passages would come to mind today, or I would have had the verses with me—“On that day you will know.” You will learn it then, He says, when you leave this shell.

“On that day you will know that I am in My Father, and you in Me, and I in you.” Then, He says, you will see how this chain of union exists: how I and the Father are one, and how you and I are one.

Then you will understand it. Today you cannot understand it. You are clothed in flesh, and it stands like a dividing wall, making this spiritual union difficult to comprehend. Even now, the person who remains close to the Church is already in Paradise.

It is the person who follows the services of the Church, not the one who invents his own kind of religion; not the one who mints his own coins, saying, “This is what I think; this is what I imagine; I do not believe it that way.” Not that person, but the one who bows his head and obediently follows the Church and the Mysteries of the Church.

Follow the services of the Church. There is no need for clever inventions. Take the prayer book in your hand, take the Horologion, take the Synekdemos, and say the prayers appointed by the Church—in the morning or at night, at midday or in the afternoon. Say those prayers even if you do not understand them, and you will go to Paradise. Leave aside your own clever little prayers about “dear daddy, dear mommy, dear husband, dear wife,” and so forth. God does not want such things. God wants to save souls. As for the others, they too will suffer in this world as much as they must, according to how they have labored and placed their trust in God.

Yes, it says here: “Your life-giving side, O Christ, like a fountain flowing from Eden, waters Your Church as a spiritual paradise; and dividing from there, as from its source, into the four Gospels”—the four Gospels going out into the whole world.

Yes: “watering the world, gladdening creation, and faithfully teaching the nations to know Your Kingdom.” Who believes this? Who takes it seriously? Who cares enough to immerse himself in these matters, whether as a member of the priesthood or as a simple rational sheep of Christ’s flock?

of a sheep. And yet today people learn many things, even though no one teaches them. But when it comes to matters of faith, they say, “No one told me.” Why do you not take an interest in learning? How is it that you take an interest in so many other things and learn about them? How is it that you find so many medicines and bring them in yourself from Russia, America, and Europe? How is it that you write and send so many books, exchange currency, and so on? How do you learn so many languages and so many other things? And yet, when it comes to a single Saint—

If the people of God do not want to learn this, who is responsible? Is it God? Is it the Church? Is it you and me? What have we ourselves learned? And what, after all, have we offered them, so that they might offer something in return? What have we given? Have we given our children? Have we given ourselves? Nothing. Like chattering birds, from morning until night we do nothing but accuse others, whether in speech or in writing.

Yes, we are digging our own grave, and there is no excuse. Today there are many ways by which a person, if he wishes, can receive illumination, be instructed, and have his spirit flooded with light. He can learn the truths of the faith and follow them.

He will run into difficulties, yes. They will call him crazy, they will call him a Jesuit. They will say this, they will say that, on and on and on. Put your head down and keep going — like a man in love going to the woman he loves, like a woman in love going to the man she loves. Put your head down and let them talk. Just as you don't listen to your mother and your father when the flesh is driving you, when you won't listen to anyone at all — that is exactly how you should refuse to listen when it comes to the faith.

Yes, I remember when I returned to Christ thirty years ago, while I was living there in Pangrati. Nearby was the Church of the Ascension, the dependency of the Holy Monastery of Simonopetra, which remains there to this day. It is a great blessing for Athens, because the Divine Liturgy is celebrated there every day throughout the year. Thus, if a person wishes, he can find Holy Communion there every day—every single day.

With God’s help, I had understood the matter somewhat correctly, and I approached Holy Communion properly. When people saw me going to receive Communion on Monday, Tuesday, and Wednesday, they would say, “He is going to become a priest.” Was I receiving Communion because I was going to become a priest?

Are all the others going to become devils because they do not receive Communion? Do you understand? “He is going to become a priest; that is why he receives Communion.” That is not so. Should those who are not going to become priests refrain from Communion? First of all, people must learn that Holy Communion is not only for those who are going to become priests.

This is the mentality of the world. And do you know what that means? These things were not said by people who went to Church only on Sundays. People went to Church every day, yet they arrived spiritually parched and left even more parched.

Why? Because they did not receive Communion. The Lord came out through the Holy Doors and said to them, “Do you have the fear of God? Do you have love and faith? Come, my child; I sacrificed Myself for you. Behold My side; behold the fountain; behold My life-giving side. Come and receive.”

And he would not go—this man who was going to become a priest, no less. Indeed. There is another exhortation in this same spirit, an exhortation from Pascha, which says:

“Come, let us partake of the new fruit of the vine, of divine gladness, on the glorious day of the Resurrection; and let us partake of the Kingdom of Christ, praising Him as God unto the ages.” “Come”—all of you. It does not address just one person; it calls everyone to come.

It is unthinkable for a person to cross the threshold of the Church and not receive Communion.

If the priest or bishop is doing his work properly, he ought to exclude from the Church all those who, at the end of the service, have not received Communion. There is no justification for it. You cannot come, mother, to have your child receive Communion while you yourself do not. Why are you putting the others to death spiritually?

I will not give Communion even to this child,

because the child receives Communion on the strength of your faith. And since you live without faithfulness toward God, how can I give God to you? And how can I come out and say, “With the fear of God, faith, and love, draw near,” only for no one to approach? For if you bring the little child forward while you yourself do not receive Communion, it is as though no one has come at all.

And then how am I to come out and say, "Save, O God, Thy people, and bless Thine inheritance"? What inheritance, when no one has received Communion, when no one has become a brother of Christ? How is such a person an heir of God? And how is the chanter — the liar that he is — going to sing, "We have seen the true light," and the rest of it, "We have received the heavenly Spirit," when he has not received Communion?

Where did he not receive it, and where did he see it?

It is false. From that point onward, the falsehoods begin. How is it that the chandeliers do not fall and break our heads? God knows; that is not my concern.

But how long will this continue? Even if it continues until the end of the age because God tolerates it, we shall be condemned to Hell. So, “Come, let us partake of the new fruit of the Vine.” Which is the Vine, and what is its fruit? You are educated—highly educated, indeed. These matters have become much clearer now. Which is the Vine, and what is the fruit of that Vine? The Vine is our Most Holy Theotokos, and her fruit is Christ.

She is the True Vine who offers us the fruit of life. Is she the Vine, or is she not?

Therefore, the hymn says, “Come, let us partake of the new fruit of the Vine”: a new fruit, born of the True Vine.

The vine, as you may remember me telling you once, is closely associated with the fig tree. Wherever there is a fig tree and a vine—and there is hardly a vineyard here without a fig tree in it—this association points to the Most Holy Theotokos and Eve.

The fig tree is Eve, and the vine is our Most Holy Theotokos. The fig tree produced itching, sin, and the bikini: Eve and Adam put on fig leaves to hide their nakedness. That is what they accomplished. It does not say that wrapping themselves in fig leaves could truly cover them.

Why does Scripture say this? To show the consequences of sin. Just try putting a fig, or fig sap, on your skin. Put fig leaves and fig sap on the tender parts of your body and see what happens. You will be beside yourself.

That fig tree, that Eve, was healed by the new Eve, the Most Holy Theotokos, just as the old Adam was healed by the new Adam, Christ.

Christ—take a fig leaf in your hand: it is like a woman’s palm. Take a vine leaf in your hand: it too is like a woman’s palm. Here is one woman, and there is another. This woman is the vine, and her fruit is Christ, who healed mankind. “Come,” it says, “on this glorious day of the Resurrection, let us partake of Christ, the fruit of the new vine and the source of divine gladness.” Come, let us partake of Him. For what else is man to do from that point onward? He has received the light of the Resurrection.

He takes the light of the Resurrection from the unwaning Light and goes home and makes the sign of the Cross over his door. Yet the devil enters with him, because he already has the devil within him—the very devil he drove out of the Church. Has that put matters right? Pascha is not superstition, nor is Pascha an opportunity for corruption.

It isn't for partying, it isn't for anything like that; it is for being joined to Christ, for entering into relationship with Him. "Come, then, let us commune of the new fruit of the vine" — let us partake of it. And still the man doesn't come forward to receive. And this doesn't hold only for that time; it holds for all time, it holds for all time.

The heart of man’s salvation, then, lies indeed in the Cross, but also in what came forth from the Cross. Christ established this beforehand, on Thursday evening—or rather, yes, He established it on Thursday evening.

At that mystical supper: “Receive me today, O Son of God, as a partaker of Your Mystical Supper.” This is a supplication. Yet people remain far away. They feed themselves and take care of their bodies and their diets.

They even have checkups two or three times a year to find out how they are doing physically. And they do well; I have no objection, since in His love our God has provided medicines for us.

…in His love, since in His wisdom He has given us physicians—for all these things are gifts from God, as we read in the Old Testament: “Give the physician his place, for the Lord created him too.” “The Lord created medicines from the earth,” it says in Sirach, chapter 38. “The Lord created medicines from the earth, for the Lord created the physician too.” Very well—but what about your immortal soul? When do you nourish it? How do you nourish it? Today I see privately owned cars multiplying among the newly rich.

Their most holy private cars! People who will not carry even a little cheese home to their wife or mother can be seen with bucket and sponge, scrubbing and polishing their cars—their most holy private cars!

My good man, are you not ashamed? How long has it been since you washed your immortal soul, and how is that soul washed? This he has not learned, nor will he learn it. Let me take this opportunity to say to those present and those absent: if a person does not learn this, then everything else he may learn in this world is superfluous.

A person who has lived in this world without coming to know Christ is truly ridiculous. Yes, the hymnographer of the Akathist Hymn has a beautiful verse. He greets the Most Holy Theotokos because she brought forth Him who sanctifies those conceived in shame, and because she brought forth Him who heals those whose nous has been taken captive.

There are many whose nous has been taken captive—that is, people whose nous has been oppressed and enslaved by Satan.

Satan in the nous, the spiritual intellect. There are many such people today, especially in our own times, and they are the most wretched people in the world. Satan throws the human nous into confusion and takes away everything a person needs in order to find peace. The person has been robbed by the devil, and Christ alone can bind the devil, take away his spoils, and illuminate the person’s nous; for unless a person receives illumination, he becomes...

A man has departed from Christ and no longer knows why he came into this world, where he came from, or where he is going.

Man has reached the point of believing that there was nothing before him, that he came into being by chance, and that nothing exists after his death. Man, are you not ashamed to think of yourself as existing between two nothings? Are you not ashamed to say such things?

O rational man, you landed on the moon, yet you never came down to earth. You learned what happens on the moon and planted your flag there, yet you do not know what is happening just twenty-two centimeters within you, in that cesspit called the heart, called the soul—the place Christ would strike with His hand and say, “Here is the workshop of the sinner.”

Did Christ not know where the center of gravity lies? Imagine believing that nothing existed before and that nothing exists afterward, and that you just turned up in between — you, the pampered darling, the know-it-all who has all wisdom — caught between two nothings. Ah, it's a disgrace to us. And yet. And yet.

If you think that what flows from these texts is merely something we happen to believe—after all, I do not think I am speaking to unbelievers, except perhaps for a few who have come here out of curiosity and so forth—the rest of you have come because you believe something, even if only a little, even if imperfectly; at least you believe something.

And they believe what follows from the texts of our faith. We cannot, on the one hand, chant and sing these things and, on the other, fail to put them into practice and reject them. “By your own words I judge you,” because, my dear ones, we do not know how long God’s forbearance will last. We do not know, my dear ones, whether we will still exist a fraction of a second from now. Tremble at what I am about to tell you. Today there is no—

Does the present exist? It does not. And if a person could truly grasp that there is no present, his knees ought to give way beneath him.

Everything I am saying—or rather, everything I have just said—already belongs to the past. Everything I am about to say lies in the future. In a fraction of a second I may cease to exist, and so may you. Is that true or not? Who can assure me that my heart will beat even once more, or that yours will?

Anyone who claims he can know that is a liar, and anyone who believes him is both a liar and inconsistent. There is no present—only past and future. So if, at this very moment, crack!—everything comes to an end, what then? If there is nothing, well and good; go your way in peace.

But if there is something after death, what then? What have you gained by saying, “There is nothing,” and what will you lose if there is? Where is the logic in that? The Apostle Paul used to say:

Notice what he says: “one thing I do.” What is it that you do, Paul? “Forgetting the things that lie behind…”

Απόψε το βράδυ, να μου επιτρέψετε να συνεχίσω στο ίδιο πνεύμα αυτό που μιλήσαμε τόσες ημέρες. Επάνω στην υπόθεση της μεγάλης αυτής λεγόμενης εβδομάδος. Η οποία Μεγάλη Εβδομάς, όπως είχαμε πει, δεν είναι μεγάλη γιατί έχει περισσότερες ημέρες ή ώρες.

Οι ώρες, αλλά γεγονότα, διδάγματα, γι' αυτό λέγεται και Μεγάλη Εβδομάδα. Το κέντρο της Μεγάλης αυτής Εβδομάδος ήταν η Μεγάλη Παρασκευή, πλαισιωμένη με τη Μεγάλη Πέμπτη και το Μέγα Σάββατο.

Να εντοπίσω το θέμα στους ανθρώπους εκείνους οι οποίοι έκαμαν Πάσχα, μα δεν έκαμαν Πάσχα. Δηλαδή έκαμαν ένα Πάσχα με τον τρόπο τους.

Πολλοί άνθρωποι προσήλθονε στην Θεία Κοινωνία. Και εσείς οι ίδιοι θα διαπιστώσετε ότι πολύς κόσμος, μα πολύς κόσμος, ανώνυμος κόσμος, προσήλθε στην Θεία Κοινωνία.

Τώρα, καλώς προσήλθε ή κακώς προσήλθε, είναι θέμα που διδάσκεται αυτές τις ημέρες, και διότι πολλοί, είτε παρόντες είτε απόντες, αντιπαρήλθον τον τρόπο της ετοιμασίας για να προσέλθουν στο Πάσχα. Διότι, όταν λέγω Πάσχα, δεν εννοώ αυτή καθεαυτή την ημέρα του Πάσχα, δεν εννοώ το Πάσχα που φτιάχνουμε εμείς με ένα αρνί, με μια συντροφιά, ένα καλό φαΐ, με ένα γλέντι κλπ.

Ενώ το Πάσχα ως θέμα, ως βάση, ως αφετηρία. Το Πάσχα ημών ετύθη Χριστός κατά τον Παύλον Και πρέπει να προσέλθομεν άζυμοι εις το Πάσχα. Πάσχα θεωρώ Ιησούν εις τον Οβελίαν του Θεού Το αρνί του Θεού· ομιλώ για Πάσχα.

Δεν ομιλώ των αμνών που εφάγαμε εμείς. Είτε εδώ στας Αθήνας ή βγήκαμε στο χωριό και το φάγαμε. Ομιλώ για το κέντρο του Πάσχα, για τη θυσία του Ιησού, που πολλοί μας προσήλθομεν, αλλά δεν προσήλθομεν όσο έπρεπε να προσέλθουμε, για να έχουμε τα αγαθά αποτελέσματα που απορρέουν από το κέντρο αυτής της θυσίας, από το Πάσχα. Έχετε τη γνώμη ότι όλος αυτός ο κόσμος που προσήλθε

Ήλθε που δεν ήξερε από ποια πόρτα να μπει και από πού να βγει, που δεν ήξερε πότε κοινωνούν και πώς κοινωνούν. Έχετε τη γνώμη ότι ετοιμάζεστε για το Πάσχα; Θα πει κανείς: «Μα δεν έπρεπε να κοινωνείς, εφόσον ήταν Πάσχα;» Να κοινωνήσει, βέβαια να κοινωνήσει. Αλλά έχει μια προτροπή εδώ μέσα, στη Μεγάλη Πέμπτη, και λέγει το κοινωνικό.

και λέγει το εξής: «Μηδείς κανένας, ω πιστοί, του Δεσποτικού Δείπνου αμύητος· να μην μείνει κανένας μακριά από το Δεσποτικό Τραπέζι». Ναι. Δεύτερο «Μη δεις όμως, μη δεις όλος ως ο Ιούδας Δολίος προς σήτο τη τραπέζι».

Κανένας να μην μείνει μακριά, αλλά κανένας να μην έλθει σαν τον Ιούδα. Αυτό είναι το θέμα. Βρισκόμαστε στο τέλος της Μεγάλης Εβδομάδος. Ακούσαμε και είδαμε περιστατικά. Το κυρίως θέμα είναι αν κάμαμε Πάσχα.

Ο Χριστός εθυσιάσθη, απέθανε και ανέστη. Αν εμείς όμως εκάμαμε Πάσχα; Αυτό είναι το θέμα. Με ποιο τρόπο εκάμαμε το Πάσχα και, αν δεν το κάμαμε σωστά, να αναθεωρήσουμε την υπόθεση και να φροντίσουμε μελλοντικώς να κάνουμε σωστό το Πάσχα, να παρακαθήμεθα στην τράπεζα, όχι όμως δολίως ως ο Ιούδας. Εμείς, όπως θα ξέρετε κι εσείς, αν δεν συμβαίνει και στους ακροατάς αυτού του υπερώου, μόνοι μας συντάσσουμε ένα πιστοποιητικό καθαρότητος, αγιότητος, αξιοσύνης και το υπογράφουμε και μόνοι μας.

Με βάση αυτό το πιστοποιητικό προσερχόμεθα και καθήμεθα στην τράπεζαν. Έτσι είναι όμως το θέμα; Έτσι εκήρυξε ο Ιησούς; Διότι πολλοί άνθρωποι δεν πήγαν στον Ιησού να τους ετοιμάσει, για να δικαιούνται να παρακαθήσουν στην τράπεζα.

Δεν επρόσεξαν εκείνο το οποίο διαβάστηκε ένα βράδυ σε ένα από τα 12 Ευαγγέλια, που έλεγε συν τοις άλλοις το εξής: Έρχεται ουν προς Σίμωνα Πέτρον και λέγει αυτώ εκείνος· Κύριε, σύ μου νύπτης τους πόδας. Αδύνατο.

Απεκρίθη ο Ιησούς και είπε αυτό

Εάν μη νύψω σου εγώ, ούτε έχεις μέρος με τε μου. Ο Πέτρος δεν ήθελε να πλυθούν τα πόδια του από τον Χριστό. Δεν ήθελε να τον ετοιμάσει ο Χριστός και με τον δικό του τρόπο πίστευε ότι, κατά αυτή την έννοια, ορθώς ποιεί.

Ο Χριστός του λέγει: «Αν εγώ όμως δεν σε καθαρίσω, δεν σε ετοιμάσω, δεν έχεις θέση μετ’ εμού». Και ρωτώ εγώ, κατ’ επέκτασιν, τον εαυτόν μου και τους άλλους: Πώς εσύ, άνθρωπε, τολμάς, χωρίς να πας στον Χριστό να σε ετοιμάσει με έναν ειδικό τρόπο που έχει αυτός;

Εσύ μόνος σου εκδίδεις πιστοποιητικό εις τον εαυτόν σου και προσέρχεσαι, εφόσον είσαι ακάθαρτος.

Διότι τα είπες στην εικόνα; Διότι τα είπες στον Χριστό αοράτως, που είναι πανταχού παρών; Διότι έπαυσες να αμαρτάνεις; Διότι μετενόησες; Μα εφόσον δεν εξομολογήθηκες; «Και τι θα μου κάνει ο παπάς;» Δεν θα σου κάνει ο παπάς· θα σου κάνει ο Χριστός, που είναι πίσω από τον παπά.

Αν προσήλθον χίλιοι, αγαπητοί μου, στη Θεία Κοινωνία τη Μεγάλη Πέμπτη ή το Μεγάλο Σάββατο ή το Πάσχα, διακόσιοι ή τριακόσιοι θα εξομολογήθησαν. Οι εφτακόσιοι πήγαν μόνοι τους. Για τα χρόνια πολλά. Για το καλό. Από τη μια πόρτα μπήκανε και από την άλλη βγήκανε.

Και κοιμούνται ξένοιαστοι, διότι έκαναν Πάσχα. Και κοινώνησαν και έκαμαν και Πάσχα. Δεν είναι όμως έτσι. Η Εκκλησία μας έχει επτά μυστήρια. Έχει ένα που λέγεται Ιεροσύνη. Αν θέλεις γίνεσαι παπάς, δεν θέλεις δεν γίνεσαι. Κατά συνέπεια, δεν σου χρειάζεται. Με γεια σου και με χαρά σου.

Έχει ένα που λέγεται Αγιασμός. Αν θέλεις το κάνεις, δεν θέλεις δεν το κάνεις. Έχει ένα που λέγεται Γάμος. Αν θέλεις παντρεύεσαι, δεν θέλεις δεν παντρεύεσαι. Ευχή

Λέγεται ευχέλαιο, αν θέλεις το κάνεις, αν θέλεις δεν το κάνεις. Έχει όμως και κάτι άλλο που λέγεται βάφτισμα. Δεν μπορείς να μην βαφτιστείς. Άμα δεν βαφτιστείς, δεν σώζεσαι. Αν δεν παντρευτείς, σώζεσαι. Αν δεν γίνεις παπάς, σώζεσαι. Αν δεν κάνεις ευχέλαιο, σώζεσαι. Αν δεν βαφτιστείς όμως, δεν σώζεσαι. Αν εξ ύδατος και πνεύματος, ουδείς εισελεύσεται στη βασιλεία των ουρανών. Είπε ο Χριστός μας στον Νικόδημο αυτόν.

Αυτόν τον Νικόδημο που διαβάζουμε στο γάμα κεφάλαιο του Ιωάννου. Διότι όμως το βάπτισμα λερώνεται, εν τη αγάπη Του και εν τη πανσοφία Του ο Θεός άφησε δεύτερο βάπτισμα, χάριν μετά την χάριν, τη μετάνοια και την εξομολόγηση.

Το μυστήριο αυτό το εθέσπισε ο Χριστός μας, όπως ξέρετε, το Πάσχα το βράδυ. Όταν ανέστη και, κεκλεισμένων των θυρών, έστη εις το μέσον, εθέσπισε το μυστήριον της μετανοίας και της εξομολογήσεως. Και έδωσε ειδικό πνεύμα του δεσμεῖν και λύειν αμαρτίας εις τους Αποστόλους.

Πρώτη Πεντηκοστή. Πεντηκοστή δεν είχε γίνει ακόμη.

«Αν τινων αφήτε τας αμαρτίας, αφίενται αυτοίς· αν τινων κρατήτε, κεκράτηνται». Άμα σε έφερα από τον Άδη, τι άλλο ήθελα να σου φέρω; Το πιο φιλάνθρωπο μυστήριο σου έφερα από τον Άδη. Και στο θεσπίζω, διότι εσύ ως άνθρωπος, χώμα, σάρκα φορών και εις την γην οικών, είτε λόγω είτε έργω είτε εν διανοία, θα πίνεις την ανομία, κατά τον Ιώβ, ως το ύδωρ με το ποτήρι την ημέρα. Έχεις την ανάγκη, λοιπόν, διότι, αν δεν υπάρξει αυτό το φιλάνθρωπο μυστήριον, αυτή η χάρις μετά την χάριν, ουδείς σώζεται. Δεν υπάρχει Άγιος ο οποίος δεν επήγε στον πνευματικό του.

Δεν υπάρχει κανένας. Άγιοι εκ κοιλίας μητρός δεν υπάρχουν. Ούτε αναμάρτητοι υπάρχουν. Ένας είναι ο αναμάρτητος. Όλοι εμείς έχουμε την ανάγκη του δευτέρου αυτού φιλανθρώπου Μυστηρίου που λέγεται Μετάνοια και Εξομολόγηση.

Δύο βασικά, λοιπόν, μυστήρια πρέπει να ενεργούνται υπό του ανθρώπου για να σωθεί ο άνθρωπος. Αυτά τα οποία συμβολίστησαν από την κεντηθείσαν πλευράν του Κυρίου, που αρκετά μιλήσαμε στις άλλες δύο ομιλίες, τόσον της Μεγάλης Πέμπτης όσον και της Μεγάλης Παρασκευής.

Το αίμα και το ύδωρ, τα οποία εξήλθον από την κεντηθείσαν πλευράν του Χριστού μας.

Απαραιτήτως, λοιπόν, ο άνθρωπος, εφόσον είναι βαπτισμένος, πρέπει να κάνει το δεύτερο βάπτισμα της μετανοίας και της εξομολογήσεως. Και έτσι να προσέρχεται στη Θεία Κοινωνία. Και στο ένα μυστήριο της μετουσιώσεως του Άρτου σε Σώμα και του Οίνου σε Αίμα, αυτός ο Χριστός το κάνει.

Και στο άλλο μυστήριο αυτός ο Χριστός το κάνει. Κατά συνέπεια, ο άνθρωπος που δεν προσέρχεται στον Ιησού, στο μυστήριό του της μετανοίας και εξομολογήσεως. ή να καθαρίσει ο Ιησούς αυτόν, για να προσέλθει στο άλλο μυστήριο της Θείας Κοινωνίας.

Δεν κάνει τίποτα άλλο, ειμή επισωρεύει καρκίνο στην ψυχή του και πολλάκις και στο σώμα του.

Δοκιμαζέτω δε άνθρωπος εαυτόν, και ούτως εκ του άρτου εσθιέτω και εκ του ποτηρίου πινέτω. Θέλετε να σας πω κάτι ακόμη τρομερό; Όλοι κρεμόμαστε, αγαπητοί μου, στη γνώμη του πνευματικού. Μου είπε ο Πάτερ.

Ο Παύλος δεν συμφωνεί. Ο Παύλος λέει ο άνθρωπος να δοκιμάζει τον εαυτόν. Σου είπε ο Πάτερ. Αλλά μεταξύ εκείνης της στιγμής που σου είπε ο Πάτερ και μέχρι τη στιγμή που θα φτάσεις εσύ Στην θεία κοινωνία ποιος έχει τη γνώμη τώρα, ο Πάτερ ή εσύ;

Τι λέγει μια ευχή της ακολουθίας Θείας Μεταλήψεως; Προ των θυρών του ναού σου παρέστηκα και των δεινών λογισμών ουκ αφίσταμαι.

Κατά συνέπεια, μένει στον άνθρωπο ολόκληρη η ευθύνη. Ο Πάτερ ήκουσε, σε συγχώρησε κ.λπ. Όμως εσύ ξέρεις εάν τα είπες όλα στον Πάτερ. Αν τα είπες με ταπείνωση στον Πάτερ, διότι αόρατος δεν είναι ο Πάτερ, είναι ο Χριστός πίσω από τον Πάτερ.

Και ο Χριστός δεν γελιέται και πάλι μένει η ευθύνη στον άνθρωπο να εξετάσει τον εαυτόν του. Και πολλοί, παρότι η συνείδησή μας καταμαρτυρεί και μας λέει «όχι, ουκ έξεστι, δεν σου είναι συγκεχωρημένον», εμείς πηγαίνουμε, προσερχόμεθα, για την εορτή, διότι είναι εορτή.

Είναι λάθος αυτό. Δεν κοινωνούνε την εορτή. Κάθε Κυριακή είναι Πάσχα. Γι' αυτό άλλωστε απαγορεύεται και η γονυκλισία την Κυριακή. Γιατί είναι Πάσχα. Είναι Αναστάσιμος ημέρα. Είναι Κυριακή, ημέρα του Κυρίου, ημέρα Αναστάσιμος ημέρα.

Κάθε φορά που θα κοινωνείς, επιτελείς Πάσχα. Πάσχα δεν είναι η ημέρα. Εορτή δεν είναι η εορτή. Είναι όταν επαξίως προσέρχεστε στη Θεία Κοινωνία.

Έχετε ακούσει σε ένα μέρος που λέγει κατά το Πάσχα, το βρήκα και το σημείωσα. Πάσχα ιερών ημίν σήμερον αναδέδεικτε Τι, ομιλεί για την εορτή και για τα αρνιά; Το Πάσχα, ότι ο Χριστός μεταβίβασε εμάς από την κόλαση στον Παράδεισο και έδωσε τον εαυτόν του βρώσιν και εισιτήριον για τη Βασιλεία των Ουρανών.

Πάσχα καινόν, με άλφα γιώτα, καινούργιο Πάσχα, Πάσχα άγιον, καθαρό Πάσχα, Πάσχα μυστικόν. Τι πάει να πει Πάσχα μυστικόν; Είναι πράγμα ξεχωριστό, δεν είναι αυτό που λέει ο κόσμος Πάσχα. Όταν λέμε καλό Πάσχα, δεν λέμε καλό τραπέζι υλικό, λέμε πνευματικό.

Λέει Πάσχα Μυστικών. Τι είπα να πει Πάσχα Μυστικών Ο άνθρωπος, παρακαθίσας στην τράπεζαν την πνευματικήν, φαινομενικώς μετέχει άρτου και οίνου, μυστικώς δε, πίσω από αυτά, σώματος και αίματος Χριστού.

«Τοῦ δείπνου σου τοῦ μυστικοῦ». Τι, του κρυφού; Όχι, του κεκρυμμένου. Δεν κοινωνώ άρτον, δεν κοινωνώ οίνον, όμως μετά τη μετουσίωση, μετά την ευλογία που κάνει ο ιερεύς ή ο αρχιερεύς, ο οποίος επικαλείται το Πνεύμα το Άγιο να κατέλθει και λέγει: «Κατάπεμψον, Κύριε, τὸ Πνεῦμά σου τὸ Ἅγιον ἐφ’ ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ προκείμενα Δῶρα ταῦτα. Καὶ ποίησον τὸν μὲν Ἄρτον τοῦτον τίμιον Σῶμα τοῦ Χριστοῦ σου. Ἀμήν. Τὸ δὲ ἐν τῷ Ποτηρίῳ τούτῳ τίμιον Αἷμα τοῦ Χριστοῦ σου. Ἀμήν. Μεταβαλὼν τῷ Πνεύματί σου τῷ Ἁγίῳ. Ἀμήν, ἀμήν, ἀμήν. Ὥστε γενέσθαι τοῖς μεταλαμβάνουσι», και λοιπά, τα υπόλοιπα. Από εκείνη τη στιγμή βλέπεις άρτον και έχει Χριστό μέσα. Βλέπεις και γεύεσαι οίνον και είναι αίμα Χριστού μέσα. Αυτό είναι το Πάσχα, το μυστικό. Κοινωνείς όχι νεκρά δώρα.

Τώρα, διότι μέχρι που ο ιερεύς θα επιστρέψει, μέχρι της ώρας εκείνης που θα πει αυτή την ευχή που σας είπα γρηγορότερα, είναι Τίμια Δώρα. Από εκεί και κάτω, όμως, δεν έχουμε Τίμια Δώρα. Έχουμε σώμα και αίμα Χριστού.

Έχουμε φρικτά μυστήρια, εις τα οποία αναπαύεται, κατά την ευχή της Προηγιασμένης, αυτός ο Χριστός, ο Υιός του Θεού.

Υιός του Θεού. Και εφόσον μέχρι εκείνη τη στιγμή είχαμε νεκρά υλικά πράγματα, τώρα έχουν ζωή μέσα αυτά. Είναι όπως σας έλεγα μια φορά: βλέπετε ένα αβγό, βλέπετε το τσούφλιο, βλέπετε και τον κρόκο και το λεύκωμα. Ένα αβγό, υλικό. Για βάλ' το κάτω από τις φτερούγες της κότας, όμως, να το ζεστάνει: λίγο πουλάκι. Άρα είχε και ζωή αυτό το αυγό μέσα. Δεν ήταν νεκρό.

Νεκρό, έχει και ζωή. Έτσι είναι και ο άρτος και ο οίνος μετά τη μετουσίωση. Αυτό, λοιπόν, ο άνθρωπος που θα παρακαθίσει σε αυτό το Πάσχα, να φάει από τον αμνόν του Θεού, από τον Χριστό, μυστικώς κάνει Πάσχα, ενώνοντας τον εαυτόν του με τον Χριστό.

Πάσχα πανσεβάσμιον, όχι απλώς Πάσχα διαφθοράς και καταστροφής, πανσεβάσμιον Πάσχα, Πάσχα Χριστός ο Λυτρωτής, Πάσχα, όχι Πάσχα με αρνιά από την προβατίνα ή από την αγορά. Δεν είναι αυτό το Πάσχα. Το Πάσχα είναι η Θεία Κοινωνία, η θεία επικοινωνία με τον άνθρωπο.

Διότι, όπως σας έχω πει, Πάσχα είναι εβραϊκή λέξη και ερμηνεύεται έξοδος. Πάσχα ερμηνεύεται πέρασμα, Πάσχα ερμηνεύεται διάβαση. Δεν ερμηνεύεται φαΐ το Πάσχα. Ο Χριστός, διά του αίματος εκείνου του αμνού, τότε έβγαλε τον Ισραηλιτικό λαό.

Και η μάχαιρα του Αγγέλου, που εξολόθρευσε όλα τα πρωτότοκα των Αιγυπτίων. Δεν είχε καμία θέση στα πρωτότοκα των Εβραίων, διότι επάνω εκεί στην πύλη και ένθεν και εκείθεν, εις το όνομα της Αγίας Τριάδος δηλαδή, ήσαν βαμμένες οι πύλες τους με το αίμα του αρνίου τότε. Σε αυτή την ώρα, το αίμα του Χριστού, όταν χτυπάει τους παραστάτας της ψυχής της δικής μας, πόσο μας αξιοποιεί και πόσο μας εξασφαλίζει και για την προσωρινότητα και για την αιωνιότητα.

Πάσχα άμωμον, Πάσχα μέγα, Πάσχα των πιστών, όχι των απίστων, όχι των πόρνων, των μοιχών, των διεφθαρμένων. Πάσχα των πιστών, αυτοί που πιστεύουν στον Πατέρα, στον Υιό και στο Πνεύμα το Άγιο. Αυτούς που πιστεύουν ότι ο Πατήρ έστειλε τον Υιό, ότι ο Χριστός είναι Θεός και άνθρωπος, ότι ο Χριστός απέθανε, ετάφη και ανέστη.

Σ' αυτόν, των πιστών, είναι Πάσχα για τους πιστούς. Δεν είναι για τους αναξίους αυτούς που για χρόνια πολλά έφτασαν και εκοινώνησαν. Την κόλασή τους εκοινώνησαν. Δεν είναι για αυτούς το Πάσχα. Είναι Πάσχα των πιστών, όπως λέγει η Εκκλησία.

Πάσχα, τὰς πύλας ἡμῖν τοῦ Παραδείσου ἀνοῖξαν. Ὁ κοινωνῶν τὸν Χριστὸν καὶ κάμνων Πάσχα με τον αμνό του Θεού, έχει ελευθέραν την είσοδον εις τον Παράδεισον. Δεν του τη δημιουργεί την είσοδον εις τον Παράδεισον η εργοσωτηρία του, η λεγομένη.

Όχι, ο Χριστός είναι Αυτός που δίνει το εισιτήριο και το ελευθέρας να ξαναγυρίσει ο άνθρωπος στον Παράδεισον. Ο Χριστός τον ανιστά εν τω βαπτίσματι, ο Χριστός τον ενδύει, τον γυμνόν ποτέ απόγονον του γυμνού Αδάμ.

Ο Χριστός του αλλάζει το αίμα του κοινού ανθρώπου και τον κάνει καινό. Ο Χριστός του αλλάζει το αδαμιαίον και του δίδει θεϊκό αίμα. Και τον κάνει συγκληρονόμον του, εφόσον τον κάνει έναν αδερφόν δικόν του, μικρόν πρώτα.

Πάσχα, λοιπόν, λέει, τας πύλας, αυτό που άνοιξε τας πύλας ημίν του Παραδείσου, άνοιξαν. Πάσχα πάντας αγιάζον πιστούς, τους πιστούς αγιάζει. Είναι όπως ο κλήρος, που είναι ένα κάρβουνο καίον, ο καλός και ο κακός, ένα κάρβουνο μαύρο.

Όμως ο άνθρωπος, είτε έτσι είτε αλλιώς, είτε θα καεί είτε θα μουτζωρωθεί. Έτσι είναι και η υπόθεση του Πάσχα, της Θείας Κοινωνίας, με δύο όψεις. Σώζει μεν, κατακαίει δε. Στους μεν κατακαίει τας αμαρτίας, στους δε κατακαίει τας ψυχάς.

Φυσικά, οι πιστοί που με φόβο και με τρόμο και με ταπείνωση προσέρχονται, όχι για την ημέρα. Δεν έχει καμία θέση η ημέρα. Είναι πολύ λάθος. Ορισμένοι οι οποίοι, διότι είναι η ημέρα, ή διότι είναι η Μεγάλη Πέμπτη, ή διότι είναι το Μέγα Σάββατο, ή διότι είναι το Πάσχα, ή διότι είναι άλλες... οι μέρες, νομίζουν ότι μπορούν να προσέλθουν. Όχι, δεν είναι αυτός ο λόγος.

Είναι τελείως διαφορετικά. Η ημέρα δεν έχει καμία σχέση με τη Θεία Κοινωνία. Οσάκις ο άνθρωπος, λέει, προσέρχεται, Πάσχα επιτελεί, καν σήμερον, καν αύριον, καν οποτεούν. Ακούστε μια γνώμη του Θείου Χρυσοστόμου επάνω σε αυτό.

Πολλούς ορώ, βλέπω, του σώματος του Χριστού μετέχοντας απλώς και ως έτυχε και συνηθεία μάλλον και νόμω ή λογισμώ και διανοία.

Αν επιστή, φησίν, ο της Αγίας Τεσσαρακοστής καιρός, ως αν ής, μετέχεις των Μυστηρίων. Αν επιστή η των Επιφανείων, δηλαδή αν θα έρθουν Χριστούγεννα, όποιος να είναι, είτε εντάξει είτε όχι, προσέρχεται γιατί είναι Χριστούγεννα.

Αν επιστή η των Επιφανείων, των Φώτων δηλαδή, ημέρα, το ίδιο και τότε. Καίτοι καιρός ούτος προσόδου; Δεν είναι αυτός, λέει, ο καιρός γιατί είναι Χριστούγεννα ή γιατί είναι Φώτα ή για την Ανάσταση. Όχι, λέγει, ου γαρ Επιφάνεια, ουδέ Τεσσαρακοστή, ποιεί τους αξίους του προσιέναι.

Όχι, λέγει, αλλά ψυχής ειλικρίνεια και καθαρότης. Μετά ταύτης αεί πρόσιθι, χωρίς ταύτης μηδέποτε. Με καθαράν, λέει, καρδίαν και ψυχήν να προσέρχεσαι πάντοτε. Χωρίς καθαρότητα ψυχής ποτέ σου, λέει, να μην προσέρχεσαι.

Έστω κι αν είναι Πάσχα, αν είναι Χριστούγεννα, αν είναι Επιφάνεια, Θεοφάνεια. Έτσι λέγει ο Θείος Χρυσόστομος. Δεν είναι δικό μου αυτό. Αν, λοιπόν, ο άνθρωπος που πήγε κατά φτάση τη Μεγάλη Εβδομάδα και το Πάσχα στην Εκκλησία, άκουγε το δέκα φορές: Πάσχα ιερόν, Πάσχα πανσεβάσμιον, Πάσχα μυστικόν, Πάσχα, Πάσχα, Πάσχα, Πάσχα, και καθόταν να ερμηνεύσει: Τι λένε αυτοί; Τι φωνάζουνε; Τι επιμένουνε;

Όσο το Πάσχα να είναι έτσι, να είναι έτσι, τι θέλουν να πούνε; Θα λακάνει φτερό σαν το Μερμίνι και θα λαθεί Αλλά μη, σαν να μη συμβαίνει τίποτα. Δεν έχουμε εμβαθύνει ποτέ μας να δούμε τι είναι αυτό το οποίο ζητάει και πώς πρέπει να πολιτευόμεθα έναντι αυτού του οποίου.

Διότι μου κάνει αίσθηση αυτό που λέει από το ένα μέρος: «Μηδείς, ω πιστοί». Κύριοι, είστε πιστοί· μηδείς λοιπόν να μείνει μακριά. Αλλά και μηδείς όμως ταυτόχρονα ως ο Ιούδας δόλιος προσίτω. Όχι, εμείς δυστυχώς εορτάσαμε σαν τους Ιουδαίους.

Πολύς κόσμος, εκτός ορισμένων. Οι υπόλοιποι εορτάσαμε σαν τους Ιουδαίους. Το πρόλαβε κι αυτό και μας το είπε. Εμείς το γράψαμε στα γραφά, δεν το λάβαμε σοβαρώς υπόψη. Μη ως Ιουδαίοι εορτάσουμε Μη όχι, σαν τους Ιουδαίους εορτάσουμε, και γαρ το Πάσχα ημών υπερημών ετήθη Χριστός ο Θεός.

Αλλ' εκκαθάρωμεν. Θα πρέπει, λέει, να καθαρίσουμε τον εαυτό μας από κάθε μολυσμό και τότε ειλικρινώς να δεχθούμεν αυτόν. Εάν, λοιπόν, ο άνθρωπος θέλει να έχει όλα τα αγαθά που απορρέουν από την Θεία Κοινωνία, θα πρέπει να προσέρχεται, αλλά πρώτα εις τον Χριστόν, ίνα διά του άλλου μυστηρίου της μετανοίας και εξομολογήσεως ο Πρεσβύτερος ετοιμάζει αυτόν, ώστε ο άνθρωπος θέλει να ωφελείται και να προσέρχεται όσο είναι υποχρεωμένος.

Θα πρέπει να καταφεύγει πάλιν εις τον Χριστόν και όχι μόνος του να δικαιώνεται ότι «εγώ δεν έχω ανάγκη, ότι δεν έχω ανάγκη του κλήρου, δεν έχω ανάγκη της εξομολογήσεως», και να κατηγορεί και από πάνω τον κλήρο ότι δεν έχει καμιά δουλειά στη μέση, και πηγαίνει αυτός, και ότι είναι ανάξιος και τα τοιαύτα. Πρέπει να πηγαίνει στον Χριστό, να τον ετοιμάζει διά της Θείας μετανοίας και εξομολογήσεως και από εκεί να τον μεταβιβάζει ένθα ο μόσχος ο σιτευτός.

Θυμόσαστε τι έκαμε στον Άσωτο Υιό, που ένα κομμάτι εκ του Ασώτου είμεθα και εμείς, όταν αυτός επέστρεψε και παραδέχτηκε ότι τα έμπλεξε και είπε το «ἥμαρτον εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ ἐνώπιόν σου»; Του έβγαλε τη στολή τη βρώμικη, του φόρεσε μια άλλη στολή μετά την εξομολόγησή του και την παραδοχήν ότι ημάρτησε, και με καινούργια στολή τώρα τον μετεβίβασε ένθα ο μόσχος ο σιτευτός.

Αυτή είναι η εικόνα πάντοτε που πρέπει να χρησιμοποιείται, που χρησιμοποιείται από τους πιστούς κατά την Θεία Ευχαριστία. Αν, λοιπόν, ο άνθρωπος θέλει να κοινωνεί, που είναι ανάγκη να κοινωνεί, διότι αν δεν κοινωνεί είναι ζωντανός νεκρός,

διότι δεν έβγαλε η πλευρά του Χριστού μόνο βάπτισμα, έβγαλε και Θεία Κοινωνία. Και η Εκκλησία υπενθυμίζει με τα κείμενά της το εξής:

«Εσταυρώθης δι' εμέ». Όχι για τον κόσμο που λένε οι άλλοι. Μην το μεταβιβάζεις στο θέμα, είναι προσωπικό σου, Σωτήρ. Άσ' τη δουλειά με τους άλλους· τι γίνεται με σένα και τι γίνεται με εμένα, αυτό είναι το θέμα.

Εσταυρώθης δι’ εμέ, ίνα εμοί πηγάσεις την άφεσιν.

Εσταυρώθης για μένα, για να μου δώσεις την άφεση. Εκεντήθης την πλευράν, ίνα κρουνούς ζωής αναβλύσεις μοι. Για μένα να αναβλύσεις, να βγάλεις για μένα. Οι κρουνοί αυτοί, οι βρύσες αυτές που βγήκαν εδώ από την πλευρά του Χριστού, το αίμα, είναι για μένα, για σένα, για εκείνον, για τον καθένα μας.

Δεν μπορεί λοιπόν να αδιαφορείς. Εφόσον έλαβε χώραν αυτό το μεγάλο περιστατικό, θα προσέρχεσαι. Μηδείς αμύητος, δόλιος όμως μηδείς. Οι υποχρεώσεις λοιπόν προς το Πάσχα, γιατί είδα πολλούς που τη Δευτέρα του Πάσχα δεν προσήλθαν να κοινωνήσουν.

Πώς δεν διατηρείς το Πάσχα, την ένωση με τον Χριστό; Την Τρίτη του Πάσχα δεν προσήλθαν να κοινωνήσουν. Ε, τελείωσε γι' αυτούς, γιατί ήτανε εορτή, δεν ήτανε Πάσχα.

Την Τετάρτη δεν προσήλθον, την Πέμπτη δεν προσήλθον, την Παρασκευή της Ζωοδόχου Πηγής δεν προσήλθον. Το Σάββατο δεν προσήλθον και μέχρι σήμερα δεν έχουν προσέλθει. Τι Πάσχα έκαναν; Πώς έμειναν εν τω Χριστώ και ο Χριστός εν αυτοίς; Πώς έγινε; Τελείωσε η υπόθεση και του χρόνου λοιπόν.

Γιατί ο άνθρωπος να ζει μακριά από τον Χριστό; Πώς μπορεί η ψυχή του να διατηρείται χωρίς το φαγητό, χωρίς τον Χριστό; Και τούτο είναι απλώς μια ανάμνηση, όπως λένε οι Ιεχωβίτες, όπως λένε οι Προτεστάντες;

Εδώ τι λέγει ο Άγιος Αμβρόσιος ο Μεδιολάνων; Ο άρτος ημερήσιος και ποιήσαμεν εμείς αυτόν ενιαύσιον. Μας τον έδωσε για κάθε μέρα και εμείς τον κάναμε μια φορά τον χρόνο, για τα χρόνια πολλά, για το καλό.

Ακούτε μερικούς ιερείς που δεν έχουν προσέξει και είναι ανακόλουθοι, που σας διώχνουν: «Πού πάτε να κοινωνήσετε;» Δεν ξέρουν οι άνθρωποι· να πάτε παρακάτω, σε άλλον.

Σε άλλο σημείο ο ιερεύς, ξέρετε τι λέγει τελευταία στιγμή; «Ὁ ἄνω τῷ Πατρὶ συγκαθήμενος καὶ ὧδε ἡμῖν ἀοράτως συνών». Ξέρετε τι πάει να πει αυτό; Συ που είσαι, λέει, απάνω με τον Πατέρα, Χριστέ, και παρών εδώ απάνω στα προκείμενα Δώρα ταύτα. Είσαι εδώ μπροστά μου. «Τῇ κραταιᾷ σου χειρί», αξίωσέ με, λέει, να κοινωνήσω εγώ «τοῦ ἀχράντου Σώματός σου καὶ τοῦ τιμίου Αἵματος, καὶ δι’ ἐμοῦ παντὶ τῷ λαῷ». Αξίωσε και μένα με το χέρι σου.

Εγώ θα παριστώ τον Χριστό. Ο ιερεύς και ο αρχιερεύς είναι εικόνα του Χριστού, η ζωντανή. Θα πάρει λοιπόν το χέρι αυτό που παίρνει, του Χριστού το χέρι, διότι αυτό το χέρι, δυστυχώς, δεν το ξέρει καλά μερικός γι' αυτό. Και το χέρι αυτό λέει «και δι' εμού παντί τω λαώ». Έτσι λέει στον Χριστό. Τα λέω εγώ; Ο ίδιος τα λέει. Και απ' τα βγαίνει έξω λέει: «Ξέρεις, είναι Δευτέρα σήμερα, τι έφαγες; Δευτέρα του Πάσχα, τι έφαγες;» «Τι έφαγα; Ό,τι έφαγες.» Είσαι εσύ, Πάτερ, τι έφαγες εσύ; Πού τα χαρτιά σου που λέει ότι εσύ μπορεί να τρως και να κοινωνάς και εγώ να μην τρώω και να κοινωνώ; Δεν είναι Πάσχα; Δεν είναι Κυριώνυμος Εβδομάς; Δεν υπάρχει κανών ΣΤ' Οικουμενικής Συνόδου που λέει όλη τη βδομάδα πρέπει να είμαστε στην Εκκλησία και να κοινωνούμε ανεξαρτήτως νηστείας; Γιατί μου απαγορεύεις; Δεν λέμε για αυτούς οι οποίοι δεν ξέρουν τη δουλειά τους, δεν διαβάζουν, δεν προσέχουν, δεν είχαν καλόν οδηγητή.

Έτερον εκάτερον. Χριστός εσταυρώθη και για μένα και για σένα. Συ θα το φτιάξεις από μέσα, δι' εσού θα το φτιάξει ο Θεός. Και θα το κοινωνήσεις με το χέρι σου. Κι εγώ θα το κοινωνήσω με το χέρι το δικό σου απ' έξω.

Αυτή είναι η διαφορά. Και εσύ πρέπει να είσαι μετανοημένος και εξομολογημένος. Και συμφιλιωμένος, και να έχεις αγαθά έργα και καλή μαρτυρία, για να προσέλθεις. Όπως κι εγώ, δεν υπάρχει καμιά διαφορά. Η διαφορά είναι ότι εσύ είσαι από μέσα και κοινωνείς με το χέρι σου.

Και εγώ είμαι απ' έξω και κοινωνώ με τη λαβίδα. Ουδεμία άλλη διαφορά έναντι του μυστηρίου. Κι αυτός θα σωθεί ως χριστιανός, δεν σώζεται ως ιερεύς. Η Ιεροσύνη, ξεχωριστό πράγμα, είναι του Θεού η ιεροσύνη. Ου πάντας χειροτονεί ο Θεός, αλλά δια πάντων ενεργεί.

Άλλο παπάς κι άλλο ο άνθρωπος που είναι από μέσα. Ο μέσα αμαρτάνει και έχει την ανάγκη της τακτοποιήσεως, της μετανοίας, της εξομολογήσεως, να έχει γέροντα, να εξομολογείται κ.λπ. Όπως και ο απ' έξω πρέπει να έχει τα δικά του.

Πώς λοιπόν, εφόσον εσταυρώθηκε για μένα και επήγασε η πλευρά του, αυτά που λέγει εδώ πέρα, κρουνούς ζωής, εσύ μου τους στερείς; Με ποιο δικαίωμα μου τους στερείς; Και εφόσον είναι κρουνός ζωής, δεν λέω από το Μαραθώνα, αγαπητοί μου.

Ζωής κρουνούς λέει η Εκκλησία. Διαφορετικά, σκίστο το βιβλίο αυτό και μην το πιστεύεις. Να τα ζήσουμε. Πως είναι κρουνός ζωής. Πώς θα με αποχωρίσεις από τον κρουνό της ζωής; Με ποιο δικαίωμα; Που έχεις υποχρέωση να με διαφωτίσεις και να με καλέσεις, να πεις: «Εδώ, παιδί μου, εδώ είμαι.

Πρόσεξε μην αμαρτάνεις, άλλαξε ζωή κ.λπ.» Και εδώ να είσαι κοντά, στο στήθος αυτό της μάνας μας, στην Εκκλησία του Χριστού. Γιατί το Άγιο Ποτήριο είναι το στήθος της μάνας πνευματικής, η οποία εγέννησε και τώρα τρέφει.

Εγέννησε στην Κολυμβήθρα και τρέφει δια της Θείας Κοινωνίας. Είναι πνευματική μητέρα. Όπως η σαρκική μητέρα γεννά το παιδί και το φέρνει στο στήθος για να το διατηρήσει, δεν είναι αρκετό να γεννήσει, αλλά και να το θρέψει, να το διατηρήσει.

Γι' αυτό και η Εκκλησία πάντοτε βάφτιζε το πρωί. Δεν βάφτιζε το απόγευμα, το πρωί. Και έμεναν εκεί οι βαφτισμένοι και κοινωνούσαν στη Θεία Κοινωνία. Γιατί ο σκοπός του βαπτίσματος είναι να γίνει ο άνθρωπος δεκτικός αγιασμού.

Ποιος αγιάζει; Ο Χριστός. Γι' αυτό και πρέπει όσοι δεν βαφτίζουν σε ώρα Λειτουργίας, που είναι παρούσα η Θεία Κοινωνία, να ανοίξουν το αρτοφόριον και να πάρουν Θεία Κοινωνία και να κοινωνήσουν το μωρό την ημέρα εκείνη, να το ενώσουν με τον Χριστό.

Το καθαρίσαν από τον διάβολο, από το προπατορικό αμάρτημα, και τώρα πρέπει να το ενώσουν με τον Χριστό. Και η μάνα να το φέρνει το παιδί κάθε μέρα, αν μπορεί, στη Θεία Κοινωνία. Όχι από πρόληψη. Ξέρεις, της Αγίας Μαρίνης είναι καλό για το παιδί.

Ξέρεις, του Αγίου Στυλιανού είναι καλό για το παιδί. Όχι Τακτικά πρέπει να τρέφεται η ψυχή του. Όπως το ζυγίζει εκεί πέρα και του κοιτάει τα γραμμάρια.

Και του δίνει τις ανάλογες δόσεις που πρέπει να του θρέψει το σώμα, και καλώς κάνει. Ε, πώς θα του θρέψει και την ψυχή; Ούτε δεισιδαιμονία για την κουμπάρα· πρέπει η κουμπάρα να το βαφτίσει, να το κοινωνήσει, τόσα και λοιπά. Καθημερινώς πρέπει να τρέφεται η ψυχή του, αν θέλει να δυναμωθεί, να μην το φάει ο διάβολος, ο οποίος περιμένει απ' έξω να του φάει την αθάνατη ψυχή. Και έχουμε τα χάλια σήμερα αυτά τα οποία έχουμε, την σύγχρονο ζούγκλαν αυτή, διότι ο άνθρωπος δεν έχει σχέση με τον κρουνό αυτόν της ζωής.

Επιστρατεύω κάτι ακόμη, το οποίο είναι στους μακαρισμούς εκεί — θα τα βρείτε — του Μεγάλου Σαββάτου. Και λέει: «Η ζωηφόρος σου πλευρά, ως εξ Εδέμ πηγή αναβλύζουσα». Πώς την παρομοιάζει; Την πλευρά του Χριστού τη λέει ζωηφόρο.

Θέλεις ζωή αιώνιον; Εδώ είναι η ζωή, στην πλευρά του Χριστού.

Η ζωηφόρος σου πλευρά, ως εξ Εδέμ πηγή αναβλύζουσα, σαν να βγει από τον παράδεισο μια πηγή, την Εκκλησία σου, Χριστέ, ως λογικόν ποτίζει παράδεισον. Την Εκκλησία σου, όχι τα ντουβάρια ούτε το ναό, την Εκκλησία, τους ανθρώπους, τα μέλη που έχουν κεφαλή το Χριστό. Αυτό το λογικό σου, αυτή η Εκκλησία. Την ποτίζει, λέγει, σαν έναν παράδεισο λογικό.

Αν το συλλογιστούμε, διότι όσοι άνθρωποι ζουν εν Χριστώ, με κεφαλήν τον Χριστόν, και μετέχουν στη Θεία Κοινωνία βαπτισμένοι, είναι από τώρα στον ουρανό. Ένα μικρό επεισόδιο χρειάζεται, που λέγεται θάνατος, δηλαδή να τσουγκρίσουμε το αυγό, να μείνει το τσούφλι κάτω και να πετάξει το πουλάκι επάνω.

Αν έχετε Καινή Διαθήκη, ανοίξετε το Γ΄ κεφάλαιο προς Κολοσσαείς, να ειδείτε πού είναι η ψυχή του πιστού σήμερα. Λέγει ότι η ψυχή του πιστού είναι συν τω Χριστώ εν τω Θεώ. Πώς όμως μυστηριωδώς ο άνθρωπος είναι ενωμένος με τον Χριστό, δεν το ξέρει, και πόσο ο Χριστός με τον Θεό, δεν το ξέρει.

Και γράφει ο Ιωάννης, αν δεν απατώμαι, στο δέκατο τέταρτο. Δεν ήξερα ότι μπορούν να μου 'ρθούνε, για να έχω τα εδάφια. Λέει: «εν εκείνη τη ημέρα γνώσεσθε». Τότε θα μάθετε, λέει, όταν φύγετε από το τσούφλι αυτό μέσα.

Εν εκείνη τη ημέρα γνώσεσθε υμείς ότι εγώ εν τω πατρί μου και υμείς εν εμοί καγώ εν υμίν. Τότε, λέει, θα ειδείτε πως υπάρχει αυτή η αλυσίδα. Πως εγώ με τον Πατέρα είμαι ένα και πως εσείς με μένα είστε ένα.

Τότε θα το καταλάβετε. Σήμερα δεν μπορείτε να το καταλάβετε. Φοράτε σάρκα και είναι ένα μεσότοιχο, ένα δύσκολο πράγμα να καταλάβετε αυτή την πνευματική ένωση. Ο άνθρωπος από σήμερα είναι στον Παράδεισο, αυτός που στέκεται κοντά στην Εκκλησία.

Που ακολουθεί τις ακολουθίες της Εκκλησίας, όχι αυτός που φτιάχνει δικό του τρόπο θρησκείας. Όχι αυτός που βγάζει νομίσματα δικά του: «Εγώ νομίζω, εγώ φαντάζομαι, δεν πιστεύω έτσι». Όχι αυτός· αυτός που, με το κεφάλι κάτω, εν υπακοή ακολουθεί την Εκκλησία, τα μυστήρια της Εκκλησίας.

Τις ακολουθίες της Εκκλησίας. Δε χρειάζονται εξυπνάδες. Πάρ' τη Σύνοψη στο χέρι, πάρ' το Ωρολόγιο στο χέρι, πάρ' τον Συνέκδημο στο χέρι, κάνε τις προσευχές που λέει η Εκκλησία, το πρωί ή τη νύχτα, το μεσημέρι, το απόγευμα. Αυτές εκεί, ας μην τις καταλαβαίνεις, κάν' τες και θα πας στον Παράδεισο. Άσ' τις εξυπνάδες τις δικές σου, «πατερούλη στη μανούλα, τον αντρούλη, τη γυναίκουλα» κ.λπ. Δεν τα θέλει αυτά ο Θεός. Ψυχές θέλει να σώσει ο Θεός. Οι άλλοι και πάλι θα υποφέρουν στον κόσμο τούτον όσο πρέπει να υποφέρουν, κατά αναλογία που εργάστησαν και εμπιστεύθηκαν εις τον Θεό.

Ναι, εδώ λοιπόν λέγει η ζωηφόρο σου πλευρά ως εξεδέμπη γη αναβλήσουσα την εκκλησία σου Χριστέ ως λογικό ποτίζι παράδεισον εν τέφθεν μερίζουσα ως τις αρχάσεις τέσσερα Ευαγγέλια Τα τέσσερα Ευαγγέλια σε όλο τον κόσμο.

Ναι, «τον κόσμον αρδεύουσα, την κτίσιν ευφραίνουσα και τα έθνη πιστώς διδάσκουσα προς γνώσιν της βασιλείας σου». Ποιος το πιστεύει, ποιος το λογαριάζει, ποιος ενδιαφέρεται να εγκύψει στα θέματα αυτά, είτε εκ θέσεως ιερατείου είτε εκ θέσεως απλού λογικού προβάτου;

που προβάτου. Όμως σήμερα οι άνθρωποι μαθαίνουν πολλά πράγματα, παρότι δεν τους τα μαθαίνουν. Εδώ, στα θέματα της πίστεως, δεν μου το είπανε. Εσύ γιατί δεν ενδιαφέρεσαι να το μάθεις; Πώς τόσα άλλα πράγματα ενδιαφέρεσαι και μαθαίνεις; Πώς τόσα φάρμακα και τα φέρνεις μόνος σου και από τη Ρωσία και από την Αμερική και από την Ευρώπη; Πώς τόσα βιβλία γράφεις και στέλνεις, κάνεις συνάλλαγμα κ.λπ.; Πώς τόσες γλώσσες, τόσα άλλα πράγματα μαθαίνεις; Και έναν Άγιο

Αν ο λαός του Θεού δεν θέλει να το μάθει, ποιος είναι υπεύθυνος; Είναι ο Θεός; Είναι η Εκκλησία; Είμαι εγώ και εσύ; Ήδη εμείς τι μάθαμε; Και τι προσφέραμε, άλλωστε, εμείς σε αυτούς, ώστε να μας προσφέρουνε κι αυτοί; Τι δώσαμε; Δώσαμε τα παιδιά μας; Δώσαμε τον εαυτό μας; Τίποτα. Ως πετροκότσυφα, από το πρωί μέχρι το βράδυ κατηγορούμε, είτε λόγω είτε αρθρογραφούντες.

Ναι, τον τάφο μας φτιάχνουμε και δικαιολογία δεν υπάρχει. Υπάρχουν πολλά πράγματα σήμερα που μπορεί ο άνθρωπος, αν θέλει, να φωτιστεί, να διαφωτιστεί, να καταυγάσει το πνεύμα του. Και να μάθει τις αλήθειες και να ακολουθεί.

Θα συναντήσει δυσκολίες, ναι, θα τον πούνε τρελόν, θα τον πούνε Ιησουίτη. Θα, θα, θα, θα... Βάλε το κεφάλι κάτω και τράβα, σαν ερωτευμένος στην ερωτευμένη, σαν ερωτευμένη στον ερωτευμένο σου. Βάλε το κεφάλι κάτω κι άσ' τους. Όπως δεν ακούς τη μάνα σου και τον πατέρα σου όταν η σάρκα σου σε οδηγεί, όταν δεν ακούς κανέναν, έτσι να μην ακούσεις και στο θέμα της πίστεως.

Ναι, θυμούμαι εγώ όταν επέστρεψα, προ τριάντα ετών, στον Χριστόν, ευρισκόμενος εκεί στο Παγκράτι. Ήταν κοντά μας η Ανάληψη, το μετόχιο αυτό της Ιεράς Μονής Σίμωνος Πέτρας, που υπάρχει μέχρι τη σήμερον. Μεγάλη ευλογία στην Αθήνα, διότι λειτουργεί καθημερινώς όλο τον χρόνο, ώστε, αν θέλει ο άνθρωπος, δύναται καθημερινώς να βρίσκει Θείαν Κοινωνίαν, καθημερινώς.

Εγώ, με τη βοήθεια του Θεού, το είχα πιάσει το θέμα κάπως σωστά και προσερχόμουν σωστά. Και έλεγε ο κόσμος που με έβλεπε να πηγαίνω Δευτέρα, Τρίτη, Τετάρτη να κοινωνώ: «Αυτός πάει για παπάς». Εγώ πάω για παπάς και κοινωνώ;

Οι άλλοι πάνε για διάβολοι και δεν κοινωνούν; Καταλάβατε; «Πάει για παπάς αυτός, γι' αυτό κοινωνεί». Δεν είναι· όσοι δεν πάνε για παπάδες δεν πρέπει να κοινωνούν; Αυτός πρέπει να μάθει πρώ, ότι οι κοινόνοι πάγανε παπάδες πάντοτε, πάει για παπάδες αυτός.

Αυτή είναι η νοοτροπία του κόσμου. Και ξέρεις τι θα πει; Αυτά δεν τα έλεγαν οι άνθρωποι που πηγαίναν την Κυριακή στην Εκκλησία. Οι άνθρωποι πηγαίναν κάθε μέρα στην Εκκλησία και πηγαίνανε ξεροί και φεύγανε κατάξεροι.

Γιατί; Γιατί δεν κοινωνούσανε. Έβγαινε στην πύλη και τους έλεγε: «Έχεις φόβο Θεού, έχεις αγάπη και πίστη; Έλα, παιδί μου, για σένα θυσιάστηκα». Ιδού η πλευρά μου, ιδού ο κρουνός, ιδού η ζωηφόρος μου πλευρά, έλα να πάρεις.

Και δεν επήγαινε. Αυτός που πάει για παπάς. μάλιστα Μια άλλη προτροπή που υπάρχει απάνω σε αυτό το πνεύμα, που είναι του Πάσχα, λέγει το εξής:

Δεύτε του καινού της αμπέλου γεννήματος, της θείας ευφροσύνης. Εν τη ευσήμω ημέρα της εγέρσεως, βασιλείας τε Χριστού κοινωνήσωμεν, υμνούντες Αυτόν ως Θεόν εις τους αιώνας. Δεύτε, έλατε, όχι έλα, όχι δεύρο· δεύτε, έλατε όλοι.

Δεν εννοείται άνθρωπος να πατήσει το σκαλοπάτι της Εκκλησίας και να μην κοινωνήσει.

Εάν ο ιερεύς ή ο αρχιερεύς κάνει σωστά τη δουλειά του, πρέπει να αφορίσει όλους αυτούς οι οποίοι δεν κοινώνησαν στο τέλος της Εκκλησίας. Δεν δικαιολογημένος Δεν μπορεί να έρχεσαι, μάνα, να κοινωνήσεις το παιδί Και εσύ να με κοινωνείς Γιατί σκοτώνεις τα άλλα;

Ούτε αυτό θα σου το κοινωνήσω,

διότι με την πίστη τη δικιά σου κοινωνεί αυτό. Και εφόσον ζεις άπιστος προς τον Θεό, πώς θα σου δώσω τον Θεό; Και πώς εγώ θα βγω έξω για να πω «Μετά φόβου Θεού, πίστεως» και να μην προσέλθει κανείς; Διότι, αν προσφέρεις το μικρό και εσύ δεν κοινωνείς, είναι σαν να μην ήρθε κανείς.

Πώς θα βγω έπειτα να πω «Σῶσον, ὁ Θεός, τὸν λαόν σου καὶ εὐλόγησον τὴν κληρονομίαν σου»; Ποια κληρονομία, εφόσον κανείς δεν κοινώνησε, εφόσον δεν έγινε αδελφός του Χριστού; Πώς είναι κληρονόμος του Θεού; Πώς ο ψάλτης, ο ψευταράς, θα πει «Εἴδομεν τὸ φῶς τὸ ἀληθινόν» κλπ., «Ἐλάβομεν Πνεῦμα ἐπουράνιον», εφόσον δεν εκοινώνησε;

Πού δεν το έλαβε και πού το είδε;

Ψέματα. Από εκεί και κάτω αρχίζουν. Πώς δεν πέφτουν οι πολυέλαιοι να μας σπάσουν τα κεφάλια; Ο Θεός θα ξέρει αυτά, δεν είναι δική μου δουλειά.

Αλλά μέχρι πότε θα γίνεται αυτό το πράγμα; Και αν γίνεται μέχρι τη συντέλεια των αιώνων, διότι ο Θεός ανέχεται, εμείς θα κολαστούμε. Λοιπόν, δεύτε του καινού της Αμπέλου γεννήματος. Ποια είναι η Άμπελος και ποιο είναι το γέννημά της; Γράμματα ξέρετε, πολλά γράμματα μάλιστα. Εδώ τα πράγματα έχουν πολύ ξανοίξει τώρα. Ποια είναι η Άμπελος και ποιο είναι το γέννημά της Αμπέλου; Η Άμπελος είναι η Παναγία μας και το γέννημά της είναι ο Χριστός.

Και η Άμπελος η Αληθινή, η οποία μας προσφέρει τον καρπόν της ζωής. Είναι ή δεν είναι η Άμπελος;

Δεύτε, λοιπόν, λέει, του καινού της Αμπέλου γεννήματος, ένα καινούριο αμπέλι. Ένα καινούριο γέννημα από την Άμπελον την Αληθινή.

Η Άμπελος, θυμόσαστε μια φορά που σας έλεγα, είναι πολύ συσχετισμένη με τη συκιά. Όπου συκιά και Άμπελος, δεν υπάρχει εδώ ένα αμπέλι που να μην έχει και καμιά συκιά μέσα. Ο συσχετισμός αυτός είναι η Παναγία με την Εύα.

Η συκιά είναι η Εύα και η Άμπελος είναι η Παναγία μας. Η συκιά έβγαλε κνησμόν, αμαρτία, μπικίνι· συκόφυλλα έβαλε η Εύα και ο Αδάμ για να κρύψουν τη γύμνια τους. Αυτό επέτυχαν. Δεν λέγει ότι με περιτυλίγματα συκής ήταν δυνατόν.

Γιατί το λέει αυτό; Για να δείξει τα αποτελέσματα της αμαρτίας. Για βάλε σύκο, συκόγαλα, απλώς βάλε απάνω σου. Βάλε στα τρυφερά μέρη σου συκόφυλλα επάνω και συκόγαλο, να ιδείς τι θα γίνει. Θα χαθείς από τον κόσμο.

Αυτή τη συκιά, αυτή την Εύα, την εθεράπευσε η νέα Εύα, η Παναγία. Όπως τον Αδάμ τον παλιό τον εθεράπευσε ο νέος Αδάμ, ο Χριστός.

Ο Χριστός, πάρτε ένα συκόφυλλο στο χέρι σας, είναι σαν μια παλάμη γυναικός. Πάρτε ένα αμπελόφυλλο στο χέρι σας, είναι μια παλάμη γυναικός. Να είναι μια γυναίκα, να είναι και άλλη γυναίκα. Αυτή είναι η άμπελος και αυτό το γέννημά της, ο Χριστός, που εθεράπευσε τον άνθρωπο. Δεύτε, λέει, της καινής αμπέλου, της θείας ευφροσύνης. Εν τη ευσήμω ταύτη ημέρα της εγέρσεως, του Χριστού κοινωνήσωμεν. Ελάτε να κοινωνήσουμε μαζί του. Διότι ο άνθρωπος τι να κάνει από εκεί πέρα; Διότι πήρε το φως από την Ανάσταση.

Ανάσταση εκ του ανεσπέρου φωτός, και πάει και φτιάχνει το σταυρό πάνω στην πόρτα. Εμπαίνει ο διάολος μέσα του, εφόσον τον έχει μέσα, το διάβολο που τον έδιωξε από την εκκλησία. Εσώθη η κατάσταση; Δεν είναι δεισιδαιμονία το Πάσχα, ούτε μια ευκαιρία για διαφθορά το Πάσχα.

Ούτε για γλέντι, ούτε τίποτα· είναι για συσχετισμό με τον Χριστό. Δεύτε, λοιπόν, του καινού της Αμπέλου γεννήματος να κοινωνήσουμε. και δεν προσέρχεται. Και δεν ισχύει μόνο για τότε, ισχύει για πάντοτε, ισχύει για πάντοτε.

Το κέντρο, λοιπόν, γενικά της σωτηρίας του ανθρώπου, ναι μεν στο σταυρό, αλλά σε εκείνο που βγήκε από το σταυρό. Το οποίο το έφτιαξε εκ προοιμίου, από την Πέμπτη το βράδυ ο Χριστός μας· μάλλον, ναι, από την Πέμπτη το βράδυ το έφτιαξε.

Των δείπνων αυτών των μυστικών, «Του δείπνου σου του μυστικού σήμερον, Υιέ Θεού, κοινωνόν με παράλαβε», παράκληση. Και οι άνθρωποι μένουν μακριά, τρέφονται, προσέχουν το σώμα τους, το διαιτολόγιό τους.

Κάνουνε και δυο και τρεις φορές το χρόνο τσεκάπ, να βρούνε πώς στέκονται από απόψεως σώματος. Και καλώς κάνουν, δεν έχω καμία αντίρρηση, εφόσον ο Θεός μας, μας έφτιαξε φάρμακα εν τη αγάπη Του.

Αγάπη Του, εφόσον μας έδωσε γιατρούς εν τη σοφία Του, γιατί όλα αυτά είναι δοσμένα από τον Θεό, όπως διαβάζουμε στην Παλαιάν Διαθήκη. Δώτε τόπον τω ιατρώ, και γαρ αυτόν έκτισε Κύριος. «Κύριος έκτισε εκ γης φάρμακα», αναφέρει στο Σιράχ, στο 38. «Κύριος έκτισε εκ γης φάρμακα, και γαρ αυτόν έκτισε Κύριος». Καλά, αλλά για την ψυχή την αθάνατο; Πότε την τρέφεις; Πώς την τρέφεις; Βλέπω σήμερα που επληθύνθησαν από τους νεόπλουτους τα ΙΧ.

Αγιώτατα Ι.Χ. Άνθρωποι που δε σηκώνουν 50 δράμια τυρί να πάνε στο σπίτι τους, στη γυναίκα τους και στη μάνα τους, τους βλέπεις με τον κουβά και με σφουγγάρι να κάνουν φασίνα στα αυτοκίνητα, στα αγιώτατα Ι.Χ.

Βρε, δεν ντρέπεσαι; Αυτή την αθάνατη ψυχή σου από πότε έχεις να την πλύνεις και πώς πλένεται αυτή; Ε, αυτό δεν το έμαθε ούτε θα το μάθει. Δράττομαι της ευκαιρίας να πω εις παρόντας και εις απόντας: αν ο άνθρωπος αυτό δεν μάθει, ό,τι κι αν μάθει στον κόσμο τούτον είναι περιττόν.

Είναι πολύ αστείος ο άνθρωπος που έζησε στον κόσμο αυτόν και δεν εγνωρίστηκε με τον Χριστό. Ναι, έχει μια ωραία στροφή ο υμνωδός του Ακαθίστου Ύμνου. Χαιρετίζει την Παναγία ότι έφερε Αυτόν που αγιάζει τους συλληφθέντας αισχρώς και έφερε Αυτόν ο οποίος θεραπεύει τους συλληφθέντας στον νουν.

Υπάρχουν πολλοί που έχουν συλληφθεί, που έχουν δηλαδή καταδυναστευτεί από τον σατανά στον νουν.

Σατανάς στο νουν. Πολλοί σήμερα υπάρχουν, κατ' εξοχήν στις ημέρες μας, και είναι οι δυστυχεύστεροι άνθρωποι του κόσμου. Σατανάς ζαλίζει το νουν του ανθρώπου, του παίρνει όλα εκείνα που χρειάζονται για να ηρεμήσει ο άνθρωπος. Είναι ληστευμένος ο άνθρωπος από το διάβολο και μόνο ο Χριστός είναι εκείνος που θα δέσει και θα του πάρει τα σκύλα και θα του φωτίσει το νουν, γιατί ο άνθρωπος, αν δεν φωτιστεί, αποτελεί

Έφυγε από τον Χριστό, δεν ξέρει γιατί ήρθε, πούθε ήρθε και πού υπάγει.

Έφτασε ο άνθρωπος να πιστεύει ότι δεν υπήρξε τίποτα και βρέθηκε κατά σύμπτωση και δεν υπάρχει τίποτα μετά τον θάνατό του. Δεν ντρέπεσαι, άνθρωπε, για τον εαυτό σου, ότι μπορείς εσύ να υπάρχεις μεταξύ δύο τίποτα; Δεν ντρέπεσαι να τα λες αυτά τα πράγματα;

Λογικός άνθρωπος, που προσεληνώθης και δεν προσγειώθης, που έμαθες τι γίνεται στη Σελήνη και έβαλες τη σημαία σου στη Σελήνη και δεν ξέρεις 22 εκατοστά τι γίνεται μέσα σε αυτόν τον βόθρο που λέγεται καρδιά, που λέγεται ψυχή, την οποία του Χριστού το χέρι χτυπούσε και έλεγε: «Εδώ είναι το εργαστήρι του αμαρτωλού».

Δεν ήξερε ο Χριστός πού είναι το κέντρο του βάρους; Να πιστεύεις ότι δεν υπήρξε τίποτα και ότι δεν υπάρχει τίποτα, και βρέθηκες εσύ, ο κανακάρης ο πάνσοφος, μεταξύ δύο τίποτα· ε, είναι ντροπή μας, και εν τούτοις, και εν τούτοις.

Αν νομίζετε ότι αυτά τα οποία απορρέουν μέσα από τα κείμενα, που αυτά εμείς πιστεύουμε, γιατί νομίζω δεν ομιλώ προς ανθρώπους, εκτός ορισμένων που ήρθαν για περιέργεια εδώ κ.λπ., όλοι οι άλλοι ήρθαν, κάτι πιστεύουν, έστω λίγο, έστω στραβά, έστω κάτι πιστεύουν.

Και πιστεύουν αυτά που απορρέουν από τα κείμενα της πίστεως μας. Από το ένα μέρος να ψάλλουμε, να τραγουδάμε αυτά, και από το άλλο μέρος να μην τα εφαρμόζουμε, να τα απορρίπτουμε, δεν πάει. «Εκ των λόγων σου κρινώ σε», διότι δεν ξέρουμε, αγαπητοί μου, η ανοχή του Θεού μέχρι πότε θα είναι. Δεν ξέρουμε, αγαπητοί μου, εάν σε κλάσμα δευτερολέπτου θα υπάρχουμε. Φοβηθείτε αυτό που θα σας πω. Σήμερον δεν υπάρχει

Υπάρχει παρόν; Δεν υπάρχει. Και αν ο άνθρωπος μπορούσε να το πιάσει ότι δεν υπάρχει παρόν, έπρεπε να λυθούν τα γόνατά του.

Ό,τι λέγω, ό,τι μάλλον είπα, ανήκει στο παρελθόν. Ό,τι πω είναι στο μέλλον. Σε κλάσμα δευτερολέπτου μπορώ να μην υπάρχω και εσείς να μην υπάρχετε. Είναι αλήθεια ή δεν είναι; Ποιος μου μιλάει, ποιος μου λέγει ότι η καρδιά μου θα κάνει ένα τακ ακόμη ή η δικιά σας καρδιά θα κάνει;

Είναι ψεύτης αυτός που θα το πει και ψεύτης και ανακόλουθος αυτός που το πιστεύει. Δεν υπάρχει παρόν, παρελθόν και μέλλον. Αν αυτή την ώρα λοιπόν, κρακ, έκλεισε, τι θα γίνει; Δεν υπάρχει τίποτα, με γεια σου, με χαρά σου.

Αν υπάρχει όμως, τι γίνεται; Και τι εκέρδισες με το «δεν υπάρχει τίποτα» ή τι θα χάσεις με το αν υπάρχει; Πού είναι η λογική; Ο Παύλος έλεγε.

Πρόσεχε, λέγει· «ἓν πράττω». Τι πράττεις, Παύλε; «Τὰ ὀπίσω ἐπιλανθανόμενος...»